Ақша теориясының дамуы және ақша жүйесi

Жоспар

Кiрiспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I. Ақшаның мәнi, қызметтерi және ақша айналысы ... ... ... ... ... ... ...5

1.1. Ақшаның шығу тегi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2. Ақшаның экономикалық мәнi және ақшаның қызметтерi ... ... ... ..8
1.3. Ақша айналысының жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19

II. Ақша теориясының дамуы және ақша жүйесi ... ... ... ... ... ... ... ...22

2.1. Ақша теориясының дамуы және олардың айналысы: ... ... ... ... ... 22
а) Ақшаның металдық теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22
б) Ақшаның номиналистiк теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24
в) Ақшаның сандық теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28

2.2. Ақша жүйесi жөнiнде түсiнiк, элементтерi мен
түрлерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .34

Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...36
Кiрiспе.
Ақша туралы осы уақытқа дейiн талай – талай шығармалар жазылып, ақшаны бiреулерi пайдалы тауар деп мақтаса, ал бiреулерi оны қоғамға зиянын тигiзедi деп даттауда. Өйткенi ақша үшiн бүкiл қоғам жұмыс iстейдi, ол бiреулердi бақытты тұрмысқа кеңелтсе, ал бiреулердi қайғылы оқиғаға ұшыратады.
Сонымен, ақшаны ешкiм ойлап тапқаны жоқ, ол тауар айналысының дамуына байланысты тарихи түрде көптеген жағдайларды басынан кешiрiп, осы күнге ақша болып жеттi. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы объективтi алғышарттарды құрайды. Әрбiр тауар қажеттi тұтыну құның алу құралы бола отырып , өзiнiң өндiрушiсiне қатынасы бойынша айырбас құны ретiнде көрiнедi. “Айырбас құн тауарлардың өзiнен бөлiнiп шыққан және олармен бiрге өз бетiнше өмiр сүретiн тауар, ол ақша”.
Егер ақша айналысы болмаса, онда тауар айналысы да болмайтын едi. Ақша түрiнде көрiнетiн тауарлардың құны , оның бағасы болып табылады.
Сондай-ақ қоғам дамуының әр түрлi формациясында , сол уақыттың талабына сай ақшаның бiрнеше теориясы дамыды. Олар ақшаның металдық, номиналистiк және сандық теориялары болып табылады. Олардың экономикалық қызметтi жүзеге асыруда алатын орны өте зор.
Сондықтанда мен курстық жұмысымның тақырыбын “Ақша теориясының дамуы” деп алдым. Өйткенi ақша экономикада ең маңызды категорияның бiрi. Оны мына теңдестiрулерден көруге болады: “ Ақша – жалпыға бiрдей эквивалент ” , “ Ақша – ерекше тауар ” , “ Ақша зат емес, ол қоғамдық қатынас ” , “ Ақша – еңбек өлшемi ” , “ Ақша бастапқы капитал ” деп аталуы тегiннен – тегiн болмаса керек.
Мен жұмысымды екi бөлiмге, яғни бiрiншi бөлiмде жалпы ақшаның шығу тегiн және оның экономикалық мәнi мен қызметтерiне тоқталдым. Екiншi бөлiмде ақша теориясының дамуына, яғни оның басты үш теориясын және олардың айналысын қарастырдым. Бұл әр теорияның экономика үшiн әр түрлi пайдалы жақтары бар, сондай-ақ ақша теориясы экономикалық қатынастардың дамуымен оның құрылымы да осы үш теорияны бағытретiнде алып дами бередi . Бұл теориялармен және олардың айналыс ерекшелiктерiмен жұмыс барысында кең тоқталамын.
Сондай-ақ елiмiздiң егемендiгiн алып, нарықтық қатынастарға өту үстiнде екендiгi баршамызға белгiлi. Ал ақша рыноктық экономиканың басты элементтерiнiң бiрi ретiнде ол өте маңызды болып отыр.
Жалпы мемлекеттiк заңдармен реттелген елдегi ақша айналысың ұйымдастыру ақша жүйесi болып табылады. Қазақстан Республикасында ақша жүйесi 1995 жылы 30 наурыздағы “Қазақстан Республикасы Ұлттық банкi туралы” Қазақстан Республикасы Президентiнiң заң күшi бар Жарлығына сәйкес ұйымдастырылған. Жарғы ақша айналысының ұйымдастыру негiзiн және формаларын белгiлейдi, онда ресми ақша бiрлiгi, ақша белгiлерiнiң эмиссиясы, сонымен қатар монеталарды жасау тәртiбi, ақша айналысын ұйымдастыру және реттеу тәртiптерi қамтылады. Ал мұның алдында тұнғыш рет 1993 жылы ұлттық валютамыз теңгенi айналысқа шығарып, оны 1999 жылы еркiн айналымға жiбердiк. Бүгiнгi таңда ұлттық валютамыз күннен-күнге нығайып, елiмiздiң тұрақты экономикалық өсуiне даңғыл жол ашуда.
Қолданылған әдебиеттер.

1. Ақша, несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. Сейiтқасымов. – Алматы : Экономика, 2001, - 466 б.
2. С.Б. Мақыш , Оқу құралы / “Ақша айналысы және несие” – Алматы, Қазақ университетi, - 2000ж.
3. Деньги, кредит, банки: Учебник / Под. Ред. О.И Ловрушина, Изд. 2-е, - Москва: 1999г.
4. Абрамова М.А., Александрова Л.С. / Финансы, денежные обращение и кредит. Учебние пособие – Москва , 1996г.
5. Баян Көшенова , Оқу құралы / Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары, - Алматы: “Экономика” 2000ж.
6. Бункина М.К. / Деньги, банки, валюта, Учебные пособие – Москва, 1994 – 173 с.
7. “Қ.Р-да ұлттық валютаны енгiзу туралы” Қ.Р. Президентiнiң заң күшi бар жарлығы // 12.11.1993.
8. “Қ.Р-ның ақша жүйесi туралы” Қ.Р-ның Заңы // 13.12.1996.
9. “Валюталық реттеу туралы” Қ.Р –ның заңы // 24.12.1996.
10.Экономическая теория./ А.И. Добрынина, Л.С. Тарасевича. Саннк-Петербург 2001.
11. Аубакиров Я. А. Байжұманов Б.Б. / Экономикалық теория . Оқу құралы. – Алматы. Қазақ университетi.
        
        Жоспар
Кiрiспе
............................................................................
.............……………........3
I. Ақшаның мәнi, қызметтерi және ақша айналысы ...............………...5
1. Ақшаның шығу тегi
............................................................…………...5
2. Ақшаның экономикалық мәнi және ... ... ... Ақша ... жалпы сипаттамасы
............................………..19
II. Ақша теориясының дамуы және ақша жүйесi
....................………..22
1. Ақша теориясының дамуы және ... ... ... ... металдық теориясы
............................................………….22
б) Ақшаның номиналистiк теориясы
......................................………...24
в) Ақшаның сандық теориясы
................................................…………..28
2. Ақша жүйесi жөнiнде ... ... ... ... ... осы уақытқа дейiн талай – талай шығармалар жазылып,
ақшаны ... ... ... деп мақтаса, ал бiреулерi оны қоғамға зиянын
тигiзедi деп даттауда. Өйткенi ақша үшiн бүкiл қоғам ... ... ... ... ... ... ал ... қайғылы оқиғаға
ұшыратады.
Сонымен, ақшаны ешкiм ойлап тапқаны жоқ, ол тауар ... ... ... ... ... ... басынан кешiрiп, осы
күнге ақша болып жеттi. ... ... ... ... ... ... алғышарттарды құрайды. Әрбiр тауар қажеттi ... ... ... бола ... , өзiнiң өндiрушiсiне қатынасы ... ... ... ... “Айырбас құн тауарлардың өзiнен бөлiнiп шыққан ... ... өз ... өмiр ... тауар, ол ақша”.
Егер ақша айналысы болмаса, онда тауар айналысы да болмайтын едi.
Ақша ... ... ... құны , оның бағасы болып табылады.
Сондай-ақ ... ... әр ... ... , сол ... сай ... бiрнеше теориясы дамыды. Олар ақшаның металдық,
номиналистiк және сандық теориялары болып табылады. ... ... ... ... ... орны өте ... мен курстық жұмысымның тақырыбын “Ақша теориясының дамуы”
деп алдым. Өйткенi ақша экономикада ең ... ... ... мына ... ... ... “ Ақша – жалпыға бiрдей
эквивалент ” , “ Ақша – ... ... ” , “ Ақша зат ... ол ... ” , “ Ақша – ... ... ” , “ Ақша ... капитал ” деп
аталуы тегiннен – тегiн болмаса керек.
Мен жұмысымды екi бөлiмге, яғни ... ... ... ақшаның шығу
тегiн және оның экономикалық мәнi мен қызметтерiне тоқталдым. Екiншi
бөлiмде ақша ... ... яғни оның ... үш ... және ... қарастырдым. Бұл әр теорияның экономика үшiн әр түрлi пайдалы
жақтары бар, сондай-ақ ақша ... ... ... ... ... да осы үш теорияны ... алып дами ... . ... және ... ... ерекшелiктерiмен жұмыс барысында кең
тоқталамын.
Сондай-ақ елiмiздiң егемендiгiн алып, ... ... ... ... ... ... Ал ақша ... экономиканың басты
элементтерiнiң бiрi ретiнде ол өте маңызды болып отыр.
Жалпы ... ... ... ... ақша ... ақша ... болып табылады. Қазақстан Республикасында ақша
жүйесi 1995 жылы 30 наурыздағы “Қазақстан Республикасы Ұлттық банкi ... ... ... заң күшi бар ... сәйкес
ұйымдастырылған. Жарғы ақша айналысының ұйымдастыру негiзiн ... ... онда ... ақша ... ақша ... ... ... монеталарды жасау тәртiбi, ақша айналысын
ұйымдастыру және ... ... ... Ал мұның алдында тұнғыш рет
1993 жылы ұлттық валютамыз теңгенi айналысқа шығарып, оны 1999 жылы ... ... ... таңда ұлттық валютамыз күннен-күнге нығайып,
елiмiздiң тұрақты экономикалық өсуiне даңғыл жол ... ... мәнi, ... және ақша ... Ақшаның шығу тегi.
Ақша ежелгi заманда пайда болды. Олар тауар өндiрiсiнiң дамуындағы бiрден-
бiр шарт және өнiм болып табылады. Тауар – бұл сату ... ... ... ... өнiмi. Адам еңбегiнiң өнiмi, оны өндiрушiлердiң ... ... ... ... ... ... қабылдайды. Заттардың
тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы объективтi алғышарттарды құрайды.
Бiрақ кез-келген зат тауар бола алмайды. Егер ... құны өз ... ... ... ... ... ... онда оны дайындауға кеткен
уақыттың рәсуә болғаны; мұндай бұйым тауарлық формаға ие емес, өйткенi ... ... ... Сондықтан да әрбiр тауар қажеттi ... ... ... бола ... , ... ... қатынасы бойынша айырбас құны
ретiнде көрiнедi. “Айырбас құн ... ... ... шыққан және
олармен бiрге өз бетiнше өмiр сүретiн тауар, ол ақша”.
Әрбiр ерекше тауар ... ... ... құны ... көрiнедi. Оның құны
жасырын түрде болады. Тауарлар және ... бiр және осы ... ... ... ... бола ... ... процесiнде бiр-
бiрiн табады және өзара бiр-бiрiне ауысады.
Алғашқы қауымдық құрылыс ... бiр ... ... бiр ... ... ... құнның жай немесе кездейсоқ формалары
қолданылады ( 1 балта = 5 құмыра, 1 қой = 1 қап ... ... ... ... ... ... жиiленедi. Жалпы
тауар массасының iшiнен барынша жиi айырбасталатын тауардң бөлiнiп шығуымен
құнның жай формасы толық формаға өте ... ... ... , ... ... кең ... ... жалпы құндық формасына жасырын түрде өту
басталды. Бiрақ оның ролi бiр тауарға нық ... едi. ... ... ... ... ... бiр ... көптен атқара бастады
және осы тауарлар ақша деп ... ... ... ... ... ... ... айналысының тарихи эволюциялық даму процесiнде жалпы құндық
эквивалент немесе ресiмделiнбеген ақша ... , әр ... ... ... ... ... уклад өз эквивалнтiн алға тартады.
Сонымен, бiрiншi, iрi ... ... ... мал ... ... мал (iрi ... ... құралына айналды. Шалғынды
аудандарда – жылқы, сиыр және қой, ал шөл және ... ...... ... – бұғы ... ... қызметiн атқарады. Бұған бiрнеше мысалдар
келтiруге болады: латынның сөзi “пекуния” ... ... (мал) ... ... (мал) сөзi ... ақша бiрлiгiнiң атауы “рупия”
негiзiнде жатыр.
“Капитал” ... ... да ... ... ... ескi ... тiлiнде
бұл сөз мал басы санының көптiгiн бiлдiре отырып, меншiк иесiнiң байлығын
көрсеттi.
Солтүстiк халықтары ең бiрiншi айырбас ... ... ... ... скандинавтар көлемi бойыша әр түрлi тауарлар сатып алу ... ... ... ... теңiздердiң жағасын мекендеген тайпалар ... ... ... ... ... ... ... ақшыл-қызғылт бақалшақ кари
көптеп таралды. Бақалшақ ақшалар тауар ақшалардығ ең бiр ... ... ... Бiздiң бүгiнгi күндерiмiзмге дейнi өмiр сүре отырып, олар
ешкандай өзгерiске ұшыраған жоқ. 20 ... 70 ... ... Соломон
аралдарының кейбiр тұрғылықты тұрғындарының ақша ... ... үш түрi: ең ... – қара ... ... ақ ... аса қымбат - қызыл ... ... ... әр ... ... ... ... Королин аралдары тобына
кiретiн ява аралдарында осы ... ... феи акша ... ... ... формасы дөңгелекше тас түрiнде келе отырып ... еске ... ... ... ... ... ... Сауда мәмiлесi орындалғаннан ... ... ... ... ... өшiрiп, өзiнiң белгiсiн соғады.
Юлий Цезарь патшалығының тұсында ақша ... ... ... бiр ... құны үш ... алты ... он екi ... мен жер ... ... эквиваленттiң жетiлуi
жалғасты. Бөлiнушiлiк, бiрiгушiлiк, ... ... ... пайда болды. Бұл аз бұзылатын өсiмдiк өнiмдерi – зәйтүн майы
, күрiш , кофе, какао, құйма түрiндегi тұздар т.б.
Жалпы ... ... ... ... ... . ... Жапонияда , Африкада темiр , мырыш ,қорғасын , мыс , ... ... ... ... . Рим императоры Диониссий ... ... ... ... ... ... ... құйды . Қытайда және
Ежелгi Римде мыс ақша ... ... . XYII ... ... ұсақ ... ... ... қолданылады .
Металл ақшаларының артықшылығы олар - бiркелкi , төзiмдi ... . ... ... кен ... ақша ... ... ... түстi.
Кейiн келе металдардың арасында басты роль ... мен ... ... , ... олар жалпы эквивалент үшiн аса қажеттi сапаға
ие .
Әрине , металлдар бұған ... ақша ... ... ... тастаған жоқ . Ұзақ уақыт бойы ... ... ... сақтап келдi . Темiр ақшалар күрек, таға , шынжыр , шеге ... б ... ұзақ ... бойы ғана ... . Грек ... ...
драхма” “ бiр уыс шеге ” деген мағынаны бiлдiредi . Мыс ... ... ... , ... ... ғана айналысқа түстi . Күмiс және алтын
ақшалар жүзiк , сырға , ... ... ... ... б. Э ... XIII ... салмағы көрсетiлген құймалар
пайда бола бастаған . Осындай себепке байланысты көптеген ақша бiрлiктерi
фунт ... , ливр ( ... фунт ) , ... ( ... фунт ) ... ... аталады . Алғашқыда белгiлi массасы бар ... ... ... келе әр ... ... ... формасы бар
металл ақшалар ауыстыра бастады .
Монеталардың пайда болуы - құрылуындағы ... ... ... .
1.2. Ақшаның эканомикалық мәнi мен ақша қызметтерi.
Ақшаның өмiр сүруiндегi ... ... ол ... мен ... айналысының болуына негiзделедi . Кез келген тауар
айналысында ақша айырбас құралы болып ... . ... және ақша бiр ... ... . Ақша ... ... , онда ... айналысы да
болмайды
Бiрақ XVI ғасырдың басында ( 1516 ж .) ... ... ... ... Моор ... “ Жаңа ... ... және мемлекеттiң
үздiк құрылымы ... ... ... ... ... : “ Алдау , ұрлау ,
тонау ....кiсi өлтiру заң ... ... ... кiм ... ... де бұл ... ... ала ескертiлмеу мүмкiндiгi бар жерде ... ... , олар да ... , ... ... ақшаның жоғалуына
байланысты адамдардың алаңдаушылығы , қағысы , ... ... ... де ұмытылар едi . Егер ақша адам ... ... , онда тiптi ақша ... ... ... өзi де жоғалар
едi ” .
Ол аздай Т. Моор тағы ... дедi : “ Қай ... ... ақша өлшемiмен өлшейтiн ... , онда ол ... ... жiне ... ... болуы мүмкiн емес ”.
XIX ғ. Социал утопистерi – Прудон , Оуэн , Грей және ... ... көз ... болды . Прудон тауар өндiрiсiн сақтай отырып
ақшаның жоюдың жобасын ... және оны ... ... ... ойлар Ресейде де айтылды . Қазан революциясынан (1917)
кейiн , азамат соғысы ... ... ... ... кезде
ақшаны жою сәтi келедi , яғни тарихтың өзi оыған алып ... ... ... бола ... . ... ... ауыл ... өнеркәсiп өнiмдерiне тiкелей ... ... . ... , оның бәрi сәтсiз аяқталды . С.Г . ... ... ... ... - ... , ал ... экономисi Смит
Фалтьнер энергетикалық бiрлiктердi - энедаларда пайдалануға ... ... ... К . ... ... ... : ақшаларды жоя
отырып , бiз қоғамдық дамудың ең ... ... ... ... ең ... ... едiк . Қанша дегенмен коммунизм - ол , қиял
сондықтан да ақша ... , олар бар және бола ... ... дами ... , тауар болып қала ... ... ... ерекше жалпылама эквивалент .
Ақша - жалпы бiрдей эквивалент , ... ... , ... ... тауардың құны бейнеленедi және оның ... ... ... ... ... ... өнiмдерiнiң айырбасы
үздiксiз жасала ... ... ... ... ролi тарихи ... ... . ... ... таурлардың құндылығын бейнелеу қасиетi
, оның ... ... емес . К. ... ... : “ ... ... . Алтынға бұл қасиет қоғаммен берiлгген ” .
Алтын жалпыға бiрдей ... ... ... үшiн ең бiр
лайық тауар ... ... отыр . ... ол ерекше ... ие : ... оңай , ... , ... , тот ... , тек
қана “ патша арғында” ( 2/3 ... және 1/3 азот ... ... .
Екiншiден ең бастысы алтын жоғары құнға ие . ... ... ... аз ... , ... кететiн еңьек шығындарының өте жоғары
болуына әкелiп ... . ... ... ... ... ... әр ... салаларда пайдалыналады – ... ... ... ... , бiрде өте жұқа ... , ... ... ... ... .
Ресей XIX ғасырдың 20 – жылдарында ... ... ... болды . Өткен ғасырдың 40- ... оның ... ... үлесi 40 % - құрады ... ... қиын және ... көп ... ... ... 160 алтын кен орындары бар . ... ... 60 – сы ... тұр және ... ... өнiмi 1994 жылы 25 ... алтынды
құрады .
Алтын тек қана алтын ... ... ғана ... ... бiрге электронды – есептеуiш және ... ... ... ... ... , ... ... жасау үшiн
де қолданылыда .
Ақша - өндiру мен бөлу процестерiнде ... ... бiр ... ...... ... , тарихи
даму үстiндегi ... ... ... ... . ... ретiнде ақшаның мәнi оның үш ... ... ... .
- ... ... ... ;
- ... құнының дербес формасы ;
- еңбектiң сыртқы заттық ... ... ... ... ... ақшаны пайдалану
кез – келген материалдық ... ... ... бар ... ... . Социализм жағдайында бұл
мүмкiндiк ... ... және тiк ... ... ... және ... ғана шектелдi . Кәсiпорындар жер , орман ,
жер асты ... ... және ... ... . ... кезде
жекешелендiру процесстерiнiң жүруiмен байланысты , ... ... ... ... ... ... ... кеңiдi .
Ақшаның айырбас құнының ... ... ... ... ... өткiзумен байланысты емес . Ақшаны бұл ... ... , олар ... беру ... кiрiстерiн қарыздық
берешектердi өтеу , ... ... ... ... өтеу , ... ... ... қалыптастыру ,
өндiрiстiк және өндiрiстiк және өндiрiстiк емес шығындарды қаржыландыру
. Ұлттық банктер ... ... ... банктерге сатуы және т.б
Еңбектiң ... ... ... ... өндiруге жұмсалған
еңбектiң , олардың ақша көмегiмен өлшену мүмкiн ... ... ... ...... ... ... тауар ретiнде ролi
туралы әр түрлi ... бар. ... ... ... ол ... ... эквивалент және ақша қызметтерiн атқару ролiн
орындауды толығымен ... ... ... ... формасынан немесе ақшалай
формасына қайтiп келдi. Несие ақшалар жалпыға бiрдей эквивалент ретiнде
жүрдi. Алтын, ... ... ... ... ... дейдi
екiншi бiреулер. Ал, ендi бiреулер, алтынның жартылай ... және ол ... ... ... ... ... ... тауар
ретiндегi өзiнiң қасиеттерiн сақтап қалды дейдi.
Жекелеген елдердiң iшiнде алтын ... жоқ. ... ... ... ... ... ... белгiлерi – қағаз және несие ақшалар қызмет
атқарады. Бiрақ та алтын дүниежүзiлiк ақша болып ... отыр ... онда ... бiрдей эквиваленттi бiлдiредi.
Ақша қызметтерi және олардың қазiргi жағдайдағы дамуы.
Ақшаның әрбiр қызметi ақшаның тауар айырбаста ... ... ... ... ... формасы ретiндегi әлеуметтiк –
экономикалық маңызының белгiлi бiр жағын ... Ақша бес ... ... құн өлшемi, айналыс құралы, төлем құралы, қор және қазына жинау
құралы, дүниежүзiлiк ақша.
Ақша құн өлшемi ... ... ... ... ... өндiрiсi
жағдайында туындайды. Бұл ақшаның барлық тауарлар құнының өлшемi ... ... ... ... ... ... атқарады.
Өзiнiң жеке құны бар тауар ғана , құн өлшемi бола алады. ... бұл ... ... ... ... Ақша ... өлшемi – ол жұмыс уақытын емес,
осы еңбекпен құрылған құнды көрсетедi.
Ақша құн өлшемi қызметiн идеалды, оймен ойлау ... ... ... құнын өлшеу ақшаға айырбасталғанына дейiн орындалады, сонымен
құнның тауар формасынан ақша ... ... үшiн ... ... ... ... ... үшiн қолма-қол ақшаның болуы қажет емес, себебi
еңбек ... ... ойша ... ... ... көмегiмен
өлшеуге болады, өйткенi олар адам еңбегiнiң ... ... ... ... құны , оның ... ... ... құнды ақша айналысы жағдайында алтынның бағасы болған жоқ. ... ... ... ... құны ... ... мүмкiн емес. Бағаның
орнына ақшалар кез-келген тауарларсанын ... алу ... бар. ... алу
қасиетiмен ерекшеленедi.
Құн өлшеу қызметi жалпы эквивалент ретiнде ақшаның тауарға деген
қатынасын көрсетедi. ... ... ... ... үшiн баға ... ... ақша айналысында мемлекет заңды түрде баға масштабын ... ... ... ... ... ақша ... ... Алғаш рет
монеталар соғыла бастағанда баға масштабы олардың салмақтық құрамына ... ... фунт ... ... ... ... есебiнде пайда
болды. Тарихи даму барысында баға масштабы ақшаның салмақтық ... ... ... және баға масштабы ретiндегi ақша қызметтерiнiң арасында
едәуiр айырмашылықтар бар. Құн өлшемi – мемлкетке ... емес ... ... ... табылады. Ол құн заңымен ... ... және ... емес ... ... ... үшiн ... етедi.
Алғашында баға масштабы АҚШ қазынашылығымен алтынның тройск унциясына
(31,1 г) 35 ... ... ... ... Ол 1971 және ... ... девальвациялануына дейiн сақталды және 1980 жылдың
қаңтарында 850 долларға дейiн жеттi.
Арнайы баға ... ... құны мен оның ... ... ... ашық ... ... байланысты өзiнiң экономикалық мағынасын жоғалтты.
Ямайка валюта реформасының (1976-1978) нәтижесiнде ... ... ... алтын паритетi жойылды. Құн ... ... ... баға ... орындалды.
Қазiргi уақытта алтын тауарға тiкелей айырбасталмайды және бағалар
алтынмен көрсетiлмейдi. Алтынды ... ... ... ... ... ... тауар тiкелей массасына емес, алтын нарығындағы несие
ақшалармен операциялар жүргiзугеқарсы ... ... ... ... және ... ... ... ретiнде көрiнедi. Несие ақшалар тауардың ... ... ... ... ... өзiнiң құны жоқ.
Сонымен алтын белгiлерiнiң, яғни толық ... емес және ... ... болуы, ақша формаларының олардың алтындық мазмұнынан
ажырауына алып келедi.
Ақшаның айналыс құралы. Ақша ... ... ... тауарларды
өткiзудегi делдал болып табылады.
Тауарлар бiр қолдан екiншi қолға ауыса отырып , ... ... ... ақша үздiксiз қозғалыста болады.
Тауар айналысы кезiнде, ақша делдал ролiн атқарады, ал бұл ... алу және сату ... ... ... мен ... бойынша сай
келмейдi. Сатушы, тауарын сатғаннан кейiн , басқа тауарды сатып ... ... ... Ол ... бiр ... ... ал ... нарықтан сатып
алуы мүмкiн. Делдал ретiндегi ақшаның ... ... пен ... сай ... ... ... ... кейiн, айналыстан кететiн тауарларға
қарағағанда, ақшалар ... ... ... ... ... осында қалып
отырады және сату-сатып алу процесiне қызмет етедi.
Бiздерге ақша ... ... ... ... ... ... саудада тұрғандардың тауарларды сатып ... ... Шет ... ... шектеулер жоқ. Одан фирмалар мен
корпорациялардың және тағы басқа ... – қол ... ... ... ... ретiнде ақша қызметтерiнiң ерекшелiктерi мыналар:
• Тауар мен ақшаның қарама – қарсы қозғалысы;
• Оны идеалды ақшалар емес, нақты (қолма-қол) ақшалар ... ... бұл ... ... айырбастау өте тез ... оны ... ... емес ... оны ...... ... бұл , несие және ... ... ... ... ... емес ... сөз емес. Бұл ... ... ... ... ... ... болуыменен түсiндiрiледi.
Ақша айналыс құралы қызметiн атқаратын болғандықтан, ... ... саны ... тиiс ... бағасы мен массасы
негiзiнде, яғни өткiзiлуi тиiс тауарлар бағасының сомасы мен анықталады.
Қанша ... бiр ақша ... бiр – ... ... ... ... ... ақша айналысы қанша көп болса, айналыс үшiн ... саны ... аз ... ... ... ... тауар массасынан көп болса , одан бұл
олардың құнсыздануына, яғни инфляцияға алып келедi.
Ақша төлем құралы. ... ... ақша ... мен байланысты.
Бiрақ ақша қозғалысы мiндеттi түрде ... ... бiр ... тиiс емес . Ақша ... ... ... көрiнедi . Олар
өтiзуi процесiн еркiн аяқтайды. Ақшаның қозғалысы ... ... ... кеш ... ... ... ... мен ақшаның қарама - қарсы қозғалысы болмаса, яғни
тауар төлем ақы ... ... ... ... ... ... болса
, онда бұл жағдайда ақшалар төлем құралы қызметiн атқарады.
Ақшалар ... ... ... тек қана ... ... ғана ... ... бiрге қаржы – несие қатынастарына да қызмет етедi . Барлық
ақшалай ... ... етiп ... ... ... ... және ... төлеуге байланысты мiндеттемелер ;
• Еңбек ақы төлеуге байланысты мiндеттемелер ;
• Мемлекетке ... ... ... ... ... ... және тұтыну несиесi бойынша ... ... ... ... ... - сот ... ... және басқалары .
Ақша төлем құралы ретiнде ... ... ... бар. Бұл ... ақшалар делдал болып табылмайды, ол тек
қана сату-сатып алуды аяқтайды. Нәтижесiнде ... ... ... ... ... ... байқалады. Тауарды несиеге сатып ала ... ... ... ... ... ... , ... мiндеттеменi жазып
ұсынады. Бұл борыш ... , ақша ... ... ... ... құралы қызметiн толық емес нақты (қағаз немесе несие), ал
борыштық мiндеттемелердi өзара ... ... ... ... ... ... ақшаның қызметi оның бұдан бұрын қарастырылған
қызметтерiнен айырмашылығы ... ол ... ... ... ... ... құралы ретiде қызмет етуiнiң дамуы резервтiк ... яғни ... қор және ... ... ... ... қажет
екенiн көрсетедi.
Ақшаның төлем құралы қызметiн атқаруына байланысты ақша айналысы заңы
өзiнiң неғұрлым толық ... ... Егер ... ... ... ... қолма-қол ақша қажет емес. Бұл ... ... ... ... ... Бiрақ төлем мерзiмi жақындаған сайын борыштарды жабу
үшiн ақша айналымының ... ... ... ... ... сомасы
айналыс үшiн ақшаның санын азайтады. Егер қандай да бiр бөлiмде борыштық
мiндеттеме бойынша ... өз ... ... ... онда бұл ... ... да төлемсiздiк тiзбесiн тудырады ( қарыз бойынша мерзiмi өткен
берешек, бюджеттi төлемдер, жалақы бойынша және ...... және ... ... ... ... Ақшаның төлемi және
айналыс құралы қызметтерi ақшалай қорлардың құрылуын талап ... ... ... Т – А – Т ... екi ... Т – А және А – ... байланысты.
Капиталистiк қоғамдық формацияға дейiнгiлер үшiн ... ... ... ... яғни ... ... ... тән келедi.
Бұл экономикалық дамуға ешқандай да ықпал еткен жоқ, ... олар ... ... тыс ... ... ... ... тұсында бұл
қазыналар неиселiк жүйе және қор биржалары арқылы пайда ... ... ... ... ... ) ... ... жинау қызметiнiң қажеттiлiгi
тауар өндiрiсiмен байланысты болады. Айналым ... ... ... алу үшiн ең ... ... жинау қажет.
Әрбiр тауар тек қана жекелеген қажеттiлiктi анықтайды және олар жалпы
байлықты бiлдiрмейдi. Толық бағалы ақшалар ... ... ... ... ... жалпы өкiлiн сипаттайды. Демек , қазына жинау
құралы қызметiн тек қана толық бағалы ... ... ... ... ... қорландыру – алтын монеталар мен алтын құймаларын жинақтау
түрiнде ... ... ... ... айналысы тұсында қазына жинау тек
қана ақша айналысын реттеушi ролiн ... ... ... және ... кеңеюi барысында металл ақшалар қазынадан айналысқа шығып
отырады немесе керiсiнше .
Қазiргi ... ... ... ... ... ақша ... ролiн атқармайды. Қазына тек қана мемлекеттiң сақтандыру қоры
ретiнде болады. Алтын ... ... ... ... кепiлдеме бередi. 1998 ж. 1-шi қаңтарда ҚР-сы Ұлттық Банкiсiндегi
монетарлық алтынның қалдығы 41781,1 млн. теңге құрады.
Несиелiк және ... ... ... ... ... қызметiн атқара
алмайды, себебi олардың меншiктi құны жоқ. Бiрақта осы қызмет негiзiнде
олар қорлану қызметiн ... ... ... саласынан уақытша шығып қалғаннан кейiн олар қорлана
бастайды. ... ... ақша ... сол ... ... ... олар
кез-келген уақытта айналысқа төлем ... ... ... ... ... Шынында да бұл елдегi ақша айналысының тұрақтылығы жағдайында, яғни
инфляцияның ... ... ғана ... ... жағдайында қорлану екi формада жүредi:
• кәсiпорындар мен ұйымдардың есеп айырысу және депозиттiк шоттарындағы
ақшалай қаражат қалдығы түрiнде ұжымдық ... ... ... ... облигациялар.
Несиелiк механизмнiң арқасында кәсiпорындар мен халықтың ... ... ... ... қайтадан айналыс процесiне түседi.
Сөйтiп, ақшалар бұл қызметiнде ұлттық табыстың қалыптасу , бөлу және ... ... ... болады.
Дүниежүзiлiк ақша қызметi. Тауар шаруашылығының кеңеюi, шаруашылық
байланыстардың интернационалдануы, ... ... ... болуы
дүниежүзiлiк ақшалар қызметiнiң пайда болуына сбеп ... ... ... құн ... ... ... және сатып алу
құралы ретiнде қызмт етедi.
Бұл қызметтi бастыпқыда толық бағалы ақшалар(алтын) , ал ... ... ... ... ... 1867 жылы ... келiсiмi
дүниежүзiлiк ақша қызметiн алтынға балап бекiттi.
Егер де елдiң iшiнде ұлттық ақша бiрлiктерi формасында қызмет ... ... ал одан ... ... К. ... ... “ақшалар өзiнiң
ұлттық киiмдерiн шешiп, бастапқы қымбат бағалы металл формасын киедi” ,
яғни жалпыға бiрдей ... ... ... алтын айналысы тұсында да ағымдық халықаралық есеп айырысуларға
алдынғы елдердiң ұлттық валюталары қызмет етедi. 1913 ж. ... ... 80%-зы ... фунт ... бейнеленген аударым
вексельдер көмегiмен жүзеге асырылады, ал ... ... ... ... жабуға ғана қызмет еттi.
Бреттон – Вудстағы (1944 ж) мемлекетаралық келiсiмге келу, ... фунт ... ... валюталар мәртебесiн бердi. Кейiннен
дүниежүзiлiк ақшалардың жаңа формалары: СДР – ... ... алу ...... ... алу ... ... болды. Ал 1999 ж. 1 қаңтарынан
бастап Еуропаға ынтымақтастық елдердiң ортақ ақша ... ... ... ... ... дамуы ұлттық ақшалардың металл ақшадан
несиелiк ақшаға өту жолын кеш те ... ... ... ... ... ... жобалары жасалуда,
бiрақ одан әлi нәтиже жоқ. Енгiзiлген шартты есептеу бiрлiктерiнiң ( ... ... ... ... жоқ, сондықтан да олар толыққанды түрде
дүниежүзiлiк ақшаның ... ... ... . Бұл ... тек қана ... операциялар арқылы алтын атқарады.
3. Ақша айналысының сипаттамасы.
Қайта құру кезеiне дейiн “ақша айналымы” мен ... ... ... ... шек ... Ақша ... деп ... – қол ақшаның
қозғалысы танылды. Ал ақша айналымы ұғымы одан кең ... ... ... – қол және ...... айналым мағынасын сипаттайды.
Ақша белгiлерi әр түрлi жағдайда қамтамасыз етiледi. Қолма – қол ақша
тұтыну заттары және қызметтер ... ... ... ... ... ақшалар – бөлуге арналған ... ... ... ... жүйе тек қана ... ... ... жағдайында
ғана мүмкiн болады, себебi ол уақытта кәсiпорындар мен халықтың ... ... ... ... және ... ... бағада сатылатыны белгiлi
болған. КСРО-ның таратылуына, бағаның босатылуына, меншiктiң ... ... және т.б. ... ... ... ... мүмкiн емес
болып қалды.
Ақша айналысы мен ақша айналымы ... шек ... ... ... қолма – қол ақша қозғалысы және төлемақыны жүзеге асыру
кезiнде ... ... ... ... кәсiпорындар мен қаржы несие
мекемелерiнiң арасындағы ақшалай қаражаттардың алмасуы – ақша айналысы деп
аталады.
Ақша ... ... ...... ... мен тауар айналысы
болып табылады. Құн формасыныңөзгерiп отыруы, яғни тауардың ... ... жаңа ... ... алу үшiн ... , ... ... қозғалыста,
яғни айналыста болуына мүмкiндiк жасайды.
Бiрақ ақша айналысы тауар айналысын қайталап қоймайды. Бұл екi процесс
бiр-бiрiнен жекешеленiп жүредi. ... , ... ... ... ... ... және ... Ал ақша айналыста әрқашан жүредi.
Айналыста жүре отырып ақша әрi ... ... әрi ... ... атқарады. Сонымен, тауарды сатудан түскен ақша қарызды өтеуге
жұмсалуы мүмкiн. Өз кезегiнде , қарызды төлеуге түскен ақшалар тауарлар ... ... ... ақша ... көлемi тауар бағаларының соммасынан әрдайым
артық болады. Ақшаның қызмет көрсетуi тек сатып алу – ... ... Ақша ... ... ... үшiн, ... төлемдер
аударку үшiн, банктен қарыз алу үшiн және т.б. мақсаттар үшiн қолданылады.
Ақша ... ... ... ... - ... – қол ... аясын азайту болып келедi. Бұл мәселе бiздiң елiмiзде кәсiпорындар
арасындағы есеп айырысулардан қолма-қол ақшаның ... , есеп ... ... ... ғана шешiледi.
Банк жүйесiн реформалау және ақша банкнотасын өндiруге байланысты
өзiнiң меншiктi қуатын енгiзуi, Қазақстандағы ... ... ... ... өзгерттi. Осыған байланысты 1992 – 1993 ж.ж. қолма-қол
ақшаның тапшылығы тұсында ... ... ... орнына
Республикамызда қолма-қол ақша айналысын тұрақтандыру және ... ... ... ... ... бұл ... кеңiнен дами түсуде: оларда қолма-қолсыз
ақша айналысы өрiс алып жатыр. АҚШ – та халықтың есеп ... ... зы ғана ... ... ал ... чек, ... карточталар т.б.
көмегiмен жүргiзiледi. Өмiрлiк тәжiрибе көрсеткендей , ақша ... ... ... болмайды. Ақша айналымын қолма-қол және ... ... қана ... ... шектеудi ғалымдар онша қабылдай қоймады.
Бұл екеуi өзара тығыз байланыста, сондықтан ... бөлу ... ... өз ... ...... қолма қолсыз ақшаға (және керiсiнше)
өтедi. Мысалы, кәсiпорынның бөлшек саудасынан ... ... ... соң оның есеп айырысу шотында қолма-қолсыз ақша қаражатарына
айналады да, ол бұдан өз ... ақша ... ... бүкiл ақша айналысы : қолма – қол және қолма – қолсыз
ақшалар болып ... ... ... өндiру және сату процесiн , яғни ... ... ... ... ақша ... ... емес ... есеп айырысулармен байланысты ақша айналымы ;
• ақша айналысы бiрнеше тарихи кезеңдерден өттi және металл, қағаз , несие
ақшалар көмегiмен ... ... Ақша ... ... және ақша ... Ақша ... ... және олардың айналысы.
а) Ақшаның металдық теориясы.
Бұл теорияның өкiлдерiне капиталдың алғашқы қорлану ... ( Т омас Мэн, т.б.) ... ... ... ... ... ... қатар ақшаны бағалы металдармен бiрдей деп санау
тән болған. ... ... ... ... ... ... мен күмiс,
яғни бұлар өзiнiң табиғаты бойынша нағыз ақшалар ... ... ... ... ... ... , ... бұл теорияның пайымдауынша
ақшаның ролiнде алтын, күмiс сияқты кез-келген бағалы ... бола ... ... ... ... ... ... сипаттайтын
ақша екендiгi жөнiнен хабарсыз. Ресейде металдық теорияның өкiлi атақты
мемлекеттiк қызметкер М.М.Сперанский ... ж.ж.) ... ... туралы оның теориясының барлық пайымдауларының негiзi – ақшаға ... бiр ғана ақша деп ... ... ... көзқарасы бар. Сперанский ... ақша ... ... деп ... Ақша ның ... орындауда
металдың қатысуы XIX ғ. теоретиктермен қолданылған. Бұл iс ... тек ... ... яғни ақша ... ... және ... формаларына өту
кезеңi болды. ... ... тар ... қолданылуы XIX ғ.
дүниежүзiлiк экономиканың шеңберiне сыймады. Өндiрiстiң ... ... ... ... ... талап еттi. Объективтi түрде, металдық
жүйенiң негiзiнде жаңа төлем әдiстерi мен ... ... ... негiзделдi.
Немiс экономистерi ақша деп тек қана бағалы металдарды ... ... ... ... ... ... банкноталары да аталады деген. Ол
кездерi ақшаның металдық теориясы ақша реформасына негiзделiп қолданылады.
Екiншi ... ... ... ... ... Ж. Рюэфф және М.
Дебре, ағылшын экономисi Р. ... ... ... алтын стандартын
енгiзу идеясын ұсынады. Себебi 70-шi жылдардың басында жойылған Бреттон –
Вуде ... ... ... жаңа ... ... ... тырысқан.
Жекелей алғанда, АҚШ –тың экс-президентi Р. Рейган сайлау алдындағы күрес
кезiнде алтын стандарты қайта ... ... деп ... 1981 ... ол президент болып тұрған кезiнде осы ... ... ... ... бiрақ ол комиссия алтын стандартын енгiзу онша қажет ... ... ... ... ... ... мағынасы нарықтың
күрделенуi, ұлғаюы және дамуымен байланысты өзгередi. ...... ... қорымен жасанды түрде үйлестiру натуралдық айырбас
формасына немесе бақыланбайтын ... ... ... ... сөзсiз, өйткенi алтын қорының өсiмi ... ... ... ... тұра алмайды, сөйтiп бұл ақша бiрлiгi құнының тым
аса ұлғаюына әкелiп соқтырып, соның ... ... ... аса ... ... ( ... бөлiнгiштiк) жоғалуы т.б.
пайда болды.
Сонымен, ақшаның iшкi мазмұны бағалы металдың N ... ... ... бiртiндеп иелерiнiң эмиссиялық орталыққа, оның iшiнде
мемлекетке ... ... ... Үкiметке деген сенiмсiздiк, соғыстар және
басқа да ... ... ... алтын стандартына қайта
келуiне әкеледi. Нақты экономика тұрғысынан қарағанда ... ... ... ... ... ... ... кезде алтынның негiзгi экономикалық қызметiнiң мәнi, оның
капиталды инфляциядан сақтау құралы ретiнде қызмет ... ... ... ету ... болуымен және маңызды өнеркәсiптiк шикiзат болып қала
беруiмен сипатталады.
Металдың ақша ретiнде қызмет етуiмен ... одан ...... ... бола ... ... классының бөлiнуiмен алғашқы
монеталар пайда ... ... ... ... ақшаның қалыптасуындағы соңғы
кезеңдi сипаттайды.
Монета – ол формасы, сыртқы пiшiнi, ... ... ... ... ... ақша ... бет жағы – ... келесi жағы – реверс, кесiндiсi – гурт болып
ажыратылады.
Егер ... ... құны ... ... ... ... онда бұл толық құнды ақшалар. Толық құнды еместерi биллонды ақшалар
деп аталады.
Монеталық ақша айналысы ... ... ... ...... ... эквивалент ролiн екi немесе одан да көп
металл атқарады, яғни айналыста алтын және күмiс ... ...... ... ... ... бiр ғана ... түрi
( алтын, күмiс, т.б.) қолданылатын ақша жүйесi.
Осылай, б.э. дейiн III – II ғ. ... мыс ... ... ... ж.ж. ... – күмiс монометаллизмi 1897 ж. II Николай ... ... ... сөзi, ... ... , яғни ... сөзiнен күмiс
монетаның түсiне қарап шыққан.
б) Ақшаның ... ... ... қарсы iс ... ... ... пайда бболды. Тауар өндiрiсi мен айналымының өсуiне
байланысты металл монеталарды вексель, ... ... ... айланыс
құралдарына жартылай ауыстыру бiртiндеп орын алды. Ақшалар мен бағалы
металдардың ... iшкi ... ... ... ... құн ... жүру құқығын негiздедi, ол үшiн олардың
металдық құрамын ... ... ... мынадай:
• Ақша идеалды есеп бiрлiгi болып саналады және олардың көмегiмен
тауарлардың айырбас құны ... Бұл ... ... да iшкi ... ие ... номиналаистер аұшаның құндық жаратылысын толық жоққа шығара
отырып, ... ... ... ... ... ... Адам
Смиттiң айтуынша, ақша – бұл айырбас ... ... ... айырбас және сауда құралы. Ол ақшаның құны екi жақты мәнге ие
дп санайды:
• Қандай-да бiр ... ... ... ... тауарды сатып алу мүмкiндiгi,
XIX ғ. аяғында және XX ғ. басында саяси экономияда номинализм үстемдiк
ете бастады. Бiрақ ... ... ... оның ... ақшалар жатады.
Номинализмнiң мәнi немiс экономисi Кнаптың ... ... , 1905 ж.) ... ... берiлген. Оның негiзгi ережелерi
төменгiдей құрылған:
• Ақша – құқықтық тәртiптiң өнiмi, мемлекеттiк билiктiң туындысы;
• Ақша ... ... ... ... яғни ол ... төлем
күшiмен жасалған төлем белгiлерi болып табылады;
• Ақшаның ... ...... құралы.
1929 – 1933 жж. Кономикалық дағдарыс тұсында номинализм әрi қарай дами
түстi. Сөйтiп, Дж.М. Кейнс (1930ж. “Трактат о ... ... ... ... , ... ... дөңгелегi” деп хабарлайды. Ол
идеалды ... ... ... ... ... етiп отыратын қағаз
ақшаларды жатқызды. Кнапп теориясының жеңiсi деп ... ... ... ... ... ... қалып, кнапптық партализм толық жүзеге
асты деп санады.
Ақшаның номиналистiк теориясы жағында американ ... ... да ... Ол ақшалар өткен уақытта ғана тауармен ... ал ... ... ... шартты белгiге айналуда деп сендiредi.
“Тауар ақшалардың дәуiрiн қағаз ақшалар алмастырды. ... ... ... iшкi ... ... Ақша дегенiмiз ол жасанды әлеуметтiк
шарттылық”
Қағаз ақшалардың ... ... ... ... ... мен капитализм тұсындағы тауарлы ... ... ақша ... ... ... қажеттiлiктерiмен байланысты.
Бiрақ қағаз ақшаның шығу тарихы б.ғ.д. I ғ. тән, яғни ол ... ... ... ... Бұл ... ... ақ ... жасалған ақшалар пайда болды. Ақ бұғылардың барлығы император
меншiгiнде болған.
Нағыз ... ... ... ... ... немересi Хубила ханмен
байланыстырылады.
XVII ғ. алдындағы капиталистiк тауарлы өндiрiстiң дамуымен қағаз
ақшаның қолданылуы өрiс ала бастады. ... ... 1690 жылы ... ... отар ... 1716 ж. ... 1795 ж. ... ж. Австралияда пайда болды. Ресейде алғашқы қағаз ақшалар 1769 ж. II
Екатерина тұсында пайда болды.
Сырттай қарағанда, қағаз ... ... ... ... ... ... ақшаның орнын алмастырушылар тәрiздi әсер етедi деген ой туады.
Шыында олар металл ақшаның номиналды құнының ... ... ... ... ... ... ... қағаз ақшаға ауысу себептерi:
1. Металл ақша айналысы өте қымбат ... ... және ... ... емес, себебi қымбат ... ... ... ... ... ... ... төмен;
2. Монеталардың тозуы және бүлiнуi;
3. Мемлекеттiк билiк пен ... ... ... ... ... шығындарын қағаз ақшаларды жабу үшiн шығарады.
Осыған байланысты, К. Маркс атап ... ... ... ... алтын әр түрлi өзгерiстерге ұшырады, тiптi жай ғана бiр
жапырақ қағазға дейiн жұқарды.
Қағаз ақшалар ақшаның номиналдық ... ... ... ... ... ... ... құн белгiсiнiң ақырғы формасы.
Қағаз ақша мемлекеттiң өз шығындарын табу үшiн ... ... ... ерiксiз номиналға ие ақша белгiсi.
Қағаз ақшалар толық құнсыз болып келедi, себебi, ... ... ... ... ... кеткен шығындар өте аз. Заңды төлем ... ... ... ғана олар ... сатып алу қабiлетiн сақтай алады.
Егер “нағыз” ақшалар айналыста өзiнiң меншiктi құнының арқасында
жүрсе, ал ... ... ... ... ... құнға ие болады.
Мемлекет сол елдiң көлемiнде ғана оларға ерiксiз өзiндiк құн белгiлейдi.
Осылайша , ... 1993 жылы ең iрi ... 100 ... 1994 жылы 200
және 500 теңгелiк капюрлар шығарылған болатын.
Ақшалар ешқашанда алтынға ауыстырылаған. Бiрақ кейбiр ... ... ... қағаз ақшаларды толық номиналдық бағасы
бойынша алтынға ауыстырған кездерi ... ... ... ... құны болмағандықтан да , олар айналыс
саласындағы ақшаның қызметтерiн ... ... ... ... ... ... меншiктi құндарының болмауына байланысты олар
өздерiнiң жаратылысына қарай ... және ... ... ... құнсыздануы әр түрлi себептерге байланысты болады: ... ... және ... да ... емес ... ... ... шығарылуы; пассивтiк төлем балансының салдарынан алтынға
дүниежүзiлiк ақша ... ... ... еңбек өнiмдiлiгiнiң төмендеуi
және тауар массасының қысқаруы, т.б.
Мұның бәрi бағаның ... ... ... ... алғанда қағаз
ақшалардың құнсыздануы бұл тұрақсыз экономикаға тән нәрсе.
Қағаз ... ... ... сипатқа ие. Қағаз ақшалардың дербес
түрде ұзақ уақыт бойында айналуы мүмкiн емес, сондықтан да ... ... ... жүредi.
Несиелiк ақшалар – бұл несие негiзiнде алтынның орнына келген құнның
қағаздай ... ... ... несие берушi мен несие алушы ... ... ... ... және ... ... ... ретiнде
өмiр сүрудiң меншiктi формасын алады”.
Несие ақшалардың негiзгi түрлерiне: вексель, ... чек, ... ... ... сандық теориясы.
Айналыстағы ақшаның саны К. Маркстiң ашқан ақша айналысының заңымен
реттеледi. Айналысқа қажеттi ақша саны – ... ақша саны мен ... ... ... және ... бiр ақша ... ... арасындағы белгiлi бiр сәйкестiктiң болуын талап етедi.
Айналысқа ... ақша ... ... ... деп ... ... классикалық экономика мектебiнiң
ғалымдары, келесiдей тепе-теңдiктi белгiледi:
PY = TV+DV1
мұндағы: P – бағаның жалпы деңгейi;
Y - өндiрiс ... – ақша ... ...... және V1 – ... және депозиттiң айалыс жылдамдығы.
1929 ж. ұлы депрессиядан кейiн ақшаның сандық теориясы өзiнiң күшiн
жоғалта бастады, ... ... ... ақша массасын емес, нақты
экономиканы басқаруға көп көңiл бөлдi.
Соңғы он жылдықта етек ала бастаған ... ... ... экономистерiн монетаризмге деген жаңа қызығушылықтарын тудырды,
себебi қазiргi кездегi ... ақша ... мен ... ... ... байланысты анықтауға ұмтылуда. Монетаристер ақшаны
реттеу және күтiлген өзгерiстердi анықтау үшiн қажеттi ... ... ... ... ... ... ... ақша массасын бiрқалыпты және
ұдайы реттеудiң өсу қарқынының ... ... ... ... ... құралы ретiнде қызмет етуi айналысқа қажеттi ақшаның
жалпы көлемiн қысқартады. Бұл, ... ... көп ... қарыз
талаптары мен мiндеттемелерiн өзара есептеу арқылы жабу ... ... ... даму ... ақша ... керi әсер етедi:
неғұрлым тауарлардың көп бөлiгi несиеге сатылса; соғұрлым ... ... аз саны ... ... Оған қоса ... ... жөн: айналыстан
алынған ақшаның белгiлi бiр саны шаруашылықтағы және халықтың қолындағы
тұрақты ақша резервiн ... ... ... ... санын анықтайтын заң келесi түрдегi формуламен анықталады:
Ас = Тб.с. – Нт.б.с. + Тс – От.м.с. / А + ...... ... және айналыс құралы ретiнде қажеттi ақша саны;
Тб.с. – ... ... ...... ... ... ... сомасы,
Тс – қарыз және басқа мiндеттемелер бойынша төлем сомасы;
Өт.м.с. - ... ... ... мен ... ... – ақша резервтерi;
А – ақшаның төлем және айналыс құралдары ретiндегi айналымының ... ... ... ақша ... ... ... бiрi ... тауарлар бағаларының едәуiр аз төленбеген төлемi
болып табылады.
Ақшаның сандық ... ... ... ақша ... дәл ... ... ол ... қатынастары мен экономикалық даму
факторларының жалпы жиынтығындағы ақша қаражаттарының орнын анықтайды.
Орталық банк экономикалық ... оның ... ... ... ... қажеттi несие ақшаларының масасын ... ... және ... ... ... Ақша екi ... ... қолма – қол және банктiк айналымның ақшалары, яғни ... ... ақша ... жазу формасындағы ақша белгiлерi.
Ақшаның бұл екi формасы бiр – бiрiмен тығыз байланыста. Банктiк ... ... ... ... ... ... айналысының екi облысының бiрлiгi, яғни ... ... ... ... ... және бұған керiсiнше болуы ақша
массасының өзiне ... ... ... ... ... ... ... құрамы сол елдiң несие-ақша жүйесiмен анықталады.
Бiздiң республикамыздағы ... ақша ... ... ... ... онда ол ... – айналыстағы қолма – қол ақшалар;
М1 - өзiне – М0 –дi қосады, сонымен қатар ... ... ... ... депозиттiк шоттардағы қаражаттардың қалдықтары, каптал
салымдарын қаржыландыру мен несиелеу қорларының шоттарындағы , чектiк және
аккредитивтiк шоттардағы ... ... ... және заңды
тұлғалардың талап еткенге дейiнгi ... ... - ... М1 –дi ... сондай-ақ жеке және заңды тұлғалардың
мерзiмдi салымдарын қамтиды;
М3 – М2-ге ... займ ... ... ... ... бiрнеше каналдар бойынша жүредi:
• Банкноттар мен монеталар эмиссиясы есебiнен;
• Орталық банктен коммерциялық банктердiң ... алу ... ... банктiң ел үкiметiне мемлекеттiк бюджет тапшылығын жабу үшiн
несие беру ... ... ... ... ... ... ... және мемлекеттiк
бағалы қағаздарды сатып алу жолымен;
• Коммерциялық ... ... ... негiзiнде чектер эмиссиясын
шығару немесе займдар беру жолымен.
Осыдан ақша массасының ... ... банк ... ақша – ... ... байланысты, мұндағы ең басты мақсат ақша массасынығ өсуiн
сақтау екенiн көремiз. Мақсатты ... ... банк ... ... ... бейнелеудегi ЖҰӨ-нiң болжанатын өсiмi;
• Жоспарлы кезеңдегi ақша айналысының есептелетiн жылдамдығы;
• Жоспарланған кезеңдегi инфляцияның максималды рұқсат етiлген ... ... ... ... ... ... ... болашақтағы ұлғаюын және оның пайдалану дәрежесiн ... ... Бұл ... ... үшiн де маңызы зор.
Егер ақша массасы ақырын айналса, бұл ұлттық өнiмдi орналастыру
коэфиценттерiнiң өте ... ... ал ақша ... ... ... ... түрде жылдам жұмсауды және жоғары
конъюктураны бiлдiредi. Ақша айналысының жылдамдығы ақша ... ... яғни ... ... ... жылдамдығы қосымша эмиссия
қажеттiлiктi қысқартуы тиiс. ... , ақша ... ... ... субъектiлердiң жинақтауға ұмтылысын, ақша ... ... ... ... ... ... Ақша жүйесi жөнiнде түсiнiк, оның элементтерi және негiзгi түрлерi.
Жалпы мемлекеттiк заңдармен ... ... ақша ... ақша ... болып табылады. Әрбiр мемлекеттiң өзiнiң ұлттық
ақша жүйесi бар.
Қазақстан Республикасында ақша ... 1995 жылы 30 ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
Президентiнiң заң күшi бар ... ... ... ... ... ... негiзiн және формаларын белгiлейдi, онда ресми ақша
бiрлiгi, ақша ... ... ... ... ... ... ақша айналысын ұйымдастыру және реттеу тәртiптерi қамтылады.
Ақша жүйесi келесi элементтерден ... ... ... ... ақша ... ... 100 тиыннан
құралған 1 теңге болып табылады.
Ақша белгiлерiнiң ... Егер 1991 ж. 1 ... ... ... билеттер болса, онда қазiргi ... ҚР ақша ... ... өсу құны ... төлемнiң барлық түрлерiне қабылданатын банкноттар
мен монеталардан құралады.
Эмиссия тәртiбi. Қолма – қол ақшаларды шығарып, ... ... және ... ... ... ... ... – қолсыз ақша
эквивалентiн алумен банкнота мен ... сату ... ... ... ... ... құралы болып табылатын: қағаз және несие
ақшалар.
Валюталық бағам дегенiмiз – бұл басқа бiр елдiң ақша ... ... сол ... ақша бiрлiгiнiң бағасы.
Әлемдiк тарихта ақша жүйесiнiң келесi ... ... ... ... мұнда ақшалай тауар ақшаның барлық қызметiн атқарады,
ал несие ақшалар металға айырбасталады;
... және ... ақша ... ... алтын айырбастамайтын банкнотамен
айналыстан ығыстырылып шығарылады және қазынаға айналды.
Металдық айналысқа байланысты ... ... екi ақша ... ... және ... ... – бұл ақша жүйесiнде жалпы құндық эквивалент ролiн заңды
түрде екi металл ... ... және ... монеталар кең көлемде
соғылысып, еркiн айналысқа түстi, биметаллизмнiң үш түрi бар:
Паралелдi валюта жүйесi, ... және ... ... ... ... нарықтық бағасына сәйкес стихиялы түрде бекiтiлдi;
Қосарлы валюта жүйесi, бұл қатынасты мемлекет анықтады;
“ақсақ” ... ... , ... ... ... ... болып
табылады.
Монометаллизм – жалпыға эквивалент ролiн бiр ғана металл атқаратын
ақша жүйесi. Құн белгiлерiн алтынға ... ... ... ... үш ... ... монета стандарты, оған алтын монетасының ... ... ... ... құн ... еркiн алтын монеталарға өсу құны
бойынша айырбасталуы болып табылады.
Алтын құйма стандарты – Ұлыбритания мен Францияда ... ... ... ... сомманы ұсынған жағдайда алтын ... ... ...... ... ... және басқа
елдерде бекiтiлген. Бұл банкноталардың алтынға, ... ... ... ... Сөйтiп, бұл стандарт бiр елдiң
валюталы ... ... ... ... көрсетедi.
Қорытынды.
Жоғарыда атап өткендей, ақшаның өмiр ... ... ол ... өндiрiсi мен тауар айналысы болуына негiзделенедi.
Жұмыс барысында ақша басты ... ... ... ... жеттi. Оның бес қызметiнiң өзiнен ақшаның ... ... ... ... тұр. Кез – ... тауар айналысында ақша
айырбас құралы болып табылады. Тауар және ақша бiр – бiрiнен бөлiнбейдi.
Қорыта келгенде, ақша – ... ... ... ... ... ... басқа тауардың құны бейленедi және оның ... ... ... ... ... ... ... айырбасы
үздiксiз жасала бередi. Жалпыға бердей ... ролi ... ... ... ... – ақ ақшаның тағы да бiр басты қасиетi оның өтiмдiлiгiнде.
Ақшаны ке- ... ... ... ... Тауар бағасының өзi тауар
құнының ... ... ... ретiнде ақшаның мәнi оның үш қасиетiнiң
бiрiгуiмен көрiнiс табады. Олар:
• Жалпыға ... ... ... ... жеке ... Еңбектiң сыртқы заттың өлшемi;
Сондай – ақ ақшаның жалпы құрылымы , оның теориялары қоғамның дамып,
өзгеруiмен қатар ... ... жан – ... ... Егер де ... алу – сату ... ... бiрдей эквивалентпен алтынмен жүргiзiлсе,
бұл күндерi қағаз және несие ақшалармен жүзеге асуда, ... ... ... ... ... олардың құрылымы күннен – күнге дамуда.
Ақшаның әсiресе мемлекет үшiн маңызы зор, ол арқылы ... ... ... және ... ... ... қадағалап, реттеп отырады.
Ал ақша айналысының дұрыс жүзеге аспауы ол ел экономикасына ауыр зардаптар
тигiзуi мүмкiн, ... ... атап ... болады. Мемлекет сондай – ақ
ақшаны реттеушi құрал ретiнде де пацдаланады, “ақша – ... ... ... Ал ... ... үшiн ... ... теорияларын бiлу
қажет, ақша айналысындағы ақша айналыс заңы, ақша қызметтерi және ... ... ... ақша ... 1993 жылы 15 қарашадан бастап “ұлттық валютамыз”
енгiзiлгеннен бастап қызмет ... ... ... ... ... ашық ... ... елiмiзде жүргiзiлiп жатқан ... өз ... ... ... Ақша, несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. ...... ... 2001, - 466 ... С.Б. Мақыш , Оқу құралы / “Ақша айналысы және несие” – ... ... - ... ... ... ... Учебник / Под. Ред. О.И Ловрушина, Изд.
2-е, - ... ... ... М.А., ... Л.С. / ... ... обращение и
кредит. Учебние пособие – Москва , 1996г.
5. Баян Көшенова , Оқу ... / ... ... банктер, валюта
қатынастары, - Алматы: ... ... ... М.К. / ... ... ... ... пособие – Москва,
1994 – 173 с.
7. “Қ.Р-да ұлттық валютаны енгiзу туралы” Қ.Р. Президентiнiң заң ... ... // ... ... ақша ... туралы” Қ.Р-ның Заңы // 13.12.1996.
9. ... ... ... Қ.Р –ның заңы // 24.12.1996.
10.Экономическая теория./ А.И. Добрынина, Л.С. ... ... ... ... Я. А. ... Б.Б. / ... ... . Оқу
құралы. – Алматы. Қазақ ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ақша-несие саясаты"7 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет
«Қоғамдық ұдайы өндірістегі ақшаның мәні, функциялары және рөлі»6 бет
Ағымдағы операциялар шоты15 бет
Ақша - несие саясатының ресурстары30 бет
Ақша айналымы21 бет
Ақша айналысы және оның дамуы31 бет
Ақша айналысы заңы4 бет
Ақша айналысы, заңы, ақша массасы және ақша жүйесі31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь