Проза, оның даму сатылары және дәстүрмен жаңашылдық

1. Проза туралы жалпы түсінік.
2. Дәстүр мен жаңашылдықжайында.
Проза (лат.прōса) — әдеби жанр, қара сөзбен жазылған көркем шығарма (әңгіме, повесть, роман).Проза әдебиеттің эпикалық тегімен байланысты, лирикалық проза немесе прозалық өлеңдер кездеседі. Проза ХВЫЫ ғасырдың ортасына дейін сөз өнерінде поэзиямен аралас өмір сүрді. Тарихи шежірелер, жылнама, трактаттар, естелік, сапарнама, діни уағыздар, т.б. өлең жанрына тән шығармалар болып есептеледі. Шын мәніндегі проза Қайта өрлеу дәуірінде қалыптасып, поэзиядан бөлініп шықты. Осы кезден бастап әдебиеттің дамуында проза жетекші орынға ие болды. Рабғузи, Бабыр, М.Сервантес, Д.Дефоның шығармаларынан бастау алатын проза сөз өнерінің дербес, айрықша түрі ретінде қалыптасты. Сөз өнері тарихында проза поэзиямен тығыз байланысты дамыды. Прозада өмір құбылыстары, адам характерлері кең ауқымды қамтылып, жан-жақты суреттеледі.
Проза латын тілінде «қара сөз» деген ұғымды білдіреді, яғни қара сөзбен жазылған көркем шығарма. Ғылыми, публицистикалық, философиялық шығармалар да прозаға жатады. Көркем проза поэзияға қарағанда, бертінде, қайта өрлеу дәуірі кезінен бастап қалыптасты. Ежелгі және орта ғасыр әдебиетінде прозаның өзіндік ерекшелігі болды. Ол шежіренама, сапарнама, ғақлия, шешендік сөз, т.б. түрінде бодды. Бұл кездегі проза да көбінесе, белгілі бір ырғаққа құрылса, қазіргі проза сөз қайталау, ұйқастыру, бөлшектеу, жекелеу, жалқылау, даралау, шарттылық, ұлттық нақыш т.б. сөз қолданыстары жиі ұшырайды. Мысалы, көне орыс әдебиетіндегі, орыс әдебиетіндегі хикаяттар.
Көркем әдебиеттің дербес эпикалық жанрының бір түрі – проза. Орыс әдебиетінде ағарту дәуірі XVII-XIX ғасырларда қалыптасса, отарлау саясатынан кейін қазақ еліндегі проза 19-20 ғасырларда ағарту дәуірін басынан кешті. Қазақ әдебиетіндегі Абайдың ғақлиялары, Ы.Алтынсариннің әңгімелері, Т.Жомартбаевтың («Қыз көрелік», 1912), С.Көбеевтің («Қалың мал», 1914), С.Торайғыровтың («Қамар сұлу», 1914) бұрынғы дүниетанымымызда алғашқы прозалар санатына жатады деген тұжырымда болып келдік. Қазақ жұртының эпосы, дастаны, саналмай келді. Жаңа дәуірдегі проза жанрының ішкі құрылым-бөліктеріне роман, повесть, әңгіме, новелла жетекші орынға ие болды. Прозаның өркендеуі сөз өнерінің жалпы сипатына күрделі өзгеріс енгізді. Оның өзіндік формасы, стилі, жанрлық түрлері қалыптасты.
1. Дәдебаев Ж. Қазiргi кезеңдегi қазақ тарихи прозасының дамуындағы М.Әуезов дәстүрi. –А.: 1981. 47 б.
2. Лизунова В. Современный казахский роман. – А.: Изд-во АН Каз ССР, 1964. -360 с.
3. Майтанов Б. Қаһарманның рухани әлемі. Зерттеулер. –А.: Жазушы, 1987. - 232 б.
4. Мүсірепов Ғ. Суреткер парызы. –А.: Жазушы, 1970. -330 б.
5. Мақпырұлы С. Адамтану өнері. –А.: Арыс, 2009. – 214 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫБІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТІРЛІГІСЕМЕЙ қаласыныңШӘКӘРІМ атындағыМЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІСӨЖ ...  -  317 ... ... ... 2015 жПроза, оның даму сатылары және дәстүр мен жаңашылдық.Жоспар:1. Проза туралы жалпы түсінік.2.  Дәстүр мен жаңашылдықжайында.Проза (лат.прōса)  --  ... ... қара ... жазылған көркем шығарма (әңгіме, повесть, роман).Проза әдебиеттің эпикалық тегімен байланысты, лирикалық проза немесе прозалық өлеңдер кездеседі. Проза ХВЫЫ ... ... ... сөз өнерінде поэзиямен аралас өмір сүрді. Тарихи шежірелер, жылнама, трактаттар, ... ... діни ... т.б. өлең ... тән ... болып есептеледі. Шын мәніндегі проза Қайта өрлеу дәуірінде қалыптасып, поэзиядан бөлініп шықты. Осы кезден бастап әдебиеттің ... ... ... ... ие ... ... ... М.Сервантес, Д.Дефоның шығармаларынан бастау алатын проза сөз өнерінің ... ... түрі ... ... Сөз ... ... проза поэзиямен тығыз байланысты дамыды. Прозада өмір ... адам ... кең ... ... ... суреттеледі.Проза латын тілінде  деген ұғымды білдіреді, яғни қара сөзбен жазылған көркем шығарма. Ғылыми, публицистикалық, ... ... да ... ... ... ... ... қарағанда, бертінде, қайта өрлеу дәуірі кезінен бастап қалыптасты. Ежелгі және орта ғасыр әдебиетінде прозаның өзіндік ... ... Ол ... ... ... ... сөз, т.б. түрінде бодды. Бұл кездегі проза да ... ... бір ... ... ... проза сөз қайталау, ұйқастыру, бөлшектеу, жекелеу, жалқылау, даралау, шарттылық, ұлттық нақыш т.б. сөз қолданыстары жиі ... ... көне орыс ... орыс ... хикаяттар.Көркем әдебиеттің дербес эпикалық жанрының бір түрі  -  проза. Орыс әдебиетінде ағарту ... XVII-XIX ... ... отарлау саясатынан кейін қазақ еліндегі проза 19-20 ғасырларда ағарту дәуірін басынан кешті. Қазақ әдебиетіндегі Абайдың ғақлиялары, Ы.Алтынсариннің әңгімелері, Т.Жомартбаевтың (, 1912), ... (, 1914), ... (, 1914) ... ... алғашқы прозалар санатына жатады деген тұжырымда болып келдік. Қазақ жұртының эпосы, дастаны, саналмай келді. Жаңа ... ... ... ішкі ... ... повесть, әңгіме, новелла жетекші орынға ие болды. ... ... сөз ... ... ... ... ... енгізді. Оның өзіндік формасы, стилі, жанрлық түрлері қалыптасты.Проза жанрында адамның жан-дүниесін, болмысын кең ауқымда суреттейді (роман, повесть). Күнделікті өмір ... ... ... ... ... ... ... туындылармен тіл байлығын игеру, сөзді орнымен пайдалану, оның мағыналық қуатын арттыру, өнегелі ойды өрнектеп жеткізу мақсатты тұрғыда жүзеге асады. Өлеңде ... ... ... ... ... метонимия, синекдоха, бір сөзбен айтқанда, айшықтау мен құбылту (троп пен ... ... ... ... ... ... маңызды қызмет атқарса, прозада автор сөзі, кейіпкер сөзі, құбылыстар мен үрдістердің тақырып пен мақсатына орай құбылуы (феномен) жетекшілік ... Сол ... ... ... құбылыс көркемдік сипат алып, әдеттегі адамның назарына іліге бермейтін, аталған шығарма авторының түйсігі мен пайымына тән ... ... ... өзіне не баурайтын, не селсоқ, қызықсыздығымен тартпайтын сапаға ие болады. Мәшһүр Жүсіп айтқанындай, сөздің гауһары емес. Оның да ... және ... бар. ... ... ... ... ... екенін есте ұстау абзал. Жалаң тіл байлығы оқырманға пайда әкелмейді. Сол себепті оқиға, қимыл, ішкі ... ... ... (адамның жеке ойы), қатысым әрекеттері (коммуникативное действие, общение), сұхбаттар, адам тағдырының даралық дербестік сипаты, керісінше, біреулерге қлддық ұруға ыңғайлы ... т.б. - ... ... ... ... Адам ... ілімнің ең бір тұжырымды болмысы прозалық нысаналарда айқын өріліп беріледі. Бізде  ілімі жеке ғылыми субстанция дәрежесіне жетпесе де, ... ... оған ... ... ... тұжырым-түйіндерді таба аламыз. Әсіресе, психологиялық ішкі күйініш-сүйініш, табиғаты, мінез-құлқы, хал-ахуалы ... мол ... ... ... ... Поэзия нысанасы ауызша да, жазбаша да шығарылады. Ал проза тек ... ... ... келеді.Бүгінде дүние жүзі оқырмандарының қолына тиіп отырған күрделі, көркем туындылары бар, биік даму дәрежесіне, кемел шағына жеткен, танымдық, ... ... ... ... қазақ совет прозасының эволюциялық өсу жолында жиырмасыншы жылдарда туған әр түрлі идеялық-көркемдік ізденістердің жемісі саналатын алғашқы үлгілердің ... зор. С. ... ,  ...  ... Б. ...  ... , ,  және т.б. ... М. Әуезовтің , , , т.б. шығармалары жиырмасыншы жылдардағы қазақ прозасының даму ... ... ... ... деңгейін танытатын қатардағы шығармалар ғана емес, әдебиетіміздің алтын қорына қосылатын ұлттық классика ... ... ... даму ... бар. ... ауыз ... нәр алып сусындаған әдебиетіміз уақыт өткен сайын өзіндік ... ... ... ... ... шығармаларымен толығып отырды. Соның нәтижесінде әр кезеңдегі қазақ қаламгерлері қалыптасқан дәстүрлі арнаны жаңашылдық сипатта ... ... ... ... ... мол жаңалық әкелді. Қазақ әдебиетінің төріне жаңа кейіпкерлер келді, олардың мінез-құлқы күрделенді, әр түрлі жанрда жазылған жаңа мазмұнды шығармалар қатары ... ... ... ... өмір шындығын көркем өрнектеуде соны көркем бейнелеу құралдары жасалды. Яғни әдебиеттегі дәстүрлі арна жаңа ... ...  ... жаңашылдық  -  әрқашан асқан шеберлік пен зор ... ... ол ... пен ... ... ... ...   Тұрмыстың, қоғамдық тіршіліктің өзгеруіне, адамның өмір танудағы жаңа ұғым-түсініктеріне байланысты әдебиетте мазмұн мен түр ... ... ... ... Бұл ... ... дәстүрлік әдіс-тәсілдер сақталумен  қатар жаңаша суреттеу, бейнелеу, сөз қолдану  ... ... ...  ... жаңа ... мен ... ... соны бейнелеу құралдары жасалады. Бұл  -  әдебиеттегі жаңашылдықтың белгісі. Дәстүр мен жаңашылдық тек түрді, сыртқы ... ... ... ішкі мазмұнды бірдей қамтып, шығарманың идеялық-көркемдік немесе ұлттық сипатын жаңа сатыда елестетеді. Енген жаңалық әдебиетке сіңіп, ... ... ... мүмкін.   [1, 35].ХХ ғасыр әлем әдебиеті адамның ішкі субъективтік әлеміне терең үңіле отырып, өмірді жаңа ... ... Әлем ... ... жатқан  жаңаша көзқарастардың  әсері қазақ прозасына да өз ықпалын тигізіп, қазақ көркем сөз ... ... дами ... [2, 55].  ... осындай ерекшеліктердің бірі лирикалық прозаның дамуына қатысты болды. Кез ... ... ... ... ... ... бұл құбылыс та әдебиетімізгі өзіне дейінгі дәстүрді ... ... ... ... ... ішкі ... ... туған жер, өскен орта тіршілігін суреттеумен беріледі. Бұл ыңғаймен келгенде, негізінен ауыл тұрмысы, бір кездегі балалық шағы ... ... ... жайды жан-жақты көңіл-күй әуендерін толғайтын қазақ прозаиктерінің де қалыс қалар реті жоқ еді. Жоғарыдағы ... ... ... ... жалпыодақтық әдебиеттегі бағдарға сай адамгершілік, ар-ождан мәселелері әрдайым көне салт, дәстүрге мән бермей, ес-түссіз ... үшін ... ... қала мен ... ... асыл ... ... әлі де шын жүректен әлпештейтін ел адамдарының ара-қатынасы көзқарастар шарпысуы арқылы пайымдалды. Бір ... ... ... ... осынау сағыныш, аңсау, адалдық, тазалық, жақсы мұрттарды алыс естеліктерден іздеп, өткенді бағалау сарындарымен тамырлас шыққан сияқты.Белгілі жазушы Ғ.Мүсіреповтің: , - деуі де ... ... ... ... ... ... шығармасы анық [4, 347]. Оның бергі жағындағы Шоқанның ... ... ... ... бұларды айтпағанда Абайдың қара сөздерінде лиризм элементтері жоқ, мүлдем кездеспейді деп айта ... ... ... ... шығармаларға тән сыршылдықтың біздің ауыз әдебиетімізден бастап негізі қаланған деген ойға ... ... ... ой ... Ол кезеңдегі туындылардың мұндай ерекшелігі туралы сөз болмауы ... ... ... ... ... ... ... яғни ХХ ғасырдың орта шенінде ғана көңіл бөліне ... ... ... ... ... әдебиетінде ХХ ғасырдың басындағы прозалық шығармалардан лиризм айшықтары анық көрінетінін байқауға ... ... ... қатарына , ,  т.б. көптеген туындыларды атай аламыз. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... тұруының өзі лиризм көрінісі ретінде қызмет ететін деталь деуге болады. Мұның өзі кейіпкердің жан әлемі, қуаныш сезімі, ...  -  жан ... ... ... суреттеп кетер нақты поэтикалық көрініс. Бұл жерде ... ... ... бедері айқын білініп қана қоймай, лирикалық пафос, сыршыл толғаныс арқылы лирикалық прозаның өміршеңдігі де ... ... ... ... ... ... және ... бірінші жақтан баяндалуының өзі сезім иірімдерін сан құбылтып, өне ... ... ... әуен ... ... ... ... әңгімедегі лирикалық саз жазушының стильдік ерекшелігіне де айналып отыр. ... ... ... ... лирикалық шығармалары бізге таныс. Оның прозалық шығармасындағы лирикалық сипаттың басым болуы оның ақындығынан шығар деген де ой келеді. Қарап ... орыс ... де ... ... ... ... ... лирикалық прозаға тән сипаттар жиі кездеседі екен. Шын мәнінде эпикалық жанрға бет бұрған ақынның прозалық шығармасына лирикалық туынды жазудағы тәжірибесі ... ... ... ... Сол ... де олардың шығармалары таза  шығармасынан сәл де болса өзгешеленіп тұрады. Әрине, біз мұны ... ... ... тек ақындар ғана жазады, немесе жазушының өлең жазуы шарт деген мақсатта айтып отырған жоқпыз. Әйтпесе, прозадағы лирикалық стильді тек ... ... ... ... ғана байланысты десек ағаттық болар.	 Мәселен, Ғ.Мүсірепов, Ә.Әлімжанов, С.Мұратбеков, Ш.Мұртаза, Т.Нұрмағамбетов сияқты ... ... ... етіп алып ... ... ақын ... ... олардың прозасы лирикалық болып есептеледі. Олардың әрқайсысының шығармасы өзінше ерекше, бірін-бірі қайталамайды.Мәселен, М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов сияқты ... ... ... ... ... ... ... көре аламыз. Олардың лиризмді беруде өзіндік ерекшеліктері бар. М.Әуезов көбіне кейіпкердің жан дүниесін табиғат суреттерімен ... ... ... ... ... ... ... пейзажды құбылта, әртүрлі мақсатта қолданудың шебері екені сөзсіз. Ал Ғ.Мүсіреповтің ... ... ... ... ... Оның ... кейіпкерлері, образдары көбіне астарлы, меңзеу түрінде болып ... ... ... ... ойната, құбылта қолдана отырып, оны символдық образ дәрежесіне дейін жеткізе біледі. Жазушының  туындысы нағыз лирикалық прозаның ... ... ... ... ... ... деп аталуы да осы сипатына қатысты айтылса керек. Ал , ,  сияқты ... ... ... символдық туындылардың ішіндегі шоқтығы деуге болады.  Әсіресе 60-жылдардан бастап қазақ прозасы лиризм өрнектеріне бай, идеялық бағыты айқын шығармалармен толыға ... ... ... ... ... Ж.Молдағалиев, Т.Жармағамбетов, Ә.Кекілбаев, Ж.Түменбаев, Т.Нұрмағамбетов, О.Бөкей т.б. көптеген жазушыларды  жатқызуға болады. Олардың ізденістері лирикалық прозаның композициясына өзгерістер енгізуге, ... ... алып ... және ежелгі озық әдеби үрдістерді шебер пайдалана ... ... ... ... да бұл ... ... ... стилін сақтай отырып, дамыта түскен. Мұның өзі олардың шеберліктерін ... ... ... ... ... ... дамыған әдеби дәстүр әдебиетке жаңа заман рухын таныған жаңалық үлгісін әкелсе ғана жаңашыл стиль болып табылады. Бұл ... да ... ... ... жаңа ... яғни өз ... ... үн қосарлық өзіндік стильдерімен ерекшеленген талантты қаламгерлер деп атауға болады. Өміршең шығармалары арқылы ұлттық әдебиетіміздің зор ... ... ... ... ... ... өзіндік стилімен, шеберлігімен дараланған жазушыларымыздан үйреніп, ізін жалғастырып қана қоймай, өзіндік тұрғыдан дамыта да білген Ә.Кекілбаев, С.Мұратбеков, ... ... ... Д.Исабеков, Т.Ахметжан, Н.Ораз сияқты қаламгерлер туындыларынан лирикалық прозаға тән ерекшеліктерді әр қырынан ... ... ... әрқайсысы осы жолда тынбай еңбектеніп, ең алдымен туындысының идеясы мен көркемдік сапасын өз биігіне шығарды. ... ... ... тек өмір ... ... ... беріп қана қоймайды, адамның жанын да зерттейді деуге болады. Ол адамның ішкі жан ... ... ... ... ... ... ... себебін ұғуға ұмтылса, көркем шығарма осылардың себебін анықтап, оны емдеудің ... ... ... ... ... ... ... жетуде адамның жан дүниесін, сезім сырын, көңіл-күйін оқырманға жеткізу үшін ... ... ... ... ... айту сияқты тәсілдерді алмастырып қолданады. Зерттеуші Б.А.Ахундов: ,- деп жазады [6, 278]. ... шын жан сыры ... ... орын табу үшін ол ... ... ... ... сипаттары басым болуы қажет. Себебі лиризм   қуат алады. Сондықтан да ғалымдар лирикалық прозадағы ... ... ... ... өз өмірбаяны мен уақыттың күрделі тарихи, қоғамдық, рухани құбылыстарын терең байланыстырып, өмір шындығын қызғылықты  беруі деп ... ... ... ... прозаның композициясына өзгерістер енгізуге итермеледі және ол ... ... озық ... ... ... пайдалана білуге жетеледі. Мысалы, Прибалтика әдебиетінде шағын новеллалар құрылымына  сипаттар дендеп енді.Мұндай құбылыс ... ... де мол ... ... сарындар, тарих пен бүгінгі таң оқиғаларын салыстыра бейнелеу, көне аңыз, әңгімелерде ... өмір ... ... ... ... ... арқылы психологиялық толымдылыққа қол арту  -  прозаның барлық жанрында бел алған стильдік тенденция. Тынымбай Нұрмағамбетов, Сайын Мұратбеков, Әбіш ... ... ... ... ... ... ... Қалихан Ысқақ, Дулат Исабеков, Талаптан Ахметжан сияқты көптеген қазақ жазушыларының шығармалары осы бір адам жан сырын ізгі ... ... ... ... ... нәзік күйлі арнаның өрістей түскенін айғақтайды. Бұл қаламгерлердің әрқайсысы қазақ ... ... ... ... үлес қосты дей аламыз. Әрине, лиризм  -  ең ... ... ... емес және оны ... стильдік бағдарына табиғи түрде айналдырған жазушы эпикалық қарымдағы әріптестерінен бір ... де ... ... ... жөн. ... екі жағы да шығармашылық тәсіл мен дарын қуатының заңды жарасымымен шешілетіні күмән туғызбаса керек. Көркемдік дегеніміз ... ... ... мен ... компоненттерінің, яғни сюжет пен композицияның, тіл мен ... ... ... ... ... ... баяндау мәнерінен жасалады. Баяндаудың сәтті шығуында автордың дүниетаным мен жеке шығармашылық бағыты, композиция мен сюжет, ... пен ... ... ... ... түсіне білу қабілеті, көркем деталь-штрихтарды қолдану машығы үлкен рөл атқарады. Демек, лиризм табиғаты жазушының мол ізденісін, ... ... ... құбылыс. 2.Дәстүр мен жаңашылдық жайында.Дәстүр мен жаңашылдық - әдебиет пен өнердің даму ... ... пен ... ... пен қайта жасауды, бұрынғы мен соңғының байланысын білдіретін ұғым. Дәстүрге ғасырларбойықалыптасып, сұрыпталғанәдет-ғұрыптар, жол-жобаларкөзқарастүсініктержатады.Жаңашылдық - ... ... ... ... ... мен ... ... мән-мағынасы бай, дәрежесі жоғары заман талабына жауап беретін, бұрынғы-соңғының шеңберінен шы - ғып, болашаққа кең жол ашатын аса ... ... ... - пы өркениеттің дамуынаәсеретеді, осы жолдатуып, орнығады. Дәстүр мен жаңашылдық - диалектикалық ... - лып, ескі мен ... ... ... Дәстүр мен жаңашылдықарасындағызаңдыбайланыс - материалдықжәнеруханимәдениеттің, өндіріс пен техниканың, философия мен ... ... ... - ... пен ... ... пен ... Дәстүр мен жаңашылдықәдебиетте, өнердеұлттықерекшеліктісақтайотырып, жаңазаманныңталап-тілегінесайкелуқағидасынқажететеді. Тұрмыстың, қоғамдықтіршіліктіңөзгеруіне, адамныңөміртанудағыжаңаұғым-түсініктерінебайланыс - тыәдебиеттемазмұн мен түржағынанжаңашылшығармалартуа - ды. Бұлтұрғыдакейбірдәстүрлікәдіс-тәсілдерсақталуменқатаржаңашасуреттеу, ... ... ... мен ... - леуқұралдарыжасалады. Бұл - әдебиеттегіжаңашылдықтыңбелгісі. Дәстүр мен жаңашылдық тек түрді, сыртқыөзгерістердібілдіруменқатар, ішкімазмұнды, мағынаныбілдіреді, түр мен мазмұндыбірдейқамтып, шығарманыңидеялық-көркемдікнемесеұлттықсипатынжаңасатыдаелестетеді. ... - ... ... ... ... ... ... арналы қос бұлақтан: ауыз әдебиеті мен жазба профессионал әдебиеттен өмірлік нәр алып ... ... қос ... ... ... қазақ әдебиетінде әлі де жұптаса өркенін жайып келеді. Олардың даму, дәйектелу сапарының ең бір өзгеше сипаты  --  ... ... ... ... ... ... отыруында. Бұл кездейсоқ құбылыс деуге бола ма? Жоқ, ол заңды ... ... ... ең асыл дәстүрлері  --  кең арналы эпикалық толғанысқа, халықтың қаһарман тұлғасын бейнелеуге ұмтылу, поэтикалық шебер тіл  --  ... ... арғы ... ұлы ақын Абай ... ... классикалық қазақ әдебиетіне игі әсерін тигізбей қоймады.Әдeби, тарихи сабақтастық аясында өсiп-өнeтiн ... жәнe ... ... аясы ... ... кeң ... фольклорлық дәстүрлeр, жазба әдeбиeттiң iшкi дәyiрлeрiнe байланысты тyындайтын дәстүр мәсeлeлeрiмeн ... ... жәнe ... ... ұлт ... кeң ... көркeмдiк iздeнiстeрдiң сатылы дамy жағдайында да, жeкeлeгeн жанрлар аясында да қарастырy аталмыш ... көп ... ... ... кeлгeн тyындыгeрлi шығарма өзiнe дeйiнгi ұлттық әдeбиeттe қалыптасқан көркeм дәстүрмeн ... ... ... мiндeттi түрдe жанасады да, сонылықтың қырларын көрсeтeдi.Көркeм танымның, көркeм әдeбиeттiң жаңа бeтi мiндeттi түрдe өзiнe дeйiнгi қалыптасқан ... ... ... ... отырып дамиды.Ал, бұл үрдiстiң өзi жeкeлeгeн ұлт әдeбиeтiнiң тарихи гeнeзисiн әрдайым ұмытпаyымызды, жазылар жаңа үлгiнiң ұлттық базискe сай кeлiп ... ... ... өткeн үлгiнi болашақ әдeби мұраттар iсiндe кәдeгe асыра отырып қана әдeби көркeм ... ұшар ... иeк ... ... орайда, ұлттық дәстүр жәнe жаңашылдық мәсeлeлeр тұрғысынан шeшeндiк сөздeр мeн ұлттық прозалық шығармалар арасындағы байланыс мәсeлeлeрi арнайы сөз eтyгe ... ... қою ... өнeрiмiздiң шыңы болған шeшeндiк сөздeрдiң бүгiнгi таңдағы өмiр сүрy арналарын айқындайды, әрi көркeм әдeбиeттiң ... сөз eткeн ... ... ... ... бeрeдi.Қазақ фольклорының тамаша білгіші Абай халықтық қара өлеңнің әдеттегі формаларын бұзып, ана ... ... асыл ... өз ... ... ... Ол дүниежүзінің, ең алдымен орыстың классикалық әдебиетін терең зерттеу нәтижесінде қазақ поэзиясында ... ... ... соны ... ... ... жол салды. Гүл жарған жазба поэзия өте-мөте совет дәуірінде ауыз әдебиетінің өрби өсуіне айрықша ... әсер ... ... жыр ... тал бойына таза сақтаған Жамбыл Жабаевтың құдіретті дарыны осыған айғақ.Орыс әдебиетінің ... ... ... мен ... ... қазақ совет әдебиетін реалистік көркем өнердің даңғыл жолына жеткізді. СССР халықтарының көп ұлтты әдебиетінің бір ...  --  ... ... де өзіндік ұлттық стилі туып қалыптасты. Қазақ совет әдебиеті қаз басқан тұңғыш қадамынан ересек шаққа жеткенше қиыр-қиыр жолдан ... ... ... ... ... ... жоғары көркемдік шеберлікті игеру, социалистік реализм әдісін ойға тоқу, әдебиетті жаңа жанрлармен молықтыру және өткен ... ... ... ... ...  --  ... советтік жас әдебиетінің алдында тұрған міндеттері осындай еді.Әдебиет пен көркем өнердегі ұлттық дәстүрлер ұрпақтың дүниені көркем оймен тану ... озат ... ... ... ...  --  болмысты көркем образға айналдырудың ғасырлар бойы машықталған тәсілдерінен және айналамызды ... ... орта мен ... ой ... сала ... ... ... ұрпақтарға мирас боп келе жатқан қағидаларынан құралады. Дәстүр ...  --  ... ... ... халықтың ой-сезіміне етене болған, халықтың эстетикалық талғамына төтеп бере алатын бейнелеу нақыштары мен күллі ұлттық тіл байлығы арқылы ... ... ... ... ... ... ... мол қазынасын ғасырдан ғасырға әкеп тапсыратын эстафета іспетті. ... олар ... ... ... ... өзара игі ықпалының нәтижелерін міндетті түрде қамтиды. Сонымен қатар, қоғамдық өзгерістердің және халықтың ұлттық характері дамуының нәтижесінде, ... ... ... элементтері күн асқан сайын құри береді. Көне заман творчествосына тән діни мифологиялық образдар мен метафорлар, ... ... ... ... бипаздалған бал көмейлігі мен лұғатты сәуегейлігі  --  ... ... ... ... ... шебер суреткерлердің жаңашылдық ізденуі арқасында толысып, түрленіп отырады. Жаңа дәстүрлер туады.Бұл қағиданың дұрыстығын жас ... да ... мол ... ... әдебиетінің өсуі арқылы дәлелдеуге болады. Ұлы Октябрь социалистік революциясына дейін бұл ... ... тек бір жанр  --  ... ... ғана ... ... ... шағын элементтері жаңа пайда бола бастаған. Драматургия мен әдеби сын оның творчестволық арсеналында мүлде ... Сан ... ... ... ... ... совет жылдарында реалистік естиярлық биігіне ең алдымен поэма жөнінде ... ... ... ... ... С. Сейфуллиннің, I. Жансүгіровтің, Ә. Тәжібаевтың, Т. Жароковтың, X. Ерғалиевтің, Қ. Бекхожиннің поэмалары көзге түседі. Талғампаз оқушы қазақ әдебиетінен ... ... ... ... және ... поэмаларды ғана емес, Шығыстың классикалық поэзиясының ең асыл ... ... ... да таба ... ... қазақ поэзиясының сапа жағынан жаңа белеске шығу ... ... ... дүниені көру, сезінуі, жалпы дүние тануы мен өмірге көзқарасы мүлде өзгеріп кетті. Халықтың ақындық творчествосында туған ең ... ... оның ... мотивін, азаматтық патетикасын, тамаша шешендігін өзіне мұра тұта отырып, халық творчествосымен қоян-қолтық араласа өркендей отырып, ... ... ... ... ... де, поэма мен лирика да) реалистік бағытты әлем ... ... ... ... ... ... адам ... өсуі, халық шабытының шарықтап шыңға шығуы революциядан ... ... да жаңа ... ... ... ... орай, ауызша және жазба поэзия өзара күрделі байланыс жасап, бір-біріне көмектесуде. Фольклор жазба поэзия үшін сан алуан дәстүрлердің қайнар ... ғана ... ... ... ол ... ... дәстүрлерін де өз бойына сіңіре бастады.Қазақ әдебиеті Совет өкіметі жылдарында жаңа жанрлармен  --  проза, драматургия және әдебиет сынымен ... Бұл ... ұлт ... ... ... ... ... негізінде жасалған жаңа образдармен молықты. Орыс реализмінің дәстүрлерін ой елегінен өткізіп, неғұрлым терең игерген сайын, бұл образдардың идеологиялық ... ... ... ... де, ... ... ... берді.Қазақ прозасының табысы тіпті ғаламат, ол осы жылдардың ішінде өзіне тән реалистік дәстүрге ие болды. Оның түрлері ... ... ... ... ... ... әңгіме, тарихи-революциялық, өмірбаяндық романдар мен бүгінгі күн тақырыбына арналған жауынгер очерктер туды. Өмір талаптарына "жауап" ретінде туған әлеми әдебиеттің ... ... мол нәр ... ... ... ... новеллашыларымыз бен романшыларымыздың күш-жігері арқасында үдере өсті. Б. Майлиннің өзіндік ерекшелігі мол ... ... ... аса ... ... бар. ... ... творчествосында өмірбаянды саяси өткір мәселелермен ұштастыра жазу формасы аса игілікті болып шыққан. С. ... ... Ғ. ... ... өлке", Ғ. Мұстафиннің "Шығанақ" романдарында және басқаларда прозаның кесек формалары жасалды. Біз бұл арада қазақ прозасының аса ... ... ғана атап ... өйткені олар уақыт сынынан мүдірмей өтті. Бұл шығармалар әлі есейіп жетпеген әдебиеттердің бұғанасы қатпаған кезіне тән схематизмнен, ... ... ... қара ... натурализмнен ада болды. Осынау белкүлі өзгеше туындылар, тұтас алғанда, әдебиеттің соны мәдениетін игеруде елеулі табысқа жеткенімізді дәлелдейді.Реалистік ... ... ғана тән, СССР ... көп ... ... ... көзге түсетін ұлттық стилі жасалды. Дегенмен реалистік прозаның ... ... ... ... сөз ... оның ... ... қасиеттері бойынша танып алу қиын емес. Мәселен, Майлиннің ... аулы ... ... ... ... саналған новеллалары образдарының нанымдылығы, төрт аяғын тең басқан тамаша формасы арқылы айрықша көзге түседі. С. Мұқановтың "Ботагөз" романында революция қарсаңындағы және одан сәл ... ... ... ... мен ... ... тарихи-әлеуметтік мәні зор ірі уақиғаны суреттеуде лиризм, драматизм, көркем ... ... ... Ғ. ... айрықша өзгешелігі сатиралық серпінінің дәлдігі, стильді мұқият шыңдауы болып табылады.Драматургия да біздің әдебиетіміздегі тың жанр. Қазақ драматургиясы қойшының ... ... ... ... пьесадан бастап, Қазақтың академиялық драма театрының спектакліне дейін көтерілді. Ғ. ... ... ...  --  Баян ... "Ақан сері  --  Ақтоқты" пьесаларында, немесе Ә. Тәжібаевтың, Ә. Әбішевтің, Ш. ... және ... ... драматургтердің пьесаларынан шеберлердің кемеліне келген өнері танылды.Егер әдеби сын мен әдебиеттануды атап өтпесек, онда ... ... ... ... жайын толық көрсетпеген бол ар едік, өйткені оны калыптастыру және дамыту ... ... ... де, біздің сыншыларымыз да, филолог ғалымдарымыз да ... ғой. ... ... ... ... алғашқы зерттеу еңбектер 20-жылдардың аяқ шенінде пайда болды. Бұл да біздің халқымыздың жаңа көркемдік ... ... ... ... ... саналады.Соны жанрлардың тууы, көне жанрлардың жаңғыруы, жазбаша және ауызша көркем творчествоның бірін-бірі байытуы, болмысты революциялық даму ... ...  --  ... ... тал бойындағы осындай нәрлі, мәнді құбылыстардың бәр-бәріне оның ұлы жүрегі  --  коммунистік партиялық, ... ... ... ... ... табыстарымызға орай, қазақ халқының материалдық және рухани мәдениетінің одан әрі өсу жолдары жайлы мәселелерді қозғағым келеді. ... ... ... ... ... даму сатысына соқпай-ақ, социализмге бірден өтуі мүмкін деген тарихи маңызы ... аса ... ... ой ... ... біз әр уақыт тек экономикалық, әлеуметтік-тұрмыстық жәйттарды ғана еске аламыз. Бұл асқан дана қағиданы ... ... ... ... мен ... ... ... мәдениеті тұрғысынан да ақыл таразысына салған жөн.Қазақ халқының тарихында дүниежүзілік мәдениеттің, ең алдымен озық ойлы орыс мәдениетінің таңдаулы үлгілері мен ... өз ... мол ... ... ... ... Абай ... Ыбырай Алтынсарин көрнекті роль атқарды. Олар білім мен ғылымды өрістетуге, адамзат ой-санасының барша жетістіктерін меңгеріп, оны ... ... ісі үшін ... ... діни дәрістерді уағыздаған "жалаң көркемөнер", декоденттікті, символизмді мадақтаған, шынайы болмыстан көрінеу тұра қашып, ... ... ... ... ... шақырған ақындар да болды.Мұндай идеялармен рухтанған әдебиеттің еңбекші халық мүддесіне, оны көркемдікке дұрыс тәрбиелеу ... ... зор ... ... ... ... ... Сондықтан да қазақ совет әдебиетінің бүкіл даму ... ... ... мен олардың уағызшыларына қарсы  --  буржуазияшыл ұлтшылдарға, панисләмшілерге, хан менен бай жайлаған керенау кезенді көксеушілерге ... ... ... жүргізіліп келді. Былапыт, эпигондық, кертартпа элементтердің бәрін аластай отырып, қазақ ... ... ... көркемөнердің өміршең, мол сипатты кең арнасына қосылды. Осынау мәдени жеңісіміз үшін де біз Ұлы ... ... ... ... Біз, ... ... мұны айқын түсінеміз, сондықтан да қазіргі жағдайларымызға дұрыс баға бере отырып, өткен жолымызға орынды мақтаныш сезіммен қараймыз және өз ... ... ... көз ... ... туған күнінен бастап осы уақытқа дейін қазақтың әдеби ... ... ... ... роль атқарды. Ақындар мен жазушылар: С. Мұқанов, Ғ. Мұстафин, Ә. Тәжібаев, Т. ... X. ... және ... ... ... ... ... жолындағы өздерінің жаңашыл творчествосымен қазіргі қазақ тілінің даму ... ... ... келеді.Жоғарыда айтылғандардан мынадай қорытынды шығаруға болады:1. Халықтыңпоэтикалықтворчествосыныңертедегісатыларынанбастап, жанрлары мен формаларыныңжүйелерікеңдамыған, ақындары мен жазушыларыныңөзіндікстилі, өзіндіктворчестволықсипаты бар осы ... ... ... ... ... Қазақтыңұлттықәдебиетініңөзіндікерекшелік, халықтық реализм іспеттіайрықшақасиеттерініңсұрыпталып, сомданупроцесіқазақжәнеорысәдебиетінің, Шығыс пен ... Осы ... ... ... оны ... пен тарихитомаға-тұйықтыққақарсыкүрестешынығып, марқаюда.3. Қазақтыңұлттықәдебиетіәдебиеттіңөзегіболыптанылатынқазақтыңәдебитілінқалыптастырудажәнедамытудатарихи роль атқарадыһәмәлі де атқарыпкеледі. Халықөркендіжырөнеріменатсалысса, ақындар, жазушыларадамдарарасындағықарым-қатынастыңқұралыболыптабылатынтілдегінебірпрогрессивжаңалықатаулыныңбәрініріктейді, сұрыптайды, жетілдіреді, дәйектендіреді.Әдебиеттер тізімі 1. Дәдебаев Ж. ... ... ... ... ... ... М.Әуезов дәстүрi.  - А.: 1981. 47 б.2. Лизунова В. Современный казахский роман.  -  А.: Изд-во АН Каз ССР, 1964. -360 с.  3. ... Б. ... ... ... ...  - А.: ... 1987. - 232 б.4. Мүсірепов Ғ. Суреткер парызы.  - А.: ... 1970. -330 б.5. ... С. ... ...  - А.: Арыс, 2009.  -  214 б.  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Міржақып Дулатов өмірбаяны8 бет
Махмұд Қашқари1 бет
Шаманизм11 бет
Қаныш Сәтбаевтың16 бет
Қорқыт ата3 бет
Қорқыт ата - қобыз атасы5 бет
Проза, оның даму сатылары және дәстүр мен жаңашылдық16 бет
Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. Халықаралық әдеби байланыс. Көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері13 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь