Фариза Оңғарсынованың лирикасы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ТАРАУ ФАРИЗА ОҢҒАРСЫНОВАНЫҢ ЛИРИКАСЫ ... ... ... 6

1.1. Лирика тегінің табиғатына шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2. Ақын өлеңдеріндегі лирикалық кейіпкер бітімі ... ... ... ...7
1.3. Азаматтық әуен жырлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.4. Ф.Оңғарсынова лирикасындағы туған .жер тақырыбы.
Дала образы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13

2 ТАРАУ ФАРИЗА ЛИРИКАСЫНДАҒЫ ӘЙЕЛ БОЛМЫСЫ ... ..18

2.1. “Әйел көркін қызықтау не мадақтау емес менде...” ... ... ... 18

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... 39
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі: Өнерпаздық тұлғасын дүйім жұрты танып – білген, елі мен халқына қадірі артқан, табиғат сыйлаған талантымен танылған поэзия тарланбоздарының шығармашылық өрнегінің өмірлік мұратқа айналып, зерттелуінің өзі – ғұмырлық рухани танымға ие заңды құбылыс.
60 – жылдары әдебиет әлемінің айшықты жанры – поэзияда адуынды жырларымен көпшілікті елең еткізген ақынның бірі Фариза Оңғарсынова болатын.
Абай атындағы Республикалық мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, Қазақстанның халық жазушысы, қоғам қайраткері, көрнекті ақын Фариза Оңғарсынова шығармашылығы қазақ әдебиетінде өзіндік үні мен орны бар тұғырлы дүние. Ф.Оңғарсынова поэзиясының табиғатын тану – алыптардан бастау алады. Көркем сөз зергерлері Ғ.Мүсірепов, Ә.Тәжібаев өрбіткен баянды бағам – байлауды әдебиетші ғалымдарымыз М.Қаратаев, Ә.Шәріпов, С.Сейітов, З.Ахметов, Ә.Жәмішев, С.Қирабаев, Р.Нұрғалиев т.б жалғастырды. Ақынның өз тұстастарынан және қаламдас іні – сіңлілерінен К.Ахметова, Н.Оразалин, Ә.Кекілбаев, С.Ерубаев, У.Қалижанов, А.Егеубаев, Т.Шапай және басқалардың пікір – пайымдарының мәні зор болды.
Жұмыстың мақсаты: Өз кезінде осындай бағасын алған ақын Ф.Оңғарсынова лирикасы – қазақ әдебиеті майданындағы ұшан теңіз дүние. Ақынның сан – салалы лирикалық шығармаларында сыры ашылмаған қаншама дүние жатқаны баршаға аян.Ф.Оңғарсынованың әр тақырыптағы лирикалық шығармалары, ондағы кейіпкерлер әлемі, яғни лирикалық қаһарман мәселесі, ақындық шеберлік сырлары әр адамды қызықтырары айдан анық. Міне осы мақсатта ақын Ф.Оңғарсынова лирикасын талдап, өзімізше пайымдау мақсатында дипломдық жұмысымыздың тақырыбы етіп алдық.
Зерттелу деңгейі: Өткен жылдары ақын шығармашылығының толықтай талданған үлкен еңбекті өмірге әкелген ғалым З.Мүтиевтің диссертациясын айтқанымыз абзал. Ақын лирикасын топтастырып, жете зерттеген ғалым еңбегі лирик ақынның шеберлік сырларын толықтай ашады. Қазақ әдебиеттану ғылымында Ф.Оңғарсынова поэзиясының эстетикалық танымы мен ақын шығармашылығын байыптаған сыни еңбектердің қатарын академик С.Қирабаевтың (3), Р.Нұрғалиевтің (4), ақындар С.Сейітовтің (5), С.Мәуленовтың (6), әдеби сын мақалалары, зерттеулері де толықтыра түседі.
Күллі шығармашылық- өнерпаздық қабілет – талантымен әдебиет зерттеушілерінің назарын аударып, ойлы да сыншы, талғампаз оқырмандарының көңілінен шыққан Фариза ақындығынның арнайы да мақсатты, сондай-ақ міндетті зерттеу сөзіне айналып, обьекті өрісіне імуі - өмір талабының пәрменіне сай рухани қажеттілік.
Ширек ғасыр бойына әдебиетпен бір жұптаса біте қайнасып кеш жатқан қаламгердің шығармашылық мұрасы туралы бірталай жазылып, бірсыпыра айтылып, әдепкі әдеби-ғылыми көзқарас, жүйелі негіз қалыптасса да қаламгер қайнарының қуат күшін, бұлақ бастауын жеткілікті өз дәрежесінде, аз биігінде, өз өлшемінде таразылай, бағымдай алды ма?! … Яки, тақырып өзектілігі осындай идея-мұраттан туындап жатса керек. Өрт мінез ақынның «мінезді жырларындағы» әмірші өлшемдердің өнердегі өрісін кеңейтетін, өскелең жанрда қалай қызмет қалғанын, қандай өнеге қосқанын өрбіте-қорыту – біздің дипломдық жұмысымыздың міндетін алады. Ақынның лирикалық кейіпкері кім және анық автормен байланысып көрсету және көркемдеу – шеберші өрнектері сөз болмақ.
Ф. Оңғарсынова өлеңдерінің идеялық – тақырыптық, көркемдік қуатын айқындау, ұлттық тілі байлығын пайдалану мен ой еркендігінің өмір шындығын жеткізудей өресін, болмысын байыптау осы жұмысымыздың аясына кіреді.
Ақын мұрасы сонау алпысыншы жылдардың нақ ортасында “Сандуғаштан”(1966) бастау алып, сексенінші жылдардың аяғындағы “Таңдамалыны”(1987) және “Қыз ғұмырға”(1966) дейінгі аралықты қамтиды. Ақын лирикасы “Маңғыстау маржандары” (1969), “Мазасыз жүрегіңдемін” (1975), “Шілде”(1978), “Сенің махаббатың” (1979), “Сұхбат”(1983), “Жүрек күнделігі” (1984), “Дауа”(1985), “Маңғыстау монологтары”(1986), “Екі томдық: Таңдамалы шығармалары”(1987), “Өсиет”(1995), “Қыз ғұмыр”(1996) және “Мен саған ғашық емес ем”(1999) сынды дүниелермен толықты. Осылардың ішінде “Маңғыстау монологтары” Мемлекеттік сыйлыққа ие болған шығармасы.
Жазушы, әрі ғалым Ә.Шәріпов “Қазақ поэзиясы өрлеу үстінде”
(1;212-213) аталатын мақаласында: “... Осы дәуірде келіп қосылған, қазір даусыз, жақсы талант есебінде жүрген қыз – келіншек ақындар жайында біраз сөз айта кету керек. Олар: Қ.Бұғыбаева, А.Бақтыгереева, Ф.Оңғарсыновалар. Бұлар бұрын аттары белгілі М.Хакімжанова бастаған Т.Әбдірахманова, Ә.Шалабаева, М.Айтқожиналардың тобына қосылған анық талантты, білімді ақындар” деп сол кезең көзқарасында байламын айта келе: “...Аз ғана қынжылатын жағдай – бұл аттары аталған қыз – келіншек ақындардың өлеңдеріндегі тақырып ауқымы, диапазон, азаматтық әуен әлі жетімсіз. Сондықтан да олардың даусы тым именшек шығып жатады. ...Даралану, ерекшелену, өсу байқалмайды. Тек, Ф.Оңғарсынованың соңғы топ өлеңдері оқушы қауымды бір сүйсіндіргені бар” деп айтқан болатын.
Ф.Оңғарсынова шығармашылығына көрнекті әдебиет өкілі Ә.Тәжібаев та өз бағасын берген: “Мен Фаризаның махаббат жырларынан бәрімізге ұқсамайтын өзгешелік көремін. Бұл қайсымызды болса да ойландыратын өзгешелік. Адамның шартты түрдегі ережелерге, канондарға, ескірген әдет, дәстүрлерге тұтқын болып қалмай босануын, өз сезімін ұрламай, жасырмай, бүкпей сөйлеуін қазақ поэзиясында батыл жырлаған осы Фариза” (2) дей келе Ә.Тәжібаев ақын өлеңдеріндегі ұқсас ерекшеліктеріне, жинақтағы бейнелі тіркестер қолданысына назар аударады.
Ақын Ф.Оңғарсынова поэзиясының шырқау биіктерге көтерілгенін өз дәуірінде танып, баға берген “алыптар тобының” өкілі Ғ.Мүсірепов: “Мен ақын Фаризаны бүгінгі поэзиямыздың ең жоғары сатысында тұрған замандастарымен қарайлас биікте көремін” деп ой түйген (31, 35).
Жұмыстың құрылымы: берілген дипломдық жұмыс кіріспеден, негізгі екі тараудан, қорытынды мен әдебиеттер тізімінен тұрады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Шәріпов Ә. Қазаіргі дәуір және қазақ совет әдебиетінің даму проблемалары. Алматы. Ғылым,1973
2. Тәжібаев Ә. Фаризаны оқысам, қанаттанып қаламын.// Жетісу, 1989,23 желтоқсан
3. Қирабаев С. Талантқа құрмет. Алматы.Жазушы, 1988
4. Нұрғалиев Р. Мінезді жырлар. Алматы. Жазушы, 1987
5. Сейітов С. Өлең өлкесінде. Алматы. Жазушы, 1984
6. Мәуленов С. Үркер төбеде тұр. Алматы.Жазушы, 1971
7. Белинский В. Шығармалары. Алматы. Жазушы, 1987
8. Байтұрсынов А. Шығармалары. Алматы. Жазушы, 1989
9. Тәжібаев Ә. Өмір және поэзия. Алматы. ҚМБ, 1960
10. Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. Алматы. Ана тілі, 1995
11. Оңғарсынова Ф. Екі томдық таңдамалы шығармалар. І том. Алматы. Жазушы, 1987
12. Кекілбаев Ә. Дәуірмен бетпе – бет. Алматы. Жазушы, 1972
13. Қабдолов З. Көзқарас. Алматы. Рауан, 1996
14. Оңғарсынова Ф. Жүрек күнделігі. Алматы. Жалын, 1984
15. Әуезов М. Әр жылдар ойлары.Алматы. ҚМБ, 1959
16. Ысмаиылов Е. Ақындар. Алматы. ҚМБ, 1956
17. Тоқбергенов Т. Ай мүйіз. Алматы. Жалын, 1990
18. Шапаев Т. Ой түбінде жатқан сөз. Алматы. Жазушы, 1989
19. Әл Фараби. Өлең өнерінің қағидалары туралы трактат. Алматы. Жалын, 1980
20. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы. Қазақ университеті, 1992
21. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі. Алматы. ҚМКӘБ, 1960
22. Базарбаев М. Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы. Алматы. Жазушы, 1973
23. Мүтиев З. Ф.Оңғарсынова лирикасы. Канд.дис.Алматы, 2000
24. Ақүрпекова Г. Ф.Оңғарсынованың табиғат лирикасы жайлы сыр // Қазақстан мұғалімі, 1995, 26 шілде
25. Мақпырұлы С. Әдебиеттің тектері мен түрлері. Алматы, 1994
26. Оңғарсынова Ф. Қыз – ғұмыр. Алматы. Жалын, 1996
27. Оңғарсынова Ф. Шілде. Алматы. Жазушы, 1978
28. Оңғарсынова Ф. Қыз – тағдыр. Алматы. Жалын, 1994
29. Оңғарсынова Ф. Жүректер тілдескенде. Алматы. Жалын, 1990
30. Оңғарсынова Ф. Шашы ағарған қыз. Алматы. Жазушы, 1990
31. Ғ. Мүсірепов Таңдамалы шығармалар жинағы, Жазушы, 1987
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ……………………………………………………….…………3
1 ТАРАУ ФАРИЗА ОҢҒАРСЫНОВАНЫҢ ЛИРИКАСЫ…………6
1. Лирика тегінің табиғатына шолу………………………………6
2. Ақын өлеңдеріндегі лирикалық кейіпкер ... ... әуен ... ... лирикасындағы туған .жер тақырыбы.
Дала образы……………………………………….……………13
2 ТАРАУ ФАРИЗА ... ӘЙЕЛ ... ... ... ... не ... емес менде...” ………...18
ҚОРЫТЫНДЫ…………………………………………………………37
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ……………………….39
КІРІСПЕ
Тақырыптың ... ... ... дүйім жұрты танып –
білген, елі мен халқына қадірі ... ... ... ... ... ... шығармашылық өрнегінің өмірлік мұратқа
айналып, зерттелуінің өзі – ғұмырлық рухани танымға ие ... ...... әдебиет әлемінің айшықты жанры – поэзияда ... ... елең ... ақынның бірі Фариза Оңғарсынова
болатын.
Абай ... ... ... ... лауреаты,
Қазақстанның халық жазушысы, қоғам ... ... ақын ... ... ... ... өзіндік үні мен орны бар
тұғырлы дүние. Ф.Оңғарсынова поэзиясының табиғатын тану – ... ... ... сөз ... ... ... өрбіткен
баянды бағам – байлауды әдебиетші ғалымдарымыз М.Қаратаев, Ә.Шәріпов,
С.Сейітов, З.Ахметов, Ә.Жәмішев, С.Қирабаев, Р.Нұрғалиев т.б ... өз ... және ... іні – ... ... Ә.Кекілбаев, С.Ерубаев, У.Қалижанов, А.Егеубаев, Т.Шапай және
басқалардың пікір – пайымдарының мәні зор ... ... Өз ... ... ... алған ақын Ф.Оңғарсынова
лирикасы – қазақ әдебиеті майданындағы ұшан теңіз дүние. Ақынның сан –
салалы ... ... сыры ... ... дүние жатқаны
баршаға аян.Ф.Оңғарсынованың әр тақырыптағы ... ... ... әлемі, яғни лирикалық қаһарман мәселесі, ақындық шеберлік
сырлары әр адамды қызықтырары айдан ... Міне осы ... ... лирикасын талдап, өзімізше пайымдау мақсатында дипломдық
жұмысымыздың тақырыбы етіп алдық.
Зерттелу деңгейі: ... ... ақын ... толықтай
талданған үлкен еңбекті өмірге әкелген ғалым З.Мүтиевтің диссертациясын
айтқанымыз абзал. Ақын лирикасын топтастырып, жете ... ... ... ... ... сырларын толықтай ашады. ... ... ... ... ... ... мен ақын
шығармашылығын байыптаған сыни еңбектердің қатарын академик С.Қирабаевтың
(3), Р.Нұрғалиевтің (4), ... ... (5), ... (6),
әдеби сын мақалалары, зерттеулері де толықтыра түседі.
Күллі шығармашылық- өнерпаздық қабілет – ... ... ... ... ойлы да ... ... оқырмандарының
көңілінен шыққан Фариза ақындығынның арнайы да мақсатты, сондай-ақ міндетті
зерттеу сөзіне айналып, ... ... імуі - өмір ... ... сай
рухани қажеттілік.
Ширек ғасыр бойына әдебиетпен бір ... біте ... кеш ... шығармашылық мұрасы туралы бірталай жазылып, бірсыпыра айтылып,
әдепкі әдеби-ғылыми көзқарас, жүйелі ... ... да ... қуат ... ... ... жеткілікті өз дәрежесінде, аз
биігінде, өз өлшемінде ... ... алды ма?! … Яки, ... осындай идея-мұраттан туындап жатса керек. Өрт мінез ақынның
«мінезді жырларындағы» әмірші өлшемдердің ... ... ... ... ... ... қалғанын, қандай өнеге қосқанын өрбіте-қорыту –
біздің ... ... ... алады. Ақынның лирикалық кейіпкері
кім және анық автормен ... ... және ...... сөз ... Оңғарсынова өлеңдерінің идеялық – тақырыптық, көркемдік қуатын
айқындау, ұлттық тілі байлығын пайдалану мен ой еркендігінің өмір ... ... ... ... осы жұмысымыздың аясына кіреді.
Ақын мұрасы ... ... ... нақ ортасында
“Сандуғаштан”(1966) ... ... ... ... аяғындағы
“Таңдамалыны”(1987) және “Қыз ғұмырға”(1966) дейінгі аралықты қамтиды.
Ақын лирикасы “Маңғыстау ... (1969), ... ... “Шілде”(1978), “Сенің махаббатың” (1979), “Сұхбат”(1983), “Жүрек
күнделігі” (1984), ... ... ... ... Таңдамалы шығармалары”(1987), “Өсиет”(1995), “Қыз ғұмыр”(1996)
және “Мен саған ғашық емес ем”(1999) сынды дүниелермен толықты. ... ... ... ... сыйлыққа ие болған шығармасы.
Жазушы, әрі ғалым Ә.Шәріпов “Қазақ поэзиясы өрлеу үстінде”
(1;212-213) аталатын ... “... Осы ... ... ... ... ... ... есебінде жүрген қыз – келіншек ақындар жайында біраз
сөз айта кету керек. Олар: Қ.Бұғыбаева, А.Бақтыгереева, Ф.Оңғарсыновалар.
Бұлар бұрын ... ... ... бастаған Т.Әбдірахманова,
Ә.Шалабаева, М.Айтқожиналардың тобына ... анық ... ... деп сол ... көзқарасында байламын айта келе: “...Аз ғана
қынжылатын ... – бұл ... ... қыз – келіншек ... ... ... ... ... әуен әлі жетімсіз.
Сондықтан да олардың даусы тым ... ... ... ... өсу ... Тек, ... ... топ өлеңдері
оқушы қауымды бір сүйсіндіргені ... деп ... ... ... ... ... өкілі Ә.Тәжібаев та
өз бағасын берген: “Мен ... ... ... ... ... ... Бұл қайсымызды болса да ойландыратын ... ... ... ... ... ... әдет, дәстүрлерге
тұтқын болып қалмай босануын, өз ... ... ... бүкпей
сөйлеуін қазақ поэзиясында батыл ... осы ... (2) дей ... ақын ... ұқсас ерекшеліктеріне, жинақтағы бейнелі
тіркестер қолданысына ... ... ... ... ... ... ... өз
дәуірінде танып, баға берген “алыптар тобының” өкілі ... ... ... ... ... ең жоғары сатысында ... ... ... ... деп ой ... (31, ... құрылымы: берілген дипломдық жұмыс ... ... ... ... мен ... ... ... ТАРАУ ФАРИЗА ОҢҒАРСЫНОВАНЫҢ ЛИРИКАСЫ
1.1. Лирика тегінің табиғатына шолу
“Поэзия - өнердің асыл тегі” ... ... ... тегі ... ... ... деген еңбегінде (7;25).Ұлы сыншының лирикалық поэзияға
берген сипаттамасында: “Лирикалық шығарма қас – ... ... ... рухы ... ... Егер ақынның рухы жаңа шабытқа аумай тұрып
қағазға түспесе, ол ... ... ... Бірақ, лирикалық
шығарманы оқып шығу үшін, бірнеше минуттан артық уақыт керек болмайтын
болса, ... ... ... ... ... лирикалық шығарма болады және
біздің бүкіл жан – дүниемізді тебірентіп, ұзақ ... әсер ... ... пкірді А.Байтұрсынов қолдайды: “Толғау (лирика) қысқа болуы тиіс.Көңіл
– күйдің көбі – ақ бір қалыпта ұзақ ... ...... ... ... табиғатына қарай ұзақ болмасқа тиіс, ұзақ болмайды да. Нағыз
толғаулардың көбі – ақ 4-5 ауыз ... ... (8;286). ... яки ... ...... ... жан бітіретін”
құдіретімен күшті, ой мен ... сөз ... ... ... ... ... ... білді. Қазақ лирикасының тарихын зерттеген
ғалым Ә.Тәжібаев ... және ... ... поэзияны сәбидің күнәсіз
ажарына, көрікті қыз жүзінің ұялшақ, албырт қызғылтына, балаң жігіттің
отты көзіне, ер ... қарт ... ... ... тағы сол сияқты
небір әдемі теңеу сөздерді тізе келе: “Поэзия – ... ... ... ... сол ... қаны мен оты, ... мен күні” (9;12) деген
Белинскийдің бағалы сөзінен үзінді келтірген. Лириканың тегін зерттеуші
ғалым, академик З.Ахметов ... ... ... ... шығармада
негізінен жеке адамның көңіл – күйі, сезімі суреттеледі. Ақын көбінесе өз
жайын, өзінің айналасындағы өмірге, әр ... ...... ... ... ақын өз жайын, өз басының ... ... ... ... жыр етсе де, ол ... да ... тағдырын, қайғы
– мұңын, күйзелісін, қуаныш – ... ...... ... Бұл ... ... жалпы поэзияның
лирикалық тегіне қатысты. Ф.Оңғарсынова лирикасына келмес бұрын жалпы
лириканың мағынасына үңілген абзал.
2 Ақын ... ... ... ... ... ... ... өмірдің көрінісі, заман ағымы
оның толғанысы көрінетіні белгілі. Өлеңдегі өміршең бейне ылғи алдыңғы
саптан табылып, ... ... сыр ... ой ... – онда туынды
автордың да азаматтық өресі, кісілік келбеті жарқ етіп ... ... ... ... әлемінің әр қилы қимыл - әрекетінен
“сезімнің отты ... ... ... тұруы керек. Ақындық
“меннің” ауылынан жырақта жатқан типтік образ табиғаты негізінен лирикалық
қаһарманға ... ... ... ... ақын – ... ... көпке таныс, ешкімге бас имейтін өзіндік дара мінезі бар,
көбіне қатал характерімен оқырман есінде қалған әйел ... ... ... ... жиі кездестіреміз.
Фариза лирикасы өзіндік сыр – сипатқа ие, ... ... ... мен сұраушысы бар, өлең – жырдың жетік дәстүрін өн ... ... ... ... ғұмыры, өнегелі өмірі өлеңге айналған ақын
лирикасының жыр – сандығынан ... ... ... ... ... ... ... ие. Ойлы оқырманның көңіл төрінен өзіндік стилімен төл
табиғатына тән мінез– ... ... ... ... пен қайсарлық
т.б) орын табады. Әдебиеттің ажарын айқара ашып таныту - ақын поэзиясының
нұрлы ... селт ... ... ... ... ... тамызар ақын
поэзиясының пернесі таза да тың лиризмге лайықталған. Өмірдің өзін өлең деп
бағалаған ақынның өлең – ... ... де ... ... әйгілеп тұр.
Фариза лирикасындағы шалқар шабыт ақынның сөз өнерін құрметтеу, оған ... ... ... ақынға тән жыр кредо – жыр бұлағын ... ... ... одан арғы ... қол ... Ақын түсінігінде поэзия патшалығы
адамзат дамуы мен жеке адам ... ... етер ... дүние.
Өлеңнің өлшеуіші де оны тартар таразы да ... ... ... ... ... ар – ... қызғыштай қориды және қауымға қызмет
қылуды мақсат еткен. Ақын жаны соны түсндіреді. Өзгенің күлкісі, ... ... бола ... өмір - ... соған арнау дегеніміз гуманист
суреттеуге ... ... ... келіскен бір емес пе? Лирикалық
қаһарманның ішкі жан дүниесі, сезім толқыны, көңіл – күйі ... ... Өмір ... қиын да ұзақ жол. Теп – ... тақтадай даңғыл
жатқан ештеңе жоқ. Ақын ...... ... ... ... ... мұңынан
жүрегім сыздаған кезде
жаным мұздаған кезде
Эмоция – лирик ақынға тән шабыт ... ... ... жеке бас проблемасын баяндаудан аулақ жатыр, керісінше, ырық бермес
шалқар сезімге нәр береді. Жан – күйзелісі, тіршілік толқыны ішке ... сыр ... ... Сөз жоқ, лирикалық кейікер тағы да өлең – ... ... Жыр ... ... шер ... ... ... күндерімнің
нала түндерімнің
серігі болғаның үшін,
сенімі болғаның үшін
мен сені аялаймын.
Шабыттың шар ... отты ... ... ... ат ... ... ағашы
алдында тұр. Ол – поэзия. Дара күндерінің серігі секілденіп, нала ... ... ай боп ... қияқтанып, сыр ұрлаған өлең – ода ой отауына
орнығып алған:
Өмірдің өткелдерінен,
қиындық көп көргеніммен,
өртеніп от басқаныммен
өзіңмен қоштаспадым ... ... ... ... ... ... ... бағдарлама.
Фариза ақынның “Поэзия” (Махамбет аудармашысымен әңгіме циклі) атты
туындысының ... ... - ... ... ... ... түсінер тұлға да кем.
Жаны тұнған тұңғиық тереңдік те,
Қимылы – ырғақ, әуен;
Поэзия –
арудай
құпиясын
Ұқтырар жылдап әрең (11;74) ... ... ... ... ... мен сымбаты тұңғиыққа тұнған періште
поэзияның пәктігіне автордың көзқарасының парасатты парқын көреміз.
1.3. ... әуен ... ... ... ... қатары ақынның азаматтық әуен
жырларымен толысады.
“Азаматтық – ... ... ... ... ... қасиет, жанама
сипат емес... Азаматтық өлеңнің, өнердің табиғи болмысы. ... ... ең түп ... ... (12 ... ... ақын ... ар – ... ... ... биігін
байқатар ең бір байсалды тақырып екені ... ... ... классикалык
әдебиетте қоғам құбылысының даму жағдаяты осы азаматтық өлеңдерден ... ... ... сыр ... бұл дәстүрді Фариза ақын одан әрі дамыта,
сәулелендіре түседі. Азаматтық ... ... мен ... ... ел ... ... ашық көрінуі тиіс ... ... бұл ... ... ... Ақын өмір ... байыпты
көзқараспен, нақты мысал, көрнекті идея – мұраттармен қаруланған туындылар
беруге ұмтылады. Азаматтық өлең – жырлар қаламгер шығармашылығында ... ... яки ... ... ... кеңестік құрылыс пен бүгінгі
егеменді ел ... ... ... ... бұл ... де ... құнын, өлшемін жоймағаны аңғарылады. Замана жайынан ой ... ... ... ... ... ... қаламгер ұстанымында
сыншылдық сарын әсте қалмай, өлең өмірінде бірге дамып отырады. ... ... ... әңгіме циклі), “Семсер мен қалқан”, “Қыз
- тағдыр”, “Заман перзентінің үні”, “Өнер мен саясат”, ... пен ... ... “Қайсарлық”, “Заңдылық көп тірлікте”, “Қыр қазағының
қартайғандағы сөзі” ... ... ... ... ажары айқын танылып,
күрескерлік, сыншылдық көзқарасы анық аңғарылады. ... ... ... ... ... батыл көтеріліп, автордың өзіндік ой–түйіні,
өнердегі дербес даралық қасиеті салмақты пайымға айналып, оқырман ... ... ... өлеңдердің тінінде жер үстіндегі болып жататын ... ... ... пен ... ара ... ... кейіпкер түсінігі
берілсе, екінші бір туындыда туған тілдің тақ пен мансап астында тұншыққан
қайғы – зары ... ... ...... дәл ... ... білмеген тұлға болмас халқына,
думандатқан күнменен өте шығар даңқы да.
Не керемет күштің де ана тілсіз бармақтай,
Қара ... ... ... жоқ ... ... пен
тіл”)
Осы сынды азаматтық әуеннің сазын шерткен шығармалар қаламгердің
өнерпаздық лабораториясынан сан алуан сипатта сыр боп ... ... ...... ... ... еске алған жөн:
“Лирикалық шығармадан оны жазған адамның өмір сүрген ортасын, сол ... ... ... ... ... – алуан мінез–құлқын, ... ... ...... ...... (13;156).
Сондай–ақ, жер, тіл мәселелерімен қатар ұлттық өнер мен әдебиет атты
рухани байлықтың жай – күйі де ақын назарынан тыс ... ... ... бір ... ... ... көрініп отырады. Ақынның азаматық
жырларында лирикалық ... ... ... дәуірдің қайшылықтары мен
кемшіліктері терең айтылады. Бұл да ақынның стиль ... ... ... де өлең ... ... бір ... үміт ... нұрлы насихат та сырт қалмайды. Арман – ... ... ... ... ... мен әдіс – ... ... азаматтық лирикасында
түйін – тұжырым ретінде келіп отырады. Азаматтық лириканың ... ... ... дүниетанымдық көзқарастар да біте жымдасып,
тың тақырыптар ... ... ... ... да ... үміт күткен, мықты ер,
қайсарлықты сүйетін абзал жан. “Қыр қазағының ... ... ... ... ... ... ... өтті де...
нартәуекелшіл жомарт жандардың қайнатып
қайран жігерін.
Кәрілік деген қырқадан бүгін қыран
көзімді тігемін.
Сонау кездегі ... ... ... ... үміт – ... ... ... құлазып кетсе
көңілім,
таба алмай қалам бір емін.
Сұңқарлығым егер шын болса, менің балапаным
қарға болмасы хақ!
Дәл солай тегі білемін!
Өмір көрген қарт ... ... ... ... жоғары ұстаған
болашақ ұландарға сенері мол екені ... жаны ... ... нар ... адалдықты,
ерлікті, елдікті, нық сенімді сүйеді. Осы орайда “Заңдылық көп тірлікте”
(1978) өлеңін келтіргеніміз жөн:
Сенім ... ... ... ... ... ... саған нұрын.
Адам жұрттың сенімін сезінбесе,
жоғалтады өзі де адалдығын.
Атағың да, жырың да жалған дер ем,
ел сенімі болмаса саған деген.
Сенім күші ерлікке ... ... боп ... ма ... ... жол табанда,
үміт қалмай, қарауға қорқады алға.
Адалдық та, ... те, ... те ... ... жоқ ... ... ... тууы, ой мен сөз бостандығы
ақын шығармаларының астарында көп жылдар бойы ... ... ... ... ... ... Жат жұрттық кейіпкерлер атынан баяндалып
келген (кеңестік қоғамнан тыс) ұлттық, ел ... ... ... ... ... өлең – жырларында өзіндік дәрежесінде еркін ... ... ... да ... үлкен сұраныс пен қолдауға ие
болды. Ақынның ... ... ... ... “Мұқан жыраудың екі
өлеңі”, “Сапфомен сырласу”, “Досаттың Саулық болысқа айиқаны”, ... ... ... т.б. ... ... ... тарихи
оқиғалармен қабат ақын өмір сүріп ... ... ... ... ... ... отырды.
Ақынның соңғы жылдардағы жазылған әлеуметтік ... ... ... ... ... – үлгісі де анық байқалып жүр.
Жазылу мәнерінде, стилінде бірде терме, бірде ... енді ... ... ... келетін өлең – жырлардың (“Аға рухымен сырласу”, “Түрмеге хат”,
“Өнер мен ... ... ... екі өсиеті”, “Ұрпаққа”, “Қасірет
пен өкініш”, “Ескерту” т.б.) өрімінде автордың парасатты, байыпты ... ... ... арқылы анық көрініп отырады. Өнегелі
өсиетке толы ондай туындылар ... ... ... ... пен ақыл – ... боп келеді. Адамгершілік уағызға құрылған тәлім – тәрбиелік мәні ... ... ... ... ... өрнек үлгісін тереңдете
дамытқан ақынның ұлттық бояу – бедерді барынша анық, ... ... сырт көре ... ... ... ... ... тұлғаға айналарда оқырманға басқа бір қырынан шуағын шашады. Бұл
тұрғыда қоғамның тұрмыс – ... ... ... ... сыр ... өлеңдер Фариза ақынның «Қыз ғұмыр» ... ... мол ... ... биік әуенді, салмақты ойды
арқалаған ондай туындылардың бірі - ... ... ... ... ... – тілегі бір арналған тоғыса келе, әлеуметтік мәні зор
өткен заманның шынжырлы шындығынан шер ... ... ... ... ... ... ... далам жатыр ыңыранып,
От құсып, шөлден қатып, дымы жанып.
Сырт бүтін, ішің түтін; тіл – тістеулі-
Барады бізде осылай ғұмыр ағып.
«Жанын жегідей жеген» ... ... де ... ... ... ата – баба ... алдында тәу етіп, кешірім өтінеді. «Өртенген
шалғынмен ... ... ... ... ... ...... зор,
үміт-шамының өшпесіне сенімі нық:
Ұлдары ту көтеріп, әз халқыма
Ұлыстың – ұлы түні туарма алдан?
Инша алла!
Лирикалық жұп – ... ... ... ... ... ... ... ұстанымы) от-мәнгілікті мұрат еткен дәуірлік мұра.
1.4. ... ... ... жер ... образы
Ақын Ф.Оңғарсынова лирикасындағы өзіндік сыр мен өнегелі
өрнекке толы ... ...... жер, ... дала ... ... ... атынан сөйлеп, Отанға, туған жерге деген махаббат,
ұлы далаға деген сағыныш, сырлы сезім өлең ... өз ... ... ... не?” – ... ... маған.
Ол – сенің ғұмырлы анаң.
Жөргегіңнен жаныңа сіңіп қалған
әнің мен жырың, балам!
Отан – үйдің ... ... жаны ... сан ... Ұлым, сенсің кең байтақ біздің үйдің
кішкентай шаңырағы! (14;140).
Ақын ... Отан ...... ... ... жырға
баланады. Байтақ өлке, ұлы мекен – Отан ана тақырыбы болашақ сан ұландарды
патриоттық сезімге бөлеп, ... ... ... ... деген махаббатын
ұялатады.
Ақын өлеңдерінде барлық қазақ жұртының қасиетті ... ... ... – алып ... ... ... зор тұлғалы адамға, бұғаусыз
толқынға, ұлы дастанға теңейді.
Қазақстан
бай ... ... ... ... ... ... қайсарлардың,
Қазақстан –
Алатау, алып далам!
Ақынның туған жерге деген махаббаты - өлең ... ... төбе ... жер, ... елге деген сағыныш – ақын арманынан
туындаған тамаша, баға ... ... Оған ... өлең жолдары куә.
О, туған жер, кең пейіл, құшағы кең,
саған көңіл бұлқынар күш – ағынмен.
Сағынышымды қанат қып саған ... ... ... мен ... ... ... ел – тірек, қуат, серік, шуақ берер
сезім шырағы. Өмірді жылытатын ... ... ... жер ... ...... ... ел,
мен өзіңсіз қанатсыз, тұғырсызбын,
сен болмасаң сөнемін – ғұмырсызбын;
Маған – сенің сезімің қуат, серік,
саған – менің сезімім шуақ ... ... мөп – ... ... ... азап пен ... ұмытып.
қос махаббат алауы жер ұстінде
бұрқасынды өмірді тұр жылытып (14;147).
Ақын – жазушылар жырға қосқан дала образы ақын ... тыс ... ... ... ақын ... дала образы, дала
бейнесі өзінше бір бөлек дүние. Ақынның туған далаға деген ... өлең ... ... ... ... Дала десе ... барын
құрбан қылатын әрбір перзенттің сағынышын алды – артын ойлатпай табындырар
сиқырлы күші ... ... ... атты ... көрініс табады:
Дархан дала. Көлбеңдеп сағым қырдан,
Жанарында от ... ... ... ... дала ... кеп ... барын құрбан.
Әйтеуір, бір мінез бар бұл далада
алды – артыңды ойлатпай табындырған.
Алаулап шырақтар ... ... көк ... ... ... ... ... адам бейнесі де ұмыт қалған емес.
Бүгін мұнда шырақтар тұр алаулап,
Қимастықпен кетіпті құлан аулақ...
Жатыр ... бай ... ... дала
Көкірегінде көк сүмбіл бұлақ аунап (14;23).
Гүл шыбықтың бағындай дала төсі – ақын ... ... ... дала ... мың ... ... теңеулерге теңейді.
Саумал жел соққан таң самалы есіп, қуат берер дала ...... ... ... бас ... асау ... символы ретінде
бейнелейді.
Арман қылған бабалар күрсініп мың –
дала төсі бағындай гүл ... ... Өзен ... ... ... ... ... алтын бесігі саналатын қасиетті Отанды тек ... ... ... ... сүюге, туған жерді, туған елді аялауға, туған
жердің қадірін түсінуге, сұлулығын сезінуге, ұлы ... ... ... сиқырлы сыр жатқанын білгізуге талпынады және білгізеді де.
Туған жер, дала – отанын, ... сүйе ... оны ...... асыл ... абыройлы міндеті мен борышы дегенді ақынның
«Дала жайында айтыс» атты өлеңінен айқын аңғарымыз:
Үйрене алар емеспін дала ... жел, ... ... ... міне ... қорғаған бабаң елім деп
сол қалпы әлі сор, далаң …
ана жерім деп
жер бетінде жұмаққа балап едің кеп …(1 том, ... «сол ... әлі сор, ... …» ... ... ойып ... отты ... Заманы басқа, адамы бөлек бүгінгі даланың қадір – қасиетін қапысыз
түсінік, қадағалау қажеттілігіне көңіл ... ... жан ... ... ... намыс қайрар қисынды қағида бар сияқты. Ел азаматы атану –
Отанды сүюден басталады. Ата-бабадан қалған ең асыл ... аса ... ... баға ... ... – ол ... кең ... сайын даласы. Ал,
сол телегей теңіз мекеннің бүгінгі жай – күйі ақын ... ... ... ... тура ел ... биік ... ұландарға ұран сынды ұшқын
атқан жырын арнайы айтып, армансыз ақтарыла сырласады:
Мақсаты тұл боп ... ... ... ... даламен өзектес едім,
өзегін өреге қияр ма жанар-
азаматы боп ... ... ... сүйе ... қайрат пен мұқалмас жігерге жанылған жыр желісінің айтпақ аманаты
атамекеннің ... алаң ... ... ... ... ... ... ұрпаққа табыс еткен қаламгер өлең – отының қызығы:
бабамнан қалған далам, шағылым
сезімге мүмкін қарар гүл атпай,
мен үшін жояр, жауарса, құнын-
тек сол ... ... ... шуақты шумақтармен қорытылынады.
Фариза өлеңдеріндегі туған жер, отанды құрметтеу және ... ... ... ... ... ... ... ғалым С. Мақпырұлы
«әдебиеттің тектері мен түрлері» (Алматы,1994) атты зерттеуінде ақынның:
«О, туған жер, кеңпейіл, құшағың кең,
Саған ... ... күш – ... қанат қып саған қарай
Балапандай талпынып ұшамын мен»,-
деп басталатын ақын ... ... ... ... мынадай ой
түйеді: «өлеңнің лирикалық кейіпкері туған жерін, елін сүйген, өзін ... бір ... ... жан. Ол өзінің балалық бал дәурені өткен туған
жерін аңсауы, оның топырағын анасының аялы ... ... ол ... тасы да қастерлі, алаулаған аспаны да алаулы. Ол туған ... ... қып ... ... балапандай – талпынып ұшамын мен» -
десе, біз бұл сезімнің пәктігіне шынайы сенеміз.
Сенгені сол - өлеңді оқи ... оның ... өз ... ... ... қосыла іштей біз де тебіреніп – ... ... «Мен ел ... ... ... ... ... жарамасам» деп
ол алдындағы жауапкершілікті де бірге бөліскендей. Бұл ... ... ... ... күші де ... әсерлігінде, сезіміңе от
тастап, оятатын сиқырлылығында, шынайылығы мен суреттілігінде» (25, 57-58)-
дейді: азаматтық лириканың алғы ... ел мен ... ... яки отан ... ... ата ... ... байқау-іңкәр сезімдерден бастау
алатындығын ғылым пікірі айқын аңғартқан.
2. ТАРАУ ФАРИЗА ЛИРИКАСЫНДАҒЫ ӘЙЕЛ ... ... ... ... не мадақтау емес менде...”
Ақын кімнің атынан сөз ... ой ... ... ... ... ... ... – құлқын ашып көрсетуге тырысады. Өлең
өзегіндегі ой – ... ... ... ... ... ... ... ақын
шеберлігіне байланысты болмақ. ... ... жеке ... ... тағдыр – талайы, сыр толғанысы т.т сан алуан, көп қабатты ... ... ...... сабақтастықта өрбиді. Қоғам шындығы,
өмір айнасы ақын кейіпкерлерінің келбет – бейнесі арқылы көрініс табады.
Адамды ... ... ... ... хабар салған ақын
өлеңдерінің өне бойында замана шындығының ... ... бар. Сол ... ... ақын ... өлең – ... өрімінде әлеуметтік, философиялық,
көңіл – күй ... ... ... ... дүниетанымдық көзқарасын
баян етеді. Лирикаға тән қасиеттің бірі – адам ... әсер ... ... эмоциялық сезімталдық екені белгілі. Құрғақ баяндау немесе сезімге
құрылмаған жай ... ... ... ... ... тудыра алмайды.
Фариза лирикасының басты ерекшелігі – нәзік сезімге, ойлы ... ... ... ... түп – ... ... баянды барлап барып, сезім сырын шерту – ақын шеберлігінің бір
қыры.Ақын кейпкері (лирикалық бейне) ... ... сөз алса да ... ұзақ ... ерекше мінез даралығымен өзгешеленеді.Айталық,
махаббат лирикасындағы бізге жете ... ... мен ... ... ... сүйіспеншілік сезімнің биігіне көтеріле келе, лирикалық ... ... ... ... ... ... таусыла қайғыру, өліп -
өшіп сүю немесе шарт сынар кесек мінез, тауы шағылардай өкпе – наз, ... ерке ... ... ... ... арман – қиял тағысын тағы
жан дүниеге қатысты ...... ... характер) махаббат
лирикасының нағыз болмысы ... Ал осы ... ... ... ... жырларында бірін – бірі толықтырып, ысыла, жетіле ... ... ... ... ... ... даралығын,
дербестігін “Сенің махаббатың”, ... ... ... емес ем” ... жыр
жинақтарындағы өлеңдерінен көреміз.
Әйел тақырыбының лирикадағы көрінісі қаншалықты тереңнен ... ... те, ... ... ... зерттеу обьектісіне
айналмағаны да шындық. Лирик ақындарымыздың әйел – ана тақырыбына соқпай
өтуі ... ... ... аталған тақырып –әрісі ауыз әдебиетінде, кейінгі
жыраулар поэзиясы мен ұлы Абай арасындағы алтын көпірден нәр ала бұл ... ... Ақын ... ... айналған қыз баланың қадір –
қасиеті оның көптеген ... ... ... ... ұғым мен ... ... болмысын кейіпкер келбетіне ... ... ... ... бірі – “Ауыл қызы” аталыпты. Сұлу қыздың сырт ажарын
суретші қылқаламмен, бояумен айшықтайды. Ол да – ... ... ... ... дарындылығы. Ал қаламгердің құралы, жазушының бояуы – сөз деп айтып
жүр. Сөзбен салынған сурет – жазушы – суреткер шығармашылығындағы ... ... ... ... ... қағидада артық – ауыс, олпы ... ... (сөз, ... делік) лирикаға лайық деп таппаған. Мәселен,
қыз портретін “тілге жеңіл, жүрекке жылы...”, “теп – ... ... ... де – ... берген талантпен танылмақ. Қазақтың қызы қандай болуы
керек немесе қазірде ше? Оған біз жауапты ақынның “Ауыл ... ... ... бес – алты ... өріліп, тігісі тұйықталған, жиегі
көмкерілген әсем дүние боп шыққан. Қыз келбетінің сырт бітімін ... Абай ... ... ... ... талғамы жоғары
оқырманға ой тастар өлеңде ақын – суреткердің ... ару ... ... екен ... арман – тілегі қоса өрілгендей.
Қос жанарда тұрады арай кілкіп,
Қадалмайды, жалт етіп қарайды үркіп.
Сұқтанады сан көздер сұлулыққа,
Толықсиды қағылмай талай ... ... ... ... мұрын,
Балғын жүзден мөлдіреп іштегі нұр.
Бала мінез, пәк көңіл тамсандырып,
Деседі іштен жігіттер “түс пе мұным?!”
Жұмыр кеуде ... ... ... ... ... ... ... жотада қара бұрым
Нәзік белге кей – кейде тиіп ... ... ... ... ... ... ... жел.
Ақ маржандай тізілген сұлу тістер
Көмкеріліп алқызыл екі ерінмен.
Шыдам жетсе, жігітім, қызбай ... да, ... жүз ... дала ... ... ... деп дәл осы қызды айтады, ә! (11;77)
“Ауыл қызы” тек даланың ғана емес, қаладағы да ... ... ... ... бұл өлең – ... қара көз, қара шаштарының
сүйкімді де сымбатты суреті бола алса керек.
Махаббат лирикасы, қыз жайын сөз ... ұлы Абай ... ... ақынның “Қақтаған ақ күмістей кең маңдайлы” өлеңі туралы
“Өлеңнің тақырыбы – қазақтың бой ... ... сырт ... ... келбетін суреттеуге арналады. Жас атаулы қызығарлық, сүйсініп,
тамаша етерлік, ерекше сұлу қызды сипаттайды... Абай бұл ... ... ... Ол, ... ... ... ... дей келе: “Біздің
байқауымызша, Абай бұнда жанды, тірі адамды бейнелеудің орнына, ... ... ... ... ... қағазға түсіріп отырған портреті
айқынырақ сезіледі. Әсем ... сырт ... ... ... ... адамдық ішкі дүниесін беруді ақын ескермейді. Паспорттық сипаттау
жасайды” – деп, сол заман, ... ... ... пікір білдірген.
Әдебиеші З.Қабдолов “Абай лирикасын” қарастырғанда Әуезов ... ... ... бұл ... ... адам образына айнала қоймаған.
Адамның ішкі сыры мен сезіміне терең бойламай, сырт бедерін ғана ... ... ... Бұған қарап, әрине, өлеңнің поэзиялық қуатына
нұқсан келтіруге болмайды. Ұлы ақынның бұл ... да өз ... ... ... алда, биікте тұр” (13;28) дейді. Бұл айтылғандардан
шығатын қорытынды Әуезов те, Қабдолов та Абай ... ... ... ... ... ұлы ақын ... бір үзік
мезетіне берілген талдау – пікірі деп ұғамыз.
Махаббат ... ... қыз ... қыз ... ... ... ой – толғаныстарының сан алуан қыры бар болмысымен
байланысты көрініп, кестеленіп отырады. Көңіл күйсандығынан ... ... ... сырына үңілсеңіз, махаббат мәселесінің ... ... ... жаз боп ... ... қыс боп қаһарланған көңіл
– күйдің күн шуағы, қыз ... ... ... шақтарын ширыға, пісіп –
толыса келе ... ... ... ... ... бола ... лирикада кейіпкердің келбеті (ішкі сезім, сыртқы сипат) оқырман ой
– елегінен өтіп, бірге дараланып, дамып отырады. Фариза лирикасының ең ... тұсы ақын ... ... адам ... ... ... нәзік
психологы ретінде сөз алады. Қылықты қыздың қырық ... ... ... ... шеберлік шырайы кемеріне жетіп, шиыршық ... Ақын ... ... ... сөз алса да кісілікті, кішілікті
жоғары көтереді. Ой – арманын от ... ... ... ... ... ... ішкі ... – толғаныс сырларын ерекше көркемдік мәнермен
жеткізетін өлеңдерінің бір шоғыры “Бойжеткеннің сөзі”, ... ... ... ... жар ... деп ... Бұл өлең – сырларда әйел
тағдырының кез – ... ... ... ... ... мұң – қайғысы,
ләззатқа бөлер балдай тәтті тылсым сәттері, бұла ... ... ... ... жыр ... ... тартқан. Өлең – жырдың құдіреті сонда–
кейіпкердің ішкі ... ... ... ... ... ... ... бойжеткеннің сөзін, жігіттің әйелге деген махаббат назын, қыз ... ... ер ... бағытталған еркелік ескертулерді оқығандай,
тыңдағандай ... ... ... жар ... От – жалынмен
мені сүйген жүректі аямай – ақ. (11;158)
деген тармақтардан қыз тағдырының ашу – мұңы мұз ... ... ... ... ... қыз ... шоқ ... жанғанын сеземіз:
Саған деген сезімнен есім кетіп,
Өртеніп – ақ жатамын қызғаныштан.
Келесі бір иірімдерде әлі де үміт ... ... ... бір ... ... ... ... әлі жүректер ұғысарын,
бірақ көрсем жалынды басып – жаншып,
асқақ қарап өтуге тырысамын,
сенен өзге біреуге ғашық жансып.
“Басқа қызды жар ... ... ... ... күю – сүю азабынан
құтқармайды. Тағдырдың тұсауына бой ұсынған ... ... ... ... ... жұмбақ болды да мендегі елес,
Біреулерге бұл күнде мазақ та ... ...... ... ғана шыдайтын азап – төзім.
Қыз махаббатының мұңын шерткен ақынның әйел психикасының жай–жапсарына жіті
көз тастап ақтарыла, ... сыр ... ... ... тән ... табиғи
процесс сияқты. Айтарын айтып қалуға асыққан ақын ... осы ... ... болған оқиға себеп. Белинский: “Поэзия адамның қарапайым сөзі арқылы
берілетін әрі үн, әрі картина, әрі айқын да ашық бір ... – деп ... ... өзі – лирикалық қаһарман, лирикалық кейіпкер, лирикалық бейне
болғаны да. Сөз ... ... ... ... ... бола алуымен
қатар автордың өзі толғап тудырған, ақын қиялымен қанаттанған өмірде бар
образ.
Ақынның “Әйелге ... ... (11;147) атты ...
Оңғарсынованың психолог – ... ... ... ... ... Аталған өлеңнің мазмұны екі ұдай сезім қалыптастырады.
Талайлардың тар құшағынан өтіп, “тәтті ... ... ... махаббат
мұхитында тәжірибесі толысқан әйелді қалай сүйген жігіттің ішкі сыры дейсіз
бе, әлде ... ... ... зары сияқты ма, әйтеуір қызықты өлең, қылықты
жыр. Сүйіктісінің ...... өмір ... біле ... ... ... бозбаланың “басқа түссе баспақшыл” болған сезім күйі
оқушысын елең ... ... ... боп ... ... деп ... гүл еріндеріңнен
әйтеуір жерінбедім мен (11;184).
Абайдың “Махаббат, қызық кім көрер, оның да ... ... ... дұрыс
ұғынсақ, бұл өлеңдегі кейіпкер ... ... да ... ... ... тоң – мұзынан ... ... да, ... ... ... ... ... көре тұра жек
көрудің машақатын бастан кешеді.
“Жұттым да көзде жасыңнан, төсіңнен өзгеге ашылған басымды ала
алмадым мен, қайғым ба ең, ... ... ба ... да ... еріннен”
“ашқарақ күймен” ләззат алған жас өрімнің махаббат жолындағы азапты сапары
әйелге деген көзқарасын аз – ақ ... ... ... ... да – ... күш – ... да – өзің,
Ең алғаш сүю дегенді
Үйреткен ұстазым да – өзің.
Алда қанша ... ... ... да әйелге деген
махаббаттың тұрақтылығын, тазалығын таразылаған ой – өзекті өлеңнің ... ... ... кеткелі
сен болдың күнім көктегі
...Қайғым тек – осының бәрі
басыңнан бұрын да өткені...
Поэзиядағы махаббат тақырыбының табиғаты ... ... ...... ... негізі” деген болатын. Белгілі әдебиетші
ғалым Е.Ысмаилов “Ақындар”(16;302) монографиясында: “Егер ақын ... ... ... ол ... ... ... ... бейнесінде
жырлануға тиіс” деп жазды. Ендеше ақын Фаризаның “Бойжеткеннің сөзі” ... ... ... ой – ... ... ... ... қатып
қалған қағида, өктем ереже болмайтынын ұғынған ... ... ... өлең – ... өн ... тарап кеткен.
Сен маған көктем боп кел
Нәзіктеу жанымды ұғатын.
Отты махаббатыңмен өктем боп кел,
Асқақтығымды ... ... ... ішкі ... ... ... ... Сүю – күюдің әлі дәмін татпаған пәк көңіл көз ... ... ... ... Нәзік жанды қыз бойында ерекше бір ... ... бар. ... бұлдыр күндерден бақытын күткен
“Бойжеткеннің сөзінен”өзі қалаған “отты махаббатты” жанды ... ... ... тауып тізгінін бұла көңілдің
Сол шақта мүмкін өзіңе ... ... ... ... мынау өмірдің
мені толғандыратын қасіреттерін.
Лирик ақын Фаризаның ... ... ... заңды
жалғасы сынды шағын шумақтарға сыр артқан қысқа ... ... ... ... сөзімен айтсақ көңіл – күй
лирикасына лайық бұл ... ... ... ... ... иесінің
“сырты бүтін, іші түтін” жай – ... ... ... ... ... ... шынында да – “сорлылық”. Сүйгеніне қолы жетпеген сыр
иесінің кім екені өлеңде ашық ... ... соны ... ... ... шебер психолог екендігін тағы да танимыз.
Махаббат соқпағында екінің бірінің басында кездесетін ситуациялық сәттерді
ақын таланты өлең ... ... ... ...... сүйе ...
жеріну сықылды сезімдерді лирика сынды періште өнерде сөйлету – ... ... ... ... ... ... ... адам жердегі
білмейді бұл мұң жайлы.
Бетке шіркеу, сезімге селкеу болар құпиясын сырт ... ... ... ... ... алау көңілі қорланып келген көп
жылғы улы запыранын ақтарып ... да, бір ауық өзін ... ... шарпып денені,
сүйген болам бекер кеп.
Сені іздегім келеді
қай жерде отыр екен деп.
Сен жайлы ойды жасқадым
қалмасын деп ол біліп.
Құшағында басқаның
сені ... ... ... ... қыз ... әйел затының көпке жұмбақ,
нәзік те терең тылсымын (психологиясын) тану үшін де ақын поэтикасына жан ... ... ... қажет. Суреткердің ақындық стилі жарқырай көрінетін,
шеберлік машығы анық байқалатын тұс – ... әйел ... ... ... ... ... ... биіктей түседі. Әйел жыныстылардың арман –
мұраттарын жырлауды өмірлік идея еткен ... ... ... ... ... – әйел ... өздері айтып жеткізе алмайтын өмір
шындығын жеткізді, соны ... ... ... ... ... ... махаббатқа үйрету – бақыттылыққа үйрету, әркімнің
өзін – өзі ... ... ... ... ... Ең ... тәрбиелеңдер” дегені әлі күнге мәнін жойған жоқ. Екеудің
басында ғана ... ... ... ... ... жаятын да өсекші
– өлең шіркін” емес пе?! Бірін – бірі кінәлаған, алайда белді ... ... жоқ, ... жүректердің сыршыл мінездерінен еркеліктің елегізер
самалы өседі. Бірін – бірі сынағандай, жүйке жұқартар жүдеу ... ... ... ... ... ... ... – ақпыз. Отырмыз тіл
қатыспай”, “Налып келдің соншалық, тұнжырадың” (11;164), “Сен үшін ... емес ем” ... ... ... ... “Алыстарға
кетейік” (11;167) сынды өлеңдер жатады. Бұл ... ... ... ой – жүйе - ... сызығындағы мөлдір мұхиттың кемесіне мінген
жұптардың жағдаяттары баян ... ... ... тарту –
таралғысының тұғыры биік сый – ... бірі – ... ... ... ... ... ... етсе, одан бас тартудың өзі бос әурешілік
шығар. Махаббаттың бал кемесіне мініп, қиялды ... ... бұл ... безіп, алыстарға аттануды армандаған екеудің ... ... ғана ... ... – тасыр тентек сезімнің илеуінде кеткен
мұраттастардың ертегі – жырынан үзінді келтірейік:
Алыстарға кетейік.
Қаланың бізді көп ... ... бас ... ... ... күміс шолпылы
бұлақтар.
Сен ғажайып ертегілердің батыры
астындағы арғымақ атпен айшылық жолды
бір аттар,
Өзіңе ғана табынған ессіз мен нәзік ... боп ... ... ... ... та!
Қыз қиялы қапысын тауып ... ... ... бастады. Ыстық махаббаттың мамыражай маусымына мас болған ... та асау ... – құсы адам аяғы ... ... ... мені ап кетші
көк ормандарға тылсымын аяқ ...... ... бір ... қана бұлқынысы. Өр көңілдің шартарапқа
құйқылжыған қанатты қиялы қыз – ... өмір – ... ... ... жетелейді. Жүрдек ой жетелеп қана қоймайды, “ұмытпайық
біз сонда мынау жалғанда біреулер барын жер басып жүрген айла қып, өсек ... ... ... – деп тәуекелшіл түйдек оралыммен түйіндейді:
Дүниенің бәрі біз екеуміздің жанымыздай
мөлдір
болсын ... ақ боз ... Айға ... ... ... ... жатып мен
өмірден мың – мың айналып! (11;168)
немесе:
“От махаббатыңнан өртенген маған ... ... ... ... ... (11;167) деген
тармақтардан таразының екі басын тең ... ... өлең ... үлес ... ... аңғарамыз. Академик ғалым С.Қирабаев
“Талантқа құрмет” атты зерттеу кітабында: “Фариза суреттейтін әйел ... ол – ... ... бас ию, ... ... ... азабына көну” деген
болатын(3;143). Ал, сыншы – ғалым Т.Тоқбергенов өзінің “Ай ... бері ... ... бір ... – ақын ... үлкен сөзі
махаббатқа арналмақ. Өйткені, “Махаббатсыз дүние ... ... ... айтары да өзінше, өзгеше. Ол ... ... Сыр – ... шым – шым ... ... ... ... айтпаған, айта да
алмайтын жәйттерді ақтарсам, арылып айтсам, артылтып айтсам дейді. ... ...... кім ... ... олардың бәрінен асырып
айтсам деген ... ... – деп, ... ақындығындағы махаббат
лирикасының сан алуан қырынан бір үзік сыр ағытады (17;143). ... ... ... көзі мен ... құдіретінен тысқары қалмаған ақын
поэзиясындағы әйел, махаббат, сүйіспендік туралы өлең – ... ... ашу – ... яғни ... ... тәлкегімен жолы болмай, сүйгеніне сүрінбей қосылуды армандаған
бойжеткеннің монологы Фариза лирикасында бірыңғай, бір ізді ... ... ... ... әр ... ... болғанымен, мазмұн –
пішіні бір төркіндік өлеңдердің өзегі - ... ... көп, ... сыр ... ой ... – неге осынша алыстадың,
өліп - өшкен жүректі жаныштадың,
Сен отырсың жігіттік өрлігіңмен
иілуге алдымда ... ... назы ... ... ... сүйген жанның кіршіксіз көңілі
татулықты тілейді, қосылуға, ... ... Жаны ... ... ... бар ... өзіне алғандай адал, пәк тазалықты толғанады:
Менде ме деп бар кінә, мұңға баттым,
құпталмаппын бас иіп, тыңдамаппын.
Көтергендей аспанды мен де ... ... ... – ақ ... бір сәт махаббат маздағына күйіп – жанған арудың шарт мінезіне тап
боламыз. Басын жоғары ұстап, ... ... ... тәкаппар қыздың
қылығы жігіттің менмен, өзімшіл, асқақ асау құлқын басып – ақ ... үшін ... ... емес ем,
осынша мені арман қып келдің неге сен?
“Сыртыңнан сүйіп жүретінімді сезуші едің
ғой”
демесең,
мен ... ... емес ем ... ... ... жәйтті күтпеген жігіттің сері қимылы жайына қалғаны
өз алдына, паң кеудені басып жаншыған қыз әңгімесі ... ... ... ... ... әсер қалдырады. Сылқым серінің сертке тұрмас, уағда
бұзғыш әрекетін ... ... ... бұл ару ... иген көп – көп ... ... ... бақытты болдым.”Сонда да
жан – жүрегіңді толтырар бір жан ... ... ... саған ғашық емес ем;
Махаббаттың тұмауына ұрынған қыздың ой – сезімін ... ... ... Оңғарсыновадан шебер суреткерді таба алмаймыз. ... ... ... қыз ... ... қарсы мына жыр шумақтарына
көз жүгіртелік.
Налып келдің соншалық, тұнжырадың
өсегімен ... де ... ... қынжыламын,
мұндайда жүдеулімін (11;164).
Бағанағы паң шәлкес мінезді арудың ендігі айтпағы басқаша. Кеудесін керген
жігіттің аптығын басқан ... біз ... ... ... ... ... езіле, егіліп жылап отыр. Жылай отыра
аяулысының көңілін ... ... ... ... да ... ... жан ... ба –
іздеймін күлкі таңын.
Табынарым – сен бұлай жабыққанда,
мен кімді пір тұтамын?...
Лирика – адам ... ... Құр қара ... ... ... ...... еншісіндегі дүние болса керек. Әйел затының
көңіл жұбанышына айналған ақын шығармаларынан өз бейнесін, өз ... ... өз өмір ... ... ... ақ жаулықтылардың ақынға көрсетер
құрметінде шек жоқ екені мәлім. ... ... ... сөз алған ақын
– қайраткердің әйел жаратылысының бар ...... ... ту қылып
желбірете көтеріп келе жатқанына да ширек ғасырдан асты.
Махаббатта тұрақты, уәдеге берік, сертке адал ... ... ... ... сөзі өз ... ... – ақ жігіт ... осал ... да дәл де дөп ... Әйел затының еркектерге
қарағанда төзімді, ... ... амал ... ... қабылдауда қарсы
жыныстылардан бір саты жоғары тұратындығы т.с.с. ғылымда нақты деректермен
дәлелденген. Сезім құйылысының қайнар ... нәр ... ... талданған
өлеңнің соңғы шумақтарда біз дәлелдеуге тырысқан қарапайым логиканың шешуші
факторына ... ... сыры ... ... түңілмеші
бір – екі жаман үшін.
Қайғы қылдың, жаным – ау, мұның ... ... ... сәт ... өтер ... ... сенім...
Бірақ өмір шарт мінез. Көтермейді
Күйректігін жігіттердің!
Айтылған пікірлерді дәлелдеу үшін ақын – лириктің “Ат мінсем,
құйындатып” деп аталатын өлеңіне ... Бұл ... ... құр ... ... жігіт атаулының жігерін жану, қайрау құралы ... ... төте сөз. ... ... тән ... ... салттық дәстүр
өлеңнің өн бойына жинақталып он алты ... сиып тұр. ... ... мыңның
атынан көтерілген қыздың характерінде танымдық сөз тіркестері түзілген.
“Ат ... ... ... ... тек жеңістен үміттенем.
Жіңішке жол қадамым қызбын деп жасымадым,
Жеңе алмас ... бала ... қыр ... ... ... ... тірілтемін” (11;194).
Сұңғыла ойдың қазығы қыз сөзімен көмкеріле келе ... ... ... ... сақтаған.
Іздеймін батыр мықты
көз салып үміткерге:
мендегі батылдықты
бермепті жігіттерге!
Ақын ... бай ... паш ... ... пен ұтқырлық
қасиетті тең танытар өлең – жырлар Фариза ақында өте көп кездеседі. Қыз ... жеке бас ... ... оның ...... да, мұң ... да лирикада там – тұмдап тамшылатып жеткізіп қоймай, әйел
тағдырының ... ... ... те ... образ жасау – ... тән ... – ақын ... ... мен жаны, мұрат –
мүддесі де сол. ... ... ... ... ... Т.Шапаев “Ой
түбінде жатқан сөз” (18;37-38) атты зерттеу кітабында: “Ақынның оқырман
алдына пердесіз, ашық шығатын ... – оның ... ... ... ... сын. Ішкі әлемге бай, ... ... ... тұлғаның ақтарыла сыр ашуы – өнер үшін қашан да ... ... дей ... ... ... ... ... байлаған трагедиялық
тұлға бой көтереді”– деп ақын туындыларына ... ... ... ... ... – білуші, оның тәлім – тарихын тексерген ғалымдар пікірінің
бәріне тән, ортақ келісім бар. Ол – ... ... ... тегінің
арнасында тадиғи дарын – даралығымен қоса талантты қажет қылатын қарекет –
ізгілігі, тыңнан ... ... ... ... ... поэтикалық ауқымы
тар шеңберден шыға алмасы анық. Өлең шығарғанның бәрі ақын ... өлең ... ... да ... кіре бермейді. Бүгінгі күн
лирикасындағы әйел – ана тақырыбы дәуір тынысының басты мәселесіне айналды.
Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... бар. ... өзі өткен ғасырдағы орыс әдебиетіндегі “Тургенов
әйелдері” дегенге ... ... ... ... ... мен драмалық
жанрда ұлы суреткерлердің авторлық ... ... ... ... ... қолтаңбасын белгілеген ақын – Фариза ... ... ... “Оңғарсынова әйелдері”әлемінің болмысын,
бейнесіне келейік. Әйелдер әлемінің поэзиядағы көрінісін сөз ... ірі де ... ... қатарында оның поэмалары мен циклдерін еске
аламыз.
“Сағыныштан да тәттірек мұңдарды көрем, о алау ... ... ... ... ... шық тимеген шаттық шағынан сыр суыртпақтайтын
өлеңдер Фаризада жиі ұшырасады. Қыз– қызғалдақтың алаң ... ...... ... екі өлең – жыр ... шыр етеді” (11;40) және
“Телефон құрғырың ... (11;79) деп ... Екі ... ... екі ... болса да, деталь өлшемдері, мазмұн ... бір ... ... – сұлу ... сүйген жігітінен хабар беруші, екі жүректі
табыстырушы заттың байланыс көзі ретінде құрал қылған. Шыр еткен ... ... ... ... ... ... ... күтерге тағаты
таусыла тынбай соғатын жас жүректердің сәтті кездесулерінің куәгері. Ақын
телефон арқылы бойжеткен ... ... ... ... мәнде сырлы
жырға айналдырған. Махаббат тақырыбы Фаризада таусылмайтын өлең – ... ... қыз, ... ана, әз ... әйел – ... бәрі әр ... түрлі трагедияда, әр тарапты хикаяда Оңғарсынова лирикасының кіндік –
тамыры болып баян тапқан. ... ... ... ... қыз ... ... өз ... тұрмыс рахатының дәмін татқан, есік көрген келіншек –
әйелдің ... мен ... да ақын ... ... тұстарын
құрайды. Айталық отының шырқы бұзылып, отбасында ... ... ... ... ... ... әңгімесі өз алдына, сырт
көзге ... ... ... ... іші ... қанша жандардың жан азабы
лирика ойлауына сиып кеткен ... Әйел ... ... ... ақын ... қам ... кең пейілді кейіпкердің трагедиялы
тағдыры, тосын сыры өз құлпын ашып,сырын ақтарады. Әйелдер ... ... ... де осы ... оқып – ... ... ұғынамыз.
Кейіпкердің көңіл түкпіріне ой жүгірту, одан сыр ...... ... бастауының бірден – бір ... ... әйел ... бар ... ... мәлім етіп қоймайды,
ішкі құпиясына жетелей жүре оқырманына ізгілік ... ... ... ... ... ұсынады. Әдетте мамандық мәселесі, ... мен сыры ... сөз ... ... – адам ... инженері деп
жатады, әйтпесе де сәл – пәл ойланып, сөз ... ... ... сөз ... болатын шығар. Дәрігер – адам тәнінің инженері, Ақын – адам ... ... ... ақ халатты абзал жандардың еншісіне тисе, адамның
жаралы жанын емдеу – сөз ... ... ... іс деп ... ... Әйел ... өмірдегі зіл батпан жүгін өлең ... ... ... ... бағдары есебінде ғұмырлық жырға
айналдырған Фариза қаламгердің қайраткерлік тұлғасының ... да ... алса ... Ақын Ф. ... ... тағдырын ұлттық болмыста,
қазақы қалыпта жырлауының идеялық ... ... ... туындап отырады. Алға қойған мұратының мұзарт шыңына ... ... ... от – ... ... ... әлемімен тығыз
байланыста өсіп – өрбіп, ... ... ... Әйел ... ... ... ... ақын жанарынан өз жұртынан өзге ғұмыр жердің
басқа топырағындағы жыныстастарының жай – күйі де сырт ... ... төрт ... ... ... әйел атты ... ... – тіршілігінің тұрлаусыз, татымсыз, өңсіз сәттері суреткерді бейжай
қалдырмайды. Өз көзімен көрген көпіршік ... ... ... ... қол көтере алмай бұққан мезеттері ақын жүрегін
жаралайды. ... қару ... әйел ... кіршік шалған пердесінің
орамалын жұлуға, әйел азабының арашашысы ... қай ... ... ... ... ... жыр – сандығындағы інжу – ... ... ... ... немесе жесірдің зары”, “Кек немесе келіншектің
ызасы” сынды өлеңдері қазақ қалпынан тыс жат елдегі әйел хикаясының ... ... ... ... Бұл ... туындыларда ақын әйелдің әйел
ақынға сыр ағытуы арқылы авторлық идея, ерте опат болған махаббатын ... ... ... мұң мен ... ... ... ызасы лирикалық
кейіпкер сезімінің, ойлау ... ... ... ... ... өзің өнер ... ... қыздың,
сен нүкте, қалғанымыз үтірміз мың.
Бірақ та налып ... бұл ... емес ... ... ... – деп, б.э.д. УІІ – УІ ғасырлар шамасында өмір ... ... ... бас иіп тағзым етеді. Өткен дәуір ақынының айтулы қайғысын
бүгінгі күн ағымында салыстырады да, тоқтам – ... шер ғып ...... – әйел ... ... ... ... жасым.
Әйтсе де өлең түйінінен ақынның болашақ бағдаршамының бет
алысы жарық ... ... буып қилы – қилы ... бекем,
жырыммен әлем шарлап түнделетем.
Өтсең де құдайлармен кеңес құрып,
өзіңмен менің күйім ілгері екен!
Баста аталған “Келіншек ызасында” ... ... ... ... өмір зұлымдығына қарсы қимыл – ... ... ... Хор ... (Иран) сапар әсерінен дүниеге келген
жырда жарық дүниеде өзін ... ... ... ... ... ... баяндалған. Өлеңде мұңды әйелдің өр көкіректі ер қылығы
“Мақсатым, бар қиялым бұл күндегі –
мөлдірлік, пәктігінің кегін алу;
тамырын ... ... қыр ... ... күтпе менен, адам,
өйткені”өзің зұлым қылдың мені...” – ... ... ... ... қаны қарайған сұлудың кек – ... ... ... ... ... бірі– ұзақты – қысқалы,
мерзімді – мерзімсіз жолсапарларды шығармашылық табысқа айналдыру. ... ... ... ... өмірдің өзіндегі таза суретін көргенде
пістім ... ... де бар. ... ... сапарынан сыр айтар
туындысының бірі – “Аңсау немесе жесірдің зары”. Зират басында опат ... ... ... ... ... сыңары өліп жалғыз қалған ... ... ... сыр бары байқалады. Жаны жаралы жас жанның ... ... ... ... ... Ол – ... сенің ыстық құшағыңсыз мен енді
жүре аламын қалай ... Әйел үшін ... ... өмір ... ... ... құлшылық ұрған жесірдің ендігі алданыш – үміті сезім – шіркінге
тежеу салар, сұм ... ... ... болмашы бірдеңе сияқты көрінеді.
Сен неге жалғыз кеттің,
бірімізсіз
біріміз жүре алмайтын емес пе едік?
Сен ең ғой жаңа ... ... ... сорлы сенсіз енді кімге ұқсайын?
Аңсадым, аяулым – ау, тым болмаса
түсімде келші армансыз бір ... ... ... ... ... ... әйелдер
әлемімен байланысты деген кезде тарихтағы әйел – ана бейнесі көз алдымызға
елестейді. ... ... ... ақын ... орны ... ... цикл ... ұзақ туындылармен қатар шағын шығармалардан да
(диптих, триптих) көрініс табады. ... күй ... ... ... ... Мариям Хакімжанова жайлы жазылған “Жыр анасы” (триптих)
жырларын лирикалық шығарма, ... ... ... ... ... нақышпен, ұлттық бояумен көмкерілген ең үздік үлгісі осы деуге толық
негіз бар. Айталық, “Күй”– диптих өрісіне сай ... және ... деп ... екі ... екшелгенімен лирика талабына толық ... тұр. ... ақ ... ... асау толқындай айбатты мінез бар.
Алас ... жыр ... ... де қашық кетпейді, іргелес қонған. Күй
құдіреті лирикаға әсем өң бергендей. Дүниені дүр сілкіндіріп, табиғаттың ақ
шағыл, ақ ... долы ... ... құт ... жер ... толғатуда:
“Көрсетіп тосын қылық,
жер – көкті жосып жүріп
алатындай ... ... ... ... ... ... асып ... екпінмен есесін
ешкімге жіберер емес. Сұлу сөздің сұмдығы да, сиқыры да анау – ... елер де ... ... ... ... ағып ... ақ жалға
қарсы қойды:
...Құдайды да көзіне көрсеткендей,
оны да бөлшектердей,
тәубаға келтіреді
жаныңды шошындырып.
Міне, лириканың ләззат алар құдіреті. Бұны ... ақын ба, ... Дина ... тілі ме? ... екінші арнасында ақын стилі
шұғыл өзгеріске түсіп, басқаша бір баппен ... ... ... ... әдебиетіндегі сұрай зарлау сазына келгенімен нақышы ... ... ... шар ... ... ... тас қайрағына
жаныған ақынның лирика ... ... ... ... шанышқандардың
алдыңғы сапында тұратындығы да – шынайлықтың белгісі. Ақтамберді мен
Шалкиіздей бабаларының аруағына ... ... ... ...... тұтқан ақында сүріну жоқ. “Ескерткіштің басында” ой тоғытқан ақынның
күй анасына арналған өлеңнің өрімі оқушысын рухани биіктерге көтереді.
Жазылмай жүрген жыр ма ... ... сыр ма ... алып ерен ... күй ... ... ... соғар қыр желін? (11;278)
Лирика көкжиегінің кернеу күшінен от алған отты ... ... ... қарға қан тамғандай шындықтың шынжыр қамшысын қапысыз
танимыз. Өнер мен өнерпаз жайынан ... ... ... ... ... ... жөні бір басқа, талант пен дарынның дәнекер сөзі
мен сырын ұғу – бір ... туар шын ... ... ұға ... ... ... Дина ... арналғандығында сөз жоқ, әрине, ақынның
айтары күй ... ... ... ... ... ой ... те
болар. Бірақ та лирикаға лайық сын тезімен пайымдасақ өлең өрісінің өзегі
өнер адамдарына құрметпен ... ... ... ... үлгі ... ... тұлғалар” таланттарды неге бағалай алмайды? Өткір ... ... өзі ... Өнер өлкесінің жыртысын жыртар жан біреу,
екеу емес, ол – тұтас әлем – халық. Халқың бар да ... әсем ... ... ... ... ... қас – қағымдық лирикадағы
көрінісі осылайша үн қатып, қиял құлжасы алшысынан тұрған.
Дүниеге даңқың ... ... ... ... иіп ... ... мәңгі егіздей
күйлерің шалқыр теңіздей,
даналар берген әлемге
данышпан халқың барында!
Белгілі қазақ ақыны Мариям Хакімжанова жайлы триптих “Жыр анасы” ... ... ... ақ адал ... ... ... аяулы ардақтысына
ақтарылған жыр – сыры сияқты оқылады. Өнерде, соның ішінде әдебиетте ғылыми
талдау методологиясының басты ... бірі – ... өңір - ... ... ... ортасы делініп бағамдалып жүр. ... ... ... ... ... оты, жөн ... ... ақын М.Хакімжанова болғаны. “Жыр анасы” деп атап, өнердегі, өлеңдегі
ұстазы санайды.
Алғашқы жыр – арманның мұнарасы,
Ұмтылар саған елдің бұла жасы.
Сын жолда ... ... ... жыр анасы! (14;217)
Ақын апа тойын дүйім қазақ жұрты тойлауы тиіс. Той иесі – ... ... ... ... ... ... апасының тойы – ақын бақыты болар.
...Тұманда да қол создың Айға дәйім,
бүгін жомарт жандарға бай ... ... ... ғашық еткен
сен жүргенде, мен қалай сайрамайын?!
Алтындарын ардақтар Отаны бар,
Апа, сенің ... ... ... дүниесі – ақын кейіпкерлерінің шоқтығы биік шыңы, ақын
лирикасының басты арқауы. ... ... – ақын ... өмір
өзегі. Ақынның көзінен қалыс, қаламынан қалтарыста қалған әйел – ана, қыз –
келіншек проблемасы жоққа тән. Әйел тақырыбын ... ... ақын ... ... Фариза ақындай беріле жырлаған ақын қазақта сирек екені шындық.
ҚОРЫТЫНДЫ
Әдебиеттің жетекші жанры – ... ... үні мен ... ақын ... бірі – Фариза ... ... ... ... ... ... ... ол туралы естеліктер
жазылды. Ақынның әдебиеттегі алар орны мен ... ... ... ... ... ... ақынның “Маңғыстау ... ... ие ... ... ... ... болатынбыз.
Фариза Оңғарсынова суреткерлігінің құдірет – қуаты ақынды сүйіп ... ... ХХ ... ... ... бері қарай таныла бастаған
ақынның терең ойлы, нәзік үнді, ... ... және өжет ... ... әлі күнге ертіп, жетелеп келеді. Халықпен, оқырман қауымымен
бірге біте ... ... келе ... ... ... болмысы мен бітімі
көптің көңілінен шығып, өсіп – көркейді.
Фариза, алдымен, ... ... Оның ... ... ... ... де осы біз қарастырып отырған лирикасында жатыр.Лирика – ақын
шығармаларының негізі, түп ... ... ... ... ... айтқан болатынбыз. Алайда дәл бүгінгі таңда ... ... ... ақын аты ... оқырман жұрт ақын апамызды
ең алдымен сыршыл не азаматтық әуеннің иесі ... ... ... ... ... де ... бай түрін жасаған ақынның ең бірінші
дербестігі өмір шындығын ... ... ... ... ... ... айтамыз. Фариза лирикасының тақырыптық ауқымы өте кең.
Өмір шындығының көрінісін шынайы бейнелеуді басты ... ... ... ... ... суреттерін лирикалық туындының қайырымды
мазмұнын ... ... ақын ... ... ... куә болдық .
Осы ауқымды тақырыптарының ішінен дипломдық жұмысымыздың нысанасы етіп,
ақынның Туған жер, ... Дала ... ... бір топ өлеңдерін топтастырып,
өз еркімізше талдау жасадық. Ақынның ... бір төбе ... ... шығармаларына тоқталдық. Лирик ақынның махаббат майданындағы сан
жетпес дүниелерін және әйел – ана, қыз – келіншек ... ... ... ... ... жеке ... Оған басты себеп – адамзат
дамуындағы зор құрметке ие болған әйел затын ... ... ... ... орын ... ... – қайсарлықпен, ерекше сезіммен
жырлағаны болар.
Лирикалық поэзияға тән әп ... жарқ ... ... пен ... ... сөзбен суреттеу – ақын талантының бір ғана қыры ... ... ... ... өзіне ғана тән даралық сипат ... ... Қас – ... ... өмір ... ақын ... ие ... образдық суреттер тудырады. Ақын кейіпкерлері
қоғамның, заманның үнін танытушы сан ... ... ... ... Бірнеше тақырыпта, әр түрлі ... әр ... ... ... ... өсу, ... ... үнемі биікте көрініп, жан –
жақты дами отыра, қаһармандық бейнеге айналады.
Ақын ... ... сөз ... ой ... ... ... тіршілік иесінің мінез – құлқын ашып көрсетуге ... ... ой – ... көздеген жерден межелі мекен табуы ... ... ... ... лирикасында жеке адамның жан жүниесі,
тағдыр талайы, сыр – толғанысы т.с.с. сан алуан, көп ... ... ... ... – тіршілігімен сабақтастықта өрбиді. Қоғам шындығы,
өмір айнасы ақын кейіпкерлерінің келбет – ... ... ... ... тән ... бірі – адам ... әсер ... отты, жалынды
эмоциялық сезімталдық екені белгілі. Фариза лирикасының басты ... ... ... ойлы ... ... ... таланттың табиғи тәлімдік өнегесін танып – ... ... ... ажыратумен өзгеше көрінері ... ... ... ... ... басты ерекшеліктердің түпкі түйіні
айналып келгенде, қоғамдық – тарихи жағдайға, әлеуметтік мәселелерге ... ... ... да ақын ... ... ұстанымын байқаймыз.
Ф.Оңғарсынова өнерпаздығының басты өлшемі оның лирик – ... ... ... ... ... ... ... оқырманын
жырымен жылытып, ойға – ой, ақылға – ақыл ... ... ... беріп келе
жатқан өлең иесінің поэзиялық мұрасын, ... ... ... ... берген сырлы суреттерін өзімізше талдап, барынша қыр сырын ... ... ... тақырыбы етіп алған болатынбыз. Өлең
өрнегін ту қып көтерген ақын ... бір ... ... ... қазақ
жұртының үкілеген үміті, шалқар ... ... ... ... ... ... ... Ә. Қазаіргі дәуір және қазақ совет әдебиетінің даму проблемалары.
Алматы. Ғылым,1973
Тәжібаев Ә. Фаризаны оқысам, қанаттанып ... ... ... С. ... ... ... 1988
Нұрғалиев Р. Мінезді жырлар. Алматы. Жазушы, 1987
Сейітов С. Өлең өлкесінде. Алматы. Жазушы, 1984
Мәуленов С. Үркер төбеде тұр. ... ... В. ... ... Жазушы, 1987
Байтұрсынов А. Шығармалары. Алматы. Жазушы, 1989
Тәжібаев Ә. Өмір және ... ... ҚМБ, ... Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. Алматы. Ана тілі, 1995
11. Оңғарсынова Ф. Екі ... ... ... І том. Алматы.
Жазушы, 1987
12. Кекілбаев Ә. ... ... – бет. ... ... ... ... З. Көзқарас. Алматы. Рауан, 1996
14. Оңғарсынова Ф. Жүрек күнделігі. Алматы. Жалын, 1984
15. ... М. Әр ... ... ҚМБ, ... ... Е. Ақындар. Алматы. ҚМБ, 1956
17. Тоқбергенов Т. Ай мүйіз. Алматы. Жалын, 1990
18. Шапаев Т. Ой түбінде жатқан сөз. Алматы. Жазушы, ... Әл ... Өлең ... ... ... ... Алматы. Жалын, 1980
20. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы. Қазақ ... ... ... Қ. ... ... ... мәселелері және Абай поэзиясының
тілі. Алматы. ҚМКӘБ, 1960
22. Базарбаев М. Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы. Алматы. Жазушы, ... ... З. ... лирикасы. Канд.дис.Алматы, 2000
24. Ақүрпекова Г. Ф.Оңғарсынованың ... ... ... сыр //
Қазақстан мұғалімі, 1995, 26 шілде
25. Мақпырұлы С. Әдебиеттің тектері мен түрлері. Алматы, 1994
26. Оңғарсынова Ф. Қыз – ... ... ... ... Оңғарсынова Ф. Шілде. Алматы. Жазушы, 1978
28. Оңғарсынова Ф. Қыз – тағдыр. ... ... ... ... Ф. ... ... Алматы. Жалын, 1990
30. Оңғарсынова Ф. Шашы ағарған қыз. Алматы. Жазушы, 1990
31. Ғ. Мүсірепов Таңдамалы шығармалар жинағы, Жазушы, 1987

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Фариза Оңғарсынова6 бет
Фариза Оңғарсынова туындыларының орыс тіліне аударылу мәселелері79 бет
Лирикадағы психологиялық көңіл-күй7 бет
Лирикалық шығармалардың түрлері және оның оқытудың мақсаттары32 бет
Фариза оңғарсынова поэмаларындағы идеялық - көркемдік ізденістер159 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
І. Жансүгіров лирикасы33 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абайдың махаббат лирикасы21 бет
Абайдың табиғат лирикасы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь