Әлеуметтік нормалар қоғамдық қатынастарды реттеуші ретінде

Мазмұны

І тарау Әлеуметтік нормалар жүйесіндегі құқықтың алатын орны мен рөлі.

1.1.Құқық адамзат тарихының әлеуметтік жағдайдан келісімге дейін дамуының көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1.2. Құқықтық норманың құрылымы, жүйелері және олардың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ΙΙ. Әлеуметтік нормалар қоғамдық қатынастарды реттеуші ретінде ... ... ... ... ...

2.1.Әлеуметтік нормалардың түсінігі,мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

2.2. Құқықтың техникалық, корпоративтік, діни, салт . дәстүр, әдет . ғұрып, саяси нормалардан ерекшелігінің негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

2.3.Әлеуметтік қоғамдағы құқық пен моральдың арақатынасы, айырмашылығы және бірлігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайдаланылған әдебиеттер
1.1.Құқық адамзат тарихының әлеуметтік жағдайдан келісімге дейін дамуының көрінісі.
Құқық әлеуметтік нормалардың ерекше жүйесі болып,мемлекетпен бірге өмірге келіп,қоғамды реттеп-басқарып отырады.Олар қоғамның,объективтік даму процесінің талабына сәйкес қалыптасты.Құқықтың түсінігіне және мазмұнына келетін болсақ,оның сан қырлы түсінігі,санқырлы мазмұны бар деуге болады.Ол қоғаммен бірге диалектикалық даму процесінде болғандықтан оның мазмұны санқырлы бағытта дамып,байып отырады.Ғалымдар құқықты зерттегенде бір-екі қырынан мазмұнын анықтап әр түрлі қорытынды тұжырым жасап отырды.Мысалы;Аристотель құқықты саяси шындық,әділеттік деді,орта ғасырдың ғалымдары құқық діни норма,Ж.Ж.Руссо құқық қоғамдық билік деп түсіндірді.Осы пікірлердің бәрі дұрыс.
Құқық адамадардың өмірі мен тығыз байланыста дамиды:олардың бостандығын қалыптастырады,мінез- құлқына,іс- әрекетіне ,тәртібіне,сана сезіміне жан- жақты әсер етеді,мүдде -мақсаттарының іске асуына қолайлы жағдай,қамқорлық жасап қорғайды.Адамдардың жекелік топтық және қоғамдық қарым-қатынастарын реттеп,басқарып отырады.
Құқық қоғамды реттеп басқарудағы негізгі құрал;құқық қоғамдағы бостандықты,әділеттікті теңдікті, адамгершілікті қалыптастыратын негізгі құрал;құқық мемлекеттік билікті,қоғамның саяси-экономикалық,мәдени-әлеуметтік даму процесінің даму бағыттарын анықтап отыратын негізгі құрал;құқық қоғамдағы заңдылықты ,тәртіпті бақылап отыратын негізгі құрал;құқық мемлекеттің ішкі-сыртқы істердегі егемендігін қамтамасыз ететін негізгі құрал.Құқық –қоғамның экономикалық базисінің үстіндегі қондырма. Оның қоғамдағы мәні ,мазмұны,маңызы мен нысаны,сайып келгенде қоғамның мәдени-рухани сипатына байланысты. К.Маркс «Гота программасына сын» деген еңбегінде; «Құқық еш уақытта да экономикалық құрылыстан және қоғамның соған сәйкес мәдени дамуынан жоғары болмақ емес»-деді.
Қоғамның объективтік даму процесінде құқықтың маңызы туралы екі пікір бар:біріншісі-қоғамның дамуын басқарып,реттеп отырушы негізгі әлеуметтік факторлардың бірі құқық.Онсыз қоғам дағдарысқа ұшырап әлдеқашан ақыр заман болар еді.Бұл пікірді-заңды көзқарас деп атайды.Екіншісі-біріші пікірге қарсы пікір.Қоғамның дамуында құқықтың ешқандай рөлі,маңызы жоқ деп түсіндіреді.Бұл пікірді заңды нигилизм деп атайды.Нигилизм қоғамда қабылдаған,бүкіл адамға пайдалы норималарды,жағымды мұраларды жоққа шығарып мойындамау.Құқық қоғаммен бірге эволюциялық пргрестік жолмен дамып, XIX- XX ғасырларда өзінің тарихи процесте құндылығын дәлелдеп,қазіргі заманда құқық мемлекетпен бірге қоғам дамуын басқарып,реттеуші негізгі әлеуметтік факторлардың бірі екеніне ешкім күмән келтірмейді.
Заң ғылымында «құқық» термині бірнеше мағынада қолданылады.Біріншіден, «құқық» деген ресми түрде танылған жеке және заңды тұлғалардың заңға сүйене отырып,әрекет жасау мүмкіндігі.Мысал,азаматтардың еңбек ету бостандығы,білім алу,меншік иесі болу,кәсіпкерлікпен шұғылдану құқығы.Екіншіден, «құқық» деген-құқық нормаларының жүйеге келтірген жиынтығы.Мысалы,Қазақстанда мемлекеттік құқығы туралы Конституцияның 4-бабында былай делінген: «Қазақстан Республикасында қолданылатын құқық Конституциясының,соған сай келетін заңдардың,өзге де нормативтік-құқықтық актілері » болып табылады.Үшіншіден, «құқық» термині оқу пәнін білдіретін ұғым ретінде қолданылады.Мысалы,конституциялық,әкімшілік,азаматтық,еңбек,қылмыстық құқық .Төртіншіден, «құқық » термині субъективтік құқық пен объективтік құқықтың жиынтығы ретінде де қолданылады.Мысалы,құқық жүйелері мен құқықтық қатынастар.
Қазіргі замандағы өркениетті мемлекеттерде құқық барлық азаматтардың еркін білдіретін саяси құралға айнала бастағанын мойындау керек.Қазақстан мемлекетінде қалыптасып келе жатқан құқыққа да осындай жалпы әлеуметтік тұрғыдан қару шындыққа сай келеді десек қателеспейміз.Құқықтың негізгі үш тірегі бар:имандылық,қоғамның әлеуметтік-экономикалық жағдайы және мемлекет.Құқық имандылықтан нәр алады,неғұрлым құқықтың нормалары имандылық шарттарына сәйкес келсе,соғұрлым олардың сапасы да,абыройы да жоғары болады.
Құқық-мемлекет шығарған немесе бекіткен,орындалуы мемлекеттік аппараттың күшімен қамтамасыз етіліп отыратын жалпыға бірдей тәртіп ережелерінің жиынтығы.
Құқықтың түсініктері бірнеше,бірақ мазмұндары біреу-ақ.Құқықтың мазмұнының негізгі элементтері:
- қоғамның және адамдардың мүдде-мақсатын қорғау,орындау;
- қарым-қатынастарды реттеп –басқару;
- қоғамды дағдарысқа ұшыратпай,экономикалық,саяси әлеуметтік,мәдениеттік бағытын дамытып,нығайту;мемлекеттік органдардың,қоғамдық ұйымдардың құзыретін,арақатынасын реттеп басқарып отыру;
- халықаралық қатынастарды реттеп басқару.
Құқықтың екі түрлі ғылыми түсінігі болады :1)құқықтың объективтік түсінігі объективтік дамуына сәйкес жаңа қатынастардың қалыптасуы;2)құқықтың субъективтік түсінігі объективтік қалыптасқан қатынастарды реттейтін,басқаратын нормативтік актілерді уақытында қабылдап,бекіту.
Құқықтың негізгі қағидалары:
1.Қоғамдағы әртүрлі мүдде-мақсаттарды нормативтік жүйемен реттеп-басқару;
2.Адамдардың,ұйымдардың ара қатынасындағы келіспеушілікті шешудің,реттеудің негізгі түрлерін белгілеп отыру;
3.Мемлекеттік органның қабылдаған,бекіткен нормативтік актілернің орындалуын бақылап отыру.
Құқықтың мазмұны дегеніміз-қоғамдағы қатынастарды реттеп,басқарып отыратын нормативтік актілердің ішкі құрылысы.
Құқық-үстем таптың және қоғамның заңға айналдырылған мүддесі.Бұл мүддені заңға айналдырушы және орындаушы мемлекеттік аппарат.
Сонымен.құқық дегеніміз адам мен қоғамның объективтік құрылысымен байланысты тұлғаның бостандығын білдіретін,қоғамдық қатынастарды реттейтін,ресми құжаттарда формалды түрде анықталған,мемлекеттік күшімен қамтамасыз етілетін нормалардың жиынтығы.Қоғамның өмірінде белсенді жұмыс атқаратын құқықтың функциялары.Оның бағыттары толып жатыр.Ең күрделі бағыты мемлекетпен бірлесіп жұмыс жасау.Өйткені мемлекеттің жұмысының мазмұны,бағыты нормативтік актілерде көрсетіліп,анықталып отырады.Құқықтың негізгі функцияларының түрлері:
Пайдаланған деректемелер тізімі

Нормативтік-құқықтық актілер:

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жыл.

Арнайы әдебиеттер:

1.Булгакова Д.А. «Мемлекет және құқық теориясы». Алматы 2004 жыл
2.Баянов Е. «Қазақстан Республикасының мемлекеті мен құқығының негіздері». Алматы 2003 жыл.
3.Табанов С.А. «Салыстырмалы құқықтану негіздері». Алматы «Жеті Жарғы» 2003жыл.
4.Ашитов З.О. «Қазақстан Республикасының құқықтық негіздері». Алматы «Жеті Жарғы» 2003 жыл.
5.Ашитов З.О. «Егемен Қазақстанның құқығы». Алматы «Жеті Жарғы» 2003 жыл.
6.Жоламанов К.Д. «Мемлекет және құқық теориясы». Алматы «Эверо» 2004.
7.Н.И.Матузов.А.В.Малько «Теория государства и право .Москва. Юристь 2005
8.Т.Н.Радько.«Теория государства и право.Москва.Академический Проект 2005
9.М.И.Абдулаев. Теория государства и право.Питер 2003
        
        Мазмұны
І тарау Әлеуметтік нормалар жүйесіндегі құқықтың алатын орны мен рөлі.
1.1.Құқық адамзат тарихының әлеуметтік жағдайдан келісімге ... ... ... ... құрылымы, жүйелері және ... ... ... ... ... ... ... Құқықтың техникалық, корпоративтік, діни, салт - дәстүр, әдет – ғұрып,
саяси нормалардан ерекшелігінің
негіздері.........................................................
2.3.Әлеуметтік қоғамдағы құқық пен моральдың арақатынасы, айырмашылығы ... ... ... Әлеуметтік нормалар жүйесіндегі құқықтың алатын орны мен рөлі.
1.1.Құқық адамзат тарихының әлеуметтік ... ... ... ... әлеуметтік нормалардың ерекше жүйесі болып,мемлекетпен ... ... ... ... ... ... ... сәйкес қалыптасты.Құқықтың түсінігіне және мазмұнына
келетін болсақ,оның сан қырлы түсінігі,санқырлы ... бар ... ... ... ... даму ... болғандықтан оның мазмұны
санқырлы бағытта дамып,байып отырады.Ғалымдар ... ... ... мазмұнын анықтап әр ... ... ... ... ... ... шындық,әділеттік деді,орта ғасырдың
ғалымдары құқық діни норма,Ж.Ж.Руссо құқық ... ... ... пікірлердің бәрі дұрыс.
Құқық адамадардың өмірі мен тығыз байланыста дамиды:олардың бостандығын
қалыптастырады,мінез- құлқына,іс- әрекетіне ... ... ... әсер етеді,мүдде -мақсаттарының іске асуына қолайлы жағдай,қамқорлық
жасап қорғайды.Адамдардың жекелік топтық және қоғамдық ... ... ... ... басқарудағы негізгі құрал;құқық қоғамдағы
бостандықты,әділеттікті теңдікті, адамгершілікті қалыптастыратын ... ... ... ... даму ... даму ... анықтап отыратын негізгі
құрал;құқық қоғамдағы заңдылықты ,тәртіпті бақылап отыратын ... ... ... ... егемендігін қамтамасыз ететін
негізгі құрал.Құқық –қоғамның экономикалық базисінің үстіндегі қондырма.
Оның қоғамдағы мәні ,мазмұны,маңызы мен ... ... ... ... ... К.Маркс «Гота программасына сын» деген
еңбегінде; «Құқық еш уақытта да экономикалық құрылыстан және қоғамның ... ... ... ... болмақ емес»-деді.
Қоғамның объективтік даму процесінде құқықтың маңызы туралы екі пікір
бар:біріншісі-қоғамның дамуын басқарып,реттеп отырушы негізгі ... бірі ... ... ... ... ... ақыр ... еді.Бұл пікірді-заңды көзқарас деп атайды.Екіншісі-біріші пікірге
қарсы пікір.Қоғамның дамуында ... ... ... жоқ ... пікірді заңды нигилизм деп ... ... ... ... ... ... ... шығарып
мойындамау.Құқық қоғаммен бірге эволюциялық пргрестік жолмен дамып, XIX- XX
ғасырларда ... ... ... ... ... ... ... бірге қоғам дамуын басқарып,реттеуші негізгі әлеуметтік
факторлардың бірі екеніне ешкім күмән келтірмейді.
Заң ... ... ... ... ... ... ... ресми түрде танылған жеке және заңды тұлғалардың заңға сүйене
отырып,әрекет жасау ... ... ... ... иесі ... ... «құқық» деген-құқық ... ... ... ... ... ... ... 4-
бабында былай делінген: «Қазақстан Республикасында қолданылатын құқық
Конституциясының,соған сай келетін ... де ... » ... ... «құқық» термині оқу пәнін ... ... ... ... » ... ... ... пен объективтік құқықтың
жиынтығы ретінде де қолданылады.Мысалы,құқық ... мен ... ... ... мемлекеттерде құқық барлық азаматтардың
еркін білдіретін саяси құралға айнала ... ... ... ... келе жатқан құқыққа да осындай жалпы әлеуметтік
тұрғыдан қару шындыққа сай келеді десек ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық жағдайы және
мемлекет.Құқық ... нәр ... ... ... ... сәйкес келсе,соғұрлым олардың сапасы да,абыройы да ... ... ... бекіткен,орындалуы мемлекеттік
аппараттың ... ... ... ... ... бірдей тәртіп
ережелерінің жиынтығы.
Құқықтың түсініктері бірнеше,бірақ мазмұндары біреу-ақ.Құқықтың мазмұнының
негізгі элементтері:
- қоғамның және адамдардың ... ... ... ... ... ... дағдарысқа ұшыратпай,экономикалық,саяси әлеуметтік,мәдениеттік
бағытын дамытып,нығайту;мемлекеттік органдардың,қоғамдық ұйымдардың
құзыретін,арақатынасын реттеп басқарып отыру;
- халықаралық қатынастарды реттеп басқару.
Құқықтың екі ... ... ... ... :1)құқықтың объективтік
түсінігі объективтік ... ... жаңа ... ... ... объективтік қалыптасқан
қатынастарды реттейтін,басқаратын нормативтік ... ... ... ... ... ... ... жүйемен реттеп-басқару;
2.Адамдардың,ұйымдардың ара ... ... ... ... ... ... ... қабылдаған,бекіткен нормативтік актілернің
орындалуын бақылап отыру.
Құқықтың ... ... ... ... ... ... ішкі құрылысы.
Құқық-үстем таптың және қоғамның заңға айналдырылған мүддесі.Бұл
мүддені заңға айналдырушы және ... ... ... ... адам мен ... ... ... тұлғаның бостандығын ... ... ... ... ... ... күшімен
қамтамасыз етілетін нормалардың жиынтығы.Қоғамның өмірінде белсенді
жұмыс атқаратын құқықтың ... ... ... ... ... ... бірлесіп жұмыс жасау.Өйткені мемлекеттің
жұмысының ... ... ... көрсетіліп,анықталып
отырады.Құқықтың негізгі функцияларының түрлері:
1.Қоғамның әр ... ... ... ... ... үш ... сәйкес құқықтың да үш ... ... ... ... бұл екі ... функциялары мемлекеттің функцияларымен сәйкес
келеді.Сонымен бірге құқықтың өзіне тән екі міндеттері болады:қоғамдағы
қарым-қатынастарды дұрыс реттеп,орындалуын тездету және ... ... ... осы міндеттерге сәйкес құқықтың
өзіне тән екі функциясы ... және ... ... ... ... ... қоғамдық
қатынастардың байланысын,орындалу жолдарын,бағыттарын анықтап отыру.Бұл
функция екі әдіс-тәсілмен орындалады:1)құқықтық нормада ... ... ... ... ... ... ... орындалу бағытын көрсету.
Құқықтың қорғау функциясы-нормативтік актілердің қоғамдағы қарым-
қатынасқа ... ... ... ... ... ... қатынастардың дұрыс орындалуын бақылау;
-құқықты нормада тыйым салудың себептерін ... ... ... ... үшін ... ... ... құқықтың ... ... ... ... ... ... ... мен
әсері,сол арқылы қатынастардың дұрыс,уақытында орындалуын қамтамасыз ету.
Құқықтың ... ... ... ... нақты келісімді,тұрақты,жақсы
орындалуын қамтамасыз етеді.Құқық ... ... ... ... ... мүмкіншілік
жасайды.
2.Құқық адамдардың өзара қатынасын дұрыс реттеп,дұрыс басқарып олардың
мінезінің,тәртібінің,сана-сезімінің,іс-әрекетінің жақсаруына мүмкіншілік
жасап,сол ... ... ... жақсартып отырады.
3.Құқықтың құндылығы ... ... пен ... ... ... ... ... үнемі
анықтап,бақылап отырады.
4.Құқық қоғамдағы әділеттікті жақтап,бақылап отырады.
5.Құқық қоғамдағы барлық прогрестік дамудың ... ... ... ... ... ... жолы.
6.Құқық халықаралық прогрестік қатынастың,байланыстың қайнар-көзі
бұлағы.Дүниежүзілік экологияны жақсартудың құралы.
Құқықтың өзіне тән ... ... ... мемлекетпен норма ретінде бекітіледі және өзгертіледі.Парламент-
заң,президент-жарлық,үкімет-қаулы мен ... ... ... ... ... қасиетке ие.
2.Құқық қоғамдық қатынастарға түскен барлық субъектілерге бірдей
қолданылады.Құқық ... ... ... бірдей,тең
қолданылады,оны орындау,сақтау бәріне міндетті.
3.Құқық қоғамдық қатынастарды ретейтін және ең кең ... ... ... нормаларға қарағанда реттеу
функциясы өте кең,мемлекеттегі субъектілердің бәріне ... ... ... ... ... ... ... тарапынан
мойындалып,нормативтік-құқықтық кесім,сот прецеденті және бекітілген
әдет-ғұрып формалары арқылы қоғамдық ... ... ... халықтың,ұлттардың,партиялардың,әлеуметтік топтардың және
жеке адамдардың еріктерін білдіреді.
6.Құқық өзінің ішкі құрылымымен,жеке салалар мен ... ... ... ... мағынадағы жүйені құрайды.
7.Мемлекеттің күшімен қамтамасыз етіледі.Мемлекет басқару,билік жүргізу
барысында құқықтық ... ... ... ... ... мінез-құлықтарды өз еріктерімен орындамаған жағдайда күш қолдану
арқылы іс жүзіне асырады.
Сонымен.,құқық қоғамда зор қызмет атқарады.Ол қоғам ... ... ... ... ... тән әдістерімен дұрыс жағымды
әсер етеді.Құқықтың саяси қызметі мемлекет органдарының ... ... ... ... ... пайдалануына мүмкіндік туғызудан
байқалады.Құқық қоғамдағы барлық ... ... ... ... ... саяси,экономикалық
әлеуметтік,мәдени тәрбие құбылыстың барлық салаларын реттеп,жөнге ... ... ... есептеледі.Құқық мемлекетті,қоғамды,азаматтардың
заңды мүдделерін қорғау қызметінде жүзеге асырады.Осыларға қоса ... ... ... ... ... норманың құрылымы, жүйелері және олардың түрлері
Құқықтық ... ... ... ... көлемдісі,ең маңыздысы.Құқық адамзаттың әділдік және азаттық
идеяларына негізделіп,көбінесе заңдарда ... ... ... ... ... ... норма-қоғамдық
қатынастарды реттеуге қолданылатын әлеуметтік ережелердің бір ... ... ... ... ... ... ... саясаттың іс жүзіне
асырудың құралы. Құқықтық норма қоғам мүшелерінің мінез-құлқын, іс-әрекетін
арнайы ережелермен реттейді.
Жеке дара ... ... ... бір жүйесі құқық бола алмайды.
Құқық деп қоғамның билігін, саясатын, ... іс ... ... ... нормативтік актілердің жиынтығын айтамыз. Сонда да жеке дара
құқықтық ... ... зор. Оның ... өте ... ... Қоғамдық мүддені, саясатты, мемлекеттік билікті, бостандықты,
теңдікті, әділеттікті, адамгершілікті, заңдылықты, тәртіпті, ... ... ... ... әлеуметтік жағдайын, денсаулығын тағы
басқа демократиялық іс-әрекеттерді.
Құқықтық ... ... ... ... ... ... құралы, сол арқылы
адамдардың, заңды тұлғалардың қарым-қатынастарына дұрыс беріп отырады;
- құқықтық нормалар қоғамдық құрылыс жүйені ... ең ... ... ... ... ... іс-әрекеттерге жауапкершілікті
күшейтіп отырады;
- құқықтық нормалар ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік жағдайдың жақсаруына
мүмкіншілік жасап отырады;
- құқықтық нормалар халықаралық,мемлекетаралық байланысты, қатынасты
жақсартудың құралы.
Құқық – ... ... ... ... қамтамасыз етілетін,
қоғамдық
қатынастарды реттейтін нормалардың жиынтығы. Құқықтық ...... ... ... қатынастарының жақсы дамуының, үлгісі деуге болады. Ол
адам істерінің, жұмысының, тәртібінің шеңберін анықтап, олардың бостандығын
және қарым-қатынасын ... ... ... реттейтін норма екі тұрғыдан қарастырады:
бірінші – адамдардың ... өз ... өз ... ...
жоспарлауы (ішкі бостандық);
екінші - өз мүдде-мақсаттарын өздері ... оны ... ... ... ... барлық процесс, барлық қарым-қатынастар құқықтық нормалар
арқылы реттеліп, басқарылып жатады. Нормативтік актілер ... ... ... ету ... біріктіріп қоғамның дұрыс, жағымды
дамуына, жалпы халықтық тәртіптің ... ... ... отырады.
Құқықтық норманың негізгі сипаттары:
1. Норма қоғамға, адамдарға ең қажетті, керекті қарым-қатынастарды реттеп-
басқарып отырады. Ол ... ... ... ... ... ... және ... экономикалық,
саяси, әлеуметтік, рухани, мәдени тағы басқа даму ... ... ... Бұл ... ... бағыттары, қағидалары
Конститутцияда және заңдарда көрсетілген.
2. Норма көп қатынастардың мазмұнын, ... ... ... анықтап, көрсетіп отырады. Болашақ қатынастың, оны реттеудің,
орындалуының «үлгісін» жасайды. Міне осы «үлгілерді» ... ... ... ... ... ... жатады.
3. Нормативтік актілердің көпшілігі өзгермей қатынастарды көп жылдар дұрыс,
жақсы реттеп, басқарып ... ... ... Бұл екі ... тұрақты процесті типизация деп аталады. Мұның маңызы ... ... ... ... ... ... зор үлес ... Нормативтік актілер жалпы мемлекеттік норма, оның орындалуы жалпы
қоғамдық міндет, оны ... ... ... ... олар ол
нормалардың дұрыс орындалуына үлес қосады.
Сонымен ... ... ... көрсетілген сипаттары, оның
мазмұнын,
маңызын, қоғамдағы қарым-қатынастарды реттеп-басқаруын ... ... ... ... ... мемлекеттік органның қабылдаған бекіткен актісі, оның заңды күші
бар. Мұндай нормалар қоғамдағы тәртіптің үлесіне ... ... ... ... ... көпшілігі дұрыс орындайды.
2. Нормада субъектілердің құқығы мен міндеттері, орындалу жолдары толық
көрсетіледі. Егер де көрсетілмесе субъектілердің өз ... тек ... ... ... ... ... түрде орындалмаса, еріксіз орындатылуы.
4. Құқықтық нормалардың жүзеге ... ... ... ... Құқықтық норма адамдардың, қоғамның тәртібінің кепілдігі болуы.
Құқықтық нормасыз қоғамда ешқандай дәрежелі заңдылық, ... ... ... ... ... тиіс емес. Құқықтық норманың мазмұны
толық болуы керек. Сонда ғана оны ... ... ... өмірде мазмұны
толық емес нормалар кездеседі. Бір нормада қатынастың мазмұны көрсетіледі,
екіншісінде-оны ... ... ... ... ... ... нәтижесін көрсетеді. Үшеуін біріктірсе бір толық норма ... ... ... ... өте ... ... Нормалардың басым
көпшілігі толық түрде болады. Егерде толық болмаса жетіспейтін элементтерін
сілтеме арқылы тауып алуға болады.
Сонымен ... ...... ... ... ... міндеттерін реттеп-басқарып отыратын жалпыға ... ... ... нормаларының құрылымы, жүйелері және түрлері.
Құқықтық нормалардың элементтері ... оның ... ... ол ... ... ... қатары, бағыты,
мақсаты нормативтік актілердің түріне байланысты. Құрылымы жөнінде құқықтық
нормалар екі түрге ... ... ... ... және тәртіп
ережелерінің нормасы.
Негізгі заңды нормаларда элементтердің мазмұны норманың ... ... ... ... ... ... ... Республикасының
«Салық туралы» заңында норманың элементтері 1-бабында көрсетілген.
Тәртіп ережелерінің нормаларында ... ... ... бөлімдерінде көрсетіледі. Құқықтық нормалардың элементтері:
диспозиция, гипотеза, санкция.
Диспозиция – қатынастың мазмұны мен ... ... ... ... ... ... ... құқықтық тәртіптің
үлгісі-моделі. Мысалы, қазақстан Республикасының Азаматтық ... ... Екі ... көп ... ... мен шарттардағы тұлғалардың міндеттері
мен құқықтары айқын көрсетілуі. Диспозицияның үш түрі болады:
- жалпылама түрі-нормада субъектілердің құқығы мен ... ... ... ... ... заңда республикалық, облыстық,
аудандық органдардың міндеттері жалпылама көрсетілген;
- толық-айқын түрі – диспозицияның мазмұны ... анық ... ... ... ... ... мазмұны толық
көрсетіледі;
- сілтеу түрі – диспозицияның мазмұны ... ... ... ... азаматтық кодекстің бірнеше баптарына сілтеме қолданады.
Гипотеза – диспозиция қашан басталады, ... ... ... керек, осы жағдайларды көрсетеді. Мысалы, бұзақылық үшін ... адам ... ... ... ... (Қазақстан Республикасының
Қылмыстық кодекстің – 7 бабы). Гипотезаның үш түрі болады:
- егерде норманың ... бір ... ... немесе болмауымен
байланысты болса мұндай гипотезаны жалпылама деп ... ... ... ... ... ... болуы немесе болмауымен
байланысты болса ондай гипотезаны – күрделі гипотеза деп атайды;
- егерде норманың іс-әрекеті ... ... ... ... арқылы
басталса – мұндай гипотезаны альтернативтік гипотеза деп атайды.
Санкция – диспозиция мен гипотеза ... ... оның ... ... басталуы мен қолдануы. Санкцияның үш түрі болады:
- абсолютті-айқын санкция: жұмыстан шығару, қызметін төмендету, айып төлеу
тағы басқа;
- ... ... ... ... мен ... ... ... кодекстік баптар);
- альтернативтік санкция. Санкцияның ... ... ... тиісті мекеменің еркінде-құзырында.
Осы үш элементтер толық болса ғана нормативтік акті өз міндетін, өз
рөлін дұрыс,
уақытында, жақсы ... ... ... ... бір екі ... жоқ
болса, сілтеме арқылы оларды тауып алу керек.
Нормативтік актілердің жеке баптарына ... ... ... ... ... тек ... мен диспозиция ғана
болады. Қылмыстық кодекста тек диспозиция мен санкция ғана ... ... ... элементтері нормативтік актінің әр баптарында болуы мүмкін
немесе бірнеше ... ... ... ... ... Оны тауып
алуға болады.
Құқықтық нормалардың элементтерінің құрылу ... ... ... үш ... ... диспозиция, санкция) толық
келтіру. Мұндай тәсіл нормативтік актілердің ... ... ... нормалардың іске асуын, орындалуын жеңілдетеді.
2. Сілтеме тәсіл норманың жетіспейтін элементі туралы осы заңның ... ... ... ... ... ... ... – норманың жетіспейтін элементі туралы басқа ... ... ... ... ... ... ... нормативтік актілердің баптары
бір-біріне
ұқсас емес баптарда норманың элементтері түгел болмайды, ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді:
1. Қоғамның әр саласына қарай ... ... ... ... ... ... ... тағы басқа бағыттағы
нормалар.
2. Құқықтың саласына қарай мемлекеттік, ... ... ... ... ... азаматтық-процессуалдық, қылмыстық-процессуалдық
тағы басқа саладағы нормалар.
3. Атқаратын жұмысына қарай нормалар екіге бөлінеді: ... ... ... ... ... ... үшке ... міндеттеуші нормалар; тыйым
салушы нормалар; ерік беруші нормалар.
5. Норманың элементтерінің құрылымына ... ... ... ... ... ... нормалар – мазмұны толық анық жазылған
элементтері түгел; салыстырмалы нормалар – мазмұны, элементтері ... ... ... ... ... ... ... балама
(альтернативтік) нормалар – ... ... ... ... ... бағыты, әдісі болуы.
6. Субъектілеріне қарай нормалар екіге бөлінеді: жалпылама нормалар,
арнаулы нормалар.
7. ... ... ...... ... ... реттеп-басқаратын нормалар. Мысалы азаматтық,
қылмыстық, заңгерлер, дәрігерлер, мұғалімдер, ... ... осы ... бағыттар бойынша құқық өзінің күнделікті қоғам
өмірін
реттеп, басқарып отырады. Мазмұны ... ... ... ... ... ... ... құқығы мен міндеттері, заңдарды өзгерту,
жетілдіру, толықтыру жөніндегі пікіплер мен көзқарастарды жинақтап құқықтың
қоғамдағы ... ... ... ... ... отырады.
Құқықтық нормалардың иүлтіксіз орындалуы азаматтарды тәрбиелеу, бақылау
әдістерімен қатар ... ... ... ... тарту арқылы қамтамасыз
етіледі.
Сонымен құқықтық ...... ... ... ... ... ең күрделі түрі.
Қазақстан Республикасының құқықтық нормалары.
Қазақстан тәуелсіздікке қолы жетіп, ... ... құру ... даму процесі басталып, аяқталмаған жағдайда нормативтік актілердің
дамуын жан-жақты зерттеп жақсы түсінуге толық мүмкіншілік бар.
Құқық пен мемлекет қоғамның экономикалық, ... даму ... және ... ... ... ... үшін ... Бұл – объективтік процесс. Сондықтан құқықтың қоғамда қалыптасуы үш
бағытта дамуда:
- ... ... ... ... қатынастарды реттеп-басқару үшін
құқықтық нормалар қабылданып, қызмет жасауда;
- қоғамның ... даму ... ... ... ... ... ... нормативтік актілерді дайындау;
- қоғамның өткен дәірін ғылыми тұрғыдан зерттеп заңды ... ... ... ... ... ... ... нормалар қоғамның экономикалық-әлеуметтік
қажеттіліктері
Арқылы ... ... ... ... ... тек қоғамның әлеуметтік-
экономикалық даму процесін басқарумен шектелмейді. Сонымен бірге адамдардың
және заңды тұлғалардың қарым-қатынастарын да реттеп-басқарып ... ... ... ... ... дамуы қажеттілігін,
тілектерін жақсы дұрыс түсінуін – ... ... ... Ал ... ... нормативтік актілер арқылы реттеп-басқаруды –
субъективтік ... ... екі ... арасында тығыз байланыс, бір-біріне тәуелділік, іс-
әрекетінде бірлестік болады. Бұларсыз объективтік және ... ... ... ... ... мемлекет бұл процестің біржақты дамуына
жол бермеуге тиісті. Субъективтік құқықтың белгі-нышандары:
- субъектілердің құқықтарының заңды түрде ... ол ... іске ... пайдалануға мүмкіншіліктің болуы;
- субъектілердің бостандығын, құқықтарының дұрыс ... ... ... болуы.
Қазақстан мемлекетінің құқығының объективтік және ... ... Бұл ... ... ... ... өтті. Құқықтың
даму негіздері де, нысаны да ұқсас деуге болады. Тек ... ... ... ... Қазақстан мемлекетіміздің құқығының даму ... ... ... және ... ... өте ... Дамыған елдердің демократияны дамыту тәжірибелерін өте ... ... ... құқық нысанының түолері:
- құқықтық әдет-ғұрып, салт-дәстүр;
- құқықтық прецедент;
- нормативтік шарттар;
- нормативтік құқықтық актілер.
Қазақстан мемлекетінің нормативтік актілерінің ... ... ... ... органдар, қоғамдық ұйымдар мен
бірлестіктер, ... ... ... ұжымдары өздерінің құзіретіне,
өкілеттілігіне сәйкес нормативтік актілер шығарады. Олар ... ... ... ... ... ... орындалуын
Президенттің аппараты мен Конститутциялық Кеңес бақылап отырады.
Республика Конститутциясында көрсетілген жағдайда Президент заң ... және жай ... ... Республика Президентінің жарлықтары
Конститутция мен ... ... ... және ... ... үшін
шығарылады. Республика Президентінің жарлығымен:
1. Республика Президентінің актісін шығаруды талап ететін Президенттің
конститутциялық өкілеттігі жүзеге асырылады.
2. Конститутцияда және ... ... ... ... ... ... ... биліктің барлық
тармағының үйлесімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету мәселелері
шешіледі.
3. Парламенттің ... ... ... ... ... пен ... ... органдардың заңда көрсетілген міндеттеріне жатпайтын
мәселелерді құқықтық жүйелендіру жүзеге ... ... ... және ... ... ... мәселелер бойынша шешімдер қабылданады.
Республика парламентінің актілері: Парламент Республиканың ... күші бар ... ... оның ... ... және ... ... енгізу мәселелері жөніндегі
Парламенттің нормативтік ... ... заң ... ... өз құзіретіндегі мәселелер ... ... дара ... ... пен Палаталар өз құзіретіндегі мәселелер бойынша үндеулер,
декларациялар, мәлімдемелер және заңдық сипаты болмайтын өзге де ... ... ... заң ... және ... ... бірлескен отырыстарында қабылдаған кезде дауыс беру Палаталар
бойынша бөлек жүргізіледі.
Үкімет актілері – заңдардың және ... ... ... және ... орындау үшін шығарылатын ... ... және жеке ... Үкімет актілері алқалық отырыстарында дауыс
беру арқылы қабылданады, оған Премьер-министр қол ... ... ... ... жеке ... ... Үкімет қаулыларының және Премьер-
министрдің өкімдерінің Республиканың бүкіл аумағында ... күші ... ... ... ... ... мен Үкіметтің өзі, ал
Премьер-министр жоя алады.
Жоғары сот ...... сот ... ... ... нысанда еркін білдіруі. Бұл жоғарғы соттың Президимуы, Пленумдары мен
Төралқасының қаулылары мен өзге де актілері. Сот практикасының ... ... ... ... нормативтік актілерді Республикасының
жоғарғы сот Пленумының қабылдауға хақысы бар.
Министрлік – ... өз ... ... ... ... береді.
өздерінің жүйесінде бұл актілердің заң күші болады. Олардың орындалуын
өздері ... ... ... ... ... ...... өз құзіретіндегі мәселелер бойынша шешімдер, ал губернатор,
әкімдер – ... ... ... ... ... ... мен өкімдер қабылдайды. Конститутцияға ... ... ... ... қысқартуды немесе шығысын
ұлғайтуды көздейтін ... ... ... оң ... ... ғана ... ... мүмкін.
Парламеттік Республика. Заң жүзінде жоғарғы өкімет ... ... ... ... ... ... ... Үкімет құрылады. Үкімет өз
жұмысы жөнінен парламентке бағынышты және оның ... есеп ... ... ... тағы ... ... ... қаулылар қабылдайды, шығарады.
Мемлекеттің басқа органдарының нормативтік актілер шығару, қабылдау,
бекіту құзіреттері ... ... көп ... ... 1993 ... ... ... Парламенттік Республика, 1995
жылғы екінші Конститутцияға сәйкес – Президенттік Республика болды.
Құқық нормаларының мазмұны.
Құқықтық нормалар жеке ... мен ... ... ... ... ... мінез-құлықтарын бекітеді. Құқықтық
қатынасқа түскен субъектілер құқық нормаларындағы ... үлгі ... ғана ... ... ... Формула жүзінде:
«мен солай істеуім керек, құқық нормасы меннен соны ... ... ... іс ... ... ... ... байланысты құқықтық
нормаларының мазмұны мынадай ерекшеліктермен анықталады:
1. Құқықтық ... ... ... ... тарихи жағдайлардың
тілек-талаптары мен қажеттілігі бекітіледі. Мысалы, Қазан төңкерісінен
кейін ... ... ... ... ... өтпелі дәуірдің барлық
талаптарын бекітті (жерді тартып алу, завод, фабрмкаларды тәркілеу,
байларды сайлау ... ... ... әменгерлікті, көп әйел
алушылықты жою).
2. Субъектілердің құқықтары мен міндеттері нақтылы, айқын мағынада
бекітіледі. Жеке және ... ... тек ... негізінде құқықтары
мен міндеттерін атқара алады. Құқықтық норма үлгісінен тыс әрекеттер
заңсыз деп танылады.
3. Құқықтық нормалардың мазмұны, ... және ... ... ... ... ... сауаттылығына тікелей байланысты болды.
Шашыраңқы, түсініксіз, қайталауы басым, дұрыс дәрежеде аударылмаған
құқықтық нормаларды ... ... ... ... ... ... формалар сияқты нақтылы-айқын және қысқа
болулары шарт. Көпсөзділік, мағынасы ... ... ... ... ... әкеп ... Белгілі күштер, партиялар, топтар және таптар ... ... ... өз мүдделерін құқық нормаларында бекітеді.
5. Әр кезде тиімді құқықтық нормалар ... ... ... прогреске жетелейді, шиеленістердің болуын тежейді. Керісінше,
тиімсіз нормалар өмірдің ... ... ... рөл ... ... мақсаты заң ғылымының жетістіктерін пайдалану
арқылы тиімді құқық ... ... ... ... Құқық
нормаларының мазмұнын аталмыш ерекшеліктерді біртұтастық мағынада
танып, зерттегенде ғана оның ... мен ... баға ... ... және дара ... ... ... әлеуметтік нормалармен салыстырып қарағанда
жалпы мазмұнға ие, бәріне ... ... ... бекітеді.
Осыдан мынадай қортынды туындайды: құқықтық нормалар өмірде болған
жағдайларға сан ... рет ... және ол жеке бір ... ... ... болып табылады. Мемлекеттік органдар
өздерінің құқық ... ... ... ... ... ... қабылдаған нормалардың бәрі құқықтық нормалар болып
саналмайды. Олардың шығарған көптеген кесімдері әр ... ... ... ... арналып шығарылады. Мысалы, ... ... бір ... ... ... ... жарлығы, министрдің төменгі сатыда тұрған бөлім, ... ... ... шығарған бұйрықтары, облыс әкімінің
аппараттағы бөлім басшысын тағайындау ... ... ... ... ... бұл жерде лауазымды тұлғалардың шығарған кесімдері өздерінің
құзырларына байланысты, бір ғана ... ... бір ... ... бар, басқа адамдарға ешқандай қатысы жоқ. Судьяның заң
негізінде шығарған шешімдері мен үкісдері де дара ... ... Дара ... ... нормалар сияқты нормативтік сипатқа ие ... бір ғана ... ... ... ... күшін жояды.
2.1. Әлеуметтік нормалардың түсінігі және мазмұны.
Өркенитте адамдардың ... ... және ... ... әр түрлі нормалар мен ... ... ... діни,дәстүрлі,әдет-ғұрып..Норма-бұл белгілі әлеуметтік қоғамның
қатысушыларының іс-әрекеттерінің үлгісі.Бұларсыз еш ... те ... ... ... ... нормаларды зерттейді. Барлық
нормалар бір-бірімен ... ... ... ... ... ... ... отырады.
Әлеуметтік нормалар тарихи дамудың белгілі бір кезеңінде ... ... ... ... топтар мен жеке адамдар ... ... ... ... үш ерекшеліктері
бар: 1) қоғамдық маңызы бар ... ... ... ... ... т.б. 2) белгілі бір жүйеге сәйкес келетін,міндетті
түрде орындалатын ... түрі мен ... ... 3) ... санкцияның негізі болуы керек.
Заң ғылымында қоғамдағы нормаларды 2 үлкен ... ... ... ... ... ... мәні ... топтыңда өздеріне
тән ерекшеліктері,негіздері болады.Құқықтанушылар техникалық нормаларды
зерттеумен көп ... ... ... ... тек ... қажет жағдайда ғана айналысады және ... ... ... ... ... объективтік критерилары
мен ерекшеліктерін бөліп көрсету өте ... ... ... ... ... зерттеу объектісі бойынша ерекшеленеді.
Әлеуметтік норма-адамдардың бір-бірінің,адамдардың бірлестіктермен
қарым-қатынасын, басқаша айтқанда әлеуметтік өмірді реттесе,ал ... ... ішкі ... қарым-қатынастарын
реттейді.Бұл қарым-қатынас ״адам және машина»,«.адам және ... және ... ... ... ... ... -екінші бір жағында жансыз заттар болады. Сондықтан оларды
жартылай әлеуметтік маңызға ие деп ... ... ... ғылыми
әдістерді,техникалық операциялар мен ... ... ... техникалық нормаларды табиғат құбылыстарымен.заңдарымен
салыстыруға болмайды.Біріншісі адамдар қолымен құрылса,екіншісі адамадардың
еркіне байланысты емес.Әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... мен ... норманың
ұқсастығы екеуіде адамдардың қызметімен тығыз байланысты,ал ... ... ... мен ... ... нормалардың арасында құқықтық актілермен бекітілетін,осының
арқасында заңды күшке ие болатын нормаларда бар.Оларды техникалық құқық деп
атауға болады.Бұл ... және ... ... ... ... ... ережелер,қаруды пайдалануда
)болатын ережелер.Кейде оны әлеуметтік норманың негізі депте атайды.Мұндай
нормалар өздерінің ұйымдастырушылық-техникалық ... ... ... ... ... алады.Олар мемлекетпен шығарылады,оның
еркіндігін білдіреді,мемлекеттік ... ... ... ... ... реттеуші қызметін
басқа құқық нормаларымен бірлесе ... ... ... ... ... ... салада болатын техникалық
нормалар құқық пен ... емес және ... ... ... ... ... ... ... немесе дәрі ішу
ережесі)
Экологиялық жағдайларды және теңдікті бұзған кезде жауаптылық шаралары
қолданылады.Табиғи ... ... ... өсу адам ... ... ... ... кезеңінде техникалық нормалардың
рөлі арта түсуде.Бұл нормаларды сақтау,сақтамаудың нәтижесі адам ... ... зор ... ... ... ережелерді сақтамау салдарынан
әртүрлі апаттар,авариялар,басқада жағдайлар болуы мүмкін. Жай ғана бір
қателік,немқұрйлылық,техникалық ... ... ... орны ... ... азаматтық саладада,әскери саладада болады. Техника
күрделенген сайын оны басқаруда күрделене түспек.
Енді ... ... ... ... ... ... ... нормаларға тоқталып кетейік.Бұл
нормалардың көбі сәйкесінше ... ... ... ... ... ... ету және етпеу,асырау жағдайындағы
санитарлық ережелерінде ... ... ... ... ... белгіленген.Бұл нормаларды қалай бөлуге болады? Техникалық
сиқтыма ?Бірақ бұл жерде ... ... сөз ... ... жоқ ... сиқтыма ? Алайда жануарлар мен адамдар ... ... ... ие ... ... ... типі
бойынша,табиғи – құқықтық норма деген жөн шығар.
Жоғарыда ... ... ... ... және ... ... реттейтін кеңінен таралған құрал
болып табылады.Олар ... ... ... қорғап,қажетті бағытқа
бағыттайды.Әрине әлеуметтік нормалар құрамына құқықтық нормалар да ... ... – бұл ... ... және ... емес шекараны
көрсететін объективті маңызды ереже.Әлеуметтік норма қоғамдық ... ... ... ... ... ... объективтік заңдар
норма болып ... ... ... ... адамдар
қоғамымен,әлеуметтік тәжірибе арқылы келеді.Біреулері уақыты келгенде
жойылады,басқалары ... ... ... топ ... ... ... ... әлеуметтік норманың пайда болуы,қалыптасуы
субъективті фактор болып ... ... ... және ... деп ... ... пайда болуы туралы
Энгельс былай деді: Қоғамның алғашқы даму ... күн ... ... ... бөлу немесе айырбастау ,өнеркәсіп, туралы
жалпы ережелерге әрбір жеке тұлғаның ... ... ... ... ең ... ... ... табады.Содан соң заң болып
қалыптасады.
Құқық басқа нормативтік ... ... және ... ... Ол ... ... ... қатаң және мақсатты
бағытта реттей бастады.Бұрынғы қоғамдық билік пен ... ... ... ... ... ... ... мәжбүрлеу
шараларын қолданатын көпшілік билік пайда ... ... ... ... ... ппроцесімен,адамадардың ерекше
табиғи-биологиялық және қоғамдық тұлға ... ... ... «Норма», «ереже» ... тең және ... ... олар ... ... бірінен соң
бірі анықталады: норма-бұл ереже,ереже-бұл норма. Алайда ... ... ... ұғымына қарағанда, «ереже» өте тар термин.Соған байланысты
бір-бірімен сәйкес келе бермейді.Құқықтық нормалар өзінің құрылымы ... ... ... тек оның ... ғана ... көбі ... өте бай келеді.
Әлеуметтік норма- жай ... ... ... ережесі емес.Ол
сонымен қатар өмірде ,тәжірибеде ... ... ... Бұл жағдайда нағыз іс-әрекеттер ереже болып қалыптасады.
Норма-бұл белгілі бір нәтижеге,мақсатқа ... ... ... ... ... ... ... емес,кеңінен
таралған қарым-қатынастарды реттейді. ... ... ... таппайды. «Норма» үнемі сыртқы және ішкі қарым-қатынастарды
реттеуге ... ... ... ... ... ... үшін,ең алдымен,оларды
қоғамның тарихи дамуының жемісі деп ұғыну керек.Марксизм ілімі адамдардың
іс-әрекеті мен ... ... ... ... өте ... ... ... қоғам дамуының негізі ... ... ... ... ... ... ... Әр түрлі қоғамдық
экономикалық формациялардың өздеріне тән әреуметтік нормалары қалыптасады
да,олардың құрамы мен ... ... ... ... формацияның қалыптасуына ... ... ... ... ... ... сахнасына шыққан жаңа ұрпақтар оны дайын ... ... ... құралы ретінде пайдаланады. Әрбір
қоғамдағы әлеуметтік әртүрлі саланы ... ... сол ... нормалардың тұтас жүйесін құрайды.
Қоғамдағы индивидтердің, адамдардың мінез-құлықтары арнайы нормалар
шеңберімен шектелген.Қоғамда қабылданған ... пен ... ... бір ... ... мінез-құлқын
қалыптастыруды талап етеді.Әр ... ... ... қабылдаған
нормаларға өзінің ... ... ... тыныс-тіршілігіне жат талаптар мен ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Жеке адамның ... ... ... ... ... сай ... қажет.Сондықтан қоғам
қабылдаған адамдардың мінез-құлықтарының жиынтығы ережелері ... ... мен ... сан алуан ... ... ... сай ... ... ... нормалар адам ... жат ... ... ... ... ... салады,айыптайды.Жеке адамның
санасы қоғамдық қатынастардың жемісі ретінде сол орта қабылдаған ... ... ... сана ... ... Әлеуметтік нормалар
дегеніміз қоғамдық маңызы бар қоғамдық қатынасты реттейтін,қабылданған ... ... ... ... ... тән
ерекшеліктері бар:
1. Әлеуметтік нормалар қоғамдық сана деңгейімен қабылданады,бірақ бәріне
бірдей міндетті ... ... ... ... қарт адамдарға орын беру.
2. Тарихи дамудың сатысымен бағаланады ... ... ... ... ... ең ... ... қасиеттеріне
жатқызған болса,қазір дағдарысқа ұшырауда.
3. Қоғамдық қатынастардың барлық салаларын реттейтін ... ... ... ... ... міндеттерін атқару
үшін,олардың негізгі компоненттері қоғамның ... бір даму ... ... ... ... белгілі бір ... ... ... мен ... ... ... нормалардың араларында
сәйкессіздік болады.Мұндай сәйкессіздік әсіресе діни нормалар ... ... ... айқын көрінеді. Кең түрде алғанда
әлеуметтік нормаларға ... және ... ... және ... ... ... нормалардың компоненттері бір-бірімен тығыз
байланыста. Жеке адамдардың әлеуметтік нормаларды қабылдап,ішкі ... ... ... ең бір маңызды саласы.
Әлеуметтік нормаларды қабылдауға бейімдеу ... ... ... ... ... ... ... жағы- сол нормаларды
сыртқы талаптан адамның ішкі ... ... ... және ... қатынастарды
жетілдіруге,болашақ адамдардың санасының қалыптасуына ықпалын тигізеді.
Қоғамдағы ... ... ... нығаюына сан-қырлы құбылыстар
мен толып жатқан факторлар өздерінің әсерін тигізіп жатады.Оларды үш топқа
бөлуге болады:
- ... ... ... ... миграциясы,адамдардың өмір
сүруінің ұзаққа созылуы,егіннің жақсы өнім беруі т.б.;
- ... ... ... ... ... ... ... өзара қатынастарын өздерінің сапалы орындауы.
Қоғам реттеушіліксіз өмір сүре алмайды, ол дегеніміз адамдардың өмір
сүрудің әр түрлі ... ... ... ... ... ... асырылады.Норма дегеніміз-бір қатынасты
реттеп,басқаратын ереже.
Қоғамдағы қатынастарды реттеп басқаратын нормаларды төрт ... ... ... нормалар-ғылыми тұрғыдан зерттеліп,тәжірибеден өткен
ұсыныстар.Мұндай ұсыныстарды ғылыми норамлар деп те атайды;
- ... ... ... ... және ... ... нормалардың көпшілігі осы топқа жатады;
- құқықтық нормалар.
Қоғамдағы көптеген қарым-қатынастарды реттеп басқарып отыратын негізгі
құрал-әлеуметтік нормалар.Олар ... ... ... ... қамтамасыз етіп отырады.Бұл объективтік процесс.Әлеуметтік
нормалар көне заманнан адам ... ... өмір ... ... ... ... ... арқылы қоғамдағы
қатынастардың өзара байланысы өзгеріп,жаңарып,дамып жатады.Сол арқылы
қоғамның ... ... ... ... ... нормалар – қоғадық қатынастарды реттеуде қолданылатын
жүріс-тұрыс ережелері.Әлеуметтік нормалар келесі ... ие: а ... ... пәні тек ... ... ... ол ... қатынастар ;
ә субъектілік құрамы әлеуметтік саланың өкілдері ... ... ... ... ... ... нормалар адамдардың іс-әрекетінің мінезінің,тәртібінің қоғамдық
ережесі.Жеке адамдар ұжымдар,бірлестіктер,одақтар,ұйымдар осы ережеге
сәйкес өмір ... ... ... ... дәрежедегі ереже,бұл нормаларды дұрыс,жақсы
орындау бар ... ... ... ... ... ... ... нормалар-жай ғана ереже емес,ол қоғамдық міндетті түрдегі
ереже.Ерікті түрде орындалмаса еріксіз ... тиіс ... ... ... ... даму ... ... осы көрсетілген белгі-нышандары,ерекшеліктері арқылы әлеуметтік
нормалар ... ... ... ... ... ... ... түрлері:
- құқық нормасы;
- моральдық ... ... ... ... ... ... қоғамдық ұйым,ұжымдардың ереже-қағидалары;
- адамгершілік ... ... ... нормалары-адамдардың көне дәуірден қалыптасқан ... мен ... ... ... ... ұлттың,әр халықтың өздерінің
ерекшеліктерінен қалыптасқан ... ... ... ... қуу т.б. дәстүрлері;
- діни,имандылық,инабаттылық нормалар.
Осы әлеуметтік нормалар ... ... ... өмір сүруінің
ережесі деп ... ... ара ... ... ... өздерінің дербестігімен бірге өзара
тығыз байланыста дамиды.Себебі, олар бір экономикалық ... ... ... ... ... ... ... нормаларды әдет-ғұрып,діни
нормаларының,қоғамдық,коорпаратвтік ... ... ... жиынтығы құрайды.
Әлеуметтік нормалар-бұл адамдардың арасындағы қатынастарды ... ... ... ... адамдардың
табиғатқа,техникаға,өндірістік құрал-жабдықтарға қатыстығын сипттайтын
ереже.Ал,техникалық-юридикалық нормалар ... ... ... ... ... нормалардың белгілері ... ... ... және ... міндеттілік
мәнділігі,3.адамдардыңсаналы-ерікті қызметі ... ... ... мен және ... ... мен ... даму деңгейі мен шарттасуы;6.қоғамдық қатынастарды
реттеуі.
Әлеуметтік нормалардың ... екі ... ... керек:біріншісі-
қоғамдық мүдде-мақсатты орындау,іске асыру бағыты;екіншісі-жеке ... ... ... ... бірлестік.Өмірде бір
жақты әлеуметтік норма ... ... ... ... ... ... даму ... жаңа қарым-қатынастар
қалыптасады.Бұл объективтік ... ... жаңа ... ... субъективтік процесс. Әлеуметтік норма көп және әр
түрлі.Бұл оның ... ... ... ... ... олар ... ... бойынша түрлерге,топтарға
(жай және ... және ... ... және «өлі»)деп
бөледі.Ал заң ... бұл ... ... ... ... ... ... бөледі.
Өмірде адамдар әр түрлі қатынастарда ... ... ... сан ... ... үшін ... ... жеткіліксіз.Сондықтан,құқық
нормаларымен қатар қоғамда ... ... ... ... нормалары,қоғамдық ... ... мен ... да ... ... маңызды рөл атқарады.Олардың ... ... және ... ... ... ... ... қоғамдық қатынастардың жалпыға бірдей міндетті мемлекеттік
реттеуші ... ... ... әлеуметтік нормалардан (әдет-ғұрып,діни
нормалары,адамгершілік,қоғамдық ұйымдарнормалары( ... ... ... заңдық нормасы жалпы сипатта
болады деп дұрыс айтылады.Ол қандайда бір ... ... ... ... белгілі бір түріне және сол арқылы ... ... бір ... ... тұру,шарт жасасу ережесі,сайлау
рәсімі,жұмысқа қабылдау не одан ... ... ... ... ... ... ... басшылықты
жүзеге асыратын әлеуметтік топтардың мүделеріне толық және ... ... ... норма-қоғам қабылдаған адамдардың мінез-құлқының,іс-
әрекетінің,тәртібінің ережелерімен оларды реттеп-басқару ... ... ... – бұл ... ... ... және ... дұрыс қолдануының ережелері. Мысалы; техникалық нормаларға ... ... бір ... ... орындау ережелері, шикізатты қолдану
ережелері, мелекеттік ... ... ... Техникалық
нормалар төмендегідей ерекшеліктерге ие: а) бұл ... ... пәні ... ... емес ; ә) ... ... тек адамдармен ғана емес
, сонымен қатар сыртқы ... , ... ... ... ... ... прогресс уақытында техникалық
нормалардың маңызы өте зор.Табиғатпен ... ... ... техникасыз өмір жоқ. Сондықтан адамдардың ... ету ... ... ... күттірмейтін мәселелердің ең
күрделісі.
Техникалық және ... ... ... ... байланыстылықта
болады. Нақты айтқанда , қоғам үшін маңызды техникалық нормаларды мемлекет
пен құқық қолдайды, нәтижесінде олар ... бір ... ... ... ... ... ... – заңды жүріс-тұрыс ... ... ... ... ... ... ... ережелерін бұзу ... үшін ... ... ... мен ... ... актілер,оның өзі ... ... ... ... ... актілер,мұның да бірнеше түрі бар.
3.Экологиялық техникалық нормалар.
4.Табиғат,адамды ... ... ... ... ... ... сақтау бағытындағы техникалық нормалар.
6.Отбасында пайдаланатын техникалық нормалар.
7.Мемлекеттік органдарда,қоғамдық ... ... ... ... жеңілдететін техникалық нормалар.
Құқықтың маңызы,рөлі,әсіресе нормативтік ... ... ... ... сапасын көтеріп еліміздің
әлеуметтік,экономикалық жағдайын ... үшін ... ... ... ... ... ты сертификат беруі керек.Стандарт-заттың (техниканың)нормативтік
сапасы мен сипаттамасы туралы мемлекет бекіткен ... ... ... ... ... ... тексеріліп отырады.
Техникалық норманың ең ... ... ... ... ... таза ... ... дамуына,зиян
келтірмеу,экологияны жақсарту ғаламдық проблема.Сондықтан дүние жүзіндегі
барлық ... бұл ... зор ... ... ... ... сапасын жақсартуда.Біріккен Ұлттар Ұйымы да бұл мәселені қатаң
бақылауға алып отыр.
Техникалық норманың екінші маңызды ... ... ... ... көп ... ... ... азық-түліктің,дәрі-
дәрмектің,медицинада қолданылатын техниканың сапасын жақсарту;еңбектің
қауіпсіздігін,адамның рухани сана-сезімін,білімін көтеру.
Қазіргі заманда техникалық,технологиялық,экологиялық ... ... ... ... ғана міндеті емес,сонымен бірге бұл ғаламдық
проблемаға ... ... ... саласы және қоғамдағы барлық
ғалымдар үлес қосуы керек.
2.2. ... ... ... діни, салт - дәстүр, әдет – ғұрып,
саяси нормалардан ерекшелігінің негіздері.
Құқықтық ... ... ... және қабылдаған бәріне міндетті
және орындалуы,сақталуы қажет болған жағдайда ... ... ... ... нормалар әлеуметтік нормалардың бір түрі
ретінде ең маңызды және ... ... ... ... ... ... және діни нормалар.Азамат тарихында жаратқан иемізден жер бетіне
төрт ... ... ... пайғамбарға-
Забур,Исаға-Інжіл жәнеи ең ... ... ... ... осы кітаптарда және діни ілімдерде көрсетілген
талаптар мен ... ... ... ... тән ... бар:
а)Орындау жеке адамның өз еркімен болады. «Дінде зорлық жоқ»,-деп
көрсетілген қасиетті ... ... ... ... адам және азаматтардың бәріне
бірдей ... ... ... мектептен бөлінген.Діни
нормаларды қабылдау ... жеке ... ... ... ислам діні мемлекеттік дәреже санатындағы Сауд
Арабиясы,Иран,Пәкістан,Марокко,Йемен,Біріккен Араб Эмираттары сияқты 28-
ге жуық елдерде діни нормаларды орындау ... ... ... діни нормаларын уағыздайтын қоғам,ұйымдардың қызметтерінің
антиконституциялық насихатқа жол бермеуін ... ... сот ... тиым ... ... ... ... гуманизм,адамгершілік сияқты
қағидаларды іс жүзіне асыру қажеттігі бүкіл қоғамға пайдалы ... ... ... ... ... ... ... ең
ауыр күнә деп таниды.
Діни нормалар деп әртүрлі діндермен орнықтырылған және осы ... ... ... ... ... ... ... Олар әртүрлі діни
кітаптарда көрініс тапқан: Құранда, Інжілде, Тәуратта, ... ... және т.б. Бұл ... діни ... және қызмет етуінің тәртібін анықтайды, діни рәсімдерді
орындау, шіркеулік қызмет тәртіптерін ... көз ... ... бір ... дәуірлерде діни нормалар
заңды ... ... ... ... , ... азаматтық-құқықтық,
отбасы-некелік және т.б. қатынастарды реттеген. Қазіргі кездегі бірқатар
ислам ... ... мен ... ... ... ... реттейтін діни, құқықтық және моральдық нормалардың негізі
болып ... ... ... ... жастарды
инабаттылыққа,парасаттылыққа,адамгершілікке тәрбиелеуде өте зор ... ... ашық өмір ... ... ... ... ... ұйымдар орнықтырған нормалар бірқатар қатынастарда қолданыстағы
құқықпен тығыз байланысқа түседі. Мысалы, Конституция әрбір адамға ар-ождан
бостандығын, кез-келген дінге ... ... сену ... ... ... ... ... құқықтық негізін бекітеді. Діни ... ... ... ... ... Олар ... оқу ... етуге құқылы. Діни нормалар-бұл әлеуметтік ... ... діни ... ... ... ... ... мінез-құлық
ережесі.Бұл нормалардың орындалуы әр-адамның сана-сезіміне байланысты,бұл
дүниедегі күнәһар адамдар о дүниеге барғанда құдай ... ... ... ... діни ... ... нәтижесі деп білуіміз
қажет.
Құқық және корпоративтік нормалар. Корпоративтік ... ... ... ... ... ... жарғылары мен басқа да құжаттарында бекітілген нормалар,
сонымен қатар, ... және ... ... ... ... ... нормалар азаматтық қоғамның,мемлекеттің
экономикалық,әлеуметтік,мәдени,рухани дамуына көп үлес қосады.
Корпоративтік нормалар мен құқықтық ... ... ... де ... бір ... ... ... жазбаша құжаттарда
бекітілуінен байқалады.Ал ... ... ... ... олар ... ... ұйымдардың мүшелердің ғана еркі мен
мүдделерін білдіреді және ... үшін ғана ... ... ... ... бұзушыларға ұйымның жарғысында көзделген әсер ету
шараларды қолданылады. Қоғамдық,кооперативтік ... ... ... ... жатады.Бұл қандайда болмасын ... ... ... ... одақтардың мүшелікке негізделген ерікті
қоғамдардың(әйелдер,жастар,ардагерлер,ғылыми-техникалық,мәдени-ағарту,дене
шынықтыру-спорт және өзге де ... ... мен ... ... корпоративтік нормалар деп аталатындар нормалардың ерекше
тобын ... ... ... ... және өзге ... ... мен ... актілеріндегі нормалар да соларға жатады.
Бұл нормалар осындай ұйымдардың мүшелері арасындағы қатынастарды,сондай-ақ
ұйымның өзінің басқа ұйымдармен және мемлекеттік ... ... ... ... ... біршама ұқсастығы
болады,Мысалы,корпаративтік нормалар да,құқық нормаларыда уәкілдік берілген
органдар(мемлекеттік органдар,қоғамдық бірлестіктердің жиналыстары ( ресми
белгіленген тәртіппен ... ... ... ... құқық
нормаларының өзгешелігі корпоративтік нормалар тиісті ұйым мүшелерінің
ғана еркі мен ... ... және ... үшін ғана ... ... ... және тәртіптік ықпал ету шараларына жеке
ұйымның жарғысында кзделген шаралар ... ... ... ... бірлестіктер мелекеттік-құқықтық қатынастарға
қатысушылар ретінде ... ... ... ... мен ... да ... бірлестіктерге халық депутаттығына
кандидаттар ұсыну,сондай-ақ сайлау комиссяларына өз өкілдерін тағайындау
құқығы ... ... мен ... ... мақсаты ретінде пайда келтіруді ... ... заң ... өзгеше көрсетілмесе,жарғы не құрылтайшарты
мен жарғысы,не тек құрылтай шарты да ... ... ... болып
табылады.Азаматтық заңдарға сәйкес заңды тұлғалар деп танылған ұйымдардың
құқық қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігін ... ... ... ... ... ... болады.Заңды тұлға ретіндегі қоғамдық ұйымның
арнайы құқық қабілеттілігі ,яғни өзі кіруге ... ... ... ... нормаларымен белгіленеді.Кооперативтік және қоғамдық ұйымдар
жарғыларының нормалары заңды тұлғаның әрекет қабілеттілігін,шарттар ... ... ... өкілдікті жүзеге асыратын адамдар мен органдардың
тізбесін анықтайды.Бұл нормаларды ... және ... ... ... ғана ... ... ... жасайтын тұлғалардың бәріде басшылыққа алуға тиіс.
Құқық және әдет-ғұрып. Әдет ... ... ... әрекеттердің
нәтижесінде қалыптасқан ережелерді атайды. Ұзақ уақыт бойы өмір сүруінің
нәтижесінде ... ... ... ... ... әдет ... ... көне дәуірден тәжірибеден өткен қоғамға ... ... ... ... ... ... ... кірді.Азаматтық қоғамның көптеген қарым-
қатынастарын әдет-ғұрып нормаларымен реттеп-басқарады.Мемлекет пен ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік күші бар нормаға айналдырып отырады. Әлеуметтік
нормалардың тағы бір түрі ... ерте ... ... адамның
сана-сезімінде сан рет қайталанып ... ... ... ... ... ... айналған,мысалы,бөгде адамды сыйлау,құрмет
көрсету.Әдетте,әдет-ғұрып ұлттық және жергілікті болып келеді.олар ... ... ... ... ... ... ... шараларды қолданумен ғана шектеледі,айталық,жұрт алдында
сөгу,айыптау.Әдет-ғұрып ... ... ... ... кең тарған нормалар жүйесіне жатады.Мемлекетте өмір
сүретін ұлттар мен этностар көп ... ... да ... ... қалыптасқан елдерде әдет-ғұрыптар бір этностың ғана
ғасырлар бойы қалыптасып,қабылдаған ... ... ... болып қалыптасуы мына жағдайларға байлансыты:әр халықтың
әдет-ғұрып ... сан ... ... ... ... ... болып қалыптасады.Климат,жердің көлемі,ландшафты,жердің
орналасуы,табиғи фактор ... ... ... ... ... өмір сүретін этностардың әдет-ғұрыптарымен
Еуропаның дәстүрлерін салыстыруға ... ... сол ... ... байланысты әдет-ғұрыпты
қалыптастырады,тәуелде етеді.Мысалы,қазақ халқының қоақжайлық ... ... ... ... ... ... этностың тарихи дамуы барысында олардың шаруашылық
ұйымдастыру,географиялық факторларға және ... ... ... сан ... рет ... ... айналған нормалардың жиынтығы.
Құқық және салт-дәстүр.Дәстүр қоғамдық өмірдің әр түрлі жақтарын
рерттегенде ... ... ... ... ... тығыз байланысты.Тарихи құқық норма жүйе ретінде дәстүрден
бастау алады.Дәстүр-белгілі сферада ... ... ... және ... рет ... нәтижесінде өз еркімен орындайтын
әдетке айналады.Әдет- тұлғаның ... ең ... ... болып
табылады.Дәстүр ұрпақтан-ұрпаққа беріліп көптеген ғасырлар бойы ... көбі ... діни ... ие.(Мысалы:ораза
ұстау)Мұндай әлеуметтік ережелер көптеген ... бар және ... ... ... ... ... ежелгі формасы.Әртүрлі
дәстүрлерді сақтау (рәсімдер,) тұлға үшін ... ... ... ... ... ... пікірі ,достарының ,таныстарының сөгісіне
қалу ... ... ... ... ... адам ... ... көрші болу,үлкенді сыйлау ... ... ... басқа адамдардың көзінше абыройын
түсірмеуге,қалыптасқан ... ... ... ... ... ... бас тартқандар ... ... ... ... ... ... мемлекет пен
құқық барлық жағдайды жасайды.
Заң ... ... ... ... және құқықтық емес немесе
жалпы азаматтық болып бөлінеді.Құқықтық не ... ... ол ... ... күшке ие болады.Рірі заңмен бекітіледі,басқалары жай
көрініс табады,үшіншілері құқықтан ауытқып ... ... өз өмір ... ... ... көпшіліктің әдетті түрде бағынуына
негізделеді ( заңдарды сақтау ... . ... ... ... ... қайнар көзі болып табылады
Саяси норма. Құқық пен саясат дәстүрлі түрде тығыз байланысты ... ... ... ішкі , сыртқы саясаты заңмен
реттеледі және осы саясаттың ... ... ... рөл ... ... акті ... алсақ,онда ол мемлекеттік ... ... ... ... ... мен ... мемлекеттік қоғамдықасяси өмірге
араласуына кепілдік береді.Конститутция-заңды саяси құжат болып табылады.
Аристотель өз заманында ... ... ... деп санаған.Басқарудың өзі құқықтың,заңды құрал мен ... ... ... бұл ... ... мәдениеті бар
құқықтық мемлекетке тән.Тіпті тоталитарлық полициясы бар ... ... бір ... ол ... ... қолданылады.Ғылымда
ең қатаң ,ерекше ... ... ... ... пен тұрғындардың,азаматтар мен
олардың бірлестіктерінің арасындағы қарым-қатынастары.
Саяси норма- бұл көптеген саяси процестің субъектілерінің ... ... ... бағдарламаларда,шешімдерде, арыздарда, декларацияда
қолданылады.Егер саяси норма заңда,Конститутцияда көрініс тапса,онда ол
құқықтық ... ие ... ... ... мен ... ... бөлу өте
қиын.Себебі олар ... ... ... араласып
жатады.Мысалы;конститутция баптарында.Бұл заңи қызмет және ... ... де ... отырады.Заңдар,басқада ... ... қана емес ... ... ... ... пен саяси
нормалар арасында қарама-қайшылықтар болуы мүмкін.Саяси жағдайда ... ... ... ... саяси этикасы болады.ең маңыздысы-бұл заңды ,моральдық тәртіпті
сақтау.Саяси норма құқықтық норма сияқты қатаң сақталуы керек.
Заңдық ... ... ... қалған мінез-
құлықтың жалпы ... ... ... ... көрінетін
моральдық нормалардан өзгеше.Мәселен,мораль өзгенің мүлкін ұрламауды талап
етсе,заңдық нормалар ұрлықтың түрлерін және олар үшін ... ... ... ... нормаларын орындау қажет болған жағдайда
күштеу шаралары (әкімшілік,қылмыстық,тәртіптік,экономикалықсанкцияларды
қолдану(арқылы сот ... ... ... ... етіледі.Ал мораль талаптары
дәстүр мен әдет-ғұрыптың,қоғамдық пікірдің күшімен немесе жеке адамның өз
басының нанымымен іске асып ... ... ... ... ... ... қолында билігі бар жеке адам ... ... ... жүзеге асырылады.
Мораль нормалары- қоғам өміріндегі процестерде табиғи жолдармен
қалыптасқан адамдардың ... пен ... ... жөніндегі талаптардың жиынтық ережесі.
Осы жоғарыда көрсетілген нормалардың барлығына Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... міндетіміз деп жариялап отыр.
Егер құқықпен басқа әлеуметтік нормалардың арақатынасында келіспеушілік
немесе қайшылықтар болса,өзара ... ... зиян ... ... жақты бақылауға алып дұрыс,әділ шешімін ... ... ... ... орында жеке адамның
бостандығы мен ... ... ... ... ... ... ... мәні мен мазмұнын түсінбекші болып
оған сан-қилы анықтамалар берген.Оның ... мен ... ... ... айтуға болады:1 нормативті тұрғыдан қарау бойынша-құқықты заң
нормаларының ... деп ... ... ... ... ... реттелетін қоғамдық қатынастармен ұқсас деп санау;3 философиялық
тұрғыдан қарау ... ... пен ... ... ... және ... ... қарағанда ол өте кең
түсінік болып,оған құқық нормаларымен қатар ... ... ... үш тірегі бар:қоғамның материалдық
деңгейі,мемлекет және имандылық.Адамзаттың өмір ... ... ... ... тиімді,нәтижелі болу
үшін оны ұйымдастыру,оның дамуына қажетті жағдай жасау керек.Бұл мүдде-
мақсатты шешуде ... өте зор ... ... ... ... өзі
де өзгереді,дамиды,өндірістік қатынастарды реттеуге бейімделеді.
Құқық нормаларының ... ... ... ... іске асыру
үшін,талаптарын орындау үшін мемлекет түрлі әдістермен сан-алуан ... ... ... ... ... жеке және ... ... тиісті шаралар қолдана алады.Сөйтіп,құқық
нормалары мемлекеттің күшіне сүйеніп,жүзеге асырылады.Құқықтың тірегі,оның
күш-қуаты,абыройы мемлекет.
Құқықтың тағы бір ... ... ... ... реттейтін күш,бірақ оның талаптары заң емес.Имандылықтың ең
күшті құралы-жұртшылықтың ... та ... ... тиым
салады,кінәлі адамдарды жауапқа ... ... ... ... ... имандылық талаптарға ... ... ... да ... ... нормалары арқылы мемлекет ... ... ... ... ... ... ... реттейді.Құқық
құзіретінің шеңбері имандылықтың шеңберінен анағұрлым ... ... ... ... ... ... мемлекеттік органдар
қабылдайды,бекітеді, ... ... ... ... ... ... өмірін
тәртіптеп,соның нәтижесінде белгілі ережелерге бағындыру.
2.Құқық әділдік және ... ... ... ... ... ... ғана адам лайықты өмір сүре
алады.Әділеттік ерте заманнан келе жатқан әлеуметтік,моральдық ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асырылады.
4.Құқықтың формалды анықтылығы.Заңдарда бекітілген нормативті нұсқаулар
ерекше қасиетке ие болады,
5.Құқықтық ... ... ... ... көпшілігін
реттеп,басқарады.Басқа нормалардың үлесі аз.
6.Құқықтық ... ... ... және ... ... ... тек ... түрде орындалады.
Әлеуметтік нормалар құқықтық норманың дамуына,орындалуына ,нығаюына ... әсер ... ... ... ... алдымен көп жылдар
тексеріліп,содан кейін мемлекеттік заңға айналады.Заңды,жаңа ... ... ... ... да ... ... көп әсер
етеді.Заң қабылданып,оны орындау процесіндеде көп жылдық ... ... ... ... ... нормалар бір-бірімен тығыз байланыста
дамып,өзгеріп,нығайып жаңарып ... бұл ... ... ... тығыз түрде дамиды.
2.3.Әлеуметтік қоғамдағы құқық пен моральдың арақатынасы, айырмашылығы
және бірлігі
Оқу тәжірибе мақсатында барлық әлеуметтік норма ... ... және ... ... көрсету өте маңызды. Әсіресе бұл ... ... ... отырған құқық пен моральға
қатысты.ежелгі философтар Платон,демокрит,Аристотель,Цицероннің өздері ... ... ... анықтаушылардың ұқсастықтар мен айырмашылық тарын
көрсетіп кеткен.Құқықты моральдан айыра ... оны ... ... ... ... реттеу жүйесіндегі орны мен рөлін
көрсете ... ең ... ... ... ... ... олар ... субъектілерінің тәртібін бағалау үшін және туындаған
мәселелерді шешу ... ... ... ... ... ... ... кішкентай адамгершілік
немесе заңмен әшекейлеген мораль деп көрсетті.Құқық қоғамның адамгершілік-
гуманистік қатынастарын ... ... ... ... ... мәнсіз.В.С.Соловьев мысалы құқықты былай деп түсіндірді
«Белгілі жамандықтың таралуына жол ... ... ... ... ... талап ету».
Заман өзгерген сайын қоғамдағы лайықты мінез-құлқы ... ... ... ... бір ... тап ... ... нормаларының немесе
қазыналарының жүйесін жасап алады,ал егер саяси үстемдік ... ... ... ... ... ретінде өз моралын орнықтырады.Бірақ
мұның өзі мораль жүйелерінде жалпы ... ... ... ... сөз
емес.Қоғамда адамдардың мінез-құлқының қарапайым нормалары болады,оларсыз
бірде-бір қоғамдық тәртіп өмір сүре алмас еді.Моральды қолдап отырған ... ... ... ... ... тек қоғамдық пікірдің арасында өмір
сүрмейді.Адамның өз ... ... ... мен ... ... ... сезіне білетін кемелденген санасы адамгершілік ... ... ... ... ... немесе принцип адамның
санасында: «Өтірік айтпа» , «Басына ... ... ... ... ... райында әрекет етеді.Бірақ олар әрқашанда адамның өз сезіміне
байланысты,ол үшін қайдағы бір ... ... ... саналмайды,белгілі бір
қоғамдық қажетті ғана емес,сонымен бірге өз парызының,ар-ожданының саналы
түрдегі талабын бейнелейтіндіктен де мінез-құлқын ... ... ... ... табылады.Моральдық нормалар-бұл жазбалы емес
ереже,ол ... ... ... ... сай о да ... тұруы ықтимал.Демек,моральдық нормаларды орындау-әр
адамның ішкі нанымына байланысты.Қоғамды реттеу қабілеті кең ... ... бар және сол ... ... ... ізгі –ниеттілік
адамгершілік сияқты құндылықтарды өмірдің қажеттілігіне айналдырған
нормалардың жиынтығы.Моральдық нормаларға мынандай ... ... даму ... ... ... ... байланысты
қалыптасады.Құл иеленушілік мемлекеттегі моральдың талаптары қазіргі
заманның мораьдарымен сай келмейді.Мысалы;Қазан ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық
көзқарас мүлдем басқа.
2.Моральдық нормаларды іс жүзіне асыру -тек сендіру арқылы болатын құбылыс.
3.Реттеу шеңбері бойынша ... ... ... нормаларына қарағанда
өмірдің барлық саласын қамтиды.
4.Моральдық нормаларының теориялық негізін этика құрайды.
5.Қоғамда қабылданған моральдық нормалар жеке ... ... ... ... ... ... ... әрекеттер қоғамдық
санамен айыпталады.Мысалы;автобуста қарт адамдарға орын беру немесе ... ... ... ... ... ... ең ... бірі.Г.Ф.Гегельдің пікірі бойынша «моральдық ... ... ... ... ислам дінінің
рөлі өлшеусіз және әліде тәрбиенің ең тиімді құралы.
Құқық пен моральдың бірлігі.
1)олар әлеуметтік норманың әртүрлігін ... және ... ... ... пен ... бір ... көздейді-қоамдағы тәртіпті сақтау,адам
құқықтарын қорғау,әділеттікті ... пен ... ... ... бір ... реттейді-қоғамдыық
қатынастарды,ол бір адамға не топқа бағытталады.Олардың талаптары көбіне
бір-біріне сәйкес ... пен ... ... ... ретінде субъектілердің рұқсат
етілетін не ... ... ... ... пен ... ... ... экономикалық,саяси,мәдени
категорияларға ие ,яғи бұлар қоғамда оларды бір типті етеді.
6)құқық пен мораль жалпы ... ... ... ... және ... ... ... ретінде көрінеді.
7 )әлеуметтік нормалар жүйесінде олар қоғамға ең ... ... , ... ... ... )олардың реттеу объектісі біреу- қоғамдық қатынастар;
9 )олар түп негізінде қоғамның өзінен туындайды.
Мораль құқық бұзушылықты әсіресе ... ... ... пен ... ... құқыққа қайшы әркеттер моральғада ... ... ... ... ... көздейді,соны моральда
жақтайды.Бұл таңқаларлық жағдай ... ... ... бола ... реттеушінің түпкілікті мақсаты бір.Құқық
заңмен бейнеленген адамгершілік бейнесінде көрінуі кездейсоқтық ... ... ... адамдардан азаматтық сапаның көрініс табуын
көздейді.Құқық пен ... ... ... жүзеге асыруда ортақ
мақсатқа жету үшін бір-біріне көмектеседі.
Құқықтың мақсаты адам- ... ... өмір ... ... ... жағдайда рухани ... ... ... да ... ... ... пен ... ең алдымен қалыптасу және құрылу тәсілдері ... тек ... ... құқықтың саяси жасаушысы болып табылады.сондықтан құқық адамдардың
жай еркіндігін емес,оның мемлекеттік ... ғана ... ... ... ... ... ... басқаша қалыптасады.Оның нормалары мемлекет пен емес және ... бір ... ... ... ... болып табылмайды.Олар адамның
тәжірибелік қызмет процксінде ... ... ... даму үшін биліктің келісімі қажет емес,әлеуметтік ... ... ... мойындалса ғана болғаны.
Құқық пен моральдың арасындағы айырмашылықтар төмендегідей:
Құқықтан моральдың айырмашылығы мемлекеттік емес ... ... ... ... ... ... әсер ... деген сөз емес.Мұндай
әрекеттер көптеген жолдар ... ... ... ... ... ... ... жүйесі арқылы.Алайда мемлекет тікелей ... ... пен ... ... ету ... ... бөлінеді.Құқық
мемлекетпен жасалатындықтан мемлекетпен қорғалады.құқықтың артында
мәжбүрлеу аппараты ... ... ... ... ... ... нормасы бұл өтініш,тілек,кеңес
емес,қоғамның бүкіл мүшесіне тиіс биліктің талабы,бұйрығы.Басқаша ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етіледі.Ол мемлекеттік ... ... ... ... нормалары бұзылған жағдайда
мемлекеттік органның араласуын қажет етпейді.
1) пайда ... ... : егер ... қоғаммен бірге пайда болса, құқық
мемлекетпен бірге пайда болды;
2) көріну нысаны бойынша: ... ... ... ... тапса,
құқық жазбаша нысандағы арнайы нормативтік актілерден көрініс табады;
3) әрекет ету саласы бойынша: мораль барлық ... ... ... ал ... аса ... және өзі реттей алатын қоғамдық қатынастарды
ғана реттейді;
4) күшіне ену мерзімі ... ... ... ... ... ... енсе , ... нормалар нақты анықталған мерзімде күшіне енеді;
5) ... ету ... ... моральдық нормалар қоғамдық әсер ету
шараларымен қамтамасыз ... ... ... ... әсер ... ... етіледі;
6) бағалау негізі бойынша: моральдық нормалар қоғамдық қатынастарды
жақсылық пен жамандық , ... пен ... ... ... ... ... ... пен заңсыздық , құқыққа сәйкестік пен
қайшылық тұрғысынан реттейді.
Құқықпен мораль көріну формасы бойынша ажыратылады.Егер ... ... ... заңи ... көрініс тауып,институттарға
топтастырылып,кодекстермен ... ... ... ... тән ... ... ... ... санасында пайда
болып,өмір сүреді.Алайда моральдік нормалар бұл тек қана ... ... ... ... ... ... ... ережелері жазылған құжаттар,әдеби және діни ... ... пен ... ... ... және олардың адамдардың санасына ... ... ... ажыратылады.Егер құқық субьектілердің арасындағы
қарым-қатынастарды заң және ... ... ... ... ... жақсылық-
жамандық,мадақтау,,адал-арам,қайырымды-қайырымсыз,ар, ұят,парыз тұрғысынан
қарайды.Құқық ... ... және тиым ... ... ... ... санкцияны белгілеуімен
ерекшеленеді.Ал,мораль болса,жазалаудың түрлерін көрсетпейді.
Құқық пен мораль оны ... ... ... нысаны бойынша
ажыратылады.Қарама-қайшы әрекеттер жай ... ... ... ... ... ... ... бұзған жағдайда нақты процедура жоқ.Мұнда жазалау әрететері бұзған
адамға ескерту жасау,сөгіс беру,ұйымнан ... ... ... мемлекет алдындағы ... ... ... пен ... ... ... деген
талаптардың деңгейі бойынша ажыратылады.Бұл деңгей құқыққа қарағанда
моральда биік.Ол көп жағдайда ... ... ... ... ... ... ... өтірік айту,жала жабу,алдау сияқты формаларды
жазалайды.Мораль ешқандай антиқоғамдық әректтерді жақтырмайды.Құқық ... ... ... жазаласа,адамгершілік нормалары ... ... ... келеді.Құқық ... ... ... ... ... ... осыған шақырады. «Адамгершілік заңдарының абыройы шексіз биік»
Гегель.Құқық пен мораль әрекет ету ... ... ... ... ... үлкен және олардың ... ... ... ... өмірдің маңызды деген облыстарды реттейді.мысалы
меншік,билік,еңбек ,басқару .Ол өзінің реттеу шекарасынан мыналарды тысқары
тастайды.мысалы,достық,сүйіспеншілік,сән,талғам.Құқы өзінің ... ... және ... ... ... ... ... моральдық,этикалық және ... ... ... ... ... адамгершілік қоғамды жан-жақты
қамтиды.Ол «әмбебап».(Е.А.Лукашева)Құқық пен моральдың ... ... ... бір ... ... баспалдағында пайда
болса,мораль қоғамда үнемі бар және бола бермек.
Мораль-қоғамдық сананың бір формасы,маңызды әлеуметтік институт.Ол белгілі
өмірлік ... ... ... негізінде пайда
болатын тәртіп нормаларын,адамдардың ... ... ... ... ... ... тек ... моральды бір ғана қырынан танытады.Оның мазмұны және
құрылымы өте кең.Моральдағы ең маңыздысы-жақсылық пен ... ... ... ... ... ... ... деген көзқарасы,ар-намысы,сыйластығы,өзін тұлға ретінде
түйсінуі.И.Кант «Кімде-кім өзін құртқа ... ... ... ... ... ... әлеуметтік құндылықтар,яғни
ар,намыс бұлар заңмен қорғалады.Ар-өмірденде артық.Осған байланысты халық
даналығында мынандай сөз бар: ... ... ... ... және ... моральдың бір бөлшегі болып ... ... ... ... ... жеке ұяты саналады.Себебі,ол
адамгершілігінің ең ... ... бірі деп ... ... бұл ... ... ... пен жамандық, әділеттілік
пен әділетсіздік тұрғысынан реттейтін нормалар мен қағидалардың жүйесі.
Құқық – бұл ... ... және ... ... , ... реттеуге бағытталған жалпыға міндетті , формальды анықталған
заң нормаларының жүйесі.
Пайдаланған деректемелер тізімі
Нормативтік-құқықтық актілер:
1. Қазақстан ... ... 1995 ... ... Д.А. «Мемлекет және құқық теориясы». Алматы 2004 жыл
2.Баянов Е. «Қазақстан Республикасының мемлекеті мен құқығының негіздері».
Алматы 2003 ... С.А. ... ... негіздері». Алматы «Жеті Жарғы»
2003жыл.
4.Ашитов З.О. «Қазақстан Республикасының құқықтық негіздері». Алматы ... 2003 ... З.О. ... ... ... ... «Жеті Жарғы» 2003 жыл.
6.Жоламанов К.Д. «Мемлекет және құқық ... ... ... ... «Теория государства и право .Москва. Юристь 2005
8.Т.Н.Радько.«Теория государства и право.Москва.Академический Проект 2005
9.М.И.Абдулаев. Теория государства и право.Питер 2003

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Конституциялық құрлыс5 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Бағалы қағаздар нарығын реттеу9 бет
Бу турбинасын жобалау кезіндегі негізгі есептер жайлы4 бет
Жарғақ қанаттылар отряды - hymenoptera14 бет
Жылуэнергетикалық қондырғылардың атқарушы механизмдері мен реттеу құралдары жайлы ақпарат8 бет
Салық - бюджетаралық қатынастарды реттеуші механизм ретінде24 бет
Суды сорғыш насостар станциялары8 бет
Технологиялық процесстің сипаттамасы26 бет
Турбиналық сатылардың жұмыс процесі8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь