Түркітануға кіріспе

1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер.
2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері.
3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы.
Түркі халықтары туралы алғашқы мәлімет Еуропада орта ғасырдың басында, Шығыс Рим империясының шекарасында Орта Азиядан ауған көшпелі тайпалардың пайда болуынан басталады. Көне түркі халықтарының тұрмысы, мәдениеті, тарихы туралы мәліметтер Византия дипломаттарының, тарихшыларының, грек, латын тілдерінде жазып қалдырған еңбектерінде кездесетін көрінеді. Дегенмен түркі халықтары, олардың тілдері, мәдениеті туралы ғылыми сипаттаулар Еуропада кейініректе, Осман түріктерімен байланыс жасаудан басталған. В.В. Бартольд История изучения Востока в Европе и России (сочин. т.ІХ. М, 1977.) деген еңбегінде еуропалықтар бірнеше ғасыр бойы тек Осман мемлекетінің тарихын, Осман-түрік тілін сипаттаумен ғана шұғылданды дейді. Түркі тілдерін бір-біріне салыстыра зерттеу, олардың салыстырмалы сөздіктерін жасау, көне жазба нұсқаларды филологиялық тұрғыда зерттеу істерімен Еуропа Шығыс зерттеушілері ХVІІІ ғасырдан бастап айналысты. XIX ғасырдың басынан бастап Үнді-еуропа тілдерін зерттеу негізінде қалыптасқан салыстырмалы-тарихи әдістің дамуына байланысты Еуропада түркі тілдерін ғылыми негізде зерттеу едәуір етек алды, зерттеу нысандары да молайды. Мұндай ауқымды бетбұрысқа Орыс-Швед соғысында тұтқынға түскен Швед армиясының офицері Ф.Ю. фон Страленбергтің еңбегі елеулі бастама болды. Ф.Ю. фон Страленберг ұзақ уақыт Сібірде тұрып, бұл аймақты тарихи-географиялық жақтан зерттеген Еуропа мен Азияның солтүстік және оңтүстік тарихтық, географиялық сипаттамасы атты еңбек жазып, оны 1730 жылы Стокголъмде жариялатқан. Бұл еңбек 1797 жылы орыс тіліне аударылып шығарылды. Ф.Ю. фон Страленберг – күні бүгінге дейін түркологтар арасында елеулі мәселе ретінде қаралып келе жатқан Орал-Алтай тілдері деп аталатын теорияны бастаған және осы топқа жататын тілдерді өз ішінен түрлі топтарға жіктеуді алғаш көтерген ғалым. Ол – Орал группасына жататын угро-фин, самоди тілдері мен Алтай тілдері деп аталатын түркі, монғол, тұнғұс-манчжұр тілдері өзара ұқсас тілдер деген пікірді алғаш айтқан. Осының негізінде кейініректе Орал-Алтай тілдері өзара туыстас тілдер деген теория қалыптасты. Ф.Ю. фон Страленберг – түркі халықтарының Енесей өзені бойынан табылған руникалық жазуы туралы да алғаш пікір айтушылардың бірі. Ол – Әбілғазы Баһадур ханның Шежіре түрік атты еңбегін орыс, неміс тілдеріне аударған. Ф.Ю. фон Страленбергтің Орал-Алтай теориясын анықтай түсіп, оны ілгері дамыту істерімен неміс ғалымдары В. Шотт, М.А. Кастрен, бұлардан біраз кейін О. Доннер, Г. Винклер, И. Грендель, Г.И. Рамстедт, А. Соважо, арнайы шақыруымен келіп, Ресей ғылым Академиясында Шығыстану ғылымын ұйымдастыруға белсене қатынасқан Г.З. Байер, Г.Я. Кер сияқты ғалымдар болды. Қазірде түркология дүниежүзіне кең тараған әлемдік ғылымға айналды. Түркі тілдерін зерттеу істерімен Англия, АҚШ, Германия, Швеция, Франция, Австрия, Жапония, Түркия ғалымдары да айналысады. Дәл осы арада Еуропа ғалымдарының түркі тіліне қатысты алғашқы зерттеулерінің бірі ретінде қаралып жүрген бір еңбекке тоқтала кеткен орынды.
Түркі филологиясы және жазу тарихы/ А. Аманжолов.
Тіл білімі - - түркі философиясы - жазу тарихы - түркітану.
Алпысбаев, Қ.Қ.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІСЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ  МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІСӨЖТақырыбы: Түркітануға кіріспе.Орындаған:Қабылхан МиргүлТексерген: Шаяхметұлы ... ... ... зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы.Түркі ... ... ... ... Еуропада орта ғасырдың басында, Шығыс Рим империясының шекарасында Орта Азиядан ауған көшпелі тайпалардың пайда ... ... Көне ... ... ... мәдениеті, тарихы туралы мәліметтер Византия дипломаттарының, тарихшыларының, грек, латын тілдерінде жазып қалдырған еңбектерінде ... ... ... ... халықтары, олардың тілдері, мәдениеті туралы ғылыми сипаттаулар Еуропада кейініректе, Осман түріктерімен байланыс ... ... В.В. ... История изучения Востока в Европе и России (сочин. т.ІХ. М, 1977.) деген еңбегінде еуропалықтар бірнеше ғасыр бойы тек Осман мемлекетінің ... ... ... ... ғана ... дейді. Түркі тілдерін бір-біріне салыстыра зерттеу, олардың салыстырмалы сөздіктерін жасау, көне жазба нұсқаларды филологиялық тұрғыда зерттеу істерімен Еуропа Шығыс ... ... ... ... ... XIX ... басынан бастап Үнді-еуропа тілдерін зерттеу негізінде қалыптасқан салыстырмалы-тарихи әдістің дамуына байланысты Еуропада түркі тілдерін ... ... ... едәуір етек алды, зерттеу нысандары да молайды. Мұндай ауқымды ... ... ... тұтқынға түскен Швед армиясының офицері Ф.Ю. фон Страленбергтің еңбегі елеулі бастама ... Ф.Ю. фон ... ұзақ ... ... тұрып, бұл аймақты тарихи-географиялық жақтан зерттеген Еуропа мен Азияның солтүстік және оңтүстік тарихтық, географиялық сипаттамасы атты еңбек ... оны 1730 жылы ... ... Бұл ... 1797 жылы орыс ... ... шығарылды. Ф.Ю. фон Страленберг  -  күні бүгінге ... ... ... ... мәселе ретінде қаралып келе жатқан Орал-Алтай тілдері деп аталатын теорияны бастаған және осы ... ... ... өз ... ... ... ... алғаш көтерген ғалым. Ол  -  Орал группасына жататын угро-фин, самоди тілдері мен Алтай тілдері деп аталатын ... ... ... ... өзара ұқсас тілдер деген пікірді алғаш айтқан. Осының негізінде кейініректе Орал-Алтай тілдері өзара туыстас тілдер деген теория қалыптасты. Ф.Ю. фон ...  -  ... ... ... өзені бойынан табылған руникалық жазуы туралы да ... ... ... ... Ол  -  ... Баһадур ханның Шежіре түрік атты еңбегін орыс, неміс тілдеріне аударған. Ф.Ю. фон Страленбергтің Орал-Алтай теориясын анықтай түсіп, оны ... ... ... ... ... В. Шотт, М.А. Кастрен, бұлардан біраз кейін О. Доннер, Г. ... И. ... Г.И. ... А. ... арнайы шақыруымен келіп, Ресей ғылым Академиясында Шығыстану ғылымын ұйымдастыруға белсене қатынасқан Г.З. Байер, Г.Я. Кер ... ... ... Қазірде түркология дүниежүзіне кең тараған әлемдік ғылымға айналды. Түркі тілдерін зерттеу істерімен Англия, АҚШ, Германия, Швеция, Франция, Австрия, Жапония, Түркия ... да ... Дәл осы ... ... ... ... тіліне қатысты алғашқы зерттеулерінің бірі ретінде қаралып жүрген бір еңбекке тоқтала кеткен орынды. Ол  -  ... ... деп ... ... Кодекс Куманикус (құмандар кітабы) Құман деп отырғандары  -  қыпшақтар ХІІІ-ХІV ғасырда готикалық көне әріппен жазылған, көлемі 164 бет. Екі ... ... I ... ... сөздік, құман тіліндегі әр түрлі сөз таптары, олардың латын тіліндегі баламалары сөз ... ... ... ... ... және ... ... жазылған мәтін, құман тілінің латынша жазылған грамматикалық очеркі. Ғалымдар бірінші бөлімді италияндық; екінші бөлімді ... ... ... ... ... ... ... аударып бастырып шығарған академик Ю.Г. Клапрот (1783-1835). Ю.Г. Клапрот Азия туралы зерттеулер деп аталатын еңбегінде Ф. Петрарка (Италияның атақты ақыны) ... ... ... ... ... ... 1828 жылы ... шығарады. Кодекстің екінші рет жарық көруі  -  1880 жылы. Оны Кун ... ... ... Бұл  -  ең ... және сауатты шыққан түрі. Бұл үш бөлімге бөлінген, алғы ... және ... ... ... ... ... тарихы, олардың басқа түркі тайпаларымен қарым-қатынасы баяндалады. Екінші бөлімінде ... ... және оның ... ... ... ... бөлімінде  -  латынша, парсыша-латынша және немісше-латынша сөздіктер берілген. Сөз саны 3000-ға тарта. Латынша ... осы ... ... ... ... В.В. ... ... 1887 жылы Петербургта басылды, бірақ ғалымдар оны толық аударма емес, жеке үзінділер ғана дейді. 1936 және 1942 ... ... ... К. ... ... түп ... өзгеріссіз екі рет басып шығартқан. Соңғы Копенгагендағы 5-басылымында (1942 жылғы) құманша-немісше сөздік түрінде ... ... ... ... ... ... зерттеген бағалы еңбек  -  1884 жылы Петербургте ... В.В. ... ... тілі ... ... ... Бұл ескерткіш тілін Қазақстанда Ә. Құрышжанұлы зерттеді және зерттеп жүр, одан бірнеше еңбектер ... ... ... белгісіз бұл сөздікті қыпшақ тіліне қатысты алғашқы материал деп есептейді. Ресейде қалыптасқан түркологияның даму тарихын төмендегідей кезеңдерге, ... бөлу бар: ... ...  -  ... ғасырдың екінші жартысына дейінгі дәуір, екінші кезең  -  ... ... ... ... ... ХІХ ... бірінші жартысын қамтиды, үшінші кезең  -  XIX ... ... ... ... Қазан революциясына дейінгі мезгіл, төртінші кезең  -  Кеңес дәуірі делінеді. Бұл әрине, шартты бөліс. Дей тұрсақ та, біз де осы ... ... І. ... ... мен ... халықтар арасындағы қарым-қатынас ерте заманнан, IX ғасырдан басталады. Оған бұл екі халықтың географиялық жақтан бір-біріне жақын болып, ерте заманнан бастап ... ... ... да себеп болса керек. Тарихи деректерге қарағанда, шығыс ... IX ... ... ... ... қол ... ... тәуелді болған. Әлденеше ғасырға созылған қарым-қатынаста бұлар арасында жаугершілік шабуылдар мен одақтастық қатынастар ... алма ... ... отырған. Бірде бірі екіншісіне қыз беріп я қыз алып, ... ... енді ... ... ... ... жасасқан. Ертерек замандағы мұндай қарым-қатынас шығыс славяндар мен ... ... ... ... деп ... ... ... арасында болған, Содан бері қарай үзілмей келе жатқан ұзақ замандық қарым-қатынастар тілде де із қалдырмай қоймайды. Аралас-құралас халықтардың ... ... бірі ... ... ... нәрсе. Сол ерте заманның өзінде де тілдерін ... ... ... ... ... ... ... ішінде де болған. Көрнекті кенес түркологы А.Н. Кононовтың келтірген материалдарына қарағанда, орысша, түркіше сөздіктің алғашқы шағын түрі ХІІІ ... ... ... ... ... ... А.Н. ... Се татарский язык, Толкование языка половецкого деп аталған екі қолжазба сөздікті келтіреді. Түркология дамуының бірінші кезеңінде славяндар мен ... ... ... ... танысу, қарым-қатынас жасау үшін бір-бірінің сөйлеу тілін білуге талпынушылық болған, шағын көлемде ... да ... ... ... ... сөздіктің алғашқы, өте қарапайым бірді-екілі түрі жазылған. Ғылыми негізде, жоспарлы түрде жүргізілмегенімен, қарым-қатынастың аталғандай түрлерінің өзі-ақ түркологияның ... ... ... негізде қалыптасып, дамуына негіз болғандығы даусыз. ХVІІІ ғасырдан бастап түркі тілдерін білуге көбірек көңіл бөлінеді. Жалпы Шығыстану, ... бір ... ... ... І Петр ... ... ... үлес қосқан. I Петрдің әмірімен 1725 жылы құрылған Ресей ғылым Академиясы Шығыс тілдерін үйрену, басқа тілдерден орыс тіліне ... ... ... де ... ... ... Шығыстану істерімен шұғылданатын арнаулы топ болады. Ол ... ... Г.З. ... Г.Я. Кер ... ... зерттеушілері болған. А.Н. Кононов бұл екі ғалымды Ресейдегі алғашқы Шығыс зерттеушілері, алғашқы түркологтар деп ... Г.Я. Кер ... ұлты ... Галл ... ... тілі ... ... 1732 жылы Петербургке арнайы шақырылып, сыртқы істер коллегиясында, ... ... ... тілдерінен тілмаш міндетін атқарған, осы тілдерді орыстарға үйреткен. Кейінде Ресей ғылым ... ... Г.З. ... де ... ... шақырумен келіп, 1726 жылдан бастап Ресей ғылым Академиясы жанындағы Шығыс тілдері кафедрасы дегенді басқарады. Ресейде өткізген жылдарында түркі тілдерімен де ... ... ... көне ... ... ... ... Түркі тілдерін бір-біріне салыстыра зерттеу, олардың салыстырмалы сөздіктерін жасау, көне жазба нұсқаларды филологиялық тұрғыда зерттеу істерімен ... ... ... ... ... де ... Олардың қатарында Швед армиясы офицері Ф.Ю. фон Страленберг Сібір тарихын зерттеген Г.Ф. ... ... ... ... ... ... С.Г. Гмелин сияқты ғалымдарды жатқызуға болады. Бұдан Ресейде түркология ... ... ... ... зерттеушілері екені байқалады. Ресей ғылым Академиясы ХVІІІ ғасыр ішінде Орынбор аймағы мен ... ... ... Орал мен ... аймақтарында тұратын халықтардың тұрмысын, кәсібін, өмірін, әдебиеті мен тілін, жер-суын түсініп, танып-білу үшін екі рет экспедиция ... ... ... ... ... ... ... қалалардағы арнаулы оқу орындарында орыстарға түркі тілдері оқытылған. Чуваш, татар, түрік тілдерінің алғашқы грамматикалық ... ... ... ... де, ... бұл ... өріс алып кете ... Лингвистикалық жұмыстың ең негізгісі  -  лексикалық материалдар жинау, ... ... ... ... ... этнографиялық жұмыстарға көбірек назар аудару болды. Аталған ... І Петр ... ... отарлау саясатының бастамалары болатын. ІІ. Ғылыми түркологияның Ресейдегі алғашқы қадамы ХVІІІ ғасырдың екінші жартысынан басталады. Осы тұстан бастап, онша ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстары едәуір шамада жүргізіледі. Бұл кезеңнің түркі тілдеріне ... ... ...  -  ... ... жинау, солардың негізінде шағын көлемді салғастырмалы сөздіктер жасау, оқу орындарына қажетті практикалық грамматикалардың алғашқы қарапайым ... ... ... және түркі тілдерін орыстарға оқыту, солар арқылы аудармашылар әзірлеу ... ... ... бас ... ... ... жүзі ... салыстырмалы сөздігін жасау қажет деген пікір етек ала бастайды. Бұл ... ... кең ... Оны іске ... үшін Ресей ғылым Академиясы арнаулы анкеталар жіберіп, Азия, Африка, Америка, Еуропа елдерінен лексикалық материалдар жинатады. Толып жатқан адамдардың күшімен ... мол ... ... ... ғалымы, Ресей ғылым Академиясының академигі П.С. Палластың басшылығымен 1787 жылы Барлық тілдер мен ... ... ... ... ... Петербургте жарияланады. Бұл сөздікте орыс тілінің екі жүз сексен бес сөзі беріледі де олар 200 ... ... ... ... түркі тілдерінің сөздері де қамтылады. Сөздікті бұрынғысының үстіне тағы да 79 тілден сөздер қосып, 1790-1791 ... ... ... ... Көп ... ... сөздіктің екіншісі 1806 жылы жарияланған, 500-дей тілдерден жиналған материалдардан құралған бұл сөздікті де неміс ғалымы, ... ... ... ... ... Ф.П. ... Берлинде бастырып шығартқан. Бұған да түркі тілдерінен көптеген материалдар ... А.Н. ... ... қарағанда Ф.П. Аделунг мұрағатында бір ғана қазақ тілінен жиналған 1600 сөз бар көрінеді. 1806 жылы мен 1817 жыл ... ... Ф.П. ... ... деп аталатын төрт томдық салыстырмалы грамматика жазып бастырады. Бұл еңбек сол уақыттағы белгілі болған тілдердің ... да ... ... ... негізінде жазылған көрінеді. Мемлекеттік мәні бар жұмыс ретінде ... ... ... ... ісі ... жер-жерден көптеген қолдаушылар тауып, оған қажетті материалдар мол ... ... ... ... ... ... жиналғандар да көп, Бірақ олар баспа бетін көрген жоқ, қолжазба түрінде архивтерде күні бүгінге ... ... ... сөздіктер жасаумен бірге, осы кезден бастап, практикалық мақсат үшін болса да, түркі тілдерінің дыбыстық, грамматикалық жүйелері ... ... ... ... мәні бар ... ... ... 1769 жылы Қазанның духовный семинарында әзірленген Чуваш тілі грамматикасына қатысты шығарма деп аталған еңбек ... ... ... ... ... жыл ... кейін 1778 жылы Мәскеу университетінің баспасы татар тілінің маманы және оқытушысы С. ... ... ... ... ... оқу құралын шығарды. 1785 жылы осы автордың Русско-татарский словарь дейтін сөздігі жасалған, бірақ бұл қолжазба түрінде ... 1776 жылы ... және орыс ... ... тілі ... 1801 жылы И. Гигановтың Татар тілі грамматикасы басылады. Бұл  -  ... ... ... ... ... тұңғыш грамматикасы. Еңбекті жазу үстінде автор татар тілі материалдарын түрік, қырғыз тілдерімен салыстырып отырған. Әдетте, ХVІІІ ... ... және осы ... ... ... ... қорытындысы ретінде Ф.П. Аделунгтың Берлинде неміс тілінде бастырып шығарған Митридат атты төрт томдақ салғастырмалы грамматикасын және П.С. ... ... ... ... аталған көп тілді сөздікті атайды. XIX ғасырдың алғашқы жартысында Ресейде едәуір етек алған түркологиялық жұмыстың тағы бір түрі  -  ... ... ... ... ... ... ... мектептерде, гимназияларда ғана түркі тілдері оқытылатын болса, XIX ғасырдың бас ... ... бұл ... академиялық, университеттік дәрежеге көтеріліп, кең көлемде жүргізілді. Жалпы Шығыс тілдерін, соның ішінде түркі тілдерін де оқыту, сөйтіп түрколог мамандарын даярлау ... ... ... ... үшін шет ... ... ғылымының мамандары шақырылады. Сондай мамандардың бірі  -  ... ... ... неміс ғалымы Х.Д. Френ. Ол Қазан университетінде шығыс тілдері кафедрасын басқарып, онда араб, парсы тілдерінен ... ... ... 1618 жылы ... Азия мұражайы деп аталатын ғылыми мекемені басқарып, онда жиналған түркі халықтарының және жазба ескерткіштерін зерттеген, ... ... ... өз ... ... ...  -  ... филолог. 1805 жылдан бастап, күні бүгінге дейін өмір сүріп келе жатқан Қазан университеті XIX ғасырдың алғашқы жартысында Ресейдегі әйгілі ... ... ... И. ... М.А. ... И.Н. Березин, Л.З. Будагов, Н.И. Ильминский, С.Е. Малов, Ф.Е. Корш ... ...  -  осы ... түлектері және кейінде соның оқытушлары болған, XIX ғасырдағы ... ... зор үлес ... ... Енді ... ... танысайық. Түркі тілдері грамматикалық құрылыстарын бір-біріне салыстыра зерттеудің елеулі бір кезеңі М.А. ... ... ... ... Али Казем-Бек (1802-1870 жж.) әзірбайжан Шығыс зерттеушісі, Қазан түркология мектебін құрушы, филолог, тарихшы, педагог, шығыс филологиясының докторы, ... ... ... ... ... көптеген шет елдердегі Шығыстану қоғамының мүшесі. Ол бірсыпыра ... ... өз ... ... ... ... парсы, орыс тілдерінде жазған. Филология саласында М.А. Казам-Бек Араб тілі грамматикасының тәжірибесі, ... ... ... Түрік тілінің оқу құралы атты еңбектер жазған. Осылармен қатар түркі тілінің көне ... ... оқу, ... ... де айналысқан. М.А. Казам-Бектің Түрік-татар тілінің грамматикасы атты салыстырма зерттеуі түркология тарихында өте жоғары бағаланады. Бұл  -  ... ... рет 1839 жылы ... Соңғы басылым Общая грамматика турецко-татарского языка деп аталады. Осы ... 1846 жылы ... ... ... М.А. ... грамматикасында түркі тілдері материалдары бір-біріне салыстырыла баяндалған. Илья Николаевич Березин (1818-1896 жж.)  -  XIX ғасырдағы белгілі түрколог. Ол ... ... ... ... ... ... ... мәні бар еңбектер жазған иранист ғалым. М.А. Казам-Бектің шәкірті, кейінде Петербург университетінің профессоры қызметін атқарған. Мұның ... ... ... ... ... к ... грамматике (М.А. Казам-Бек грамматикасы туралы), Система тюркских диалектов, Турецкая хрестоматия дейтін зерттеулері мен Рашид ад-Диннің Жамиғ-ат тауарих атты ... ... ... жарлықтарын орыс тілінде жариялаған. И.Н. Березиннің түркі халықтарының ауыз әдебиеті, диалектілері жөніндегі зерттеулері де түркологияда жақсы ... ... ... ... ... жж.) ұлты ... Қазан университетінің шығыс тілдері мен философия факультетін бітірген. Өмірінің соңғы кездерінде Петербург ... ... ... ... ... Негізгі еңбегі  -  Сравнительный словарь турецко-татарских наречий деп ... ... ... ... ... Корш ... жж.)  -  әр ... білімді, филолог, арабист, иранист, түрколог. Ф.Е. Корш  -  ... мен өлең ... ... ... ... шақтары, созылыңқы дауыстылар, түркі тілдерін классификациялау сияқты көптеген түркологиялық құнды зерттеулер қалдырған ғалым. XIX ... ... ... кең ... зерттеулерімен көзге түскен көрнекті түркологтардың бірі  -  неміс ғалымы Юлиус Генрих Клапрот (1783-1835 жж.). Бұл  -  ... ... ... ... ... ... де ... бір-біріне салыстыра зерттеген, түркі халқының жазба ескерткіші Бабур-наме, Кодекс Куманикусті француз тіліне аударып бастырған. Ю.Г. Клапрот башқұрт, қазақ, ... ... ... халықтарының этнографиясы мен тілінен көптеген материалдар жинап, 1823 жылы Берлинде неміс ... ... ... ... ... ... тілдерін оқытатын жоғары оқу орындары Мәскеу мен Петербургта да болды. ХІХ ... бас ... яғни 1811 жылы ... ... Шығыс және түркі тілдерінің тұңғыш кафедрасы ұйымдастырылып, онда араб, ... ... ... ... ... ... белгілі түркологтар Ф.Е. Корш, А.Е. Крымский, В.А. Гордлевскийлер сабақ берген, ғылыми жұмыстар жүргізген. Шығыстанудың тағы бір орталығы  -  ... ... ... ... мен ... ... 1822 жылдан бастап университетте шығыс тілдері кафедрасы ашылады да, онда ... және ... ... ... болады. 1855 жылы аталған кафедра негізінде шығыс факультеті ашылады. Бұл оқу орнымен қатар 1818 жылы академия жанынан Азия мұражайы деген ... ... ... нұсқалар жинау, оларды зерттеу, жариялау сияқты ғылыми жұмыстар жүргізеді. Бұл мұражай 1938 жылы құрылған Мәскеу шығыстану институтына негіз болды. Петербургте ... ... ... ... ... ... жағынан да күшті болады. Сол замандағы көрнекті ...  -  М.А. ... И.Н. ... В.В. ... Л.З. Будагов сияқты ғалымдар осында істейді. Жалпы алғанда, тілдік материалдар ... ... ... ... ... ... практикалы-грамматикалық оқу құралдары мен лексикографиялық жеңіл-желпі жұмыстар болмаса, XIX ... ... ... дейінгі мезгілде ауыз толтырып айтарлық кесек еңбектер болмады. Академик Василий Владимирович Бартолъдтың XIX ғасырдағы орыс Шығыстану ғылымы, жағдайларының ... ... ... ... бере алмады деген пікірін Отандық түркологияның сөз болып отырған мерзім ішіндегі даму дәрежесіне де ... ... ... ... ғылымның қай саласы болса да, кенжелеп қалып келгені, көп жағдайда Батыс Еуропаға жалтақтап, сонда ... ... ... ... ... Бұл ... Отандық түркология да шет қалмады. ІІІ. XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап ... ... ... ... та ... бұрын оның орталығы Қазан қаласында болса, енді ол Петербургке ауысты. Петербург университетіндегі ... ... ... Азия ... ... ... ... шығыс халықтарының бай жазба ескерткіштері осындағы көпшілік кітапханасына шоғырландырылды. XIX ғасырдың екінші ... бері ... ... ... ... ... да, қамтыған тілдері мен проблемаларының көлемі жағынан да, ғылыми кадрларының саны мен ... ... да ... ... ... дамуда болды. . Бұл мезгілдер ішінде түркологияны дамытуға, оның даңқын ... үлес ... ... В.В ... ... ... В.В. ... В.В. Бартольд, Н.И. Ильминский, П.М. Мелиоранский XX ғасырдың бас кезінен бастап бұларға С.Е. Малов, А.Н. Самойлович, Н.И. ... В.А. ... ... ... ... ... Бұл ... бастапқы кезінде түркі тілдері ішінде әзірбайжан, түрік, қазақ тілдерін зерттеуге көбірек көңіл бөлінді. Әзірбайжан, түрік тілдерін оқытуға арналған шағын көлемді оқу ... ... қоса екі ... ... ... ... бірі ... (В.В. Бартольд Соч, т.ІХ.  -  С. 482; Н.А. Баскаков Введениее в изучение тюркских языков 1962.  -  С.24). XIX ... 50-70 ... ... ... ... ... жалпы түркологиялық мәні бар зерттеулердің ең бір елеулісі ретінде, әдетте, 1869 жылы шыққан Грамматика алтайского языка атты ... ... мен ... ... ... ... ... турецко-татарских наречий сөздігін атайды. Бұл екеуінің алдыңғысында фонетика, грамматика ... ... ... ... шағын сөздік те берілген. Бұл еңбек түркологияда ... ... ... ... жазылған грамматикалық еңбектердің көпшілігі осы зерттеуге сүйенген, соны үлгі еткен. Түркологтар бұл ... ... Н.И. ... елеулі еңбек еткен дейді. Л.З. Будагов сөздігі де революциядан бұрын да, одан кейін де қайталанып ... ... рет 1960 жылы екі том ... шықты. Осы автор 1866 жылы А. Навои шығармаларының лексикасын жеке сөздік етіп шығарған. Тіл тарихын зерттеуге бұл да ... ... ... Осы ... ішінде жарық көрген еңбектердің қатарына Н.И. Ильминскийдің Материалы к изучению киргизского наречия атты еңбегін де қосқан жөн. А.Н. ... ,  -  ... ... ... Радлов (Вильгельм Фридрих Радлов) Берлинде туып, сондағы университетті бітірген, оның еңбектерінің барлығы дерлік неміс тілінде жазылған. 1837 жылы туып, 1918 жылы ... ... В.В. ...  -  ... ... өмірін Ресейде өткізген жан-жақты білімді, атақты түрколог, академик. ... ... дәл В.В. ... ... ... ... берген ғалым аз, ол жарты ғасырдан астам уақыт жүргізген ... ... ... ... ... ... саласын қамтыған: диалектология мен диалектография, лексикология мен лексикография, салыстырмалы фонетика, грамматика мен текстология, және жазбаларды жинау, оқу, ... ... ... мен ... ... мен ... сияқты ұшан-теңіз проблемалармен айналысқан, соларға қатысты құнды пікірлер қалдырған. А.Н. Кононов В.В. Радловтың ғылыми-шығармашылық өмірін үш кезеңге бөледі: ... ...  -  ... ... бұл ... ол ... ... (Барнауылда) оқытушы бола жүріп, алтай, қазақ және Сібірдегі басқа да халықтар тілдеріне, фольклорына, этнографиясы мен тарихына қатысты ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінің үлгілері атты он томдық еңбек жариялаған. ... ... томы ... ... арналған. Бұл еңбек әр түрлі тілдерде қайталанылып, басылып келген, түркологтар тарапынан жоғары баға алған. В.В. Радлов түркі тілдерінің барлығынан дерлік ... мол ... ... да, соларды жинай, екшей келе олардың салыстырмалы-тарихи фонетикасын, грамматикасын жазган. Неміс тілінде шыққан бұл ... ... ... ... ... грамматикасы (1882-1883 жж.), Солтүстік түркі тілдерінің фонетикасы (1883 ж.) деп аталады. В.В. Радловтың түркология тарихынан елеулі орын ... тағы бір ...  -  ... тілдері сөздігін жасау тәжірибесі деп аталатын төрт томдық зерттеуі. Бұл еңбек әр түрлі тілдерде 24 рет ... ... ... рет 1963 жылы ... баспанаханасы алты том етіп шығарды. Сөздікте алдымен түркі сөздері мен сөздер тіркесі беріледі де, ол орыс, неміс тілдеріне аударылады. В.В. ... ... ... ... ... жазба ескерткіштерін зерттеуге де белсене қатынасқан. Руникалық жазбаларды оқумен оларға филологиялық, грамматикалық талдаулар жасаған, Құтадғу білік, Кодекс куманикус ... ... ... нұсқаларды зерттеген, қазақ халқының тарихы мен этнографиясына ... ... ... да ... ... Құрама Штаттары түркологиялық зерттеуді кешірек бастаған ел болғанымен, онда соңғы 30-40 жыл ішінде бұл ... ... ... жолға қойылған, АҚШ-та түркологиялық зерттеудің екі үлкен орталығы бар. Бірі  -  Вашингтон университетінің азия тілі мен әдебиеті факультеті. Онда ... ... ... ... ... ... алынған. Бұдан басқа Индиана Университетінде Орал-Алтайтану фақультеті және Орта Азия зерттеу институты ашылған. Оларда түркітану, Орта Азиятану саласыңда ... ... оны ... сол ... ... жұмысымен айналысады. Соңғы жылдары түркологиялық білім жүйесі түркітануға байланысты ондаған ... ... ... ... ... екі ... тыс Гарвард университеті мен Нью-Йорктегі Коломбия университетінің кейбір факультеттерінде ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстары жүргізіледі. Аталған жоғары оқу орындары ішінде Гарвард ... ... ... ... Онда ... тілдес халықтардың тілі, тарихы мәдениетімен бірге Орта Азия мемлекеттерінің саясатын, экономикасын, өнерін, дінін т.б. салаларын зерттеген ... ... ... Орта ... түркі мемлекеттері тәуелсіздік алғалы бері Америкада түркі халықтарын зерттеу жұмысы жандана түсуде . Еуропада түркі тайпалары туралы филологиялық, географиялық т.б. ... ... ... ... кезеңге дейін белгілі болған еді. Бірақ, ішінара саяхатшылардың, елшілердің жер ... ... ... ... мен ... ғана ... ... толық емес. Еуропалықтар түркологиялық еңбектерде ғұндар көші-қонынан ... ғана ... біле ... ... Ал, ... ... толығырақ мәліметтер еуропалықтарда ХІ-ХІІІ ғасырларда ғана пайда болды деуге болады. Византия селжұқтарға қарсы күресі кезінде түркілерге баса назар аударды. Ал, ... ... ... ... тарихын зерттеуге жіті көңіл бөлуі олардың Константинопольді жаулап (1553 ж.), Еуропаға басып кіру қаупі таяғаннан кейін ғана ... Олар ... ... түрік тұтқынынан босап қайтқан баварлық Ханса Шильтбергер, француз Бусико, славяндық В. Георгиевич, елшілік қызмет және саяхатта ...  -  ... В. ... ... Адам ... ... Марко Поло, австриялық Ожье Бусбек, С. Герлах, чех Братислав, ... ... т.б. ... ... ... ... туралы біршама толығырақ деректер алды. ХVI-ХVII ғасырларда түркі халықтарына байланысты қолжазба, естелік-күнделіктердің жарық көруімен бірге түрік тілін үйренуге арналған оқулықтар ... ... ... әйгілі түрколог В. Томсен (1842-1927 жж.) 1893 жылы көне түркі сына ... ... ... ... ... ... ... өз зерттеулерін кеңейтті. Көне түркі жазулары мен ескерткіштері, ... ... ... мен ескерткіштері, кезеңдері, жіктемесі, түркі тілдерімен өзге де Алтай тілі жүйесіндегі тілдердің төркіндестігі, түркілер ... ... ... ... Соңғы 20 жыл ішінде Англия, Швеция, Дания сияқты елдерде жалпы түркітану саласының бұрынғыға қарағанда қарқыны баяулап, тек ішінара оқу орындарында ... ... ... салалары сақталды. Германия, Венгрия, Франция, Австрия қатарлы елде бұрыннан келе жатқан дәстүр бойынша бұл жағындағы зерттеу ... ... жоқ. ... ... ... ... ... Минис т.б. қалаларындағы жоғары оқу орындарында түркологиялық зерттеу орындары шығыстану, этнология, алтайтану сияқты зерттеу ... ... ... ... Әсіресе А. фон Габеннің (Annemarie von Gabain) Көне түркі тілінің грамматикасы (Alttürkische Grammatik, Otto Harrassowitz Verlag, 1974 ж.) атты ...  -  ... ... ... ... ... ... ішінде Финляндия ғалымдары түркология саласын жақсы зерттеген. Атап айтқанда, Paasomem Чуваш тілінің сөздігі, Түркі тілдері фонетикасының ... (1949 ж.) және ... ... ... (1956 ж.) еңбектерін жазса, әйгілі алтайтанушы түрколог Г.Й. Рамстедт Алтай тіл біліміне кіріспе сияқты ... ... ... танымал еңбектер жазды. Австрияда Вена университетін орталық еткен түркітану орталығы жұмыс істейді, онда ... ... К.Г. ... ... ... Париж университетінде түркі, тілдерін зерттеу институты, Стилабург университетінде түркітану институты құрылған. Онда әлемге әйгілі түркологтардан П. ... Л. ... И. ... Дж. ... Л. Базин, Г. Имарт, т.б. ғалымдар зерттеу жұмысымен ... ... ... арнаулы еңбектермен қатар өздері шығаратын Түркология журналында осы салаға байланысты жүздеген еңбектер жарияласа, соңғы жылдары ... ... ... ... қырғыздардың ауыз әдебиеті, Қырғыз тілі грамматикасын зерттеу т.б еңбектері баспадан шықты. Батыс ... ... ... ... ... Симэн, Дж. Редхауз, Гидд, Дж. Клоусон түркітану ғылымына үлкен үлес қосты. Мыс., Дж. ... ... XIII ... ... ... ... этимологиялық сөздігі (1972 ж.)  -  түркітану саласындағы әйгілі еңбектердің бірі ... ... G. ... G. Jarıng т.б ... ... болады. Олар негізінен Орта Азия мен Шығыс Түркістаннан табылған жазба ескерткіш мұраларды ... ... ... ... ... жұмыстар атқарды. Олардың кезінде Орта Азия мен Шығыс Түркістаннан алып кеткен ұзын саны 900-ден астам түркі ұлттық ... ... ... ... ... ... ... Батыс Еуропа елдері ішінде Венгрия түркологиясының ұзақ тарихы және өзіндік ... бар. Атап ... ... ... Орта ... түркі халықтарының шығу тегі және тілін венгр халқының шығу тегімен, тарихымен салыстырды. Олардың ортақтық іздеу, төркіндестігін ... ... ... әр алуан мазмұндарды қамтиды. Атап айтсақ: ғұндардың көші-қоны, Аттила заманы, Венгриядағы қыпшақтар, Орта Азия халықтарының тарихы, тілі, мәдениетімен ... т.б ... ... Пайдаланылған әдебиеттер:Түркі филологиясы және жазу тарихы/ А. Аманжолов.Тіл білімі - - ... ... - жазу ... - ... Қ.Қ.  
        
      

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркітану ғылымы және Түркітануға кіріспе3 бет
Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы8 бет
Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. Түркітаным тарихы туралы қысқаша мәлімет6 бет
Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері.20ғ басындағы түркітану тарихы6 бет
«Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін құраған ХІ-ХІІІ ғғ. түркі тайпаларының тарихы50 бет
Ежелгі Қазақстандағы діни – философиялық аспектідегі негізгі ілімдер48 бет
Түркі халықтарының күнтізбесі, астрономиялық ілім-білімдері135 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
«Педагогикалық мамандыққа кіріспе» дәрістер жинағы23 бет
Абайтануға кіріспе13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь