Ежелгі түрік мәдениеті: Орхон, Енесей жазбалары

1. Көне түркі жазуы
2. Көне түркі жазбаларының жалпы сипаттамасы
3. Табылған аймақтары
4. Пайдаланған әдебиеттер
Көне Түркі жазуы (басқаша Орхон-Енесей жазуы) — V ғ. б.з.б. — X ғ. б.з. түркі тайпаларының жазуы.Орхон-Енесай жазбасы — Орхон және Енесай өзен бойларында табылған көнетүркі жазуымен жазылған жазбалар. Оның ішінде әйгілі Білге қаған, Күлтегін,Тоныкөк құлпытастарындағы жазбалар.
Орхон-Енисей жазбалары — көне түркі жазба тарихи-мәдени ескерткіші. Көп уақытқа дейін сыры беймәлім, қай тілде жазылғандығы белгісіз болып келген. Орхон-Енисей жазбаларын руналық жазбалар деп те атайды (Скандинавияхалықтарының тілінде "рунь" сөзі "сыры ашылмаған", "құпия" деген мағынаны білдіреді). Тек 1893 ж. ғана даниялық ғалым В.Томсен құпия жазуды оқудың кілтін ашады. Біраз жылдардан кейін орыс ғалымы В.В.Радлов Орхон өзені бойынан табылған үлкен тастардағы жазуды толық оқып, аударды. Руна жазуындағы ең үлкен ескерткіштер Орхон мен Енисейөзендері алқабынан табылғандықтан, жазудың өзін де осылайша атап кетті.
Орхон-Енисей жазбалары Шығыс Түркі қағанатының қағаны Білге мен оның інісі Күлтегін қабірлеріне қойылған орасан зор құлпытастарға қашап жазылған жыр жолдары болып шықты. Жырға арқау болған негізгі мәселелер - елдің тәуелсіздігі, береке-бірлігі. Күлтегін жырында сегіз оқиға баяндалған.
- Біріншісінде, қағанның өз халқына қарата айтқан үндеуі,
- Екіншісінде Түрік Қағанаты жерінің кеңдігін суреттейді,
- Үшіншісінде түркілердің әскери жорықтары,
- Төртіншісінде көршілес табғаштардың қастандық әрекеттері туралы әңгіме,
- Бесіншісінде табғаш тайпасымен қатысу түркілерге қауіпті екендігі жөнінде,
- Алтыншысы түркі халқының болашақты болжай алмауына өкіну,
- Жетіншісі түркі халқының даңқын асырған қаған жөнінде,
- Сегізіншісінде осы ескерткішті жыр қып жазуға түрткі болған жағдайларға тоқталады.
Орхон-Енисей жазбаларының енді бір ескерткіші - Тоныкөк құлпытасындағы жырлар. Онда да сол кездегі түркілердің өмірінен мағлұмат беретін он төрт жол жазылған. Түркі халқының табғаштарға тәуелді болып қалу тарихы, азат қалған түркілердің бірігуі, қаған сайлауы, Тоныкөктің ықпалымен Елтерістің қаған болуы, Оғыз мемлекетінің тыңшылары түркілерге қауіп төндіргені, қарсыластармен болған шайқастар, анталаған жаудың бетін қайтаруда Тоныкөктің ерлігі, ұрыс-шайқастардың жүргізілуі, түркілердің түрлі тайпалармен жауласу жолдары баяндалып, Тоныкөкті мадақтау берілген.
Енисей өзені аңғарынан құпия жазуы бар құлпытастар табылғаны туралы алғашқы хабарды Н.К.Видзен, С.У.Ремезов, сондай-ақ Сібірде айдауда жүрген швед офицері И.Т.Страленберг пен немістің белгілі ғалымы Д.Г.Мессершмид, т.б. бергенін ХVIII ғасырдың бас кезінде жазған мақалалары мен хаттарынан білеміз.
1893 жылғы қарашаның 25-күні Даниякорольдік ғылым академиясының мәжілісінде Вильгельм Томсен ғылыми әлемді дүр сілкіндірген мәлімдеме жасады. Ғалым Орхон мен Енисей өзендері бойынан табылған ескерткіштердегі құпия жазуды оқудың кілтін ашқандығын хабарлады. Ғалымның ең алдымен оқыған сөздері «тәңірі» және «түрік» деген сөздер екен.
1. Ж. АртықбаевҚазақстан тарихы, А: 2013
2. Нағынов «Қазақ халқының рухани мәдениеті», А: 2012
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министірлігіШәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетіСӨЖТақырыбы: Ежелгі түрік мәдениеті: Орхон, Енесей жазбаларыОрындаған: ... ... ... П.С.Семей 2015 жЖоспар:* Көне түркі жазуы* Көне түркі жазбаларының жалпы сипаттамасы* ... ... ... әдебиеттерКөне Түркі жазуы (басқаша Орхон-Енесей жазуы)  --  V ғ. б.з.б.  --  X ғ. б.з. ... ... ... ...  --  ... және ... өзен бойларында табылған көнетүркі жазуымен жазылған жазбалар. Оның ішінде әйгілі Білге қаған, ... ... ... жазбалары  --  көне түркі жазба тарихи-мәдени ескерткіші. Көп уақытқа дейін сыры беймәлім, қай ... ... ... ... ... Орхон-Енисей жазбаларын руналық жазбалар деп те атайды (Скандинавияхалықтарының тілінде "рунь" сөзі "сыры ашылмаған", "құпия" деген мағынаны білдіреді). Тек 1893 ж. ғана ... ... ... ... ... оқудың кілтін ашады. Біраз жылдардан кейін орыс ғалымы В.В.Радлов Орхон ... ... ... ... ... жазуды толық оқып, аударды. Руна жазуындағы ең үлкен ескерткіштер Орхон мен ... ... ... ... өзін де осылайша атап кетті.Орхон-Енисей жазбалары Шығыс Түркі қағанатының қағаны ... мен оның ... ... ... қойылған орасан зор құлпытастарға қашап жазылған жыр жолдары болып шықты. Жырға арқау болған негізгі мәселелер - елдің тәуелсіздігі, береке-бірлігі. Күлтегін ... ... ... ... Біріншісінде, қағанның өз халқына қарата айтқан үндеуі,- Екіншісінде Түрік Қағанаты жерінің кеңдігін суреттейді,- Үшіншісінде түркілердің әскери жорықтары,- ... ... ... ... ... ... әңгіме,- Бесіншісінде табғаш тайпасымен қатысу түркілерге қауіпті ... ... ... ... ... ... болжай алмауына өкіну,- Жетіншісі түркі халқының даңқын асырған қаған жөнінде,- Сегізіншісінде осы ескерткішті жыр қып жазуға түрткі болған жағдайларға тоқталады.Орхон-Енисей ... енді бір ... - ... ... ... Онда да сол кездегі түркілердің өмірінен мағлұмат ... он төрт жол ... ... халқының табғаштарға тәуелді болып қалу тарихы, азат қалған түркілердің бірігуі, қаған сайлауы, Тоныкөктің ықпалымен Елтерістің қаған болуы, Оғыз мемлекетінің тыңшылары ... ... ... ... болған шайқастар, анталаған жаудың бетін қайтаруда Тоныкөктің ерлігі, ұрыс-шайқастардың жүргізілуі, түркілердің түрлі тайпалармен жауласу жолдары баяндалып, Тоныкөкті мадақтау берілген.Енисей ... ... ... ... бар құлпытастар табылғаны туралы алғашқы хабарды Н.К.Видзен, С.У.Ремезов, сондай-ақ Сібірде айдауда жүрген швед офицері И.Т.Страленберг пен немістің белгілі ғалымы Д.Г.Мессершмид, т.б. ... ХVIII ... бас ... ... ... мен ... ... жылғы қарашаның 25-күні Даниякорольдік ғылым академиясының мәжілісінде Вильгельм Томсен ғылыми әлемді дүр сілкіндірген мәлімдеме жасады. Ғалым Орхон мен Енисей өзендері ... ... ... ... ... ... ... ашқандығын хабарлады. Ғалымның ең алдымен оқыған сөздері  және  деген сөздер екен.Дәл осы ... ... ... та өз ... ізденіп, руна жазуының он беске жуық әрпін анықтап алған еді. ... көп ... ... ... ... ... бойынан табылған үлкен тастардағы мәтінді толық оқып, аударып шықты.Орхон ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... ғұламалар М.Жолдасбеков пен Қ.Сартқожаұлының бірлесіп жазған ірілі ... ... ... Орхон жазба ескерткіштерін  жазған шежіресі деп біледі.Тасқа жазылған ескерткіштерде негізіненТүрік қағанаты, оны билеген ... ... ... ... сөз ...  және  жырлары өткен дәуірден нақты ... ... ... тарихи деректер.  жырының басты идеясы  -  Күлтегін батырды Түрік қағанатының құдіретті тұлғасы етіп ...  ... ...  -  ... Түрік қағанатының күш қуаты артты, жері барынша ... ел ... ... ... ... Тоныкөк тұлғасы ерекше орын алады. Ол Елтеріс қаған, Бөгі қаған және Білге қағандарға кеңесші болған. Тоныкөк ел қамын ... ... дана ... Түрік қағанатына төрт жағынан жау қаптағанда, Тоныкөк ақыл кеңесімен де, тапқыр сөзімен де, ... ... де ... көмектесіп отырады. Орхон жазба жәдігерліктері ішінде  жыры ерекше орын алады. Бұл ... ... ... оны ... өзі ... ... болжам бар. Екіншісі  -  руна жазуындағы бұл жәдігерліктерді поэзиялық туындыға тән барлық ... бар, ... ... ... әдеби дәстүріне негізделген көркем туынды деп таныды.Орхон жәдігерліктерінің ерекшеліктері туралы соңғы кезге дейін өзара қарама ... екі ... ... орын ала ... Бірі  -  ... және ... жәдігерліктері көркем әдебиетке, соның ішінде поэзияға ешбір қатысы жоқ, Түрік қағанатының дәлме дәл жазылған тарихы деп қарады.Орхон ... ... ...  және  ... ... идеялық мазмұны, композициялық құрылысы, көркемдік бейнелеуі жағынан қазақтың ерлік пен елдікті жырлаған қаһармандық жырларының алғашқы үлгілері болып ... ... ... ... ... ... ... қағандығы) және Енисей өзенінің жоғарғы ағысында (Қырғыз қағандығы). Кейде руник жазбасы дейді, алман руналарынынан жанасым табып ... ... ... дәл ... тұр, ... ... да жақын). Азиялық түркі руналары соғды жазуының негізінде VIII ғ. бұрын жасалған деп есептеледі. Оның әліпбиінде 40-қа жуықграфема бар. Көне ... ... ... ... - онда ... велярлық және палаталдық дауыссыздарға арналған бірнеше жұп дербес әріптер бар. Көне түркі руника жазуы жұмбағын 1893 жылы В. ... ... ... ... ... ... 1894 жылы В.В. Радлов жасаған.Көне түркі жазбаларына жалпы сипаттама. Көне ... ... ... Көне ... алфавиті - дыбыстық жазу түрі, яғни сөздегі дыбыстарды таңбалап жазады. Негізінен 6-10 ... ... ... ... Көне ... жазуларын ғалымдар үш топқа бөліп қарайды:* Енисей ескерткіштері.* Талас ескерткіштері.* Орхон ескерткіштері.Орналасу жері болмаса, бұлардың қолданылған жылдарының айырмасында және ... жазу ... ... арасында елеулі айырмалар жоқ. Алайда Түркі жазбаларының ... ... ... ... ... ... ... Байкал аймағынан Моңғолия далаларына, Орхон жеріне, одан Қазақстан мен Қырғызстан, Шыңжаң жеріне қарай біртіндеп ... ... Ал ... ... таңбаларының қолданылуы ұқсас, оқылуы біркелкі.* Енисей ескерткіштеріне Енисей бойынан және Тува, Хакас, Алтай республикаларының (бәрі де ... ... ... ... ... және ... батыс сібірде орналасқан Жаңасібір (Новосибирск) облысы мен Ертіс ... ... ... жатады. Оның қолданылған, жазылған жылдары 5-7 ғасырлардың аралығы. Бұл аймақтан табылып отырған көне Түркі жазба ескерткіштердің жалпы саны ... ... ... ... ... ... Бұл аймақтағы жазулар Оңтүстік Қазақстан, Жетісу, Сыр бойы мен ... ... ... ... ... көп ... жері қазіргі Жамбыл облысында. Қолданылған мезгілі бірыңғай 8 ғасыр. Ескерткіштердің жалпы саны шамамен 20 шақты.* Орхон ескерткіштері. Моңғолиядағы Орхон, ... Тола ... ... және ... ... ... ... ескерткіштер жатады. Қолданылған мезгілі 7-8 ғасырлар. Ескерткіштердің жалпы саны 30 шақты. Алайда ең көлемді, ұзақ мәтінді жазбалар осы топқа ... ... ... ... ... ... , , , ,  және  ескерткіштерінің орны ерекше. Яғни Көне Түркі ... 5-8 ... ... ... Моңғолия, Шыңжаң, Қазақстан, Қырғызстан және Оңтүстік Ресей жерінде кеңінен қолданылғаны туралы қорытынды шығаруға болады. Бұл ... ... ... ... (5-8 ... мен оның ... ... аймағы Ұлы Түркі қағандығы, одан бөлінген Батыс және Шығыс Түркі, Түргеш, Хазар қағандықтары мен Көк Түркілер (Екінші ... ... ... аумаы мен өмір сүрген дәуіріне сәйкес келеді. Бұдан басқа қазіргі ғылымға Көне Түркі жазуларының Тибет аймағындағы және Еуропалық даладаларғы нұсқалары ... ... ... ... ... ... ... Сібірдегі Енисей, Лена өзендерінің аңғарлары, Моңғолиядағы Орхон, Онгин, Селенга өзендерінің алқабы, Орта Азия мен Қазақстандағы Талас пен Сыр ... ... пен Іле ... ... Орыс этнограф-ғалымы Н.М.Ядринцев 1889 жылы Моңғолиядағы Орхон өзенінің құйылысынан қос тілдік жазуы бар ерекше үлкен екі тас ... ... ... ... ... (735), ... оның ... Күлтегінге (732) қойылғаны белгілі болып, мазмұны толық анықталды. Бұл ескерткіштердің бір ... ... ... ... ал үш ... ... жазу таңбалары , Енисейбойынан табылған жұмбақ жазуларға (бұл жазулар ... ... ... Скандинавия руналарына біршама ұқсас болғандықтан  немесе  деп те аталды) ұқсас. Финн және орыс ғалымдары жүргізген арнаулы ... ... ... және Енисей ескерткіштерінің нұсқалары (фотосурет, эстампаж) жинақталып жарияланған атластар жарық көрді. Сайып келгенде Дания лингвисі В.Томсен 1893 жылы ... ... ... ... дыбыстық мағыналарын негізінен дұрыс анықтап, академик В.В.Радлов 1894 жылдың қаңтарында көне ... ... ... Күлтегін ескерткішіндегі руникалық жазудың тұңғыш аудармасын берді. Ғылымда ашылған бұл ...  -  тіл ... ... ... ... ... түркітану ғылымын жүйеге келтіру ісінде мықты қазық болды. Мұнан кейін Көне түркі жазба ескерткіштері тек ... ғана ... ... ... ... ... және саз балшықтан жасалған түрлі бұйымдарға ойып жазылғандығы да айқындала түсті. Моңғолиядағы, Сібір мен Азиядағы айқындалған түркі руникалық ойма жазуларының ... саны ... екі ... жуық. 20 ғасырдың бас кезінде Шығыс Түркістандағы түркі руникалық жазуының шамандық, манихейлік, буддалық дін және заң ... ... ... ... (8 - 10 ... ... 1932 жылы ... алқабынан ағаш таяқшаға ойылған руникалық жұмбақ жазу табылды. С.Е.Малов, Х.Н.Оркун, А.М.Щербак, т.б. ... ... ... ... ... ... көрсетіп, оны көне түркі тілінде оқып көрді.Иссык жазба ескерткіш --  сақ дәуірінен қалған жазба ескерткіш (б. з. д. 5 -- 4 г.). 1970 ж. Ӏле ... тау ... Есік ... ... Сақ ... ... ... қорымнан алтынға бөленген жауынгер мәйіті және оның түрлі заттары, сонын ішінде жұмбақ ... бар ... ... ... Оның сырт ... руна ... 26 таңба ойылып жазылған. Ескерткіштің құндылығы  --  ... ... ... ... мекендеген сақ тайпаларының тілі көне түркі тілі екендігін, екіншіден, бұдан 2500 жыл бұрын түркі тектес тайпалардың әліпбилік ... ... ... ... ...  --  ... өзені бойынан табылған көне түркі ескерткіші (7 ... ... ... ... ... баласы Могилянға арналған, мәтінін жазған Иоллығ Тегін, оны тапқан Н. М. Ядринцев, алғаш рет ... В. В. ... ... ... ... ... ... баяндалған.Мойунчур ескерткіші  --  Орхон-Енисей көне түркі жазуымен 759 ж. жазылған ескерткіш. Оны ... ... 1909 ж. ... Г. И. ... Ол  --  ескерткіш мәтінін немісше аударып, 1913 ж. ... Бұл ... Н. ... ... ... С. Е. Малов 1959 ж. орыс тіліне ... ... ... "Селенге тасы" деп те аталады. Мойун-чур сол кездегі ұйғыр мемлекетінің ханы ... ... ... жер-су, адам, тайпа, халық (ұйғыр, оғыз, тоғыз, татар, қырғыз, түркеш, түрік, соғды,қыпшақ т.б.) атаулары кездеседі. Ескерткіште ... оғыз ... ... ... ... ойма ...  --  ... Орхон, Селенге өзендері бойынан табылған көлемді әдеби мұралар, хан әулетінің құлпытастары, 7 -- 8 ғғ. ... көне ... ... ... ... ... Оған ... қаған, Күлтегін, Тоныкөк, Күлі-чур, Мойун-чур т.б. ескерткіштер жатады. Ескерткіштер мен ондағы жазбаша деректерді ашып жариялаған  --  Н. М. ... В. ... В. В. ... ... отыз жыл ... ... ... де көне түркі жазба ескерткіштерінің бар екендігі анықталды. Талас бойынан (Жамбыл облысы) төртбұрышты тас мөр мен ... ... ... ... бедерленген руникалық ойма жазулар, Іле бойынан (Алматы облысы) жартастарға қашалған руникалық жазу үш жерден табылды. Осы өңірден жүзіктегі руникалық жазу да ... Сыр ... ... ... ... ескі ... ... табылған саз балшықтан күйдірілген дөңгелек алқа, құмыра сияқты ойылған руникалық жазулар белгілі болды. Ертіс өңірінен екі қола айнадағы руникалық ойма ... ... ... ... ... ... 1948 жылы жариялады. Сондай-ақ 1985 жылы Шығыс Қазақстаннан жартасқа қашалған руникалық жазу, ал 1987 жылы бауға тағылған ... ... ... ... жазу ... ... ... (Ақтөбе облысы) анықталған қола айнадағы руникалық жазу 1986 жылы ... К. т. ж. ... ... ... зор үлес ... ғалымдар  -  Томсен, Радлов, П.М.Мелиоранский, В.Банг, Г.И.Рамстед, А.Габэн, С.Е.Малов, В.М.Насилов, И.А.Батманов, А.Н.Кононов, Дж.Клоусон, Т.Текин, т.б.Пайдаланған әдебиеттер:* Ж. ... ... ... А: 2013* ... , А: 2012  
        
      

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түрік қағанаты (551–603 жж.)4 бет
Түркі атауының шығуы10 бет
Қазақстан түркі дәуірінде3 бет
Ұлды және қызды асырап алуды тәркеу, тегін, әкесінің атын өзгертуді тіркеу7 бет
«түрік дәуірінің кезеңделуі»10 бет
Ахысқа түріктері8 бет
Ағылшын, қазақ және түрік тілдеріндегі анималистік мақал – мәтелдер68 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары14 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары туралы5 бет
Ежелгі түріктер17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь