Қазақстан Республикасының зейнет ақы жүйесі


ЖОСПАР

КІРІСПЕ

I.ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ЗЕЙНЕТ АҚЫ ЖҮЙЕСІН РЕФОРМАЛАУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Рыноктық экономика жағдайында зейнетақымен
қамтамасыз ету
1.2 Зейнетақы жүйесін реформалаудың әлеуметтік экономикалық алғышарттары
1.3 Жинақтаушы зейнет ақы жүйесінің дамуының шетел тәжірибесі

II.ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАНДА ЗЕЙНЕТ АҚЫ ҚОРЛАРЫНЫЊ ДАМУЫН ТАЛДАУ
2.1 Қазақстанда зейнет ақы қорларының құрылуы мен
экономикада пайдаланылуы
2.2 Зейнетақы қорларының қаржы нарығындағы ролі мен олардың тиімділігін бағалау

ҚОРТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБЙЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ

Ќазаќстан Республикасында зейнетаќы ќамтамасыз ету ж‰йесініњ реформасы салыстырмалы аз уаќыт ішінде басталып µз дамуын алды – жања зейнетаќы ж‰йесіне єлі тµрт жыл да болѓан жоќ. Жања зейнетаќымен ќамтамамсыз етудіњ ж‰йесі бір орында т±рып жатќан жоќ – ол ‰здіксіз даму процесініњ ‰стінде екенін атап айтќан жµн. ¦сынылѓан ењбекте жинаќтаушы зейнет аќы ќорыныњ не екенін біліп, оны жан-жаќтан зертей аламыз.
Осындай кµлемдегі зейнетаќы реформасы ТМД елдер кењістігінде Ќазаќстан Республикасында бірінші ж‰ргізілді. Ќазіргі кезде де ТМД мен Балтыќ елдерініњ мемлекеттерініњ бірде-біреуінде зейнетаќымен ќамтамасыз етудіњ осындай реформасы єлі іске асќан жоќ. Осымен ќатар, зейнетаќы реформасы µз уаќытында ж‰зеге асырылды деп к‰мєн келтірмей айтуѓа болады. Ал ќиындыќсыз еш нєрсе болмайды.
Осы дипломдыќ ж±мыстыњ таќырыбы зерттеушіні µзініњ жањалыѓы мен жылдамдыѓымен жєне зерттеу ойыныњ кењістігініњ ‰лкендігімен ќызыќтырады, ол терењ ойлануѓа, соныњ ішінде, µз кєрілігіњді зейнет аќымен ќамтамасыз ету жµнінде талѓануѓа м‰мкіндік береді.
Соныме ќатар, осы дипломдыќ ж±мыста ќарастырылатын с±раќтар тек ќызыќтыѓымен шектелмейді, олар таѓы ќазіргі тањда µте актуалды. ¦сынылѓан ењбектіњ таќырыбыныњ ‰лкен актуалдыѓы бірінші кезекте зейнетаќымен ќамтамасыз ету мєселесініњ зор єлеуметтік мањыздылыѓымен кµрінеді.
Зейнет аќымен ќамтамасыз етудіњ дењгейі мен саласы республика халќыныњ экономикалыќ жєне єлеуметтік жаѓдайыныњ мањызды ќ±рамдас бµлігі.
Ауќатты кєрілікті материалды жаѓынан ќамтамасыз ету проблемасы єлемніњ барлыќ елдеріне актуалды, б±ныњ ішіне экономикалыќ жаѓынан жаѓдайы жаќсы елдер де кіреді. Б±л халыќтыњ жалпы саныныњ ішінде ќарт азаматтардыњ ‰лес салмаѓыныњ табиѓи µсуімен байланысты, ал б±л мемлекет пен азамат, ж±мыс беруші мен ж±мысшы, ата-ана мен баланыњ жєне т.б. єлеуметтік пен экономикалыќ ќарым-ќатынастарыныњ эволюциясыныњ нєтижесінде болѓан нєрсе.
¦сынылѓан дипломдыќ ж±мыс алдымен оќырманды Ќазаќстан Республикасында зейнет аќы ж‰йесін реформалаудыњ теориялыќ негіздерімен, ал екінші бµлімде Ќазаќстан экономикасында зейнет аќы ќорларының даму жаѓдайымен таныстырады.
Жоѓарыда кµрсетілгеннен осы дипломдыќ ж±мыстыњ маќсаты шыѓады. Ол – теориялыќ асепектіде жєне Ќазаќстан мысалында зейнет аќы ќорларын зерттеп оќу.
Ќойылѓан маќсаттан келесі ж±мыс мєселелері туындайды:
1) Зейнет аќы активтерін басќарудыњ мєні мен функциясын танып білу
2) Зейнет аќы активтерін басќару механизмін сипаттау
3) Ќазаќстан Республикасында зейнет аќы салымдарыныњ ќалыптасу процессі мен даму мєселелерін ќарастыру.
4) Ќаржы нарыѓында зейнет аќы активтерініњ рµлін аныќтау жєне олардыњ тиімділігін баѓалау.
5) Ќазаќстан Республикасында зейнет аќы активтерініњ даму баѓыттарын айќындау.
Берілген ж±мысты жазуда методологиялыќ база болды:
1) Ќазаќстан Республикасыныњ нормативті-ќ±ќыќтыќ актілер,
2) мемлекеттік емес зейнетаќы-жинаќтаушы ќорларымен ±сынылѓан мєлєметтер,
3) Е.М. Четыркин, Е.Р. Елемес±лы сияќты экономисттерініњ экономикалыќ сипаттаѓы єдебиеттер,
4) б±ќара аќпарат ќ±ралдарынан жиналѓан мєлімметтер.
ЌОЛДАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Закон Республики Казахстан «О пенсионном обеспечении в Республике Казахстан» от 07 января 2003 года;
2. Постановление Правительства Республики Казахстан от 12 мая 1997 года №819 об утверждении Концепции реформирования системы пенсионного обеспечения в Республике Казахстан;
3. Постановление Правительства Республики Казахстан от 30 сентября 1997 года № 1396 об утверждении Положения о лицензировании деятельности накопительных пенсионных фондов по привлечению пенсионных взносов и осуществлению пенсионных выплат;
4. Постановление Правительства Республики Казахстан от 26 апреля 1999 года № 47 об утверждении Положения о Комитете по регулированию деятельности накопительных пенсионных фондов Министерства труда и социальной защиты населения Республики Казахстан;
5. Положение «О квалификационных требованиях, предъявляемых к лицензиату, учредителям и руководящим работникам НПФ и документах, подтверждающих указанные требования для получения лицензии на осуществление деятельности по привлечению пенсионных взносов и осуществлению пенсионных выплат» от 3 декабря 1997 года № 31-п;
6. Основные требования к Правилам НПФ от 27 августа 1997 года № 3-п;
7. Инструкция «О порядке информирования накопительными пенсионными фондами вкладчиков и получателей о состоянии их пенсионных накоплений» от 18 декабря 1998 года №171-п;
8. Положение по раскрытию и публикации информации о деятельности накопительных пенсионных фондов в Республике Казахстан от 9 марта 1998 года № 30-п;
9. Инструкция «О формировании собственного капитала накопительных пенсионных фондов в Республике Казахстан» от 27 августа 1997 года № 2-п;
10. Правила по ведению бухгалтерского учета и представлению финансовой отчетности в накопительных пенсионных фондах от 13 октября 1997 года № 10-п, с изменениями и дополнениями от 18 декабря 1998 года;

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге




ЖОСПАР
КІРІСПЕ

I-ТАРАУ. ҚазаҚстан Республикасында ЗЕЙНЕТ АҚЫ жҮйесін РЕФОРМАЛАУДЫҢ
ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1. Рыноктыќ экономика жағдайында зейнетаќымен
ќамтамасыз ету
2. Зейнетақы жүйесін реформалаудың әлеуметтік экономикалыќ
алѓышарттары
3. Жинаќтаушы зейнет аќы жүйесінің дамуыныњ шетел тәжірибесі

II-ТАРАУ. Ќазаќстанда ЗЕЙНЕТ АЌЫ ќорларыныњ дамуын талдау

2.1 Ќазаќстанда зейнет аќы ќорларының ќ±рылуы мен

экономикада пайдаланылуы

2.2 Зейнетаќы ќорларының ќаржы нарыѓындаѓы ролі мен олардыњ
тиімділігін баѓалау

ҚОРТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБЙЕТТЕР ТІЗІМІ

КІРІСПЕ

Ќазаќстан Республикасында зейнетаќы ќамтамасыз ету ж‰йесініњ реформасы
салыстырмалы аз уаќыт ішінде басталып µз дамуын алды – жања зейнетаќы
ж‰йесіне єлі тµрт жыл да болѓан жоќ. Жања зейнетаќымен ќамтамамсыз етудіњ
ж‰йесі бір орында т±рып жатќан жоќ – ол ‰здіксіз даму процесініњ ‰стінде
екенін атап айтќан жµн. ¦сынылѓан ењбекте жинаќтаушы зейнет аќы ќорыныњ не
екенін біліп, оны жан-жаќтан зертей аламыз.
Осындай кµлемдегі зейнетаќы реформасы ТМД елдер кењістігінде Ќазаќстан
Республикасында бірінші ж‰ргізілді. Ќазіргі кезде де ТМД мен Балтыќ
елдерініњ мемлекеттерініњ бірде-біреуінде зейнетаќымен ќамтамасыз етудіњ
осындай реформасы єлі іске асќан жоќ. Осымен ќатар, зейнетаќы реформасы µз
уаќытында ж‰зеге асырылды деп к‰мєн келтірмей айтуѓа болады. Ал ќиындыќсыз
еш нєрсе болмайды.
Осы дипломдыќ ж±мыстыњ таќырыбы зерттеушіні µзініњ жањалыѓы мен
жылдамдыѓымен жєне зерттеу ойыныњ кењістігініњ ‰лкендігімен ќызыќтырады, ол
терењ ойлануѓа, соныњ ішінде, µз кєрілігіњді зейнет аќымен ќамтамасыз ету
жµнінде талѓануѓа м‰мкіндік береді.
Соныме ќатар, осы дипломдыќ ж±мыста ќарастырылатын с±раќтар тек
ќызыќтыѓымен шектелмейді, олар таѓы ќазіргі тањда µте актуалды. ¦сынылѓан
ењбектіњ таќырыбыныњ ‰лкен актуалдыѓы бірінші кезекте зейнетаќымен
ќамтамасыз ету мєселесініњ зор єлеуметтік мањыздылыѓымен кµрінеді.
Зейнет аќымен ќамтамасыз етудіњ дењгейі мен саласы республика халќыныњ
экономикалыќ жєне єлеуметтік жаѓдайыныњ мањызды ќ±рамдас бµлігі.
Ауќатты кєрілікті материалды жаѓынан ќамтамасыз ету проблемасы єлемніњ
барлыќ елдеріне актуалды, б±ныњ ішіне экономикалыќ жаѓынан жаѓдайы жаќсы
елдер де кіреді. Б±л халыќтыњ жалпы саныныњ ішінде ќарт азаматтардыњ ‰лес
салмаѓыныњ табиѓи µсуімен байланысты, ал б±л мемлекет пен азамат, ж±мыс
беруші мен ж±мысшы, ата-ана мен баланыњ жєне т.б. єлеуметтік пен
экономикалыќ ќарым-ќатынастарыныњ эволюциясыныњ нєтижесінде болѓан нєрсе.
¦сынылѓан дипломдыќ ж±мыс алдымен оќырманды Ќазаќстан Республикасында
зейнет аќы ж‰йесін реформалаудыњ теориялыќ негіздерімен, ал екінші бµлімде
Ќазаќстан экономикасында зейнет аќы ќорларының даму жаѓдайымен таныстырады.
Жоѓарыда кµрсетілгеннен осы дипломдыќ ж±мыстыњ маќсаты шыѓады. Ол –
теориялыќ асепектіде жєне Ќазаќстан мысалында зейнет аќы ќорларын зерттеп
оќу.
Ќойылѓан маќсаттан келесі ж±мыс мєселелері туындайды:
1) Зейнет аќы активтерін басќарудыњ мєні мен функциясын танып білу
2) Зейнет аќы активтерін басќару механизмін сипаттау
3) Ќазаќстан Республикасында зейнет аќы салымдарыныњ ќалыптасу процессі
мен даму мєселелерін ќарастыру.
4) Ќаржы нарыѓында зейнет аќы активтерініњ рµлін аныќтау жєне олардыњ
тиімділігін баѓалау.
5) Ќазаќстан Республикасында зейнет аќы активтерініњ даму баѓыттарын
айќындау.
Берілген ж±мысты жазуда методологиялыќ база болды:
1) Ќазаќстан Республикасыныњ нормативті-ќ±ќыќтыќ актілер,
2) мемлекеттік емес зейнетаќы-жинаќтаушы ќорларымен ±сынылѓан
мєлєметтер,
3) Е.М. Четыркин, Е.Р. Елемес±лы сияќты экономисттерініњ экономикалыќ
сипаттаѓы єдебиеттер,
4) б±ќара аќпарат ќ±ралдарынан жиналѓан мєлімметтер.
I-ТАРАУ. ҚазаҚстан Республикасында ЗЕЙНЕТ АҚЫ жҮйесін РЕФОРМАЛАУДЫҢ
ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1. Рыноктыќ экономика жағдайында зейнетаќымен
ќамтамасыз ету

Ќазаќстанда, КСРО-ныњ барлыќ елдерінде сияќты, єр ќашан ынтымаќтастыќ
зейнет аќы ќоры болѓан. Кєсіпорынныњ ењбек аќы тµлеу ќорынан 25%-ды жалпыѓа
бірдей зейнет аќы ќорына аударылады, ал ол жерде зейнет аќы жинаќтарыныњ
белгілі бір массасы жиналады да, сол мезетте аѓымды зейнет аќыны тµлеуге
ж±мсалатын. Б±л зейнет аќы ж‰йесініњ мєні осында еді: б‰гінгі тањдаѓы ж±мыс
істейтін адамдар µз аударымдарымен ќазіргі тањдаѓы зейнеткерлерді
ќамтамасыз ететін.
Халыќтыњ ж±мыс істейтін бµлігі, µз алдына, олардыњ да зейнет аќы алу
уаќытысы келеді жєне ол солардан кейін ж±мыс істейтіндердіњ зейнет аќы алу
уаќытысы келеді жєне ол солардан кейін ж±мыс істейтіндердіњ зейнет аќы
аударымдары есебінен ќамтамасыз етілетінін білетін. Жинаќтардыњ
ынтымаќтастыѓы осында жатыр.
Біраќ, ж±мыс істейтіндердіњ жалпы кµлемі зейнеттегі адамдардыњ санынан
бірнеше есе кµп болѓан жаѓдайда ѓана ынтымаќтастыќ ж‰йесі тиімді болады.
КСРО да осылай болды, сондыќтан зеейнет аќы ќоры бос аќша-ќаражаттарды
мемлекеттіњ милитаризациясына инвестиция ретінде ќ±я алды.
Біраќ, КСРО ќ±лауымен, экономикалыќ климаттыњ нашарлауынан, нарыќ
ќатынастарына кµшуіден жаѓдай шиеленісіп, жылдан жылѓа нашарлай бастады.
Б‰гінгі тањда, мысалѓа, бір зейнеткерге 7 ж±мыс істейтіндер келеді, жєне
кєсіпорын іс-єрекетініњ µтімуілігі мен рентабельдігімен байланысты туатын
ќиыншылыќтар єсерінен олар зейнет аќы ќорына еш бір аударым жасамайды.
Б±ндай жаѓдайда зейнет аќы ќоры іс ж‰зінде банкрот болды. Оныњ
зейнеткерлер алдындаѓы міндеттемелері т‰сімдер соммасынан кµп болды да
содан тµлемдер бойынша ќарыздар кµлемі тез µсе бастады. 1
Зейнет аќы реформасы кµп адамдар теріс кµзќарасымен ќарайды. Біраќ
ескі ынтымаќтастыќ ж‰йені тек екі жаѓдайда ќалпына келтіруге болатын еді:
не зейнет аќы ќорына табысты ‰лкейтту не оныњ шыѓынын азайту, біраќ б±л
екеуін де ж‰зеге асыру м‰мкін емес еді.
Ќордыњ табысын ‰лкейту орташа айлыќты µсіру, аударым ќойылымын µсіру
немесе ж±мысшылардыњ зейнеткерлерге ќатынасын ‰лкейту есебінен м‰мкін
болатын.
Республикада орташа жалаќы кµлемініњ жаќын арада µсу ‰міті кішкентай
еді.
Аударымдар ќойыламыныњ мєнді µсуін кєсіпорындар кµтере алмайды,
ќазірдіњ µзінде ењбек аќы тµлеу ќорына барлыќ аударымдарды тµлеу µте
ќиын.
Ж±мысшылардыњ зейнеткерлерге ќатынасыныњ µсуі де еш нєрсеге алып
келмейді. Мамандар есептеулері бойынша 2040 жылѓа бір зейнеткерге шамамен 1
ж±мыскер келеді. 2
Зейнет аќы ќорыныњ шыѓындарыныњ азаюы ќазіргі зейнет аќылардыњ
мµлшерініњ ќысќаруы есебінен, не зейнетке шыѓу жасын µсуруінен, біраќ б±л
бєрімізге т‰сінікті себептерден м‰мкін емес. Яѓни, ынтымаќтастыќ зейнет-аќы
ж‰йесінде барлыќ жењілдіктердіњ алынып тасталуы мањызы зор нєрсе болды.
Шынында да, ынтымаќтастыќ ж‰йеде єр т‰рлі жењілдіктер кµп болды, соныњ
ішінде мерзімнен ерте зейнетке шыѓу 45-50 жасында.
Жинаќтаушы зейнетаќы ќорлары – б±л жалпы ортаќ ќазан емес, адамныњ µз
зейнетіне аќша жинауѓа ‰лкен ынтасы пайда болады, себебі жеке зейнет аќы
шотында ќандай аќша кµлемі жинаќталса, сонша зейнет аќы тµлемі де болады.

Егер салым салушы µзініњ жинаќталѓан соммасымен т‰гел немесе жартылай
ќолдана алмай ќалса, ол б±рыњѓыдай жоќ болып кетпейді, ол м±рагерлеріне
ќалады.
Біраќ, єрине, ќоѓамда єрќашанда єр т‰рлі себептерге байланысыты
µздеріне зейнет аќыны толыѓымен немесе жартылай жинаќтай алмайтын адамдар
болады. Олар дењсаулыѓы жоќ, ж±мыссыздар, белгілі бір т±ратын жері жоќ
адамдар жєне т.с.с. Мемлекет Конституция бойынша єлеуметтік кепіл
болѓандыќтан, оларды µз ќол астына алады.
Жања зейнет аќы зањы б±л проблеманы єлеуметтік адрестік жєрдемаќы
институттары арќылы шешеді. Зейнет аќы – бір кездерде салым т‰рінде
ынтымаќтыќ немесе жинаќтыќ зейнет аќы ж‰йесіне аударылѓан аударымдар болып
табылады. Жєрдемаќыны мемлекет бюджет есебінен бµледі. Б‰гінгі тањда оныњ
кµлемі ‰лкен емес – 2000 тењге шамасында. Біраќ б±л экономикалыќ жаѓдайѓа
байланысты, мемлекет байланысты т‰ссе, жєрдемаќылар мµлшері де µседі.
Жања зейнетаќы ж‰йесінде ењбек аќы тµлеу ќорыныњ 25% - зейнет аќы
аударымдар ќойылымы алынып тасталѓан, ал 10% кµлеміндегі салымдар
жинаќтаушы ж‰йесіне т‰седі.
Зейнет аќыны есептеуде ынтымаќтыќ ж‰йесіндегі ењбек стажыныњ 1998 жылы
1 ќантарынан есепке алынбайтынын ескерсек (кім ќанша тапса – сонша ќалады)
15% салымды ынтымаќтастыќ ж‰йесіне бір салыќ ретінде ќарастыруѓа болады.
(б±рын аударымдар ±заќтыѓынан ењбек стажы байланысты болатын, жєне
сєйкесінше болашаќ зейнет аќы мµлшері). Біраќ біз б±л аќшаныњ б‰гінгі
зейнеткерлерге тµлем ретінде жаратылѓанын білеміз, оларды мемлекте есебінен
ќамтамасыз ету м‰мкін емес еді. Б±ндай аударымдар кµлемі аќырындап
кішірейіп, б‰гінгі к‰нге олар жоќ болатындай зањмен ќарастырылѓан. Б±л 1999
жылѓа Республика бюджеті туралы зањда аныќталѓан. Осы аударымдардан бас
тарту м‰мкін емес еді, єлі халыќтыњ кµп саны ынтымаќтыќ ж‰йеден зейнет аќы
алуѓа ќ±ќыѓына ие.
Салымдардыњ екі аѓымѓа бµлінуінен кµбісінде т‰сініспеушіліктер туады:
Егер 25,5% аударымдар кезінде зейнет аќы тµлеу ‰шін аќша ќаражаттар
жеткіліксіз болса, онда 15%-ќ тµлемдер ѓана т‰скен жаѓдайда зейнет аќы
ќалай тµленеді?
1998 жылы республикалыќ бюджетте ‰кіметпен 50 млрд тењгеден аса зейнет
аќы тµлеу бойынша Мемлекеттік орталыќќа трансферттер ќарастырылѓан. ¤тпелі
кезењде бюджет ынтымаќтастыќ зейнет аќы ж‰йесіне бонустар, роялти,
жекешелендіру ќ±ралдары есебінен кµмек кµрсетті. Ынтымаќ ж‰йесінен
жинаќтаушы ж‰йесіне бір саѓатта кµші м‰мкін емес. Жєне б±л екеуі єлі кµп
уаќыт бірге ж‰зеге асады, ынтымаќтастыќ ж‰йесі 1998 жылы 1 ќантар ењбек
стажы кем дегенде жарты жыл болѓан соњѓы адаммен есептеспейінше б±л процесс
ж‰зеге асып отырады.

1.2 Зейнетаќы ж‰йесін реформалаудыњ єлеуметтік экономикалыќ алѓышарттары

Зейнетаќы активтерін басќару жинаќтушы зейнетаќы ќоры мен Зейнетаќы
активтерін басќару компаниясыныњ инвестициялыќ іс-єрекеті болып табылады,
басќаша сµзбен айтќанда єр-т‰рлі ќаржы инструменттеріне зейнетаќы
активртерін салу бойынша ќызметі.
Ќазаќстан Республикасында зейнет аќымен ќамтамасыз ету туралы
Ќазаќстан Республиканыњ зањына жєне Мемлекеттік жинаќтаушы зейнетаќы
ќорыныњ инвестициялыќ ќызметті ж‰зеге асыру ережелеріне сай Мемлекеттік
жинаќтау зейнетаќы ќоры, зейнетаќы активтерімен инвестициялыќ басќару
Мемлекеттік жинаќтау зейнетаќы ќоры зейнет аќы активтермен басќарушысы
ретінде НКЦБ-мен аныќталатын ±йыммен ж‰зеге асады, немесе НКЦБ келісімімен
Мемлекеттік жинаќтау зейнетаќы ќорыныњ µзімен де іске аса алады.
Мемлекеттік жинаќтау зейнетаќы ќорын ќ±ру моментінен зейнетаќы активтерімен
инвестициялыќ басќару 1999 жылы 14 шілдесіне дейін ¦лттыќ Банкпен
ж‰ргізіліп отырды. НКЦБ келісімімен 14 шілдеде зейнет аќы активтерімен
басќару функциялары Мемлекеттік жинаќтау зейнетаќы ќоры берілді.
Мемлекеттік емес жинаќтаушы ќорыныњ активтерімен басќаруына келсек, ол
зейнет аќы активтерімен басќару бойынша компаниялардыњ инвестициялыќ
ќызметі туралы ережелерге сєйкес (1998 жылы 13 тамызына НКЦБ-ныњ №11
жарлыѓы), зейнет аќы активтерімен басќару компанияларымен іске асады. Біраќ
ќазір Жинаќтау зейнет аќы ќорыніњ µз активтерін µзі басќару идеялары
кµртеп шыѓыр жататынын атап кеткен жµн. Жєне Зейнет аќы активтерін басќару
компаниясындаѓа ќойылатын жоѓары талаптарѓа зейнет аќы активтерімен µзі
басќаратын ќор µзі жауап беру керек. М±ндай жаѓдай ќорларѓа шыѓындарын
тµмендетіп, функцялардыњ ќайталануын шегеріп жєне ќордыњ капитализациясы
есебінен ќаржылыќ т±раќтылыѓын µсіруге м‰мкіндік т±ѓызады.3 Зейнет аќы
активтерін басќару компаниясыныњ басќарушы Мемлекеттік жинаќтау зейнетаќы
ќоры сияќты зейнет аќы ќорлары мен Зейнет аќы активтерін басќару
компаниясымен арасындаѓы келісімдерге сєйкес зейнет аќы активтерін
инвестиционды басќаруѓа алѓан соммадан 0,15%-н аспайтын ай сайынѓа
коммисионды сыый аќыѓа ие болуѓа ќ±ќы бар.
Зейнет аќы активтерін басќару компанияныњ ќызметі ќ±нды ќаѓаз бойынша
±лттыќ комиссиямен реттелді. Б±л комиссия негізгі, резервті капиталды
ќалыптастыру мєселелерінде Зейнет аќы активтерін басќару компанияныњ
ќойылатын негізгі нормативті талаптарды белгілеген. Зейнет аќы активтерін
басќару компанияныњ негізгі жєне ќосымша резервті капиталды ќалыптастыруѓа
міндетті.
Негізгі резервті капитал Зейнет аќы активтерін басќару компанияныњ
басќаруѓа алынѓан зейнет аќы активтері бойынша міндеттемелерін дер кезінде
ќамтамасыз ету маќсатымен ќ±рылады. Ол Зейнет аќы активтерін басќару
компанисы басќаруындаѓы зейнет аќы активтерініњ кµлемініњ µзгеруіне
пропорционалды Зейнет аќы активтерін басќару компанияныњ µзіндік
ќ±ралдарынан келесі кµлемде алынады:
- 0.25% 5 миллиард тењгеден аз болатын Зейнет аќы активтерін
басќару компаниясы басќаруындаѓы зейнетаќы активтерініњ мµлшері
кезінде
- 0,2% 5 тен 35 миллиард тењгедегі зейнет аќы активтерініњ
мµлшері кезінде
- 0,15% зейнет аќы активтерініњ 35 тен 50 миллиард тењге мµлшері
кезінде
- 0,1% зейнет аќы активтері 50 миллиард тењгеден асќан кезде.
Ќосымша резервті капитал зейнет аќы активтерін басќару кезінде
компанияныњ инвестициялыќ тєуекел нєтижесінен пайда болѓан залалдарды жабу
‰шін ќ±ралады. Ол зейнетаќы активтері бойынша Зейнет аќы активтерін басќару
компанияныњ наќты табыс коэффициенті келесі кµрсеткіштердіњ
максималдылыѓынан асатын µзіндік ќ±ралдар есебіндегі соммадан ќ±ралады:
- Республикада зейнет аќы активтерін басќару бойынша барлыќ
компаниялардыњ наќты табыс коэффициентініњ 50%;
- Республикадаѓы зейнетаќы активтерімен басќаратын барлыќ
компаниялардыњ наќты табыс коэффициентінен 2% алып тастаѓанда.
Егер Зейнет аќы активтерін басќару компанияныњ наќты табыс коэффициенті
аныќталѓан минималды мµлшерінен аз болѓан жаѓдайда, Зейнет аќы активтерін
басќару компания ќосымша резервті капитал есебінен арасындаѓы айырманы
зейнетаќы ±тысына ќарай компенсациялайды. Ќосымша резервті капитал
мµлшерініњ жеткіліксіз болѓан жаѓдайында ќалдыќ негізгі резервтік капитал
есебінен жабылады. Егер б±л да аз болса, онда ќалѓан меншік капиталыныњ
есебінен.
Меншік ќ±ралдарыныњ жеткіліктігі Зейнет аќы активтерін басќару
компанияныњ меншік капиталыныњ компаниясыныњ меншігіндегі активтер мен
зейнетвќы активтерініњ соммасына ќатынасымен сипатталады. Меншік
ќ±ралдарыныњ жеткіліктігініњ коэффициентініњ минималды мµлшері Зейнет аќы
активтерін басќару компания басќаруындаѓы зейнет аќы активтерініњ кµлеміне
байланысты:
- 5 млрд тењгеден аз коэффициент – 0,02;
- 5 тен 10 млрд тенге – 0,015
- 10 млрд тенгеден аса – 0,01
Зейнет аќы активтерін басќару компанияѓа негізгі ќ±ралдарѓа жєне
айналымнан тыс активтерге меншік ќ±ралдарын салу бойынша шектеулер
ќойылѓан, олар 0,25 коэффициентінен аспау тиіс.
Мемлекеттік жинаќтау зейнетаќы ќоры мен мемлекеттік емес жинаќтаушы
зейнет аќы ќорларыныњ зейнет аќы активтерін басќару екі принциптіњ
‰йлесімдігін ќажет етеді: тєекелді максималды шегеру жєне сєйкес
табыстылыќты ќамтамасыз ету, сондыќтан басќарушы органдармен (Ќазаќстан
Республикасыныњ ¦лттыќ Банктiњ ДРРЦР) Жинаќтау зейнет аќы ќорын мен Зейнет
аќы активтерін басќару компания инвестициялыќ ќызметіне белгілі бір
шектеулер ќойылѓан.
Р±ќсат етілген єрбір ќаржы инструменттері бойынша ±лттыќ комиссия мен
зейнет аќы активтерін орналастыру бойынша Ќазаќстан Республикасыныњ ¦лттыќ
Банктiњ ДРРЦБ нормативті-ќ±ќыќтыќ актілеріне сай келесі шектеулер іске
асады: 4
• Мемлекеттік жинаќтау зейнетаќы ќоры ‰шін:
- Халыќаралыќ ќайта ќ±ру жєне даму банкі; Еуропадыќ ќайта ќ±ру жєне
даму банкі; Халыќаралыќ тµлемдер банкі; Азия даму банкі; Халыќаралыќ
ќарды корпорациясы; Ислам даму банкі сияќты халыќаралыќ ќаржы
±йымдарыныњ ќ±нды ќаѓаздары – 10%-дан кµп емес;
- юанктік депозит сертификаттары жєне екінші дењгейлі мемлекеттік
банктер депозиттері – 20% кµп емес;
• Зейнет аќы активтерін басќару компания ‰шін
Тура сол шектеулер, тек Зейнет аќы активтерін басќару компания зейнет
аќы активтерін мемлекеттік емес ±йымдардыњ ќ±нды ќаѓаздарына
инвестициялауѓа ќ±ќы бар, біраќ б±л ќаѓаздар КФБ-ніњ А листинг тізіміне
кіру керек – 30% артыќ емес.
Жинаќтаушы зейнет аќы ќор идеясы біздіњ халыќпен скептикалыќ кµз
ќараспен ќабылданды. Смаѓулов, Мавроди мединица саќтандыру ќоры сияќты
ќаржы пирамидаларыныњ ќ±лауы туралы толќ±лардыњ тынышталдыѓына єлі кµп
уаќыт болѓан жоќ. Жеке трастыќ компаниялардыњ µткен тєжєрибесі бойынша,
адамдар жинаќтаушы зейнет аќы салымдарын салуѓа єлі дайын емес. М‰мкін
мемлекеттік жинаќтаушы зейнет аќы ќорына сенім кµбірек, біраќ б±л жалпы
мемлекетке деген сенімге тура пропорционал.
Жања ќ±рылымдарѓа деген жалпылай сенімсіз ќарау кµбіне олардыњ мєнін,
ж±мыс істеу механизмін, оларды мемлекеттік баќылау тєсілдерін білмеу мен
т‰сінбеумен байланысты.
Смаѓулов жєне МММ компаниялары кезінде олардыњ ќызметін баќылау
механизмі єлі зањ ж‰зінде реттелмегенін атап кеткенжµн. Компанияларды тек
салыќ органдарына ѓана есеп беретін. Бірде бір мемлекеттік органы, халыќтан
жиналѓан аќша ќайда инвестицияланатыны, олардыњ саќтыѓына кім жауап
беретіні жєне осы компания банкрот болса, жинаќтармен не болатынын баќылай
алмайтын. Б‰гінгі тањда жинаќтаушы зейнет аќы ќорларын, зейнет аќы
активтерін басќару компанияларын жєне банк-кастодиандарды баќылаудыњ
функцияларын мемлекет сєйкесінше ‰ш органѓа: мемлекеттік зейнет аќы
агенствосына, ќ±нды ќаѓаздар бойынша ¦лттыќ комиссияѓа (ќазір Ќазаќстан
Республиканыњ ¦лттыќ Банкi Ќ±нды ќаѓаз нарыѓын реттеу департаменті) жєне
¦лттыќ Банкке тапсырѓан. 5
Осы ќ±рылымдардыњ ќызметін реттеу мемлекеттік органдар лицензиялау
механизмі арќылы ж‰зеге асады. ¤з ќызметін істеу ‰шін єр бір ќор немесе
компания лицензия алу керек.
Лицензия алу ‰шін ќор келесі талаптарѓа сай болу керек:
Алдымен зейнет аќы жинаќтармен іс-єрекет ж‰ргізгісі келетін зањды
т±лѓаѓа µте ќатањ квалификациялыќ талаптар ќойылады (меншік капитал
кµлеміне, ќ±рылтайшыларѓа, бас±арушы адамдарѓа, техникамен ќамтылѓаны мен
ішкі документацияѓа). Егер ол барлыќ талаптарѓа сай келсе, онда лицензия
алуѓа болады. Осыдан кейін к‰нделікті есеп т‰рінде жєне орында отырып
кезењді тексерулер арќылы ‰здіксіз баќылаау ж‰реді. Мысалѓа, зейнет аќы
активтерін басќару компаниялары Ќазаќстан Республикасыныњ ¦лттыќ Банктiњ
Депортаментi к‰нделікті сегіз есеп беру формаларын ±сынуѓа міндетті. Бір
жµнсіздіктер табылса, лицензия тоќталынуы м‰мкін, ал егер жаѓдай ќалпына
келмесе, онда ол тіпті алынуы єбден ыќтимал. 6
Жарѓылыќ капитал міндетті т‰рде ќ±рылтайшылардыњ µзіндік ќ±ралдарыныњ
есебінен тек аќшамен ѓана тµленуі керек. Ќор кµлемі – 90 млн тенге, ашыќ
‰шін – 180 млн тењге, зейнет аќы активтерін басќару компаниялар ‰шін – 150
млн тењге. Біраќ б±л єлі соњы емес. Мысалѓа, зейнет аќы активтерін басќару
компаниясы активтердіњ µсу кµлеміне байланысты µзініњ меншік капиталын да
µсіру керек; негізгі ќ±ралдырѓа салынатын салымныњ максималды кµлемі де
шектелмеген, б±л шектеме ќорларѓа да тиісті нєрсе.
Б±ндай нормативтер жайдан-жай емес. Ќорлардыњ жєне Зейнет аќы
активтерін басќару компания меншік капиталы салым салушы, кредитор алдында
жауапкершілік туѓан кездегі критикалыќ жаѓдайдаѓы зиянды жабу кепілі болып
табылады.
Зейнет аќы ќорлары мен Зейнет аќы активтерін басќару компанияныњ
басќарушы адамдарына жєне мамандарына жоѓары талаптар ќойылады: жоѓары
білім, алынбаѓан немесе µтелмеген соттылыѓы болмау керек, олар б±рыњѓы
банкрот кєсіпорындардыњ басшылары болмау керек. Арнайы білім дењгейі де
жоѓару болу керек.
Ќор ж±мысын техникалыќ жаѓынан ќамтамасыз ету де лицензия алу ‰шін
мањызды шарт.
Сонымен ќатар, ќор зейнет аќы активтерін басќару компаниясы мен банк-
кастодианмен келісімге отырѓан жаѓдайда ѓана лицензия ала алады. Яѓни
лицензия алу б±л формальность емес, б±л ¦лттыќ зейнет аќы аќы агенствосы
мен ќор басшыларыныњ ќызыѓушылыѓы бар єріптестер болып табылатын ‰лкен мєні
бар ж±мыс.
Сонымен, жања зейнет-аќы ж‰йесініњ барлыќ субъектілерімен жаќыныраќ
танысайыќ. Ол келесі институттармен ±сынылѓан: ол жинаќтаушы зейнет аќы
ќорлары, зейнет аќы активтерін басќару компаниялары мен банк-кастодианттар.
Зейнетаќы зањына сай, ќазіргі тањда Мемлекттік жинаќтаушы зейнет аќы
ќоры мен жеке меншік зейнет аќы ќорлары µз ќызметін ж‰зеге асыруда.
Мемлекеттік ќор – 1, ал жекеменшік – 15, ашыќ типтегі – 13, корпоративті –
2. Міндетті салымдар ќойылымы ењбек аќы тµлеу ќорынан 10% ќ±райды.
Мемлекттік жинаќы ќорѓа 15%, ал жеке меншікке 10% аудару керек деп
ойлатындар пікірі д±рыс емес. 15%-дыќ ќойылым Мемлекеттік зейнетаќы тµлеу
орталыѓына салым салу ‰шін ќарастырылѓан, яѓни ќазіргі зейнеткерлерге
зейнет аќыны тµлеу ‰шін. 7
Зањѓа сєйкес жеке меншік ќорлар 2 т‰рлі болуы м‰мкін: корпоративті жєне
ашыќ. Корпоративті тек±сынылѓан ќордыњ ќ±рылтайшысы болып табылатын
кєсіпорындар ж±мысшыларынан ѓана ќ±рылады.
Корпоративті ќор идеясы µте тартымды. Кєсіпорын осындай ќор ќ±ра отырып
µз ж±мысшыларына ќосымша ќызмет кµрсетеді. Сонымен ќатар, бєсеке жаѓдайында
корпоративті ќор ќ±рылтайшылары µз ж±мысшыларын ±стап ќалу ‰шін ќосымша
шаралар ж‰ргізеді, ж±мысшыны белгілі бір зейнет аќы ќорына к‰шпен
итермелеуге ешкімніњ ќ±ќы жоќ. Мен корпоративті ќор басшыларына (лицензиясы
бар) олар б±л не есебінен деген жауап алдым. Бізде ж±мыс істесін, біздіњ
ќормен келісімге отырдыњ кєсіпорын есеп-шотќа ќосымша саммалар аударады,
егер басќа ќорѓа ауыссањ, еркін салымдар болмайды – б±л ќалыпты нєрсе жєне
зањды.
Ашыќ зейнет аќы ќорлары юарлыѓы ‰шін арналѓан. Б±ндай зейнет аќы ќоры
келісімге отыруѓа ешкімге бас тартуѓа ќ±ќы жоќ.

Ќор физикалыќ т±лѓа – салым салушымен келісімге отырады. Егер б±л еркін
салымдар болса, онда зањды т±лѓалармен де отыруѓа болады. Ќордыњ ењ мањызды
маќсаты – жеке зейнет аќы есеп шоттарында есеп ж‰ргізу: ќанша аќша т‰сті,
ќашан жєне ќандай инвестициялыќ табыс есептелді. Б±ныњ бєрі тіркеліп,
есептелу керек.
Зейнет аќы ќорымен жинаќталѓан барлыќ аќшалар банк-кастодиан есеп-
шотына т‰седі. Банк-кастодиан болып екінші дењгейлі банк болып табылады, ол
тек аќша-ќаражаттардыњ есебі мен басќа да ќаржы инструменттерімен
айналысады.
Зейнет аќы ќоры салым салушылардыњ аќшаларын ±рлай алмайды. Барлыќ
зейнет аќы жинаќтары банк-кастодианыњ жеке есеп-шотына т‰седі. Аќша
ќ±ралдарыныњ орналасуы туралы барлыќ шешімдерді зейнет аќы активтерін
басќару компаниясы ќабылдайды, сондыќтан ќор аќша-ќаражаттармен еш нєрсе
істей алмайды.

1.3 Жинаќтаушы зейнет аќы ж‰йесініњ дамуыныњ шетел тєжірибесі

Радикалды экономикалыќ реформаѓа кірісе отырып шыѓыс еуропа елдері
єлеуметтік ењбек схемасына кµз-ќарасты µзгерту ќажеттілігін т‰сініп отырды.
¤мір дењгейініњ к‰рт тµмендеуіне байланысты єлеуметтік наразылыќтыњ ±лѓайу
м‰мкіндігінен єлеуметтік саясаттыњ тиімді жєне салыќты болуы ќажет еді.
Барлыќ дерлік єлем елдерінде демографиялыќ процестер ж±мысшылар саны
зейнеткерлер санына жаќындаѓанына алып келді, ол б±л экономикалыќ жєне
єлеуметтік тєуекелді шиеленістіреді.
Мемлекеттік зейнет аќылар ‰кіметтіњ мойнына ілінді, Ж¦¤-гі зейнет аќы
мµлшері єлі µсуде.
ОЭСР болжамы бойынша Францияда активті халыќтыњ жалпы санындаѓы (15-
65жас) 65 жастан жоѓары т±лѓалардыњ ‰лесі 1990 жылы 20,9%-дан 2010 жылы
24.5% жєне 2040 жылы 38,2%-ѓа дейін µседі. Б±ндай баѓыт басќа елдерге де
тєн: 2040 жылѓа Италияда 41,1%, Нидерланды – 42%, Германияда 48,5%,
¦лыбританияда – 33,1%.
Бір зейнеткерге шаќќандаѓы ж±мысшылар саны аќырандап тµмендеп келе
жатыр, сµйтіп б‰гінгі тањда Жапонияда – 2,6, АЌШ – 2,5, Францияда - 2,5,
Германияда – 2,4, Швецияда – 2,1, Ресейде – 1,8.
Басќа еледрдіњ экономикасында зейнетаќымен ќамтамасыздан-дырудыњ даму
тарихы бойынша келесі моменттерді атап кетуге болады. Зейнет аќы ретінде
мемлекетпен кепілденген бірінѓай минималды табыспен ќамтамасыз ету идеясы
II Д‰ниеж‰зілік соѓыстан кейін пайда болды жєне Берверидж деген атќа ие
болды. ¦лыбританияда ол 1946 жылы ќолданыла бастады. АЌШ-та кейбір фирмалар
зейнет аќымен ќамтамасыз етуді ѓасыр басында енгізген, біраќ шынайы кењ
масштабты зейнет аќы тµлемдерініњ басы 1949 жылы ќаланды, б±л кезде
ќорѓасын ќ±юшылар кєсіподаѓы ќорѓасын ќ±ю компанилардыњ контрактісіне
зейнетаќы жµнінде пунктті ќосуына ќол жеткізді. Б±л мысалѓа басќа да
солалар ере бастады, сµйтіп зейнет аќымен ќамтамасыз ету тењ прогрессивті
µсе бастады. Кµбіне компания ќызметкерлер зейнетке шыќќаннан кейін белгілі
бір тµлемдер тµлеуге міндеттенеді. Б±ндай зейнет аќы тµлемдері фирмалардыњ
міндеттемелері болып табылады, ал ж±мыс беруші зейнет аќы ќорын ќ±руѓа жєне
ќажетті кµлемде зейнет аќыны тµлеу ‰шін жеткілікті ќ±ралдарѓа ие болу ‰шін
жыл сайын ќордан аударымдар жасауѓа міндетті.
Сонымен, шетел мемлекеттерініњ зейнет аќы ж‰йелері µзініњ єлсіздігі мен
шектеулігін кµрсетті. Ќаржылыќ ќиыншылыќтардан жєне халыќтыњ ќартаюымен
байланысты, проблеманы шешу м‰мкіндігініњ жоќтыѓынан басќа б±л ж‰йеніњ
кемшіліктері ол єлеуметтік иждивенттікті жєне елдегі жалпы жинаќтар
дењгейіне кері єсерін к‰шейтеді, себебі азаматтар мемлекеттік зейнет аќыѓа
‰міттеніп, болашаќќа аќша жинауѓа ынтасы болмайды. Сонымен ќатар, экономика
ѓылым кандидаты, РЃА аѓа ќызметкері Л. Зубченко атап айтќандай,
экономикалыќ ќиындыќтардыњ шиеленісуі кезінде ‰кімет зейнет аќы мµлшерін єр
т‰рлі шаралар арќылы шектеуге тырысады. Б±ныњ орын алу себебі мемлекеттік
ж‰йеніњ монопольді болуы, осыдан зейнеткерлердіњ тањдау ќ±ќы болмайды.
М±ндай єлеуметтік-экономикалыќ жаѓдай кµптеген елдерді іске асып жатќан
зейнет аќымен ќамтамасыз етудіњ либералды моделі деп аталатын элементтер
ж‰йесін ењгізуіне алып келді. Ол капитализация немесе саќтандыру принципіне
негізделген, болашаќтаѓы зейнеткерлер µзініњ активті µмірі бойы жинаќтаушы
зейнетаќы салмдар салады. Мемлекет єлеуметтік зейнет салымдар салады.
Мемлекет єлеуметтік зейнет аќыларды тек жаѓдайы нашарларѓа ѓана тµлейді.
Зейнет аќы ж‰йелерініњ єлемдік даѓдарысыныњ салдары келесі сипаттамаѓа
тєн:
1) µсіп т±ратын дефицит
2) аударымдар мен к‰тілетін зейнет аќы тµлемдері арасындаѓы єлсіз
байланыс
3) салым мµлшерініњ µсуі
4) жєрдем аќы мен зейнет аќы кµлемініњ ќысќаруы
5) аударымдар мен зейнет аќы тµлемдерініњ т±раќсыздыѓы
6) тиімсіз мемлекеттік реттеу, єлсіз бµлу ж‰йесі
7) єлеуметтік наразылыќ.
Халыќты єлеуметтік ќамтамасыз етудіњ б±ндай жаѓдайы мєнді жєне
макроэкономикалыќ проблемалардыњ пайда болуына алып келді.
Кез-келген ел азаматын зейнет аќымен ќамтамасыз ету ж‰йесініњ алдында
келесі мєселелер т±рады:
1) зейнет жасына жеткен єр бір азаматќа єлеуметтік минималды тµлем
дењгейінде жєрдем аќы ќамтамасыз ету
2) єр-бір ж±мысшыѓа ќосымша зейнет аќы ќ±ралдар жинаќтауѓа м‰мкіндік
беру, жєне соњѓы нєтеже табыс дењгейініњ бейнесі болып табылу керек
3) жаѓымды салыќ шарттарыныњ кµµмегімен єлеуметтік ќмтамасыз ету
бойынша єр т‰рлі ќызметкерді сатып алу м‰мкіндігін.
Шетел мемлекеттерініњ зейнет аќы ж‰йесініњ дамуыныњ жања баѓыттарын
реформа сипаты бойынша сипаттауѓа болады:
1. Радикалды реформалар: ескі ќоѓамдыќ бµлу ж‰йесін индивидуалды зейнет
аќы жоспарлар ж‰йесіне ауыстырудан т±рады. Ол жеке меншік жєне
міндетті болып табылады. Буѓан Баливия, Чили, Сальвадор, Мексика
елдерін мысалѓа келтіруге болады.
2. Аралыќ реформалар: міндетті жеке жинаќтаулар ж‰йесін ќоѓамдыќ бµлу
ж‰йесімен ‰йлестіріп дамыту. Мысалы: Аргентина, Колумбия, Внгрия,
Перу, Польша, Уругвай.
3. Басќа реформалар: радикалды реформаларсыз мамандыќ бойынша зейнет
аќы реформалар ж‰йесін жєне ќоѓамдыќ бµлу ж‰йесініњ ауыртпашылыѓын
ж±мсарту маќсатында еркін жинаќтарды к‰шейткен елдер. Мысалы:
Австрия, Бразилия, Коста-Рика, США, Испания, Ресей, ¦лыбритания,
Швейцария. 8
Жоѓарыда аталѓан зейнет аќымен ќамтамасыз ету ж‰йесініњ мєселелерін
шешу, ењ алдымен зейнет аќымен ќамтамасыз ету жµніндегі баѓдармалар мен
зањдарды ж‰зеге асыру арќылы іске асады.
Мысалы Францияда єлеуметтік ќамтамасыз ету баѓдарламасы ж‰зеге асуда,
одан басќа 1972 жылы бастап ењбек келісімдірінде міндетті т‰рде енгізілетін
ќосымша зейнет аќы баѓдарламасы бар. ¦лыбританияда 1978 жылы бастап, жал
аќы кµлемімен зейнет аќы кµлемін байланыстыратын зейнет аќы ќамтамасыз
етудіњ мемлекеттік баѓдарламасы іске асады.
Шетел мемлекеттік емес єлеуметтік баѓдарламалардыњ ќазіргі ќ±рылымын
келесі т‰рде кµруге болады:
1) белгілі бір кєсіпорын шегіндегі ќ±рылѓан баѓдарлама
2) сала дењгейінде іске асатын баѓдарлама
3) жалпы ±лттыќ масштабта.
Бірінші т‰рдегі баѓдарлама барлыќ елде кездеседі, біраќ олар АЌШ-та,
Канадада, ¦лыбританияда, Жапонияда кµбірек тараѓан. Салалыќ баѓдарламалар
Франция Бельгиямен Голландияѓа тєн. ¤ндірістік зейнет аќы ќамтамасыз ету
±лттыќ масштабта Скандинавия елдерінде ќолданылады, б±л жерде Жалпы ±лттыќ
дењгейде орталыќ зейнет аќы ќорлары ќ±рылѓан.
Єрт‰рлі елдердегі зейнет аќы ќорларыныњ ±йымдастыру-ќ±ќыќтыќ нысандары
да т‰рлі. Мысалы АЌШ, Ирландия жєне ¦лыбритания зейнет аќы ќорлары кµбіне
активтермен сенім хат арќылы басќару ж‰ргізетін траст компаниялар нысанында
ќ±рылады: Нидерландыда, Швейцарияда, Бельгия мен Португалияда ќ±ратын
кєсіпорынды зањ ж‰зінде тєуелсіз акционерлік компанилармен ассоциациялар
нысанында; Германияда кµптеген кєсіпорындар µз ж±мысшыларын зейнет аќымен
ќамтамасыз ету маќсатында арнайы резервтік шоттар, сонымен ќатар автономды
зейнет аќы кассалары немесе кµмек ќорлары ќ±рылады. Єр т‰рлі елдердегі
зейнет аќы ж‰йелерін сипаттайтын негізгі кµрсеткіштерініњ бірі зейнет аќы
ќорытындыѓа млрд.долл. активтер кµлемі, оснымен ќатар бір адамѓа шаќќандаѓы
Ж¦¤-ніњ зейнет аќы активтерініњ %-к ‰лес салмаѓы. Жекеленген елдердіњ
зейнет аќы ќор активтер кµлемі жєне ±лттыќ экономикадаѓы олардыњ алатын
орны 1 кестеде кµрсетілген.
Соњѓы жылдарда зейнет аќы ќор активтерініњ орта жылдыќ µсу ќарќыны
барлыќ айтылѓан елдерде жоѓары болы: кµп елдерде олар 7-11%-ды ќ±рады,
соныњ ішінде АЌШ – 12%, ¦лыбритания - 16%, Нидерланды – 15,6%.
Ќазаќстанда Ќ±нды ќаѓаз бойынша ¦лттыќ Комиссияныњ Есебініњ мєліметтері
бойынша 1999 жылы 1 ќантарына зейнет аќы ќорларыныњ
Кесте 1. 2001 жылы ОЭСР елдеріндегі зейнет аќы
ќор активтерініњ кµлемі*

Ел Активтер, млрд. Активтер, % Ж¦¤ Жан басына
долл. шаќќандаѓы
активтер
АКШ 2908 49 12
Япония 1752 42 14
Великобритания 726 77 13
Германия 254 15 3
Нидерланды 216 68 14
Швейцария 195 83 28
Канада 162 29 6
Австралия 122 43 7
Швеция 62 25 7
Норвегия 31 27 7
Ирландия 14 28 4
Бельгия 6 3 1
Португалия 2 3 -

* The Wall street journal, 10.12.2000 year

активтер кµлемі 23527734,0 мыњ тењгеден т±рды, оныњ ішінде мемлекеттік емес
зейнет аќы ќорларыныњ активтері – 5581047,4 мыњ тењге. Инвестициялыќ табыс
‰лесі 1998 жылы 6,79%-н, 1999 жылы – 13,13%-ѓа µсіп т±р.
Осыдан, зейнет аќы активтер кµлемі мен олардыњ активті халыќ бµлігін
ќамту кµрсеткіштеріндегі ел арасындаѓы айырмашылыќ келесі себептермен
аныќталады: ќорѓа міндетті емес ќатысу, кєсіпорын кµлемі (ірі кєсіпорында
ж±мыс істейтіндер зейнет аќы баѓдарламаларымен кµбірек ќамтылѓан), белгілі
бір салаѓа жатќызылуы, ж±мысшалардыњ єлеуметтік-кєсіби жєне жиынтыќ
ќ±рылымы (єйел адамѓа ќараѓанда, ер адамныњ зейнет аќы баѓдарламаларына
ќатысуѓа ынтасы кµбірек), кєсіпорынныњ жеке немесе мемлекеттік секторѓа
жатќызылуы (соњѓысында ж±мыс істейтіндер зейнет аќы баѓдарламасымен кµбірек
ќамтылѓан).
ОЭСР елдеріндегі зейнет аќы ќоры активтерініњ тез µсу факторыныњ ішінен
мамандар келісін атап кµрсетеді:
1) олардыњ ќатысушыларына берілетін салыќ жењілдіктері,
2) µз активтер орналастыратын кезде ќорѓа арналѓан жењілдіктер,
3) ќаржы нарыќтарында операциялардыњ табыстылыќ дењгейініњ салыстырмалы
жоѓарлыѓы.
Кµптеген елдерде жекешелендіру процесстерін ќаржыландыру ‰шін зейнет
аќы ќорлары ќаржы кµзі болып табылады. Мемлекеттік зейнет аќымен ќамтамасыз
ету баѓдарламасын осы еледердіњ ‰кіметтіњ алдын ала салынѓан салымдарына
негізделген, жеке меншік зейнет аќы баѓдарламамен ауыстырып, ірі капитал
ќорларын жањадан жекешелендірілген компаниялардыњ аќшаларын сатып алу ‰шін
ќ±рады.
Жеке инвесторлар ќ±ќыќтарын кењейту жеке меншік зейнет аќымен
ќамтамасыз ету баѓдарламасына салымдардыњ µсуіне жєне ±жымды инвестиция
нарыѓыныњ активтенуіне оњ ыќпалын тигізеді. Салым салушыныњ ќ±ќыќтарын
кењейту салдары АЌШ-таѓы т±раќты зейнетаќыны тµлеуді кµздейтін
баѓдарламадан, инвестордыњ зейнетке дейінгі салымдардан сєйкес табысына
ќарай негізделген зейнет аќы тµлеу баѓдарламасына кµшу болып табылады.
Зейнет аќы жєне бірлескен ќорлар тєжірибесі шетел капитал ќ±юдан табыстар
µсуі м‰мкін, ал егер ќ±нды ќаѓаз портфельдерін нарыќќа д±рыс орналастырсаќ
инвестициялыќ тєуекел мµлшері азаятынын кµрсетіп т±р.
Англия, Германия, Канада, Жапония, АЌШ жєне басќа да кейбір дамушы
елдер шетел ќ±нды ќаѓаз нарыќтарына шыѓа отырып ‰лкен пайда алды.
Чилидегідей Ќазаќстандаѓы басќару компаниялары коммерциялыќ ±йым
ретінде ќ±рылады, яѓни ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстан Республикасында зейнет ақы жүйесі
Қазақстан Республикасындағы зейнет ақы жүйесінің теориялық негіздері
Қазақстанда зейнет ақы қорларының дамуын талдау
Қазақстан Республикасындағы зейнет ақы жүйесін реформалудың теориялық негіздері
Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі
"Қазақстан Республикасының банк жүйесі."
Қазақстан Республикасының салықтық жүйесі
Қазақстан Республикасының салық жүйесі
Қазақстан Республикасының баға жүйесі
“Қазақстан Республикасының банк жүйесі”
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь