Сәрсен Аманжолов - әдеби тіл тарихын зерттеуші ғалым

Жоспар

1. Кіріспе.

1.1. С.Аманжоловтың өмірі мен ғылыми мұрасы
1.2. С.Аманжолов еңбектеріндегі «Қазақ тілінің тарихы мен диалектологиясы мәселелері»
1.3. «Қазақ әдеби тілі синтаксисының қысқаша курсы» еңбегі туралы.
1.4. «Қазақ тілі теориясының негіздері» еңбегі жайында.

2. С.Аманжолов және қазақ әдеби тілінің өзекті мәселелері.
2.1. «Қазақ әдеби тілінің тарихы» мақаласы жайында.
2.2. «Қазақ тілін нақтылы әдебиет тілі етелік» мақаласы негізінде.

Қорытынды.

Әдебиеттер тізімі.
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі
Еліміз егемендік алған, бүгінгі таңда тарихымызды қайта қарап, ондағы бұрмалаулар мен ақтаңдақтақтарды зерделеу күн тәртібіндегі өзекті мәселе болып отыр.
Міне бүгінгі бұл мәселе, тәуелсіздік туын, көгімізде желбіреткен халқымыздың тарихи санасын дұрыс калыптастырудың бірден-бір пәрмендік жағы екені сөзсіз. Қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылықты ұран етіп ұстаған еліміз үшін демократиялық мемлекет құру міндеті де тарих ғылымының жауапкершілігін арттыра түседі. Өткенді білмей, болашақты болжау мүмкін емес. Осы тұрғыда, ең алдымен қазақ халқының тарихында із қалдырған зиялылардың ғұмырнамасын жасау басты қажеттілік болып саналады. Еліміздін тарихында елеулі із қалдырған қайраткерлер қатарында XX ғ. басында өмір сүріп, өз еңбектерімен өшпес із қалдырған зиялы қауым өкілдері тұр. Тарихшыларымыз сол зиялы қауым өкілдерінің бір тобының ғұмырнамасын жазып, көпшілікке ұсынуда. Дегенмен әр зиялы қауымның жеке өмірі мен шығармашылық мұрасын, қоғамдық-саяси қызметін жеке тақырып етіп қарастырып, талдау жасау кезек күттірмейтін мәселе. Өйткені тарихты жасаушы халық болғанмен, халықтың бойындағы жасампаздық құдіретінің шыңдалуына түрткі болатын фактордың маңдай алдысы- жеке тұлға. Кеңес дәуірінде қазақ зиялыларының өмір жолын, атқарған қызметін объективті тұрғыда ашып көрсету мүмкін болмады. Ол дәуірде қазақ зиялыларының өмір жолын, атқарған қызметін объективті түрде жазуға кеңестік тарих ғылымының ұстанған саясаты үлкен кедергі болды. Таптық мүддені қорғаған кеңестік тарих ғылымы біз қарастырып отырған кезеңдегі қазақ зиялыларының ұлттық еркіндікті қамтамасыз ету жолында атқарған қызметін дұрысқа шығармады. XX ғ. I-ші жарт. қазақ ғылыми интеллигенциясы өкілдері санының қаулап өсу кезеңі еді. Гуманитарлық, жаратылыстану, техникалық ғылымдардың сан-саласында қазақ ғылымдары пайда болды. Осы ғылыми интеллигенция өкілдері қазақ қоғамының ілгері басып, кемелденуіне, ұлттық санасының оянуына ат салысты.
XX ғасырдың I жартысында қазақ халқының тіл мәдениетін жаңа сатыға көтеруші, халық тарихының бастау бұлағын зерттеуші, филолог-ғалым Сәрсен Аманжоловтың орны қазақ зиялыларының ішінде ерекшеленіп көрінеді. Ғалым өз елін өркениетті елдер қатарына қосу үшін шығармашылық еңбекпен қатар белді орын алатын қағамдық-саяси қызметтермен де айналысты.
Қазіргі қазақ тілінің әдеби тілі және оның нормалары қалыптасып, дамуы жағынан түрлі кезеңдерді бастарынан өткерді. Осы әдеби тіл мәселелерін зерттеуге сан мыңдаған тіл мамандары өз үлестерін қосты. Өйткені әдеби тіл қазақ тілінің бар байлығының басын біріктіруші. Сондай—ақ әдеби тіл – қазақ мәдениетін дамытушы басты құралдарының бірі. Әдеби тілдін жағдайы туралы зерттеу жүргізіп өміршең теория қалдырған лингвист ғалымдардың бірі- С.Аманжолов тіл теориясында өзіндік өрнек қалдырған тұлғаның ғылыми мұрасын тілші мамандар зерделеп тануы әбден қажет. Осы қажеттілікті өтеуден тақырыптың өзектілігі туындайды. С.Аманжолов атындағы жоғарғы оқу орнының филология бөлімінің студенттері оның ішінде әдебиет тіл пәні мәселесіне С.Аманжоловтың есімінің қатысты екенін ескерсек, тақырыптың өзектілігі нақтылана түспек.
Бітіру жұмысының мақсат- міндеттері
Жұмысты жазудағы мақсатым-ғалым мұрасын жіті тану,еңбектерінің тікелей түп нұсқасымен таныса отырып,талдау жасау,және түрколог ғалымның теорияларын талдаған жұмыстарға шолу жасау. Әдеби тілдің өзекті мәселелері жайлы ғалым ұсынған теориялармен өз білімімді толықтыру: - С.Аманжоловтың өмірін қоғамдық саяси қызметін құнды шығармашылық мұраларын бүгінгі күн талабына сай зерделеу және әділ баға беру болып табылады. Осыған байланысты бітіру жұмысы алдына мынадай міндеттер қойылды:
– С.Аманжоловтың өмірімен ғылыми мұрасы жайлы мәлімет беру.
– Әдеби тіл мәселелеріне қатысты «Қазақ әдеби тілі синтаксисының қысқаша курсы», «Қазақ тілінің тарихы мен диалектологиясы мәселелері», «Қазақ тілі теориясының негіздері» енбектеріне шолу.
– Әдебиет тілдің өзекті мәселеріне қатысты ғалымның өміршең теорияларын іріктеу.
– С.Аманжоловтың қазақ тіл мәселесін зерттеу мен қатар ел тарихымен айналысуына себеп болған мәселерді анықтап, оның ғылымға келу жолын көрсету;
– С.Аманжоловтың өмір жолын, ғылымдағы жетістіктерін бүгінгі күн тұрғысынан бағамдау;
– Ғалымның еңбек жолын XX ғасырдың I жартысындағы тарихи және мәдени өмірімен байланысын ажыратып, анықтау;
– Зерттеушінің тарихи еңбектерінің басты сипатын, негізгі ерекшелігін жан-жақты ашып көрсету;
– С.Аманжоловтың тарихи деректер мен фактілерді орынды да шебер пайдалану тәжірибесіне назар аудару;
– Ғалымның қазақ тілі тарихын ұлт тарихы мен сәйкестендіре зерттеген еңбектеріне талдау жасау, түрколог ғалым ретінде танылған еңбектерін зерделеу;
– С.Аманжоловтың қоғамдық-саяси, ұйымдастырушылық-басшылық қызметтерін саралау;
– С.Аманжоловтың ғылыми-педагогикалық қызметін көрсету;
– Жоғарыдағы мәселелерді басшылыққа ала отырып зерттеуші ғалымның отандық тарихнамада алатын орнын анықтау;
Ғалымның көп жылдар көлемінде жинақтап, саралаған еңбектері ғылыми зерттеу айналымына түсуге тұрары даусыз. С.Аманжоловтың өскен ортасын, атқарған қызметін және шығармашылық мұраларын зерттеу отандық тарих ғылымында XX ғасырдың I жартысында қазақ қоғамындағы ұлт зиялыларының орнын анықтауға оларға қатысты нақтылы объективті ғылыми баға беруге өзіндік игі ықпалын тигізеді.
Зерттеу нысаны:
Ғалымның әр салада жазған еңбектері, яғни «Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы», «Қазақ тілі теориясының негіздері», «Қазақ тілінің тарихы мен диалектологиясы мәселелері» еңбектері зерттеудің нысаны ретінде алынды.
Зерттеудің дерек көздері:
С.Аманжолов ғылыми мұрасын зерттегендер; Ақтаев С., Әбдірахманов А., Әбдірәсілов Е., Аманжолова К. Зерттеу жұмысында негізгі деректер мұрағат құжаттарынан, мерзімді баспасөз мәліметтерінен жарияланған құжаттар мен материалдар жинақтарынан, естеліктерден алынды.
Бітіру жұмысының ғылыми жаңалығы.
Егеменді еліміздің шындық тарихын, сол егемендік жолында күрескен аға ұрпақ өкілдерінің өмірі мен қызметін зерттеу қазіргі таңда аса маңызды мәселе болып табылады. Еліміз егемендік алған жылдардан, бұл назарларыңызға ұсынылып отырған ғалым С.Аманжоловтың өмір жолы мен ғылыми еңбектерінің маңыздылығы мен ерекшеліктеріне арналған толыққанды зерттеу еңбек бүгінгі отандық тарихнама тұрғысынан алғаш рет қарастырылып отыр. Ғалымның жоғарғы оқу орындарындағы, Ғылым Академиясындағы ұйымдастырушылық-басшылық жұмыстары жеке зерделеніп, нақтылығы деректернегізінде көрсетілді. С.Аманжоловтың халық алдында сіңірген еңбегін, қоғамнан алатын орнын әр түрлі мұрағат материалдары мен мерзімді баспасөз мәліметтеріне жарияланған деректерге сүйене отырып, бағалау негізгі алға қойып отырған мақсатымыз болғандықтан, бұрын зерттелмеген тың деректерді алғаш рет ғылыми айналымға түсіруге күш салдық. Нәтижесінде нақтылы салыстырулар мен тұжырымдар жасау барысында жаңа ғылыми нәтижелерге қол жеткіздік. Қоғамдық-саяси, шығармашылық қызметі қазіргі заман талабына сай және объективті тұрғыда жан-жақты талданып көрсетілді.
Бітіру жұмысының әдістері:
Бітіру жұмысына қойылған мәселелерді ғылыми тұрғыдан ашып көрсету мақсатында тарихи зерттеудің диалектикалық тәсілдермен тығыз байланыстағы тарихилық, объективтілік сияқты негізгі методологиялық принциптер басшылыққа алынды. Бітіру жұмысының әдістері ретінде жүйелілік, салыстырмалылық, құрылымдық-функциялық тарихи принциптер басшылыққа алынды.
Бітіру жұмысының теориялық және практикалық маңызы.
Бітіру жұмысында келтірілген деректер мен жасалған қорытындылар С.Аманжоловтың толыққанды өмірі мен сан-салалы қызметі тарихын жазуға, жалпы алғанда Қазақстандық тарихнамадағы өмірбаяндық жанрдың дами түсуіне әсер етеді. Сондай-ақ жоғары және орта арнаулы оқу орындарының филология, тарих, философия бөлімдерінде, қазіргі кезеңдегі қазақ әдебиеті тарихын өту барысында, қазақ тілі тарихы мен қазақ фольклоры пәндері бойынша лекциялар, курсында және семинар сабақтарында, қазақ мектептерінде кәсіптік бағдар беретін орта арнаулы оқу орындарында, қазақ тілі мен әдебиетін тереңдетіп оқытатын гимназия, лицейлерде пайдалануға болады.
Бітіру жұмысының құрылымы:
Бітіру жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Қазақ тілінің солтүстік-шығыс диалектісі (Профессор С.Аманжолов бөлуі бойынша)//Қалиев Ғ. Қазақ диалектологиясының мәселелері: Пед. Институт. Сырттан оқушы студентер үшін көмекші құрал/ Ғ.Қалиев. – Алматы, 1960.-36-42 бет.
2. Қалиев Ғ. Ғұлама ғалым, ұлағатты ұстаз//Әл-Фараби атындағы ҚҰУ хабаршысы. Филология. Сер = Вестник КазНУ. Серия. Филология.-2003-№4.(66)-23-25 бет.
3. Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері = Основы теории казахского языка/ С.Аманжолов . – Алматы: Ғылым,2002.-368 бет.
4. Ысмайылов Е. Халқы сүйген ғалым: Қазақ әдебиеті.-1958,31 қантар. Казахстанская правда. 1948, 5 наурыз
5. Абдуллина Н.А. Сәрсен Аманжоловтың ғылыми мұрасы және қазақ филологиясының өзекті мәселелері.//С.Аманжоловтың ғылыми мұрасы және XXI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар. Халықаралық ғылыми-практикалық конферениясының материалдары/ ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ баспасы, 2003.66-72 бет.
6. Мұсабаев Ғ. Көрнекті ғалым: Социалистік Қазақстан – 1958,30 қаңтар.
7. Аманжолов К. Кенже аға: Сәрсен Аманжолов туралы сыр. Дидар– 1994–8 ақпан.
8. Әбжаппаров Ә. Біртуар: Белгілі филолог, қоғам қайраткері С.Аманжолов//Егемен Қазақстан–2003 ж.–4 қазан.
9. Игибаев С.К. Историзм в работе С.Аманжолова «Вопросы диалектологии и истории казахского языка» С.Аманжоловтың ғылыми мұрасы және XXI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдыр мәселелері. ШҚМУ.-Өскемен: ШҚМУ Баспасы,2003.–с.474-479.
10. Қобыланова Е. Профессор С.Аманжоловтың диалектологиялық материалдарын этно-мәдени құндылық ретінде тану//хабарлары – Известия. Серия. Филология.-2003,№5(141)
11. Еңсебаева К., Елтринова А. Синтаксис мәселесінің кейбір тұсы.//ВК:Тезисы студ. Докл-У-Ка 2003-с 59.
12. «Қазақстан» Ұлттық энциклопедия/ бас ред.Ә.Нысанбаев.-Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» бас.ред. 1998-720б.
13. С.Аманжолов және қазақ фольклоры: зерттеулер, фольклор материалдары. Алматы: Ғылым, 2004 -336б.
14. С.Аманжолов. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы: оқулық.2-бас.-Алматы: Санат, 1994.-320б.
15. Әбдірахманов А. Профессор С.Аманжоловтың ғылыми мұрасы туралы (Ә.Әбілқаев, Ғ.Қалиев) Алматы: Б.И. 1959-47б.
16. Ғалым-ұстаз А.С. Аманжолов.-Алматы:Б.Ж-1994-26б.
17. Жүніс О. // Ғалым тағылымы // Дидар.-2003, 1 қараша.
18. Жүніс О. // Ғалым тағылымы// Дидар.-2003, 4 қазан.
19. К.Еңсебаева. Тіл білімінің негізі: [ С.Аманжоловтың «Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы» атты ғылыми еңбегі туралы]// Дидар.-1995, 6 маусым.
20. О.Сапашұлы. Ғұлама жерлесіміз: (қазақ тіл білімінің негізін салушы С.Аманжолов туралы) // Дидар.-2000, 23 қырқүйек.
21. С.Шүкірұлы. Тіл ғылымының ірі тұлғасы // Ана тілі.-2003, 12 маусым-58б.
22. Ә.А.Өскембай. С.А.Аманжолов өмірі қоғамдық қызметі шығармашылық мұрасы. Алматы: Б.Ж. -2006-29б.
23. Әбдірахманов А., Әбілқаев А., Валиев Г. Профессор С.Аманжоловтың өмірі мен ғылыми мұрасы туралы, Алматы, 1959 ж.
24. Қазақ тілі мен әдебиеті І. 1959 ж.
25. Қазақ әдебиеті. 23 – желтоқсан 1983 ж.
26. Аманжолов С., Әбілқаев А., Ұйықпаев И. Қазақ тілі грамматикасы ІІ Синтаксис. Алматы 1965 ж.
27. С.Аманжолов – оқулары 2003 ж., 2 том ШҚМУ Баспасы.
28. Аманжолова К. Рухани тағылым, Қазақстан мектебі 2002 ж., № 11-12
29. Әбжаппаров Ә. Ғұлама ғалым. С.Аманжоловтың туғанына 100 жыл. С.Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХІ ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері. Халықаралық ғылыми-практиқалық конференцияның материалдары / ШҚМУ - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003 ж. -3-8 бет.
30. Шаймерденова Н.Ж. Эпистолярное наследие С.А. Аманжолова. / Н.Ж.Шаймерденова // С.Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХІ ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері. Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – с. 14-18.
31. Еңсебаева К.К. Сәрсен Аманжолов синтаксис мәселелері жөнінде / К.К. Еңсебаева // С.Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХІ ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері. Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары / ШҚМУ. Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003 – 41-48 бет.
32. Аманжолов А.С. Әкеден қалған ғылыми мирас / А.С.Аманжолов // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ хабаршысы. Филология. Сер = Вестник КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003. №4(66) -14-16 бет.
33. Оразалин С.Қ. С.Аманжолов – қоғам қайраткері. // С.Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХІ ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері.
Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003 – 53-57 бет.
34. Дүкенбаева З.О. Қазақтың шығармашылық интеллегенциясының тарихы. – Алматы: Ғалым, 2003 ж.
35. Аманжолов С. Үлкен жолдан үзіктер: Атты мақала / С.Аманжолов // Балдырған. – 1973.- №12.
36. Қалиев Ғ. Қазақ диалектологиясының мәселелері: Пед. институт. Сырттан оқушы, студенттер үшін көмекші құрал. – Алматы, 1960. -90 бет.
37. Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы – Алматы, 1998.
38. Ахметжанова Ф. Ғалым және қазақ терминологиясы. Дидар – 2003 – 6 мамыр.
39. Ғалым С.Аманжоловтың тарихи зерттеулері // Шығыстың аймақтық хабаршысы. - Өскемен, №3, 126-133 бет.
40. Аманжолов С. Асылымызды ардақтайық. / Зерде. 1989 ж. №5 -41 бет.
41. Аманжолов С. Ғалым тюрколог. Қазақ әдебиеті 1958. 31 қаңтар.
42. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі. Алматы 1949 ж.
43. Аманжолова К. Рухани тағылым. Қазақстан мектебі 2002 №11-12 56-60 бет.
44. Ахметжанова Ф. Профессор С.Аманжолов. Ана 2003 ж.17 сәуір.
45. Әбубәкіров А. Ұлы ұстаз – педагог. // Дидар 2003. 11 ақпан.
46. Қартаева А.М. С.Аманжоловтың әдебиетке қосқан үлесі. Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары 2003 ж. Өскемен ШҚМУ баспасы.
47. Иманбаева Ғ.Е. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және қазақ тілінің дамуы. Халықаралық ғылыми-практиқалық конференциясының материалдары. Өскемен ШҚМУ 2003.
48. Қоянбекова С.Б. Тіл білімінің ұлы тұлғасы С.Аманжолов. Әл-Фараби атындағы ҚҰУ. Хабаршы. 2003 №4. Сер. филология.
49. Құрманбаева Ш.Қ. Білгір түркітанушы, филолог қоғам қайраткері. Дидар. 2003 ж. 4 қазан.
50. Нұқаев С. Сәрсен аға. // Коммунизм туы. 1990 4 қазан.
51. Смағұлова Г.С. С.Аманжолов – қазақ тілі негізін салушылардың бірі, аса көрнекті ғалым. / Әл-Фараби атындағы ҚҰУ. Филология сер. 2003 №4(66). 42 бет.
52. Хасен З. Ғалым туралы бір дерек. Дидар 2003 – 20 желтоқсан.
53. Оразбаева Ф.Ш. С.Аманжолов және тіл теориясы өзектілігі мен маңызы.
С.Аманжолов оның ғылыми мұрасы және ХХІ ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері. Халықаралық ғылыми-практиқалық конференциясының материалдары ШҚМУ.
54. С.Аманжолов – оқулары. 2004 ж. І, ІІ, ІІІ бөлім.
55. С.Аманжолов – оқулары. 2005 ж. ІІ бөлім.
56. Аманжолов С.А. Қазақ тілінің тарихы мен диалектологиясы мәселелері. Алматы 1959. – Санат баспасы.
57. Аманжолұлы С. Сөз тұлғалары. // Қазақ тілі мен әдебиеті – 1993 №6. -66-72 бет.
58. Туған тілдің жанашыры. Ертіс өңірі 2004. 22-қаңтар -25 бет.
59. Шаяхметов Б. С.Аманжоловтың туған жылы жөнінде бір дерек. // Дидар. 2003 ж. 4-қазан.
60. Аманжолов С. Қазақ тілінің шығуы. // Ақиқат 1994-№2-13-15 бет.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
Қазақ филологиясы
кафедрасы
Қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы
БІТІРУ ... ... ... - ... ТІЛ ... ЗЕРТТЕУШІ ҒАЛЫМ
Жоспар
1. Кіріспе.
1. С.Аманжоловтың өмірі мен ғылыми мұрасы
2. С.Аманжолов еңбектеріндегі «Қазақ тілінің тарихы мен диалектологиясы
мәселелері»
3. «Қазақ әдеби тілі синтаксисының қысқаша ... ... ... ... тілі ... ... ... жайында.
2. С.Аманжолов және қазақ әдеби тілінің өзекті ... ... ... ... тарихы» мақаласы жайында.
2. «Қазақ тілін нақтылы әдебиет тілі ... ... ... тізімі.
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі
Еліміз егемендік алған, бүгінгі таңда тарихымызды қайта қарап,
ондағы бұрмалаулар мен ... ... күн ... ... ... отыр.
Міне бүгінгі бұл мәселе, тәуелсіздік туын, көгімізде желбіреткен
халқымыздың тарихи санасын дұрыс калыптастырудың бірден-бір пәрмендік ... ... ... ... пен саяси тұрақтылықты ұран етіп ұстаған
еліміз үшін демократиялық ... құру ... де ... ... ... ... ... білмей, болашақты болжау мүмкін
емес. Осы ... ең ... ... ... ... із қалдырған
зиялылардың ғұмырнамасын жасау басты қажеттілік ... ... ... ... із ... ... ... XX ғ. басында өмір
сүріп, өз еңбектерімен өшпес із ... ... ... ... ... сол зиялы қауым өкілдерінің бір тобының ғұмырнамасын жазып,
көпшілікке ұсынуда. ... әр ... ... жеке ... мен ... ... қызметін жеке тақырып етіп қарастырып, талдау жасау
кезек күттірмейтін ... ... ... ... халық болғанмен,
халықтың бойындағы жасампаздық құдіретінің ... ... ... ... алдысы- жеке тұлға. Кеңес дәуірінде қазақ зиялыларының
өмір жолын, атқарған ... ... ... ашып ... мүмкін
болмады. Ол дәуірде ... ... өмір ... ... қызметін
объективті түрде жазуға кеңестік тарих ... ... ... ... ... ... мүддені қорғаған кеңестік тарих ғылымы біз қарастырып
отырған кезеңдегі қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... қызметін дұрысқа шығармады. XX ғ. I-ші жарт. қазақ ... ... ... ... өсу кезеңі еді. Гуманитарлық,
жаратылыстану, техникалық ғылымдардың сан-саласында қазақ ғылымдары пайда
болды. Осы ғылыми ... ... ... ... ... басып,
кемелденуіне, ұлттық санасының оянуына ат салысты.
XX ғасырдың I жартысында қазақ ... тіл ... жаңа ... ... ... ... ... зерттеуші, филолог-ғалым Сәрсен
Аманжоловтың орны қазақ зиялыларының ішінде ерекшеленіп көрінеді. Ғалым өз
елін өркениетті елдер қатарына қосу үшін ... ... ... белді
орын алатын қағамдық-саяси қызметтермен де айналысты.
Қазіргі қазақ тілінің әдеби тілі және оның ... ... ... түрлі кезеңдерді бастарынан өткерді. Осы ... ... ... сан мыңдаған тіл мамандары өз үлестерін қосты.
Өйткені әдеби тіл ... ... бар ... ... біріктіруші.
Сондай—ақ әдеби тіл – қазақ мәдениетін дамытушы басты құралдарының бірі.
Әдеби тілдін жағдайы ... ... ... ... ... қалдырған
лингвист ғалымдардың бірі- С.Аманжолов тіл теориясында өзіндік ... ... ... ... ... ... зерделеп тануы әбден
қажет. Осы қажеттілікті өтеуден ... ... ... ... ... оқу ... филология бөлімінің студенттері
оның ішінде әдебиет тіл пәні мәселесіне ... ... ... ескерсек, тақырыптың өзектілігі нақтылана түспек.
Бітіру жұмысының мақсат- міндеттері
Жұмысты жазудағы мақсатым-ғалым мұрасын жіті ... түп ... ... ... ... ... ғалымның
теорияларын талдаған жұмыстарға шолу жасау. Әдеби тілдің өзекті мәселелері
жайлы ғалым ұсынған теориялармен өз білімімді толықтыру: - ... ... ... ... құнды шығармашылық мұраларын бүгінгі күн
талабына сай ... және әділ баға беру ... ... ... ... жұмысы алдына мынадай міндеттер қойылды:
– С.Аманжоловтың өмірімен ғылыми мұрасы жайлы мәлімет беру.
– Әдеби тіл ... ... ... ... ... ... курсы», «Қазақ тілінің тарихы мен
диалектологиясы ... ... тілі ... ... шолу.
– Әдебиет тілдің өзекті мәселеріне қатысты ғалымның өміршең
теорияларын іріктеу.
– С.Аманжоловтың қазақ тіл мәселесін ... мен ... ... ... ... ... ... анықтап, оның
ғылымға келу жолын көрсету;
– С.Аманжоловтың өмір жолын, ғылымдағы ... ... ... ... ... ... ... XX ғасырдың I жартысындағы тарихи ... ... ... ... анықтау;
– Зерттеушінің тарихи еңбектерінің басты ... ... ... ашып ... ... ... ... мен фактілерді орынды да
шебер пайдалану тәжірибесіне назар аудару;
– Ғалымның қазақ тілі тарихын ұлт ... мен ... ... ... ... ... ... ретінде
танылған еңбектерін зерделеу;
– С.Аманжоловтың ... ... ... С.Аманжоловтың ғылыми-педагогикалық қызметін көрсету;
– Жоғарыдағы мәселелерді ... ала ... ... ... тарихнамада алатын орнын анықтау;
Ғалымның көп жылдар көлемінде жинақтап, ... ... ... ... ... ... даусыз. С.Аманжоловтың өскен ортасын,
атқарған ... және ... ... ... отандық тарих
ғылымында XX ғасырдың I жартысында қазақ қоғамындағы ұлт зиялыларының орнын
анықтауға оларға ... ... ... ... баға ... өзіндік игі
ықпалын тигізеді.
Зерттеу нысаны:
Ғалымның әр салада ... ... яғни ... әдеби тілі
синтаксисінің қысқаша курсы», «Қазақ тілі ... ... ... ... мен ... ... ... зерттеудің нысаны
ретінде алынды.
Зерттеудің дерек көздері:
С.Аманжолов ғылыми мұрасын зерттегендер; Ақтаев С., Әбдірахманов А.,
Әбдірәсілов Е., Аманжолова К. Зерттеу жұмысында ... ... ... ... ... мәліметтерінен жарияланған құжаттар мен
материалдар жинақтарынан, ... ... ... ... ... ... ... тарихын, сол егемендік жолында күрескен
аға ұрпақ ... ... мен ... ... ... ... аса ... болып табылады. Еліміз егемендік алған жылдардан, бұл назарларыңызға
ұсынылып отырған ғалым С.Аманжоловтың өмір жолы мен ... ... мен ... арналған толыққанды зерттеу еңбек бүгінгі
отандық тарихнама тұрғысынан алғаш рет қарастырылып отыр. Ғалымның жоғарғы
оқу ... ... ... ... жеке зерделеніп, нақтылығы деректернегізінде ... ... ... ... ... қоғамнан алатын орнын әр
түрлі мұрағат материалдары мен ... ... ... ... ... ... ... негізгі алға қойып отырған мақсатымыз
болғандықтан, бұрын зерттелмеген тың деректерді алғаш рет ғылыми ... күш ... ... ... ... мен ... жасау
барысында жаңа ... ... қол ... ... қызметі қазіргі заман талабына сай және объективті тұрғыда ... ... ... ... ... жұмысына қойылған мәселелерді ғылыми тұрғыдан ашып көрсету
мақсатында тарихи зерттеудің диалектикалық тәсілдермен ... ... ... ... ... ... ... алынды. Бітіру жұмысының әдістері ретінде ... ... ... ... ... ... ... теориялық және практикалық маңызы.
Бітіру жұмысында келтірілген деректер мен ... ... ... өмірі мен сан-салалы қызметі тарихын жазуға,
жалпы алғанда ... ... ... ... дами ... ... Сондай-ақ жоғары және орта арнаулы оқу орындарының филология,
тарих, философия бөлімдерінде, қазіргі кезеңдегі қазақ әдебиеті ... ... ... тілі ... мен ... фольклоры пәндері бойынша лекциялар,
курсында және семинар сабақтарында, қазақ мектептерінде кәсіптік бағдар
беретін орта ... оқу ... ... тілі мен ... тереңдетіп
оқытатын гимназия, лицейлерде пайдалануға болады.
Бітіру жұмысының құрылымы:
Бітіру жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және әдебиеттер
тізімінен тұрады.
1. С.Аманжоловтың өмірі мен ... ... ... ... бірі ... Аманжолов 1901 жылы
Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданындағы Қалбаның ... ... ... ... ... ... ... тарайды. Әкесі Аманжол, шешесі Нарша өз
еңбегімен күн көрген кедей шаруа болған. Сәрсен он бір жасқа ... ... ... Әке ... ... ... батады, оның балалықпен қоштасып
өзіне қарекет етеуіне де ... ... Ауыл ... ... көп ... ... тұтқан Сәрсен оқуға қатты құмарланады.
1916 жылы Катонқарағайдағы орыс-қазақ мектебін бітіргеннен кейін, ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс тұзағы
оны өз торымен шырмап, ... ... ... ... ... ... мәжбүр болады. Бірақ оның оқуға деген ... ... ... қолым жетсе деген арманда болады. Сәрсеннің ... ... ... ... ғана ... ... 1920 жылы Семей қаласындағы үш айлық
мұғалімдік курсты бітірген соң, өз білімін ел игілігіне жұмсау үшін ... ... ... мектепте екі жыл сабақ беріп, көп жастың көзін
ашады. 1922 жылы 1-ші ... ... 1924 ... 2-ші ... ... ... ... көзге түскен Сәрсенді Семей губерниясы, Бұқтырма
уезінің (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Бұқтырма ... ... ... ... соты етіп сайлайды. 1924 жылы Шығыс Қазақстан облысының атқару
комитетінің жауапты секретары етіп ... сол ... жас ... ... ... ... жатқан
саясатына белсене қатысты, адал қызмет ... Елді ... ... ... сияқты совет үкіметінің жүргізіп ... ... ... ... ... ... ... Сәрсен 1926
жылы Ташкентке оқуға жіберілді. Ол Орта Азия ... ... ... ... ... тілі мен ... ... түсті.
Университетте оқып жүрген кезінде Сәрсен оқуға да ғылыми қоғамдық ... ... ... ... ... талай рет ғылыми баяндамалар жасаған ол жаз
кездерінде ел аузынан ... ... ...... ... ... еңбек еткен ғалым. Ол
1931 жылдан Қазақтың Абай ... ... ... ... ... 20 жыл бойы сол институттың кафедра меңгерушісі болумен қатар, басқа
да филология майданындағы мекемелерде қызмет атқарды. Осы ... ... Ұлт ... зерттеу институтының да ... бірі еді. ... ... ... ... ... ... жыл», «Бөгембай батыр» сияқты көлемді еңбектері көпшілікке
танымал.
Сталиндік-голощекиндік ... ... ... да ... ... ... ... беттерінде үш мақала жарық көрді. Онда: «Оның
достары өз жазаларын тартып жатыр, Бұл неге ... ... ... болды. Оның мақал-мәтелдер жинап, фольклорды зерттеуі қатаң
бақылауға алынып, міндер ... ... ... ... ... ... ... әйтеуір мені де бір түні әкетуі мүмкін» деген қобалжумен жүрді.
Ол кісіні осы ... ... ... ... ... ... болған оқиға болды.
Осы қуғындау саясатын өз көзімен ... ... өз ... ... ... ... Қаншама халық, жапқан жала құрбандары болып ... ... ... саясаты кезінде халық аштықтан да қырылып жатты.
Кезінде орыстан басқа ұлттар арасында саяси тәрбие жүргізген ғалым
С.Аманжолов жауынгерлерді рухтандыруда, ұлттық тіл, ... ... ... ... ... ... ... тәрбие жұмысында «Алпамыс»,
«Қобыланды», «Ертарғын», «Қарасай ... ... ... ... ... ... ... аузындағы аңыз әңгімелерді Сәрсен оқуға түспес бұрын қызмет істеп
жүрген кезінде де жинаған. Сәрсен оқып жүрген ... одан ... ... өлең ... ... ... ... әдебиет», «Лениншіл жас»
журналдарында басылып тұрған. ... ... ... Орта ... ... ... жазушылары секциясының председателі болды.
Сәрсеннің ғылымға деген талантын Орта Азия ... ... мен ... сол ... ... ... академик В.В. Бартольд, профессор С.Е. Малов сияқты үлкен
ғалымдардан лекция тыңдап, өзінің алғашқы еңбектерін де сол ... ... ... ... табанды Сәрсенің тамаша қабілетін байқаған
ұстаздары оның Орта Азия мемлекеттік университеті қасындағы ... бір ... ... ... ... ұйғарды. Сәрсен осыдан
бастап педагогтік іспен ғылыми жұмысты қатарластыра жүргізді. Орта ... ... ... ... ... 1928 жылы ... Қазақтың Абай
атындағы педагогикалық институтына Сәрсен 1931 жылдың ... ... ... 1931 жылы бұл ... әрі аспирант, әрі ассистент болып
1932 жылы доцент қызметін ...... рет ... ... ... алған тілші-
қазақ ғалымы болды. Сонымен қатар ғалым Ұлы Отан ... ... жылы ... ... ... ... тіл және әдебиет бөлімін басқарып
отырған жерінен қан майданға аттанып, төрт жыл ... ... ... ... ... да ... жұмыстарға белсене араласып, жауынгер
арасында саяси-тәрбие жұмыстарын ... ... ... Батырлары
жөнінде ақпараттар жариялап, қазақ тілінде «Қызыл армия ... ... ... тіл білімінің ірге тасын қалауға ат салысқан ағамыздың өмір
жолына үңіле отырып, аса жауапты ... ... ... ... ... ... жолымен де айналысқанын байқадым.
Сәрсен Орта Азия мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... программалар, еңбектер жазу
ісіне кірісті.
С.Аманжолов соғыстан кейінгі жылдарыда қудалаудан шет қалмады. Оның
тіл білімі, әдебиеттану ... ... көп ... ... ... ... қазақ жүздерін зерттеп жатыр» деген айыптар тағылды. Ол ... ... ... өз ... бай ... деген сөз тудырып, ... ... ... ... ... ілік ... ... да
шығарып тастау көзделді. Бірақ ғалымның сағын бұл ... ... ... ... ... өз ойын ашық айтудан тайынбады.
Сталинизм жылдарының басында социализм идеологиясы өзінің шырқау
шыңына жетті. Міне ... ... ... ... ғылымдар партия
комитеттерінің қатаң бақылауымен дамыды. Осы кезеңде С.Аманжолов өзімен
қатарлас ... ... күн ... ... қол ұшын беріп отырды.
Жақын ... ... ... жүргенде С.Аманжолов М.Әуезовты ҚазПИ-ге
шақырып, студенттермен кездесулер өткізген. 1951 жылы ... ... деп айып ... ... ... ақыры 25 жыл
айдауға тиіс болады. Сот алдына оған өзін ... деп ... 15 ... рұқсат беріледі. Бірақ сол ... ... ... қана ... Ол батыл сөйлеп, Ысмайыловқа тағылып отырылған жаза
қате екенін дәлелдейді. Нәтижесінде жазаны жеңілдетуге ... ... ашық ... ... ... ... оның басына осы қауіп төнеді.
Түрлі айыптар ... ... ... ... беттерінде ғалымның
еңбектеріне арналған сын мақалалар жарық көре бастайды. Ғалымның ... ... ... «1958 жыл басында әкем аяқ астынан инфаркт
алды, мұның бәрі әкеме ... ... ... ... болды деп
ойлаймын. Әйтпесе әкем оған дейін тіпті ауырмағанды. Орыс қоғамында Пушкин,
Лермонтовтар қазақ ... ... ... ... ... ... пікір
бар. Осы пікірді менің әкемнің қазасына қатысты да қолдануға болар еді»
деген.
С.Аманжолұлы ... ... ... ... өзінің халқы үшін қызмет
етті. Ол ғылыми және ... ... ... ... 1958 жылы 28 ... ... ... ғұмырын қазақтың ұлт тілінің сақталып, қазақ мектептерінің өз
мәртебелерін ұстанып қалуына елеулі үлес қосқан ғалым еңбегі ... ... ... ... мен диалектологиясы мәселелері (Вопросы
диалектологий и историй казакского языка)
Дархандық даласынан, парасаттылық бабаларынан дарыған
ғалым, педагог Сәрсен Аманжолұлының қазақ этногенезі, археологиясы ... тіл және ұшан – ... ...... ... байлығы.
Ұстаздың жолындағы ғалым өткен ғасырдың 30 жылдарынан бастап өз өмірінің
өзегі ... «Ана тілі ... ... ... деген ұстанымды берік
тұтынды. Қазақ ... ... ... мен ... ... ... ... халық тілі екенін ешкім жоққа шығара алмайды. ... ... ... ... ... ... көш ... С.
Аманжолов, Н. Сауранбаев, және Досқараев ... ... ... ұшан – ... 1948ж С. ... «Қазақ диалектологиясының
негізгі проблемалары» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 1959ж
С. ... ... ... ... мен ... ... ... жарық көрді. Бұл еңбекте негізінен қазақтың ру, қазақ
тайпалық одақтары туралы ... ... кең ... ... ... ... тарихын зерттеуде тау, тастарға ... көне ... ... ... ... Ең ... ... сөзіне түсініктеме жазып,
оның бір тайпа атынан ... және ... ... құрылғанға дейін
нығайып, мұндағы тайпалардың «Түркі – Қыпшақтар» деп атағанын дәлелдеді.
Сонымен қатар ... ... ... қидандар туралы Аристовтың
еңбектеріне сүйеніп, ... ... ... ... ... ... ... қоңырат, керей, қыпшақ, жалайыр, алшын, арғын, дулат
тайпаларының шығу тегі ... ... ... отырып, қазақ халқының
халық болып қалыптасуы алғашқы кезде пайда болған ... ... ... ... ... ... халқының шығу тегінің білгірі С.
Аманжоловтың көз ... ... ... қазақтың, оның тілі мен
мәдениеті тарихының дамуына елеулі үлес қосады. С. Аманжолов ... ... даму ... түр ... ... және ... ... қазақ халқының шығу тегі арыдан бастап, тарих ... ... ... жыл бойы ... ... ... ... Аманжоловтың «Қазақ тілі ... ... ... атты ғылыми еңбегі көптеген тіл ... ... ... көмек етеді. Оның бірі Қазақстанның кең байтақ
жеріндегі әдеби тілдің қалыптасуы. ... бұл ... ... ... ... ... солтүстік аймақтарына қалыптасқан деген
қорытындыға келеміз. Ғылыми еңбек жеті ... ... ... ... ... құрамы туралы деректер
мен зерттеулер.
ІІ. Қазақ тіліндей ежелгі тайпаның диалектілері
туралы ... ... ... ... ... ... қалыптасуы.
ІV. Қазақ тіліндегі диалектілердің тарихи зерттелуі.
V. Қазақ тілінің негізгі ... ... ... ... қоса автор С. Аманжолов Қазақстан аймағындағы
қазақ тілінің диалектілер картасын көрсетеді.
VІ. ... ... ... еңбекке назар аударсақ, профессор С. Аманжолов
қазақ тіліндегі диалектілердің пайда болуы мен ... ... ... ... ... ... жүздермен байланыстырып қарайды.
Қазақ жеріндегі үш жүз – үш ... одақ ... ... ... ... ... көп бұрын, VІІ – ІХ ғасырлардың арасында қалыптасты деп
қорытынды жасайды.
С. ... ... ... ... мәні
бар өзекті мәселелердің (мәселен, қазақ тілінің өз ... ... ... ... ... ... тілінің диалектілік
негізі, диалектілердің бұрынғы ру – ... ... ... ... ... сипаты және аймақтық жағынан жіктеуі т.б.) қай
... ... ... рет ғылыми дәрежеге көтеріп ғана қоймай оларды ... ... ... ... ... батыл қадам жасады. Халық тілі
дегеніміз – диалектілерден құралған, бірақ әдеби тіл сатысына жетпеген ... тіл ... ... ... ... да ... ... қасиеттері жағынан
да ру тілінен де ру – тайпа тілінен де , ру – тайпа одақтарының ... ... ... де ... ... ... Қазақ диалектілері дегеніміз - әдеби
тілге қарсы, негізінде ру – тайпа одақтарының тілдері соның ... ... ... ... Оларды бір сөзбен айтқанда ел тілі, халық
тілі деп атаймыз.
Сөйтіп үш жүздің қалыптасуымен үш жергілікті ... ... ... тіл ... де ... ... сай ... оңтүстік диалектісі, қазақ тілінің батыс диалектісі және ... ...... ... ... ... өзіне тән тілдік
ерекшеліктері бар. Өз ... ... ... ... ... туралы мынадай ой айтылады. «Қазақтың ... ... ... негізі бар, оның негізі қазақ тіліндегі ... ... » деп ... ескеретін нәрсе мәселе, жалпы қазақтың жазба
әдеби тілі тарихында Абай мен Ыбырайдың алытын орын ... оның ... ... ... жоқ. Ол жаңа ... ... ... тілінің,
яғни қазіргі ұлттық тілдің негізін ХІХ ғасырдың екінші жарытысымен, Абай,
Ыбырай шығармашылығымен байланыстырады. Абай мен ... ... ... ... халықтық тіл материалдары негізінде жазылды.
Қазақ тілінің ... ... ... ... бұл оның ... диалектісі еді .
Сол сияқты өз кезегінде ... ... ... ... ... 20 ... ... пен бау – бақшаға байланысты сөздер өте көп, және олардың кейбірі
баспасөз арқылы әдеби тілге еніп, бүкіл халық пайдаланатын сөздерге ... ... ... тілі ... тарихын зерттеуде бұлардың зор мәні бар
(таға – нағашы, ...... ... ...... ... ... қазақ әдеби ... ... ... ... ерекшелік бар
идиомалық, фразалық сөз тіркестері едәуір мөлшерде кездеседі: біршек бөлу –
бөліну, тән алмау – ... ... т.б. ... ... ... ... С.
Аманжоловтың пікірінше алшын ... ... тілі ... ... бірлестіктер әр түрлі тарихи жағдайға байланысты ұзақ уақыт ... ... және бір ... тұрып, қоғамдық, шаруашылық,
мәдени өмірі ыңғайлас болғандықтан, олардың тайпалық тілде бір ... ... ... Соңғы зерттеулерге сай қосарымыз, қазақ тілінің
батыс ... кең ... ... ... ... диалектілік
ерекшеліктердің таралу (шегі, сақталу сипаты бірдей емес, олардан батыс
диалектісінің өз ... ... ... ... ... ... пікірінше «диалектизм деген нәрсе тіліміздің жалпы өсу, даму
тарихын бақылап тексеру үшін ... ... беру үшін ... бар ... ... ... ... керек») /1,198/.
Қазақтың халық тілі мен ауыз әдебиет үлгілерінен
жиналған материалдарды және қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... үш диалект бар деген ... ... ... ... ... – Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан обылыстарын
және Талдықорған мен Қызылорданың кейбір оңтүстік ... ... ... ...... Қазақстан, Ақтау, Ақтөбе облыстарын және
Қызылорданың солтүстік ... ... ... ... аудандарын
қамтиды;
3) солтүстік-шығыс диалектісі – Ақмола, Павлодар, Семей, Шығыс ... ... ... ... ... және Қостанай мен
Талдықорған облыстарының кейбір аудандарын қамтиды.
Қазақ тілінің солтүстік-шығыс диалкетісіне тоқталсақ,
С. Аманжолов қазақ тілінің ... ... ... ... арғын, қоңырат және қыпшақ тайпаларының тілін ... ... ерте ... бастап-ақ Ертіс, Есіл, Тобол, Торғай өзендері
бойын; Алтай, Тарбағатай алқабын, Арқа ... ... ... Олар ... ұлы жүз ... батысында – кіші жүз тайпаларымен және ... ...... және ... Тобыл
татарларымен, шығысында – монғол, қытай және ұйғырлармен шектескен.
С. ... ... ... ... тілінің негізінде жатқан диалект деп ... ... ... мен ... ... тілін фонетикалық, лексикалық және
грамматикалық жағынан ... ... ... ... диалектілерге
қарағанда, солтүстік-шығыс диалектісінің қазіргі әдеби тілге әлдеқайда
жақын ... атап ... ... ... негізінде жатқанына
қарамастан, солтүстік-шығыс диалектісінде қазір де ... ... ... ... ... тілдік ерекшеліктер кездесетінін де ескертеді.
Бірақ автор өзінің еңбектерінде оларға кең тоқтап,
талдау ... ... Оның ... біріншіден, автордың солтүстік-
шығыс диалект ұлттық әдеби тілдің негізіне жатты ... ... ... ... ... орталық және шығыс аудандарындағы халық
тілінің басқа жерге қарағанда ... ... ... Бұл ... ... ғана зерттеліп келеді. Кейінгі кезде жиналған материалдар аталған
аудандарда да жергілікті ерекшеліктердің ... ... ... ... әр ... ... өз ішінен шағын говорларға
бөлінетіндігін көрсетеді.
С. Аманжолов өз еңбегінде қазақ тілінің жергілікті
1) ... ... ... ерекшеліктерге нақты тоқтайды. Соның
нәтижесінде қазақ тілін игеру барысында ... ... ... шеше алуымызға жол ашылады.
1.3. «Қазақ әдеби тілі синтаксисының қысқаша курсы»
еңбегі туралы.
Профессор С. Аманжоловтың ғылыми мұраларының ішінен
қазақ тілі ... ... ... ... орын ... Ол өмірінің
соңына дейін синтаксис мәселелерін зерттеген ғалым. Автордың 1940 жылы
басылып шыққан ... тілі ... ... ... ... ... атпен
1950жылы толықтырылып, жарыққа шықты. Порфессор Сәрсен Аманжолов синтаксис
мәселесімен айналысқан ... ... тіл ... ... ... ... саны ... болған. Сәрсен Аманжолов орыс тілі
мамандары мен түкологтардың бір ... ... ... ... оларға
сын көзбен қарай отырып, синтаксис мәселерін ... ... ... ... ... жаңа ережелермен толықтырды.
Сәрсен Аманжолов өзінен бұрынғы зерттеушілердің
«сөйлеуді» синтаксистік категорияға жатқызғанын сынай ... ... ... ... ... Бұл – ... ... жатады. әдетте
біреу баяндама жасаса, я біреу шығып сөйлесе, оның сөзі ... ... ... ... ... – деп, ... Сонда біз оның әрбір сөйлемін
тексеріп жатқанымыз жоқ, жалпы шешендігін, сөзшеңдігін, оның ... сөз ... ... ... жағынан алып қарағанда, сөйлеу тек
қана процесті, ал « ... - ... ғана ... ... ... ... ... белгілерін де көрсететін категория екенін ... ... ... жасайды.
«Ғылыми синтаксистің қысқа курсында» автор синтаксис
мәселелерін үлкен 2 бөлімге ... ... 1- ші ... бөлім; 2- арнаулы
бөлім;
Жалпы бөлімде ... ... бар ... ... Олар шақ пен ... ... ... жаратылысы, сөйлемнің элементі мен дәнекерлер, сөз
таптарының, сөйлем ... болу ... ... ... ... мүшелері мен грамматикалық байланысы жоқ оқшау сөздер және « ... ... жаза ... ... ... ... кеңес.
Арнаулы бөлімде сөйлемнің түрлері, сөйлем мүшелері
және құрмалас сөйлем мәселелері. Аталған ... ... ... ... ... тоқталып, ол жөнінде өз пікірін айтады.
Автор қазақ тілінде ... ... ... 5- ке ... ... екпінге байланысты интонация. Бұл кәдімгі жай, хабарлы сөйлем
ішіндегі бір сөздің басым айтылуына, ... ... , ой ... ... ... ... 2) ... сөйлем интонациясы. 3)
Сұраулы сөйлем ... ... ... интонациясы және т.б. 5) Өлеңді
сөйлем интонациясы. «өлеңді сөйлемде, - ... ... - ... ... ... ... ... сияқты сөз кестелерін жетектеп отырады».
Синтаксис объектілерінің бірі -сөз ... ... ... сөз ... ... ... ... сияқты байланыс түрлеріне тоқтала отырып, сөздердің тізбектелуі 2
топқа: ... ... ... ... 1 ғана ... ... ... атқора, ауыз үй, күй ... ... ... ... ... өзін ... 4 ... бөледі. Идиомалық
қасиеті бар сөз ... ... ... көз ... басы бос, қолы ... ... мүше ... ... сөз ... аузы күйген, таң ата ел жата; ... ... ... сөз ... бригадир болды, жығылып қанша жаздады, күзге
шейін, саған бола т.б. бұл ... ... ... ... ... ... С. ... «Ғылыми грамматика» атты
еңбегінде хабарлы сөйлемнің 8 түрі көрсетіледі: қимыл хабарлы, сын ... ... ... ... ... хабарлы, мақсат хабарлы, себеп
хабарлы, тақырып хабарлы;
Бұлай болу, 1-ден, хабарлы ... ... ... ... ... байланысты, 2-ден, бүкіл сөйлем арқылы берілген
ойдың нені аңғартып тұр ... ... ... аталған еңбекте лепті
сөйлемнің 11 түрін ... ... ... сөйлем синтаксисімен де көп
шұғылданған ғалым. Құрмаластың ішіндегі салалас құрмаластың жалғаулықсыз
салаласын ІІ ... ... ... ... ... ... ... үдетпелі, бейтараптық, теңдес және баяншы ... деп ... ... қарсылықты, себеп-салдар,
талғаулы, ыңғайластық, болжалды /әлде, бәлкім/, үдетпелі /әрі/, ... ... ... /кейде, бірде/;
Профессор Н. Сауранбаев құрмалас сөйлемді іргелес
құрмалас, салалас құрмалас, сабақтас құрмалас деп 3-ке ... ... ... ... сырт ... ... жалғаулықсыз салаластың
өзі.
Профессор М. Балақаев салалас құрмаласты 2 ... ... ... ... және ... салалас.
Доцент С. Жиенбаевтың да салаласты іштей жіктеуі осы
сияқты. /С. ... ... ... 1941 ... үш ... да ... ... /тиянақсыз/ баяндауыш
арқылы құрмаласқан сөйлемді әрі салалас, әрі сабақтасқа жатқызады. Мысалы:
1) Әуеде ... ... өлең ... қиқу ... ... қаз ... қу; -
салалас. 2) Сақа саусақ ... ... ...... ретте профессор Сәрсен Аманжолов ... ... ... 1-орынға койып, салалас болса, алғашқы
сыңардың баяндауышы тиянақты болады, сабақтас ... ... ... ... формада болады дей келе, көсемше формалы баяндауышы
бар сөйлемді сабақтас деп ... ... ... ... ... ... үш
белгісін атап көрсетті: 1) өз алдына баяндауышы болуы; 2) ... ... ... ие ... 3) ... интонациясының болуы;
Профессор Сәрсен Аманжолов айрықша интонацияның
болатындығына күмән ... ... ... дәлелдер келтірді: «Қандай
сөйлем болсын, мейлі ол 2 сөзден және 1 сөзден құралған сөйлем. ... ... тән ... болады. Интонация құрмалас құрамын жікке бөлетін
өлшеуіштің бірі болмақ. «Вопросы грамматики тюркских языков», А; 1959, ... С. ... ... ... ... ... түрін қазақ тілі синтаксисіне, оның грамматикалық ... ... ... түрлерін және орын тәртібін теориялық жақтан
дәлелдеген.
Қазақ тілі синтаксисіндегі келелі мәселенің бірі –
үйірлі ... Бұл ... 4 ... ... ... ... ... С. Жиенбаев үйірілі мүшені құрмалас сөйлеммен байланысты
зерттеп, оны ... ... ... ... ... Н. ... та құрмалас сөйлем тұрғысынан зерттеп,
сабақтас құрмаластан, айырмасы: үйірмелі ... өз ... ... ... Т. ... құрамында бастауыш тұлғалы сөз болса, ... ... ... ... ... Сәрсен Аманжолов 1-ден, үйірлі мүшені жай ... ... ... ... ... ... жағынан
сөйлемге ұқсағанымен, сөйлемге тән белгілері предикативтік қасиеті,
интонациясы болмағандықтан, ... бола ... тек ... ... деп ашып айтады.
Мыс: Атынан әлдеқашан түскен Шәке екі сары ала ... ... әлі ... ... ... ... Профессор Сәрсен Аманжолов зерттеулерінен
синтаксис мәселесіне ... ... ... ... Ғалым синтаксис
мәселесін зерттеуіне нысан ете отырып, өзіндік тұжырымдар жасай ... ... тілі ... негіздері еңбегі»
жайында
С. Аманжоловтың ғылыми ... мен ... бұл ... үш бөлімнен тұрады.
І. Ана тілі, тіл ғылымы
ІІ. Әдеби тіл, терминология және аударма
ІІІ. Грамматикалық құрылыс, тіл ... тіл ... мен тіл ... ... ... мен терминологиясы, қазақ тілі тарихы мен грамматикалық құрылысының
мәселелері алғаш рет жан-жақты, терең талданған.
Бүгінгі ... ... тіл ... аса маңызды
мәселелері қатарында жалпы тіл білім ғылымының қазақ топырағында қалыптасу
ерекшелігін айқындау, ... даму ... ... ... ... ... сабақтастығын, өзіндік үлесін
талдап көрсету секілді тілдік проблемалар қарастырылуды қажет етуде. Тілдің
құрылымдық, жүйелік ... ... оның ... ... ... ... даму заңдылықтарын және өзге құбылыстармен байланысын жан-
жақты зерттеу қажеттігін кезінде А. Байтұрсынұлы да ерекше атап ... ... ... ... ... жұмсайтын қаруының бірі. Осы дүниедегі
адамдар тілінен айрылып, ... ... ... ... ... түсер
еді...», - дей отырып, ғалым 1914ж. Орынборда шыққан еңбегін «Тіл – ... ... ... ... тіл ... ... ... Қ. Жұбанов барлық
тілдерге ортақ ережелер мен ұстанымдарды зерттейтін саланы «жалпы тіл тану
ғылымы» деп ... ... ... ... ... ... жүйесінің
барлық дүние жүзіндегі тілдердің ... ... ... өзге ... ... өз ... нысанымен, амал –
тәсілдерімен дараланатындығына да мән береді.
Аталмыш ойдың жалғасы есесінде ... С. ... ж. ... мұғалімі» журналында жарияланған «Тіл ғылымы және оның
мақсаты» деген мақаласына зер салған ... ... бұл ... 2002 ... ұлы А. С. ... ... шыққан «Қазақ тілі
теориясының негіздері» атты ... ... ... ... ... адам ... жазылуын, өсу-өнуін, оның құрылысын, бұрынғы, қазіргі күйін, оның
бірімен – бірі өзара қарым – ... ... даму ... ... ... Сонымен қабат, тіл ғылымы тіл – тілдің келешегін де
қалай дамитынын де, болашақ тілдің ... ... да ... ... ... анықтама берумен басталған бұл бөлім жалпы тіл білімінің мәселелерін,
бағыттарын анықтауға мүмкіндік береді. С. Аманжолов ... ... ... ... ... ... ... оны өзге ғылым
жүйелері қатарында алар орынын, атқарар қызметін және асқан маңыздылығын
сипаттаған:»... бұл ...... адам ... ... ... ... тіл ... белгілі бір ұлтқа қатысты емес, барша
адамзат атаулына ... оның ...... ... ... сала ретінде қарастыруы – мәні зор ғылыми жетістіктердің бірі.
Тіл адамен бірге дамып, ... ... ... ... болғандықтан, оны зерттейтін лингвистика да, соның ішінде
жалпы тіл білімі де, ... ... ... ... ... ... ... тамырлай түсері хақ. Соның айқын дәлелі
ретінде С. Аманжолов атап өткен тіл ... ... ... ... ... ... ... тексеретін нәрселерін алатын
болсақ,... 1) тілдің шығуы; 2) тілдердің құрылысы; 3) ... ... ... 4) ... тілі ... 5) лексика мен семасиология
мәселесі; 6) грамматика, ... ... 7) ... шығу; 8) ұлт тілдері, оладың даму жолдары: 9) тіл мен жазу
мәселесі. Қазіргі ... тіл ... осы ... ... қоса ... ... ... сай, соны бағыттармен толықтырылып, даму үстінде.
Қорыта келгенде, С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы қазақ
тіл білімінің қалыптасып, дамуына айтарлықтай үлес ... қана ... ... тіл ... саласының қазақ топырағында өркндеуіне, ұғымдық аясының
кең көлемде талданып ... ... ... Ғалым алғашқылар
қатарында тілді барша адамзатқа ... ... ... бағалап, оның қызметі
туралы 1931- жылы ІІІ кластың оқу ... шала ... ... ... жасауға қатысты. Жас ғалымның алғашқы көлемде еңбектері
1931-ші жылы Ташкентте басылып шықты. ... жылы ... ІV ... ... ... тілі ... Алматыдағы мемлекеттік баспадан
басылып шықты. Осы жылы ... ... ... клас ... ... ... Бұл грамматикалар мектеп балаларын оқытуда
мұғалімдерге ұсынылған ... ... ... ... ... ... тілі программаларының да авторы. Орталау және орта мектепке арналған
қазақ тілінің программасы 1933-ші жылы ... ... Бұл ... ... қосылып, толықтырылып, 1938-ші жылы қайта басылды.
Ғалымның тікелей қатысуымен 1946–шы жылы екі ...... ... ... ... С.Аманжолов қазақ жазуының орыс
графикасына негізделуін ... бірі ... қызу ... «Жаңа
алфавит және қазақ әдеби тілінің орфографиясы» деген еңбегінде әліпбидің
алғашқы жобасын жасаған. Қазіргі біз ... ... ... ... ... ... негізгі прициптері 1940–шы жылдың қараша айында өткен
Қазақ КСР ... ... V ... осы ... ... ... ... қабылданған.
С.Аманжолов үкімет басшыларына «Қазақ тілінің
республикадағы мемлекеттік тіл ... ... ... ... алғаш рет
айтқан адамдардың бірі.
С.Аманжоловтың «ІV ... тіл ... ... ... совет фольклоры», «Қазақ тілінің грамматикасы», «Синтаксис»,
«Жұмбақтар», «Қазақтың әдеби тілі», «Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша
курсы» тағы сол ... ... ... сөз ... ... ... болу ... элементтері, интонация, оқшау сөздер, шақ пен жаққа қатысты
синтаксистік категориялар құрмалас ... ... болу ... үйірлі
мүше жайында тың қортындылар жасаған.
Аманжолов – қазақ тіл ... ... оны ... ... ... ... ғалымдардың
бірі. Қорыта келгенде С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы қазақ тіл білімінің
қалыптасып, ... ... үлес ... қана ... жалпы тіл ғылымы
саласының қазақ топырағында өркендеуіне, ... ... кең ... ... септіген тигізді. Ғалым алғашқылар қатарында тілді
барша адамзатқа ортақ құбылыс ретінде бағалап, оның ... ... ... ... ... береді. Бұрыннан орныққан тіл қызметі
туралы мәліметтерді толықтыра келе ... ... ... байланыстарын сұрыптау негізінде жаңа тың тұжырымдар ұсынды.
2. С.Аманжолов және қазақ әдеби ... ... ... ... - Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент
мүшесі, филология ғылымдарының докторы, ... тіл ... ... үлес ... ... ... ... елеулі із қалдырған зиялы
қауым өкілі.
ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ тіл ... жаңа ... ... ... ... ... ... мұралары бүгінгі күнде
сан қырынан зерттеліп, қарастырылуда. Сәрсен ... ... ... ... бірі ... ... ... «Профессор С.Аманжоловтың өмірі мен ... ... ... ... болса, 1958 жылдың 30 қаңтарында «Социалистік
Қазақстан» ... ... ... «Көрнекті ғалым» атты мақаласында
Ғ.Мұсабаев: «Профессор Сәрсен Аманжолов ... ... алға ... жетуге аянбай күш салатын. Ол осыдан жиырма жыл ... ... ... ... жөнінде тіл, әдебиет секторының алдына мәселе
қойған ... Ол ... не ... не қаражат жетіспейтін, әрі ... бұл ... ... көптеген жайлары өзінің дұрыс шешімін
таппаған ... Осы ... ... ол ... ... бастады. Бұлардың бағдарламаларын, іс-жоспарын,
зерттеу әдісін өзі ... өзі ... ... ... қазақ халқының
нелер асыл сөздері институтқа жиналды. Олардың ішінен талай сөздер қазіргі
бай ... ... ... асып ... деп ... ... ... жайындағы сан салалы зерттеулер мен
пікірлерді көптеп ... ... ... ... ... ... ... эпистолярлық мұраларын
қарастырған, ... ... ... ой ... ... теориясы, Э.Н.Оразалиева жалпы тіл білімі, Р.А.Авакова ... даму ... ... ... ... көтерген
/1/. Ғалым мұрасының жинақталып, жарыққа шығуында ұлы ... ... ... ... ... ... ... тарихы» мақаласы жайында
Сәрсен Аманжолұлы – қазақ әдеби тілінің қалыптасып, даму ... ... үлес ... өзіндік пікір, соны ... ... ... ... қазақ тілшілерінен алғашқылардың бірі болып «әдеби
тіл» ұғымына анықтама ... ... 1934 жылы 15 ... ... ... ... ... «Қазақ тілін нақтылы әдебиет тілі етелік» атты
мақаласында: «Әдебиет тілі деп ... ... ... ... саясат,
әдебиет, ғылым (пән) үшеуінде ешбір ақаусыз, кемшіліксіз жаза ... ... ... ... тілі ... ... байлығы мен анықтығы, дәлдігі мен
грамматикалық өлшеуден сөйлем құруы артып кетпеуімен айрылады. ... ... ұғым ... ... сөз ... /2; 158/ ,-
деген түсінік береді. Ал 1949 жылы ... ... ... атты ... тіл – ... ... ... мәдени мұрасы. Әдеби тілді жасауға бүкіл
қазақ халқы, оның ... ... ... ... ... ... Өйткені әдеби тіл бүкіл қазақ халқын біріктіруші, ұйымдастырушы,
іске, еңбекке, ерлікке жұмылдырушы, ілгері бастаушы ең ... ең ... бірі ... және ... да», - дей ... ... ... тіл дегеніміз көктен түскен нәрсе емес, белгілі тарихи жағдайларға
байланысты, кезеңдерге байланысты жасалған жасанды нәрсе. ... ... ... - ... ... тілі ғана ... ол – ... барлық саласын
қамтитын, халыққа өнер-білім беретін, тәлім-тәрбие үйрететін баспасөздің
тілі. Көркем әдебиеттің тілі – сол кең ... ... ... ... ғана.
Ал, әдеби тілдің негізі, базасы (қоры) болатын нәрсе – халық тілі ... тілі ... дау жоқ» /2; ... ... ... Сәрсен
ағамыздың өз туындыларында әдеби тілге берген ... ... ... ... әдеби тілдің фольклор мен көркем әдебиет тілінен айырмасын
ашып жазған түсініктері, әдеби ... ... мен ... ... ойлары
бүгінгі әдеби тіл тарихы үшін маңызын жойған жоқ. ... ... ... қазақтың әдеби тілінің қайнар ... ... ... ... ... мұраларды қарастырғанын көреміз. Тарихшы Әлия
Өскембай зерттеу жұмысында: «Қазақстан ... ... ... ... ... арнаулы курсына» арналған дәрістері қолжазба
күйінде сақталған. Мұнда ... ... ... ... ... ат-түрік»,
«Кодекс Куманикус» еңбектеріне талдаулар жасайды»,- деп ... /3; ... ... 4-11 ... ... ... өткен шығыстанушылардың
бірінші бүкілодақтық ғылыми конференциясында ... ... ... ... және ... ... түркі тілдеріне қатысы» атты
баяндамасында ... ... ... ой-пікірлерін
салыстырып, саралай келе, көне түркі жазба ... ... ... туралы, сөздердің қазақ тіліндегі мағыналары жайында
баяндайды /2; ... ... 1948 жылы ... ... диалектологиясының негізгі
мәселелері» (Основные проблемы казахской диалектологии) тақырыбына жазылған
докторлық диссертациясының негізінде өмірге ... ... ... мен тарихы мәселелері» (Вопросы диалектологии и ... ... атты оқу ... /4/ тіл ... ... аса ... ... даусыз. Зерттеу еңбегінде ғалым қазақтардың этникалық, ... ... оған ... көне ... ... дулат, алшын, керей,
найман, арғын, меркіт, қоңрат, жалайыр, қыпшақ) мен ... ... үш ... ... мен ... ... ... тілінің түзілуіне негіз болған
таған ретінде қарастырды. Түркітанушы ғалымның қазақ халқы ... ... ... ... саралап, таңбаларына дейін беруі ... ... ... ... ... нәтижесі. Аталған еңбекке 1959 жылы
Москва университетінің профессоры, түркі ... ... В.М. ... ... баға ... еді: «Книга написана настолько
хорошо и просто, что ее ... как ... ... не ... о ... ... ценности» /4; 605/. ... ... ... ... ... өз ... ғалымдар арасында дау
тудырған, қазақ әдеби тілі ... ... ... ... соны ой, ... ... /2;191/ да жазған еді.
Сәрсен Аманжолұлы қазақтың әдеби тілі ... Абай мен ... ... ... көңіл бөлген: «Біз қазақтың әдеби тілінің
негізін Ыбырай, Абай ... ... ... олар өз ... ... ... ... тілді халық тілінен мүлде бөлек бір ... ... деп ... ... ... тіл деп отырғанымыз – халық тілінің
жаңа сатыға, жаңа сапаға көшуі. Солай болса, Абай мен ... ... ... ... ... тілін жаңа сапаға, жаңа ... ... ... деп ... /2; 186/. Көркем әдебиеттің білікті маманы әдеби
тілдің ілгері дамуына үлес ... ... екі ... ... Олар: Ақан сері, ... ... ... ... ... және С.Дөнентаев, С.Торайғыров, М.Әуезов, Ә.Ғалимов,
С.Мұқанов, И.Байзақов, Ғ.Мүсірепов т.т. шығармашылығы /2;191/ .
С.Аманжолов қазақ әдеби тілінің ... ... ... мән ... ... ... «Қазақтың әдеби тілінің өсуін ... бірі – ... ... мен ... дұрыс жолда
болушылығына байланысты екенінде ешкімнің дауы болмасқа тиіс. Бұл ... ... әр ... саяси, мәдени мәселелерінің ең бастысынан
саналып келеді» /2;195/. Сондай-ақ, ғалым әдеби тіл ... ... да ашып ... ... тіл – ... ... ең ... сатысы,
қаймағы, оны жете білу - әрбір оқыған азаматтың міндеті. Әдеби тілдің жай
қарапайым сөйлеу тілінен недәуір ... бар. ... ... ... түсінікті сөздер ғана қолданылуы қажет; ... ... ... ... ғана ... қажет; үшіншіден, сөздер дұрыс
айтылып, дұрыс жазылуы қажет; ... ... ... ... ... ... ... бесіншіден, бір сөйлем ішінде бір
абзацта бір түбірдің я ... ... ... Бұл ... ... ... ... жалпы нормасы» /2; 207/ .
Сонымен, тілші-ғалым Сәрсен Аманжолов «әдеби тіл» ... ... ... ... ... ... бірі болды. Ол зерттеу
еңбектерінде қазақ әдеби тілінің қалыптасу, даму ... мен ... ... ... ... ... ... тілдің қалыптасуындағы Абай, Ыбырай
шығармашылығына ерекше мән беріп, әдеби тілдің нормалары мен ... ... ... ... ... ... ... қарастыра отырып,
тілші, әдебиетші, тарихшы, этнограф, әдіскер, педагог ... ... ... ... ... ... бас ... Аманжолов – қазақ әдеби тіл тарихын зерттеуші
ғалым. Қазақ тіл ... ... ... ... шоқтығы биік
тұлға. Тіл теориясын жетік білуі арқасында ... ... сан – ... ... ... ... зерттеулер қалдырған ғалымдардың
бірі – ... ... ... ( оның ... өз заманының
контекісі, сол заманның тарихи әрі кезеңдік сипатымен ... ... С. ... ... ... және ... тарату ісіне де белсене қатысты ол бірнеше жыл бойы Қазақ ССР ... ... ... ... ... әдебиет секциясын басқарып келді.
1949 жылы осы ... ... ... ... ... ... кітапшасын шығарды.
Профессор С.Аманжоловтың тіл ... ... ... ... ... өзі ... материалдарды
сараптаудың тікелей нәтижесі. Зерттеу материалына арқа сүйеуден туындаған
тұжырымдар. Оның ... ... ... аса кең. ... ... ... оның ... қоса әдебиет, этнография, тарихпен де
айналысқан аңғару қиынға түспейді. ... ... ... ... ... қөзқарасын жеткізу үшін қазақтың аса ірі ... ... ... ... ... ... ... үңіліп, ғылыми байыпты талдау жасайды. Сол ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдарымен
келіспейтін жерлерін дәлелді ... алуы аса ... ... терең білімпаздығын танытса керек.
Әдеби тіл тарихын зерттеушілердің міндеті ... ... ...... қалыптасуы мен дамуын
қарастыру екені белгілі. Бірақ сол әдеби тілдің түрлері, тарихи ... ... ... артықшылықтары, қандай негізде қалыптасқандығы жөніндегі
ой – түйіндердің әдеби тіл тарихымен аз – кем айналысқан әбір зерттеушінің
еңбегінен орын алып ... ... ... мәселелердің айтарлықтай
ауыр жүк арқалап тұрғандығында болса керек.
Әдеби тілдік дәстүрлердің көрініс бере ... ... ... « ... ... тілінің бастама үлгісі жазба
түрінде ХІХ – ғасырдың екінші жартысына ғана басталды дейміз. Ашық айтсақ,
жазба ... ең ... ХІХ ... 80- ... « Ақмола хабары»
атты газет пен « Дала уәләяті» газетінен бері қарай жарыққа шыға ... Бұл ... ... келтіріп отырғандағы мақсатымыз біреу ғана, ол –
профессор С.Аманжоловтың 1949 жылдары айтылған осы пікірі қазақ жазба әдеби
тілінің ХІХ ... ІІ ... ... ... ... ... болса, оған С. Аманжолов сынды аға ғалымдарымыз айтқан ... ... ... ... тіл туралы, оның басталар тұсы ,
кезеңдері жөнінде сөз қозғамас ... ... тіл ... өзі не ... ... ашып алу ... қой. Ал С.Аманжоловтың : « Алдымен әдебиет
тілі деп нені ұғамыз, соған ... ... ... тіл ... ... жағынан да, өзінің ерекше қасиеттері жағынан да, ру тілінен
де, ру-тайпа одақтарының ... ... ... ... ... тілі ... ... ат салысып, оның
іргетасын қаласып ғылыми – теориялық негізін ... ... ... ... ... үлес қосқан ғалымдардың бірі С.Аманжолов ғылыми көзқарасы
мен пікірлері бүгінгі таңда да өзектілігін жойған жоқ.
Зерттеушілердің артына ... мол ... ... оның қазақ тіл білімінің теориялық негізін ... ... ... Тілшінің еңбектері зер салсақ, ғылымның ертеректе
айтқан пікірлерінің ХХ ... ... ХХІ ... басында қауырт қарқынмен
дами бастаған, бірнеше дәстүрлі ... ... ... ... ... ... – психология, когнивтік
лингвистика сияқты ғалымдар ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіл білімінде енді – енді
қолға алына бастаған жаңа ... ... ... пән ... ... құнды ғылыми тұжырымдарды С.Аманжолов еңбектерінен
кездестіруге болады. Мәселен «Тіл ... және оның ... деп ... ... ... ... – қатынас құралы ғана емес, дүние танудың да
құралы бола алатындығына айрықша мән берді. Ол « ... тіл ... ... оқу, жаза ... ... хат тани білу ... ... басқа
білімдердің тарихын білу арқасында адамның – ой - ... ... ... арқылы бір халық екінші халықпен дұрыс қатынас жасайды, бірінің
тілін бірі тез үйренуге де тіл ... ... дей ... «тіл мен ... еш ... болған емес» деп, тіл мен ... ... ... « Тіл ... ... ... ... түрден конкрет
түрге айналуы», « тілдің философия ғылымымен тығыз байланысты болуының өзі
сол екеуінің де ... ... ... тірелетіндігінде» деп тіл және
ойлаудың өзара қарым – қатынасына, бір – біріне қатынасына байланысты ... ... ... ... ... салады, «жекелеген сөздің қайдан
шыққандығын білу үшін адам баласының ойлау ... ... ... ... ... айтады.
ХІХ ғасыр ... ... ... соны ... ... дәуірге көшкен «Советтік тіл ғылымы
және қазақ тілінің кейбір мәселелері» деп ... ... ... ... мен айрықша өзгешеліктері туралы» ... ... ... «Тіл ... ... ... болғандықтан, адамның
дүние танудағы жетістіктері сөзде, ... ... ... ... ... бірліктерде көрініс тауып, тіл әлемінде өз бедерін
қалдыратыны да ғылым назыарынан тыс ... «Қай ... ... да, ... – сол ... ... ... өйткені сөздің бәрі – сананың көрінісі.
Сондықтан әрбір сөз тарихтың дерегі» деген ғалым ... ... ... оның тілі ... ... білу ... туындаған лингвистиканың
дербес саласы этнолинигвистикадағы ғылыми ой – тұжырымдармен сабақтастық
тауып жатады. Бұлар ғалым пікірлерінен ... тіл ... өзі алып ... ... ... ... ... байқалады.
С.Аманжолов « орыс тілінен енген ... ... ... пайда болғандығын анықтауда қазақ халқы мен орыс халқының ... ... ... – тарихи қарым – қатынастарын тереңдеп зерттеу қажет»,
сондай – ақ « ... пен ... ... сөз ... ... ... мен моңғол тілдерінің Х-ХІІ ғасырлардағы, яғни моңғол ... ... ... сөз ... ... ... деп,
тарихи лексикологияның алдағы қазақ және орыс тілдерінің, қазақ және ... ...... саласында әлі күнге өз зерттеушісін күтіп тұрған
соны тақырыптарға, өзекті мәселерге айнадыруға ... пен ... ... қарым – қатынасына
қатысты айтқан С.Аманжолов пікірімен үндесіп келетін ойлар ХХ ғ. 80 ... ... ... ... ... орын таба ... алтай – монғолтанушы ғалым В.И.Рассадин: « Алтай тілдерінің
бәрінде айна – қатесіз ... ... ... болуы « алтайлық»
ортақ лексикалық қордың бар екендігін барлық ... ... ...... ... ... мәселесінде параллель лексиканы тауып,
көрсетіп қою жеткіліксіз, алтайлық халықтардың өте көне ... ... ... ...... ... пайда
болған тілдік кірмелікті анықтап алу қажет», - дейді ... В.И. ... в ... ...... ... ... тезисы
доклатов ХХІХ сессии ПМАК ЬМ, 1986г.
Зерттеулердің жекелеген тақырыптары, нақты нысан
етуге ... жаңа ... ... ... ... ... диалектология, терминология т.б. салаларға
қатысты еңбектерінен табуға болады. ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі жаңа сөздің жалғауының, сөздің
көбеюінің 7 түрлі ... атап ... 1. ... жарылуы арқылы; 2.
Қарсылық заңы арқылы; 3. Ұқсастыққа қарай; 4. Атқаратын қызмет ... ... ... ... ... ... ... бірігу арқылы; 7.
сөздердің жымдаса, бірге айтылуы ... . ... ... қысқара
біргуі, қосарлана айтылуы арқылы. Жаңа сөздердің жымдасуын ғылым іштей тағы
да топ – ... ... ... ... жаңа ... ... бұлайша жіктеп, жіліктеп беруі сөзжасам теориясындағы уәждеме
мәселесімен шұғылданушы ғалымдар үшін ... ... бірі ... ... ... ... бірі ... әдеби тілі. «Қазақтың әдеби тілі» деген ғылыми ... ... ... даму ... шолу ... ... ... халқын құрған
тайпалардың кейбіреулері( қаңлы, үйсін, ... ... ... арғын, алшын)
жайлы тарихи деректерді келтіреді, қазақ тілінің қалыптасуы жайлы ... ... Ол « ... ... тілі бір атаның, бір ғана ... ... тіл дей ... қазақ тілі, басқа тілдер сияқты толып
жатқан ру – тайпа тілдерінің қосындысынан туған. ... ... ... ... ... я ... жоқ тұтас бір тіл, монолит деп ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы ескі рулардың
да тілдерінің ... бар» ... ... ... ... тілінің қалыптасу тарихына байланысты бұл пікірге қарама – қайшы»
қазақ тілінде диалект жоқ, қазақ тілі ... ... ... ... ... ... орын алғаны белгілі.
С.Аманжолов «әдеби тіл деген нәрсе – ... ... ... ... ... ... да ру ... де ру – тайпа тілінен
де, ру – тайпа одақтарының тілінен де, ... ... де, ... ... дей келе, ғалым әдеби тіл мен халық тілінің арасындағы айырмашылықты
көрсетеді. Міне , біз ... ... ... ... сөзін, оның
қасиеттерін сөз қылмастан ... оның ... ... ... яғни ... ... сөз қозғауымыз қажет. өйткені көп адам осы күнге шейін
қазақтың әдеби ... ... қай ... ... жағдайда пайда
болғандығын дұрыс түсіне ... жүр. ... ... ... де ... ... ... Кейбіреулер баспаға басатын сөздің бәрін әдеби тіл өрнегі деп
түсінеді. Кейбіреулер қазақтың әр облысында, әр ауданында туып - ... ... ... жазу ... бұрынғы уақыттардағы ақын, жыраулардың
сөздерінің бәрін де ... ... ... ... деп қарайды. Тіпті
кейбіреулер ескітүркі, парсы тілімен аралас жазылған өлең, қиссаларды да
қазақтың ... ... ... деп ... ... бара – бар, бүкіл қазақ
халқының жер – жердегі ... ... ... ... ... ... қазақ тілін тұтас бір тіл деп қараушылық та бар. ... ... ... ... ... ұшқары айтылып жүрген
пікірлер.
Ал ескі ... ... ... ... ... ... ... да заңды. Біз осы тұрғыдан қарап, жалпы қазақ
тіл деген мен қазақтың әдеби тілі ... ... бір емес ... соған
лайық халық тілдерінің өз ... ... ... ... мен
айырмашылықтар, әлденеше қабаттар бар екендігін естен шығармаумыз ... тіл ... ... сөз жоқ, ... ру, ел – ... тілдері болып,
содан кейін халық тілі жасалғанын жоғарда көрсеттік. Халық тілі ... ... ... ... ... тіл сатысына жетпеген тіл. Ал ру –
тайпа одақтарының тілдері жеке рулардың тілінен құралғандығы ... ... ... ... ... ... тілі әлденеше сатыдан ... өтіп ... ... болады. Әдеби тіл деген нәрсе сапасы
жағынан да, ру – тайпа одақтарының тілінен де, халық ... де, ... ... Сондықтан әдеби тілдің не екендігін айыра білу ... ... ... ... ... ... оның ... диалектілерді қарсы қойып,
айырып білуіміз керек.
Міне, халық қазынасы тілді халық табысы болған ... ... ... ... ... Абайдың қазақ тілін әдеби тілге
айналдыруға белсене қатысқандығын білеміз. Шынында да, ... ... ... ... ... нәтижесінде оның шығармасы бұған шейін
болған ақын – жазушылардың барлығының да шығармаларына ... ... ... ... ... ... тілінің негізін Ыбырай, Абай салды
дегенде, әрине, олар өз қолдарымен, өз бастарынан шығарып әдеби тілді халық
тілінен мүлде ... бір ... етіп ... деп ... Біздің әдеби тіл
деп отырғанымыз – халық тілінің жаңа сатыға, жаңа ... ... ... Абай мен ... ... ... ... отырып, қазақ тілін жаңа
сапаға, жаңа сатыға жеткізуге әрекет ... деп ... Тек ... ғана ... жарыққа шыққан халық ақындарының сөздері, сөз жоқ,
әдеби тілдің қорын көбейітті. Олардың жаңа ... ... ... ... ... ... ... Бірақ олардың көбінің тілі
жергілікті елдің тіл ... асып кете ... ... тілін, халық мәдениетін жоғары сатыға көтеріп,
ұлттық формаға келтіруге себепкер болатын нәрсенің бірі ана ... ... ... ... ... Бұл жағынан алып қарасақ та, октябрь
революциясынан бұрынғы ... ... ... ... ... ... ролін
атқара алған жоқ.
Марксизм –ленинзм ұлт мәдениеттерін мейлінше
өркендету үшін, ... ... ... ... ... деп тауып,
оның өзі бүкіл социалистік, ... ... ... тура ... ... Қазақ халқы, републикамыздың жұртшылығы, одақтағы басқа
елдермен қолдаса отырып, қанаттаса отырып, өзінің алға ... ... ... бағытынан адасқан жоқ. Қазақтың әдеби тілінің дамуы үшін
де белгілі бір даму бағыты, ... ... ... ... ... ... ... революциясының бұрынғы және соңғы қазақтың
жазба әдебиетінен онша алыстап кетпей, негізінде солтүстік – ... ауыз ... оның тіл ... ... ... ... және ... тілектен, қажеттілктен туатын негіз емек, қазақ
әдеби тілінде солтүстік – ... ... тілі ... ... ... оңтүстік қазақтардың тілі түкке жарамай қалды деген ... бұл ... ... асыл ... ... тіліміз маңызына қарай іріктеп алуда.
ІІ. Қазақтың әдеби тілі өзінің өсу, даму ... ... ... шаманизм я түркизм сияқты элементтерден,
демек, тіл шұбарлығынан арыла отырып, жалпы қазақ тілінің ... ... ... арқасында, сөз көркемдігін, сөз байлығын яғни қазақ
халқы ой өрісін суреттеп бере ... ... ... өмір ... ... қазақ тілінің қабілетін, қасиетін көрсетіп бере алатын жазушы, ақын
азаматтардың болуы шарт болды.
ІІІ. Октябрь революциясынан кейін ғана ... ... ... ... мен техниканы, мәдениеттің түрлі ... ... ... әлеуметтік құралдардың бірі болған ұлттық әдеби тіліміздің
қалыптасуы, орнығуы оны бұрынғысынан әлденеше есе ... ... ... ... сол жаңа ... ... таралуымен бірге келген я кететін сөздердің, терминердің алыну
принциптері марксизм-ленинизмнің принциптеріне ... ... шарт ... ... ... тілі, басқа халықтардың әдеби
тілі сияқты мәдениетті ... ... ... ... ... ... ... ардақтап, мәпелеп, тәрбиелеп өсіру – ананың баланы мәпелеп, тәрбиелеп
өсіруі сияқты; ана тіліне ұқыпсыз, көңілсіз, қалай болса солай қараушылық ... ... ... белгісі.
Қазақ халқы – жер жүзіндегі бақытты ... ... тіл ... ... ұлт ... әдеби тіл болып жетілді.
2.2. «Қазақ тілін нақтылы әдебиет тілі етелік» мақаласы жайында
Алдымен әдебиет тілі деп нені ... ... ... ... ... тілі деп, тек ... әдебиет тілін ғана таниды. Кейбіреу
баспаға басылған сөздің бәрін әдебиет тілі деп ойлайды. Үшінші біреулер пән
кітаптарының тілін ғана ... тілі деп ... ... ... ... ... ... туған.
Әдебиет тілі деп толық тәртіпке, қалыпқа түскен саясат, ... (пән) ... ... ... ... жаза ... ... ғана
айтамыз. Әдебиет тілі халық тілінен байлығы мен ... ... ... ... ... құруы артып кетпеуімен айрылады. Мұнда
жетпеген, шала-шарпы үғым беретін термин сөз қолданылмайды. Қара ... ... тілі ... жөне техникасымен (салыстыру, теңеу,
т.т.) айрылады. ... ... ... ... грамматикалық өлшеуі негізіңде
бір болады. Баспаға баса берсең, неге ... ... тілі ... қолға
алынбай, сын күшеймей тұрған кезде қойыртпақтың не түрлісі (көркем ... ... ... ... ... бірінші, салт-санаға тигізетін
әсері, тәрбиелеу жағы жоққа есеп. Бір оқьп шыққан адам оны ... ... ... ... ... ... ... келеді. Көпшілікке
жат (ескі кейбір ауылға, ауданға ғана белгілі құнсыз) ... ... ... маңыздылығы кемиді.
Жазушы, ақын, аударушы, өз ойынан жазатын ғылым қызметкері ... ... ... ... ... білімді адамдардан саналады.
Білімсіз, мәдениетсіз адам бірдемені жұртқа түсіндіруі, үлгі-өнеге айтуы
мүмкін емес. ... ... ... өз ... ... ... адам ... қалып қояды. Бұл - қазіргі тандағы партияның ұраны.
Олай болса, жазушы, ақын, ... ... ... өз ... ... үшін ... ... -техника тілі, тілдің қисын жобасы.
Әрине, тілдің қисынын ... іс ... ... ... үшін керек. Бірақ
бұл жерде тәжірибені тілге байлық деп білу тиіс. Тілге бай болу оңай ... көп оқу, көп ... көп ... ... ... ... осы күнгі
маңдайалды ақындарымыздың тіл байлығы кем. Тілдің кедейлігінен олар тақырып
етіп алған затын жұртқа жақсы ... ... ... жоқ, мұрны жоқ
ертегінің құбыжығы ... ... да ... ... ... ... жазайын деген тақырыбна керекті сөзді әуелі жинап алу
деген жоқ. Сондықтан да біздің жазушыларымыз ... ... ... суреттеп бере алмай жүр. Европаның үлгілі ақын-жазушылары әрбір
геройдың тұрмыс, ... ... ... ... бекерге
жинамайды. Кейде сол сөздердің өзі асыл ойларға жол салып береді, ұмытқанын
есіне ... ... ... ... тілге байлық жазушының дүние тануының
кеңдігін, төрт аяғы ... ... ... ... ... алды ... ... көрсетеді. Дүниетануы кең адам, әрине, ... ... ... ... ... ... ... байлықты шет тілдерді білу деп ұғынған. Кейбіреу
қазақтың ескі сөзін, жергілікті диалектілерді көп білгенді тілге бай ... ... өз ... орны келсін-келмесін шет тілдерді кыстырып
жазса, ... бай" деп ... ... ... бәрі ... ... ... байлық сол білген сөзінің затты дерегін жақсы біліп, дұрыс орнына
қолдануға байланысты. Бұл сөзден шет ... ескі ... ... мүлдем
қолданба деген сөз шықпайды. Тек қиюы, орны табыльш, керектілік мөлшеріне
карай қолдануы ескертіледі. Жаңа ... ... жаңа ... ... ескі ... ... ... екпінділерінің тәжірибесінде
болмауы керек. "Тіл — тәжірибелік айқын сана" деп Маркс айтқаны бар. Жаңа
дәуір ескіден мұра ... ... ... ... ... Бұл ... ... III съезінде (1920) айтқан болатын.
Осы әңгімелерге байланысты, бірінші, ... ... ... ... ... мен аудан сөздерінің алалығы) бар ма? ... ... ... ... келіп кеткен Ғаббас Тоғжанүлы бұл туралы: "Қазақта диалект
жок, ... тілі ... ... ... тіл ... жеке сөзге
ғана байланысты..." — деп "білгіштік" көрсетті. Ғаббастың ... ... Бұл - ескі ... ... кала ... ... Омар,
Шонанұлдарының пікірі. Бір кезде бұл пікірді миссионерлер қазақ ... ... ... ... бір ізге ... ... ... соңғы
кезде алашордашылар қазақты түркі тұқымдас елдің ардақтысы, тілі таза ... ... ... үшін ... ... Ғаббастың пікіріне екі түрлі баға
беруте болады; бірі — ол диалект дегенді түсінбеген, ... ол ... ... жеке ... ғана ... деп ... Әрине, тіл
құрылысымен шүғылданғанына біраз болып қалған адам түсінбеді деуге де қиын.
Біздіңше, ... сөз ... ... ешкімнің дауы жоқ; бірақ бұл жалғыз
жеке сөзде ғана ма? Жоқ, ... ... ... ... ... да, ... да бар. Олай ... бүкіл сөйлеу
жүйесінде болған басқалықты диалект ... ... ... ... ... қалса, оның атын бір диалект деген тар мағынадан алып,
жеке ұлт тілі дейміз. Бұрын орыс ... ... ... ... орыс
тілінің бір диалектісі деген мағына берумен үлы орысшылдық жасаған.
Ұлтшылдар ... ... ... ... бір ... ... ... Еңді қайта оралып, осы пікірлерді тірілтем деущілермен аянбай
күресу ... ... ... ... ... бар: ол ала ... ... феодал
қоғамының жемісі делік. Біздегі әдебиет тілінің ... ... ... қойғанда) Бейімбеттің, Сәкеннің, Ілиястың, Сәбиттің, т.т. тілдері.
Қазақ жазушы-ақындарының ... ... әр ... әр ... бір ... түсіңкіреген, бір жүйелі грамматикалық ... Бұл ... ... ... тілі бір ... бір ... ... бүкіл Қазақстан еңбекшісіне түсінікті тіл қалыбын
бұзбауға тырысудан шығып отыр. Бұл қалып негізі ... ... да ... олардыкі тұрақсыз, араб-парсы, орыс тілдерінің арасындағы ... еді. Тек ... ... ғана ... ... кең ... ... баспасөзін, мектебін көбейту, өз ісін өзі баскаратын кеңсе
орындарын жандандыру ... ... ... ... ... Бірақ бүдан
толық мағынасында өдебиет тіліміз бар деуге бола ма?
Біздіңше, жоқ.
Бірсыпыра жолдас әлі де болса ... ... ... ... орынсыз
шұбарлап, өзінің шығармасының қүнын түсіріп ... ... Бұл ... ... жолдастың үндеуі ерекше еске алынып, сабақ болуы керек.
Түсініксіз сөз — ... ... ... ... ... айттық, саясат, көркем сөз ... ... Ол әр пән тілі болу ... бүл ... ... біз ... алмаймыз. Пән кітаптарын
қазақша аударғалы да бізге ондаған жыл болды. Бұрынғыларын былай қоялық,
былтырғы тұрақты оқу ... ... тілі тіл ... ... бір ... бір ... ... 4-5 түрлі болып кездеседі. Сөйлем
қазақша тізілмей, орысша тізілген. Соның әсерінен оларды бала түсіну ... ... да сан ... ... ... ... барып
түсінеді. Аударушылардың өздері де аяғын сындыратын жерлері бар. Мұны ... ... ... ... ... бір рет ... аударушылардың
жауапсыздықтарынан да көреміз.Жас мамандардың, ауыл-қала коммунистерінің
күнбе-күнгі тәжірибесіне жол ... ... ... ... шығармаларының аудармасы (тілі) пән кітаптарінікінен ... ... XVII ... Сталин жолдастың баяндамасының аудармасын
келтіруте болады... Бір ... ... ... ... ... ұмытып қаласың.
Кей жерін басыңды тауға ұр, тасқа ұр, түсінбейсің. Жалпы алғанда, кітаптың
маңызы еңбекшілер жұртшылығына өте ... өте киын ... ... жағы ... ... келмейді. Ә. Лекерұлы жолдас сөз ... күш ... ... ... ... ... келмейді. Жұбанұлы
термин жағын қарастырды деуі мүлде жалтақ. Ұлы, ардақты ... ... ... ... ... ... Бұл ... пән тілі,
әдебиет тілі мәселесінің жөнінен бір мақала жазу жетпейді, кең түрде ... ... ... ... ... ... ... алысатын уақыт жетті.
Қорытынды
Сонымен бітіру жұмысымызды қорытындылайтын болсақ, С.Аманжоловтың
қоғамдық ойға тигізген әсері, жан-жақты ... мен ... ... ... мұра ... ... С.Аманжоловтың ғылыми
интеллегенциялық қызметін жеке қарастырып, қорыту ... ... ... ... ... ... сол 30-ші ... мәдени дәрежесін көтеру ісіне өзінің еңбектерімен ат салысты.
С.Аманжоловтың ... ... сол ... ... тіл біліміндегі
алғашқы еңбектермен оқулықтар еді. ... ... ... ... ... ... көтеруге көмектесті. С.Аманжолов
сонымен қатар орыс классиктерінің шығармаларын ... ... ... ... ... Ол тек орыс ... ғана жете меңгеріп қоймай,
өзбек , қырғыз, қарақалпақ, татар, башқұрт, чуваш, алтай т.б. ... ... жете ... ... ... атаққа ие болды. Парсы,
араб тілдерін жақсы меңгеріп, сол тілде шығарған шығармаларға ... ... ... 1942 ж. – 1944 ж. Ұлы Отан ... ... ... бола ... олардың ерліктері жайлы очерктер жазды. Ғалым халыққа
ғылыми және саяси білім тарату ісіне ... ... ... ... ... ... ... үлкен, ұстаз, шебер оқытушы болды. Бірнеше
аспиранттардың диссертациялық жұмыстарына басшылық жасады. Студенттермен
ғылыми ... ... ... ... ... ... жас ғалымдарды
даярлауға ерекше үлес ... ... ... ... ... оппоненті болды.
С.Аманжоловтың тіл, мәдениет, тарихқа ... ... ... ... қалдырсақ, бұл олардың өзіндік ұлттық қасиетін сақтап
қалуына әсерін тигізетіні сөзсіз. Осы мақсатпен ... ... да ... ... ... 100 ... мерейтойын өткізіп, Үкіметтің №1021.
Қаулысына сәйкес 2003 жылы 3-ші қазанында Шығыс ... ... ... ... есімі берілгеннен бергі аралықта
жоспарланған төменгі іс-шаралар толық жүзеге ... жыл ... ... ... ... ... атты ... ғылыми-практикалық конференция
өткізілуде, университет мұражайы С.Аманжоловтың өміріне, шығармашылығына
байланысты ... ... ... ... ... ... Кеңестің шешімімен Сәрсен Аманжоловтың есімі берілген
кабинет жабдықталды, университеттің Ғылыми ... ... ... ... ескерткіштер орнатуға рұқсат беретін ... 2004 ... 4-ші ... күні ... ... ШҚМУ-дың
алдында Сәрсен Аманжолов ескерткішін орнату туралы шешім қабылдаған. Міне
биыл яғни, 2007 жылдың наурыз ... бұл ... іс ... ... ... ... Аманжолов атындағы орта мектеппен ғылыми-әдістемелік
байланыс толық орнады. Сәрсен Аманжоловтың ... ... ... ... жұмыс істей бастады, барлық мамандықтар
бойынша студенттер арасында С.Аманжоловтың ... мен ... ... ... ... ... ... арналған «Ғұлама ғалым, ұлағатты ұстаз» атты библиография көрсеткіш
дайындалды.
Сонымен, қорытындылай келетін болсақ С.Аманжолов соңғы буынға өшпес
елеулі мұра ... ... ... бірі. Сонымен бірге, ол қазақ
совет тіл білімінің іргесін қаласуға белсенді атсалысып, сол жолда айырықша
еңбек ... сол ... ... ... ... үлес қосқан ғалым.
Оның қай еңбегін алып ... ең ... ... сөйлеуге ден қойған.
Сондықтан, өз заманының шұғылалы ... ... ... ... ... ... ... қайнар бұлақтардың бірі болған.
С.Аманжолов – көрнекті қоғам қайраткері, ұйымдастырушы басшы ретінде
республикамыздың мәдени өмірінің көркеюіне ат салысқан, өз ... ... ... адам.
Сәрсеннің қазақ әліпбиін орыс графикасына көшіру кезеңінде, қазақ
емле ережелерін түзеуде, мектеп және жоғары оқу ... ... ... даярлауда, диалектология, синтаксис, фольклор ... ... және екі ... ... ... ... осының айқын дәлелі болып табылады.
Ғалымның мұралары Қазақстан Ғылым Академиясының А.Байтұрсынов
атындағы тіл ... ... ... ... сақтаулы.
Осы ғылыми мұраны ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу бағытында ... ... ... мақсатында Шығыс Қазақстан Мемлекеттік
университетіне замана перзенті көрнекті түркітанушы ... ... ... ... ... жұртшылықтың мәртебесі биіктеді.
Ұлттық ғылымымыздың сан түрлі саласында ерен еңбек етіп, үлкен ... ... ... ... еріксіз басымызды иеміз.
Асқар таудың алыстаған сайын асқақтай түсетіні сияқты, уақыт өткен
сайын, жылдар алға жылжыған сайын ғалым мұрасының ... ... ... ... ... тізімі:
1. Қазақ тілінің солтүстік-шығыс диалектісі (Профессор ... ... Ғ. ... ... ... Институт. Сырттан оқушы студентер үшін көмекші ...... ... ... ... Ғ. ... ... ұлағатты ұстаз//Әл-Фараби атындағы ҚҰУ
хабаршысы. Филология. Сер = ... ... ... Филология.-
2003-№4.(66)-23-25 бет.
3. Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері = Основы теории
казахского языка/ С.Аманжолов . – ... ... ... ... Е. Халқы сүйген ғалым: Қазақ әдебиеті.-1958,31 қантар.
Казахстанская ... 1948, 5 ... ... Н.А. ... ... ... мұрасы және қазақ
филологиясының өзекті мәселелері.//С.Аманжоловтың ғылыми мұрасы
және XXI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар. Халықаралық ... ... ... ... - Өскемен: ШҚМУ
баспасы, 2003.66-72 бет.
6. Мұсабаев Ғ. ... ... ... Қазақстан – 1958,30
қаңтар.
7. Аманжолов К. ... аға: ... ... туралы сыр. Дидар–
1994–8 ақпан.
8. Әбжаппаров Ә. Біртуар: ... ... ... ... ... ж.–4 қазан.
9. Игибаев С.К. Историзм в ... ... ... и истории казахского языка» С.Аманжоловтың ғылыми
мұрасы және XXI ... ... ... ... ШҚМУ ... ... Е. ... С.Аманжоловтың диалектологиялық
материалдарын этно-мәдени ... ... ... ... ... ... Еңсебаева К., Елтринова А. Синтаксис мәселесінің ... ... ... 2003-с ... «Қазақстан» Ұлттық энциклопедия/ бас ред.Ә.Нысанбаев.-Алматы:
«Қазақ энциклопедиясы» ... ... ... және ... фольклоры: зерттеулер, фольклор
материалдары. Алматы: ... 2004 ... ... ... ... тілі синтаксисінің қысқаша курсы:
оқулық.2-бас.-Алматы: ... ... ... А. ... С.Аманжоловтың ғылыми мұрасы туралы
(Ә.Әбілқаев, Ғ.Қалиев) Алматы: Б.И. 1959-47б.
16. ... А.С. ... ... О. // Ғалым тағылымы // Дидар.-2003, 1 қараша.
18. Жүніс О. // Ғалым тағылымы// Дидар.-2003, 4 ... ... Тіл ... ... [ ... ... ... синтаксисінің қысқаша курсы» атты ғылыми еңбегі туралы]//
Дидар.-1995, 6 ... ... ... ... (қазақ тіл білімінің негізін
салушы С.Аманжолов туралы) // ... 23 ... ... Тіл ... ірі ... // Ана тілі.-2003, 12
маусым-58б.
22. Ә.А.Өскембай. С.А.Аманжолов өмірі қоғамдық қызметі шығармашылық
мұрасы. ... Б.Ж. ... ... А., ... А., ... Г. ... С.Аманжоловтың
өмірі мен ғылыми мұрасы туралы, Алматы, 1959 ж.
24. Қазақ тілі мен әдебиеті І. 1959 ж.
25. Қазақ ... 23 – ... 1983 ... ... С., ... А., ... И. ... тілі грамматикасы
ІІ Синтаксис. Алматы 1965 ж.
27. ...... 2003 ж., 2 том ШҚМУ ... ... К. ... тағылым, Қазақстан мектебі 2002 ж., № 11-12
29. Әбжаппаров Ә. Ғұлама ... ... ... 100 ... ... ... және ХХІ ғасырдағы гуманитарлық
ғылымдар мәселелері. Халықаралық ... ... / ШҚМУ - ... ШҚМУ ... ... -3-8 ... Шаймерденова Н.Ж. Эпистолярное наследие С.А. ... ... // ... ... ... және ХХІ
ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері. Халықаралық ... ... ... / ... - ... Баспасы, 2003. – с. 14-18.
31. Еңсебаева К.К. Сәрсен ... ... ... ... ... ... // ... ғылыми мұрасы және ХХІ
ғасырдағы гуманитарлық ... ... ... ... ... ... / ШҚМУ. Өскемен: ШҚМУ
Баспасы, 2003 – 41-48 бет.
32. Аманжолов А.С. Әкеден қалған ғылыми мирас / А.С.Аманжолов // Әл-
Фараби атындағы ҚҰУ ... ... Сер = ... ... ... – 2003. №4(66) -14-16 ... Оразалин С.Қ. С.Аманжолов – қоғам қайраткері. // ... ... және ХХІ ... ... ... ... ... материалдары / ШҚМУ.
- Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003 – 53-57 бет.
34. Дүкенбаева З.О. Қазақтың ... ...... ... 2003 ... ... С. Үлкен жолдан үзіктер: Атты мақала / С.Аманжолов //
Балдырған. – 1973.- №12.
36. Қалиев Ғ. Қазақ ... ... Пед. ... ... студенттер үшін көмекші құрал. – Алматы, 1960.
-90 бет.
37. Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы – Алматы, 1998.
38. Ахметжанова Ф. ... және ... ... ... – 2003 ... ... ... С.Аманжоловтың тарихи зерттеулері // Шығыстың аймақтық
хабаршысы. - Өскемен, №3, 126-133 бет.
40. Аманжолов С. Асылымызды ардақтайық. / ... 1989 ж. №5 ... ... С. ... тюрколог. Қазақ әдебиеті 1958. 31 қаңтар.
42. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі. Алматы 1949 ж.
43. ... К. ... ... ... ... 2002 №11-12 56-
60 бет.
44. Ахметжанова Ф. Профессор С.Аманжолов. Ана 2003 ж.17 ... ... А. Ұлы ...... // Дидар 2003. 11 ақпан.
46. Қартаева А.М. С.Аманжоловтың әдебиетке қосқан үлесі. Халықаралық
ғылыми-практикалық конференциясының материалдары 2003 ж. Өскемен
ШҚМУ баспасы.
47. ... Ғ.Е. ... ... ... және ... ... ... ғылыми-практиқалық конференциясының
материалдары. Өскемен ШҚМУ 2003.
48. ... С.Б. Тіл ... ұлы ... ... ... ҚҰУ. ... 2003 №4. Сер. филология.
49. Құрманбаева Ш.Қ. Білгір түркітанушы, филолог қоғам қайраткері.
Дидар. 2003 ж. 4 қазан.
50. ... С. ... аға. // ... туы. 1990 4 қазан.
51. Смағұлова Г.С. С.Аманжолов – қазақ тілі негізін салушылардың
бірі, аса ... ... / ... ... ҚҰУ. ... 2003 ... 42 бет.
52. Хасен З. Ғалым туралы бір дерек. Дидар 2003 – 20 желтоқсан.
53. Оразбаева Ф.Ш. С.Аманжолов және тіл ... ... ... оның ... ... және ХХІ ... ... мәселелері. Халықаралық ... ... ... ...... 2004 ж. І, ІІ, ІІІ ... ... – оқулары. 2005 ж. ІІ бөлім.
56. Аманжолов С.А. Қазақ ... ... мен ... ... 1959. – ... ... Аманжолұлы С. Сөз тұлғалары. // Қазақ тілі мен әдебиеті – 1993
№6. -66-72 ... ... ... ... ... ... 2004. 22-қаңтар -25 бет.
59. Шаяхметов Б. С.Аманжоловтың туған жылы жөнінде бір ... ... 2003 ж. ... Аманжолов С. Қазақ тілінің шығуы. // Ақиқат 1994-№2-13-15 бет.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сәрсен Аманжолов12 бет
Батырлар жыры мен «Шаһнама» дастанындағы тақырып үндестігі7 бет
С. Аманжолов: өмірі, қоғамдық қызметі, шығармашылық мұрасы147 бет
Сәрсен аманжолов өмірі68 бет
"Л.Н.Гумилев- тарихшы ғалым және тарихи еңбектері"6 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
1.Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері. 2.Түркітанушы қазақ ғалымдарының еңбектері11 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь