Агро өнеркәсіп кешенінің қазіргі даму жолдарына жалпы сипаттама

Мазмұны

Кіріспе

I.тарау
Агро өнеркәсіп кешенінің қазіргі даму жолдарына жалпы
сипаттама.

II.тарау
Егін шаруашылығының түрлері және оның агро өнеркәсіп
кешенінде алатын орны.

III.тарау
Мал шаруашылығының түрлері және оның агроөнеркәсіп
кешенінде алатын орны.

IV.тарау
Тамақ және жеңіл өнеркәсіп салаларының даму жолдары
мен проблемалары.

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер.
Кіріспе

Еліміздің экономикалық дамуында агроөнеркәсіптік кешеннің, оның ішінде ауыл шаруашылығының маңызы зор. Қазақстан агроөнеркәсіптік кешені – еліміздегі халық шаруашылығындағы агроөнеркәсіптік кешеннің негізгі құрамдас бөлігі. Онда материалдық игілік өндіру саласындағылардың жартысынан астамы қызмет етеді және Республикадағы негізгі өндірістік қорлардың тең жартысына жуығы шоғырланған, жалпы өнімнің және ұлттық табыстың жартысы осы саланың еншісінде. Азық – түлік бағдарламасын бүкіл еліміз көлемінде шешу, халықты азық – түлікпен және өнеркәсіптің салаларын шикізатпен толық қамтамасыз ету, көбінесе, агроөнеркәсіптік кешеннің әр түрлі салаларының дамуымен анықталады. Бұл тақырыпта «агроөнеркәсіптік», «ауыл шаруашылығы», «ауыл шаруашылығына жарамды жер», «жайылым», «егістік жер», «өсімдік және мал шаруашылығы», «дәнді дақыл шаруашылығы», «ауыл шаруашылығы кәсіпорындары», ұғымдары төңірегінде қалыптасады. Сонымен қатар агроөнеркәсіптік кешеннің негізгі салаларымен, ауыл шаруашылығымен, оның ішінде өсімдік және мал шаруашылығы салаларымен таныс боласыздар. ХХ ғасырда дүние жүзілік шаруашылықтың дамуындағы маңызды кезең ғылыми техникалық прогреске (ҒТП) байланысты өнеркәсіптік кешендердің кіріктірілуі (АӨКК). Бұл процесс Қазақстан шаруашылығына да әсерін тигізеді. АӨКК – тің басты факторлары, негізінен ауыл шаруашылығы шикізаттарынан дайындалған және қайта өңдеуден өткізілген тағам өнімдері мен халық тұынатын тауарларға деген сұраныстың артуы. ХХ ғасырдың екінші жартысында дүние жүзілік агроөенркәсіптік кешен жүйесі құрылды, олардың даму деңгейі мен өзара байланыс формалары саяси және әлеуметтік – экономикалық ерекшеліктерінің анықталуына байланысты әр түрлі болады. Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешенін дамыту аграрлық саясаттың ас маңызды бағыты болып отыр. Ал, ауыл шаруашылығы агроөнеркәсіптік кешеннің жетекші саласы. Ауыл шаруашылығының негізгі салалары - өсімдік және мал шаруашылығы бір – бірімен тығыз байланысты және іс жүзінде бірін – бірі толықтырып отырады. Еліміздің ауыл шаруашылығы өндірісінің салалық құрылымында өсімдік шаруашылығы басым, оның үлесіне ауыл шаруашылығы өнімдері көлемінің 56,9 % - ы, тиесілі. Өсімдік шаруашылығы мәдени дақылдар түріне қарай; дәнді техникалық, жемшөптік, бау – бақша дақылдары болып бөлінеді.
Республикамыздың ауыл шаруашылығы саласында мал шаруашылығының маңызы зор. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің 43,1 % - ы осы мал шаруашылығына тиесілі. Мал шаруашылығының басты саласына қой мен ешкі, ірі – қара мал (етті –сүтті ірі қара), жылқы және түйе шаруашылығы жатады. Агроөнеркәсіптік кешеннің өңдеуші салаларына; тамақ өнеркәсібі мен жеңіл өнеркәсіп жатады. Тамақ өнеркәсібі – халықтың тағамға деген сұранысын қанағаттандырады. Тамақ өнеркәсібінің ет, ұн тарту, жарма, қант өнімдері, балық, кондитер, шарап жасау т.б. салалары дамыған. Тамақ өнімдері еліміздегі азық – түлік өнімдерінің 90 % - ын құрайды. Жеңіл өнеркәсіп Республика аумағында әркелкі тараған. Оның түрлі салалары мен кәсіпорындары шикізат көзіне, маман жұмысшы күші мен тұтынушы аудандарға жақын орналасады. Жеңіл өнеркәсіптің аса маңызды салаларының бірі – тоқыма өнеркәсібі.
Пайдаланған әдебиеттер

1. М.Ш. Ярмухамедов Экономическая география Казахской ССР. А. Мектеп 1975
2. Э.А. Туркебаев, Б. Двоскин, К. Исентаев. Проблемы региональной эконо -
мики Казахстана. Изд. «Қазақстан» 1977
3. Э.А. Туркебаев, Б. Двоскин. Экономические проблемы развития террито –
риально – производственных комплексов. Изд. Наука 1982
4. Б. Двоскин. Экономика – географическое районирование Казахстана. Изд. Наука 1986
5. Алматы. Энциклопедиялық анықтама. Алматы 1983
6. У. Есназарова. Қазақстанның физикалық және экономикалық география –
сын оқыту. Алматы Рауан, 1994
7. Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы 1997
8. Ақмола энциклопедиясы. Алматы 1995
9. Е.Р. Ердаулетов. Экономическая социальная география Казахстана.
Алматы 1997
10. Н.Н. Карменова. Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік геогра –
фиясының лабороториялық сабаққа арналған оқу құралы.
11. Қарағанды энциклопедиясы. Алматы 1985
12. Қазақстан Республикасының 2003 – 2005 жылдарға арналған мемелекет –
тік аграрлық азық – түлік бағдарламасы. Алматы 2003
13. Қазақстан агроөнеркәсібі. Рауан 1990
14. «Ақиқат» 2004 № 2
15. «Ақиқат» 2002 № 3
16. Қазақстан энциклопедиясы.
        
        Мазмұны
Кіріспе
I-тарау
Агро өнеркәсіп кешенінің қазіргі даму жолдарына жалпы
сипаттама.
II-тарау
Егін шаруашылығының түрлері және оның
агро өнеркәсіп
кешенінде алатын орны.
III-тарау
Мал шаруашылығының ... және оның ... ... ... және ... өнеркәсіп салаларының даму жолдары
мен проблемалары.
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер.
Кіріспе
Еліміздің ... ... ... кешеннің, оның
ішінде ауыл шаруашылығының маңызы зор. Қазақстан агроөнеркәсіптік кешені –
еліміздегі халық шаруашылығындағы ... ... ... ... Онда ... ... ... саласындағылардың
жартысынан астамы қызмет етеді және Республикадағы негізгі ... тең ... ... ... ... өнімнің және ұлттық
табыстың жартысы осы саланың еншісінде. Азық – түлік ... ... ... ... халықты азық – түлікпен және өнеркәсіптің салаларын
шикізатпен толық қамтамасыз ету, көбінесе, агроөнеркәсіптік ... ... ... ... ... Бұл тақырыпта «агроөнеркәсіптік»,
«ауыл шаруашылығы», «ауыл шаруашылығына жарамды жер», «жайылым», «егістік
жер», «өсімдік және мал ... ... ... шаруашылығы», «ауыл
шаруашылығы кәсіпорындары», ұғымдары төңірегінде қалыптасады. Сонымен қатар
агроөнеркәсіптік кешеннің ... ... ауыл ... оның
ішінде өсімдік және мал шаруашылығы салаларымен таныс боласыздар. ... ... ... ... ... ... ... ғылыми
техникалық прогреске (ҒТП) байланысты өнеркәсіптік кешендердің кіріктірілуі
(АӨКК). Бұл ... ... ... да ... ... АӨКК – тің
басты факторлары, негізінен ауыл шаруашылығы шикізаттарынан дайындалған
және ... ... ... ... ... мен халық тұынатын тауарларға
деген сұраныстың ... ХХ ... ... ... ... жүзілік
агроөенркәсіптік кешен жүйесі құрылды, ... даму ... мен ... ... ... және ...... ерекшеліктерінің
анықталуына байланысты әр түрлі болады. Қазақстанның агроөнеркәсіптік
кешенін дамыту аграрлық ... ас ... ... ... ... Ал, ... агроөнеркәсіптік кешеннің жетекші саласы. Ауыл шаруашылығының
негізгі ... - ... және мал ... бір – ... ... және іс жүзінде бірін – бірі толықтырып отырады. Еліміздің ауыл
шаруашылығы өндірісінің салалық құрылымында өсімдік шаруашылығы басым, ... ауыл ... ... ... 56,9 % - ы, ... ... мәдени дақылдар түріне қарай; дәнді техникалық, жемшөптік, ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы саласында мал шаруашылығының маңызы
зор. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің 43,1 % - ы осы мал ... Мал ... ... ... қой мен ... ірі – қара ... ... ірі қара), жылқы және түйе ... ... ... өңдеуші салаларына; тамақ өнеркәсібі мен жеңіл
өнеркәсіп жатады. Тамақ өнеркәсібі – ... ... ... сұранысын
қанағаттандырады. Тамақ өнеркәсібінің ет, ұн тарту, жарма, қант өнімдері,
балық, кондитер, ... ... т.б. ... дамыған. Тамақ өнімдері
еліміздегі азық – ... ... 90 % - ын ... ... ... аумағында әркелкі тараған. Оның түрлі салалары мен кәсіпорындары
шикізат ... ... ... күші мен ... ... жақын
орналасады. Жеңіл өнеркәсіптің аса маңызды салаларының бірі – тоқыма
өнеркәсібі.
I - ... ... ... даму ... ... сипаттама.
«Аграрлық» сөзі ( латын тілінде agrarius) – «жер, жерді игеру, жерді
пайдалану» деген ұғымды ... ХХ ... ... ... ... кешен жүйесі құрылды, олардың даму деңгейі
мен дара байланыс ... ... және ...... ... байланысты әртүрлі болады. Қазақстандағы
агроөнеркәсіптік кешеннің құрылу кезеңі 1985-1990 жылдарға ... ... ... ... ... ... саясаттың аса
маңызды бағыты болып отыр. ... ... ... ...
елімізді азық – түлікпен, ал өнеркәсіпті ауыл шаруашылығы шикізатымен
қамтамасыз ету.
Аграрлық ... ... – ауыл ... ... қайта
өңдеу, сақтау, тұтынушыға жеткізу жатады. Аграрлық өнеркәсіптік кешеннің
дамуын қамтамасыз ... ... ... ... ... өнеркәсібі,
минералдық тыңайтқыштар өндіру кәсіпорындары) басқа да салалары бар.
Аграрлық өнеркәсіптік кешен – ... ... ... ... интеграция процесінің дамуы Қазақстанда бірнеше
кезеңде жүргізіледі. Ол тарихи ... ... ... ... ... дейін қамтыды. Жаңа ... ... ... азық ... азық – ... салығымен алмастыру мемлекет пен шаруалар
арасындағы экономикалық байланыстар сипатын түбірінен ... ... ... ... ауыл ... қайта құру мен
кооперативтік жоспарды ойдағыдай ... ... ... ... ие болды.
Ауыл шаруашылығы өндірген шикізатты қайта ... тек ауыл ... мен ... ... ғана ... ... Ал ... күш ... ... ... кешенінің дамуындағы
көптеген өзгерістер коллективтендіруді аяқтау, маши-на – ... ... ірі – ірі егін және мал ... ... ... шаруашылығының кейбір салаларын дамытуды
жеделдету үшін ... ... мал ... сүт ... егін
шаруашылығымен айналысатын, сөйтіп осының негізінде мал өсіруші, қой
өсіруші ... ... және ... да ... ... мемлекеттік
бірлестіктер ұйымдастыруға бағыт алынды. Агроөнеркәсіптік ... осы ... ... ... да ... ... ... байланысты дамытуға ұмтылудың жетімсіздігі тән
еді. Агроөнеркәсіптік кешенді ұйымдастырудыңформасы мен мазмұны ... ... түрі ... ... ... ... -
өндірістік құрылымына көшу болып табылады.
Ауыл шаруашылығы мен агроөнеркәсіптік комплекстің барлық ...... ... ... ... мен ... өндіріс жоспарлы түрде машиналы ірі индустрияға көшіріле
бастады, шаруашылық ... ... мен ... ... ... ... агроөнеркәсіптік комитеттері мен өлкелік,
облыстық комитеттері, сондай-ақ аудандық агроөнеркәсіптік ... Енді ... ... ... ... ... өндірістік жүйелер құрыла бастады.Олардың бір – бірінен
айтарлықтай ... ... ... де ... ... ... мен тәжірибе тығыз байланысты болып, ғылыми жаңалықтардың
өндіріске барар жолын қысқартса,екінші ... ... ... ... – шарт ... ... ... шаруашылық
есепке қызығушылық пен жауапкершілікті қамтамасыз етеді. Агроөнеркәсіптік
комбинаттар; бірлестіктер, фирмалар ғылыми өндірістік
және өндірістік жүйелер, ... есеп пен ... ... ... ... ... ... аграрлық экономикамыздағы шын мәніндегі жаңа
құбылыстар болып отыр.Егін шаруашылығы мен ... ... ... өндірісті басқарудың жаңа түрлерінің артықшылық-тары
былай сипатталады: ... бұл ... ... пайдалану
нәтижесінде шынайы интеграция, ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірудің, сатып
алудың; сақтаудың, қайта ... және ... ... ... ... ... ... етіледі.Бірлестіктердің және оның
құрамына енетін ... мен ... ... жағдайы,
оған қоса агроөнеркісіптік кешеннің қызметкерлерінің материалдық жағдайының
жақсы дамуы өндірілген өнімнің айтарлықтай бөлігін тұтынушыларға ... ... ... ... ... ... ... өңдеу мен
тағамдық азық – түліктердің сапасына ... ... пен ... ... ... ... ... жақсаруы мен әлеуметтік мәселелерінің шешілуі түпкі өнімдерді
сатуға түгелдей байланысты болып отырған жағдайда ... ... ... ... есеп пен өзін - өзі ... принципінде
жүргізуге итермелейді және мәжбүр етеді.
2002-2003 жылдары Қазақстан ... ... ... үшін ... ... екі құжат қабылданды. Қазақстан Республикасының 2001-2005 жылға
арналған мемелекеттік аграрлық азық – түлік бағдарламасы және 2010 ... ... ... ... ... ... ... оңтайлы құрылымы қалыптасуымен ... ... ауыл ... ... ... стратегияға көшуімен,
ішкі рынокте импорт алмастырумен, алыс және ... ... ... ... ... дамуының шапшаңдауымен байланысты қаралған. Ал
бұған ауыл ... ... ... ... ... ... және ... диверсификациялау жолымен ғана қол
жету мүмкін еді.
Ауыл шаруашылығы – агроөнеркәсіптік кешеннің ... ... ... экономикалық белсенді халықтың жартысы еңбек ... ... ... (ЭБХ) дегеніміз - қоғамдық өндірісте ... ... ... ... мен жеке ... ... ... халықтың бір бөлігі. Қазақстандағы жер реформасына байланыс ты
ауыл шаруашылығы үш санатқа бөлінеді. ... ауыл ... ... ... және ... жеке ... Ауыл ... кәсіпорындары ауыл шаруашылығы салаларының ... ... ... ... ... ... ұйым.
2) Ал шаруа шаруашылығына ауыл шаруашылығына ... ... ... ... ... ... ол ... ауыл шаруашылығы өнімдерін
егіп, одан өнім алу жатады.
3) Халықтың жеке шаруашылығына олардың жеке бау – ... ... жері және ... алын-ған өнімдері жатады.
Ауыл шаруашылығының өнеркәсіптен ерекшелігі – ол табиғатқа, ... ауа райы ... ... Ауыл ... ... жер ... Ауыл ... өнімдерін алу үшін пайдаланылатын жер бөлігі
ауыл шаруашылығына жарамды жер деп ... Оның ... ... ... жер мен ... жер ... жер ... – мал жайылымы үшін пайдаланылатын ірі қара ... ... ауыл ... ... ... бір ... жер – дегеніміз көп ... ... және ... ... егуге жарамды жер.
Пішендемелік жер – пішендеме шабу үшін жүйелі түрде пайдаланылатын
жер. Ауыл ... ... ... - ... және мал ... ... байланысты және іс жүзінде бірін –бірі толықтырып
отырады. ... ауыл ... оның ... мал шаруашылығы ежелден
негізгі өндіріс саласы болып келеді. ... ... ... ... 2- ... ... ... қолда мал өсіре бастады. Оларды көбейту
үшін жайылымдар іздеп, көшіп қонатын болды. Олар көбінесе жылқы, түйе, ... ... ... ... байланысты көшіп жүретіндіктен сиырды өте
аз ұстады. Сол кезден бастап адамдар егін салумен де айналысқан. Оған дәлел
– археологиялық қазбалардан ... қыш ... ... ... ... Егін егу мал өсіруге қарағанда баяу дамыды. Себебі тастан,
ағаштан жасалған ... ... ... ... ... Олармен тек
өзен, көл жағасындағы жерлер өңделді. ХХ ... 50 ... ... ... Қазақстан ауыл шаруашылық құрылымының негізін кеңестік
шаруашылықтар мен ұжымдық шаруашылықтар ... 1990 ... ... өнеркәсіп кешенінде кең ауқымды әлеуметтік – ... ... ... ... ауыл шаруашылығы мақсатына арналған
жеке меншік иелері мен жер ... ... 149,1 млн га жер ... 25,7 млн га ... 3,6 млн га ... 103,5 млн га-ы ... ... ауыл шаруашылық кәсіпорындарын ... ... ... ... ... оң ... ... 1997ж. Қазақстанда жалпы
саны 42335 ауыл ... ... ... ... Оның ... ... 701-і ... қоғамдар, 3714- і өндірістік
кооперативтер, 65 мыңнан астамы шаруа қожалықтары, 192-і ... Ауыл ... ... ... ... ... өзгеріс-ке ұшыратып қоюға ғана жоқ, сонымен ... ... ... ... ... ... өнім өндіруді арттыруға
мүмкіндіктер тудырды. Ауыл шаруашылық салалары бойынша жалпы өнім ... млрд ... ... ... Оның 41,5% -ы мал ... үлесіне
тиеді. Негізгі ауыл шаруашылық дақылдарының егіс көлемі 1997 жылы 21,5 млн
га оның ... ... ... 15,7 млн га болды. Бидай 11,5 млн га, ... мың , ... 69 мың га қант ... 13,6 мың га, ... 103,6 мың
га, күнбағыс 223,9 мың га, көкөніс 87,1 мың га, мал азық дақылдары 5,4 млн
га жерге ... ... ... ... ... – 12,4 млн т ... ... бидай 8,9 млн т, күріш 255,0 мың т, қант қызылшасы 139 мың ... ұны 111,2 мың т, ... ... т, ... 66 мың т, ... 1,5 ... көкеніс 880 мың теңге болады. Ауыл шаруашылық дақылдарының әр ... ... ... ... 8,7 ц, ... 30,8 ц, қант
қызылшасынан 126,5 ц, мақтадан 19,3 ц, күнбағыстан 3,5 ц, картоптан 84,1 ц,
көкеністен 100.6 ц ... 1997 ... ірі қара ... саны 4,4 млн, ... сиыр 2,2 млн, қой мен ешкі 10,9 млн, ... 7,7 млн, құс 15,9 ... Ет 1,3 млн т, сиыр сүті 3,2 млн т, жүн 32,4 мың т ... (Қазақстан энциклопедиясы бойынша).
Нарықтық саясат кезінде Қазақстанның ауыл ... ... ... кешті. Мал шаруашылығы өнімдерінің өсу қарқыны төмен
болғанымен бірақ, олардың өскіні, ал ... ... ... ... жыл сайын елеулі өзгеріп отыратынын, өйткені, ол табиғи – ... ... ... ... ... байқауға болады.
Қазақстанның ауыл шаруашылығындағы өндірістік – шаруашылық ара
қатынасының тұрақсыздығы, ... ... ...... ... кетуі, несие ресурстарының қымбаттауы, сондықтан
оларға өнім иелерінің қол жетпеуі, төлемеушіліктің өсуі, ауыл ... оған ... ... ... ... ... аса
үлкен болғаны себепкер болды. Сала өніміне деген сұраныстың шектелуі – ауыл
шарушылығының негізгі проблемасына айналды. ... ... ... ... азық – түлік кешеніне тән ерекшелік халықтың ... ... ауыл ... ... ... үлес
салмағының айтарлықтай өскендігі болып табылады. Қазақстандағы жеке қосалқы
шаруашылық аграрлық сектордың тиімді ... ... да оның ... ... ... асуы мүмкін.
- Тұтынушы шаруашылығы түрінде , егер ол, тек қана жеке ... ... ... ... Егер ол ... өзі үшін ... ал артығын рыноктық құрылымдар
арқылы сатса, онда аралас түрде.
- Егер өнім сату үшін ... ... онда ... ... Жеке ... ... (ЖҚШ) ... бөлінсе бірлестіктер
түрінде. Бұлардың әр тобы үшін ... ... тән ... ... ... ... ... бәрі де елдің ауыл ... ... ... тиімділігін қамтамасыз етуге мүмкіндік жасау қажет.
Қазақстанда шаруашылық жүргізудің шағын түрлерін дамытуды ... ... жөн. Онда ... ... ... ... малдың төлі мен құстың балапанын сату;
- Ауыл ... ... ... ... ... ... үшін, малдың төлі мен құстың балапанын бөліп беру;
- Халықтан көкөністі; жеміс пен жидекті; сүт пен етті ... ... ... ... сүт қабылдайтын пунктерін ашу;
- Картоптың және басқа дақылдардың тұқымын сату;
- Құрама жемге; минералдық тыңайтқыштар мен ... ... мал ... ... ... бар баға тағайындау;
- Мал мен құс ұстайтын халыққа мал азығын аванспен беру;
- ЖҚШ мал тұқымын асылдандырудың, малдәрігерлік, ... ... ... ... ... ... ... 2003-2005
жылдарға арналған мемлекеттік азық – түлік бағдарламасының негізгі ... ... ... ... ... және бәсекеге
қабілетті өнім өндіру негізінде Қазақстанның азық – ... ... ету ... ... ... жету үшін ... міндеттерді шешу көзделеді:
елдің азық – түліктік қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
аграрлық бизнестің тиімді жүйесін қалыптастыру;
ауыл шаруашылығы өнімін және оны ... ... ... ішкі және
сыртқы рыноктарда сату көлемін ұлғайту;
ауыл шаруашылығы өндірісін мемлекеттік қолдау шараларын ұтымды ету;
Аграрлық азық – ... ... ... ... ... кешеннің сапалық жай – күйін анықтауға мүмкіндігін беретін
өлшемдер жүйесі ... ... ... жай – күй мен ... ... ... топтары бойынша бағаланатын болады:
1) Халықты азық – түлікпен қамтамасыз етуді және ... ету ... ... ... азық – ... нақты және экономикалық қол жетімділік деңгейі;
ә) ішкі тұтыну саудасындағы тамақ өнімдері импортының үлес салмағы;
б) мемлекеттің материалдық ... ... азық – ... ... ел ... ... ... стандарттарын қамтамасыз ету үшін
тамақ өнімдерін өндірудің қажетті ... ... ... ... ... ... сапа және қауіпсіздік стандарттарына сәйкестік
деңгейі;
2) Ауыл ... ... және ... ... ... а) аграрлық бизнес пен қайта өңдеу кәсіпорындары
кірістерінің ... ... ... ... ... мен ... өңдеу тех
нологияларын қолдану деңгейі:
б) ішкі азық – ... ... ... тамақ өнімдерінің бәсекеге
қабілеттілігі;
в) сырқы сауда айналымы;
г) ауыл шаруашылығы өнімін өндірудің көлемі мен ... ... ... халықты жұмыспен қамтудың өсуі.
3) Аграрлық азық-түлік кешенін мемлекеттік реттеу деңгейін сипаттау-
шылар;
а) ... ... ... нарықтық өндірістің қажеттілік-
теріне сәйкестігі;
ә) ауыл шаруашылығы мақсатындағы тауарлар мен қызметтер көрсетуге
кедендік –тарифтік және салық режимі;
б) тамақ өнімділігіне баға ... ... ... ауыл шаруашылығы өнімі мен тамақ ... ... ... және ... ... ауыл ... өнімі мен тамақ өнімдерін өндіруді мемлекеттік
қолдау мөлшерлері және тиімділігі.
Республикалық бюджеттен ауыл ... ... ... деңгейі бүгінде 22 млрд теңгеге тең, ал жанама жеңілдіктер беруді
(салықтар жеңілдіктері, борышты өтеу ... ... ... ... кепілдіктер) қоса есептегенде, ол 81 млрд теңге болады. Бұл ... ... ... ... ... 14,5 пайызға
жоғары, алайда теңгеге есептегенде, ауыл шаруашылығының жалпы ... – 1998 ... 0,18 ... 2001 жылы 0,16 ... төмендеген.
Ауыл шаруашылығын қолдауға республикалық ... ... ... жалпы ішкі өнімге шаққанда 0,7 %, Ресейде -1%, Европаның қалған
елдерінде – 25-тен 30%-ға дейін болады. Бір ауыл ... ... ... ... мемлекеттік қолдау сомасы Қазақстанда –
1200$, ... 45000$. ... ... ... 10га ... ... ... көмек деңгейі 7,5 $ болатынын көрсетеді. Бұл Канадамен
салыстырғанда (83$) 11есе, АҚШ-пен ... (107,5$) 15 ... (500$) ... 65 ... ... ЕҚ-мен салыстырғанда
(855$) 115 есе, Швейцариямен (4214$) салыстырғанда 570 есе ... ... ... шаруашылығы өнімдерінің АҚШ-та 70%-ына, Германияда 50%-
ына, Жапонияда 75%-ына дотация беріледі. Егер ауыл шаруашылығы өнімдерін
өндіру ... ... ... ... бір ... болса, өнімдерді
ұқсатуға қатысты ол осы ... ... ... Мәселен, бүкіл
1996-2001 жылдар ... ... ... ... Азия Даму ... ... ... кредит беру арқылы ғана ... ... ... ... бағдарламасында тамақ өнімдерін өндіруге тиісінше
назар аударылмаған.
Аграрлық өнеркәсіптік кешенді (АӨК) ... ... ... ... ... ... жарлығымен Қазақстан
Республикасының ұлттық академиялық аграрлық ... ... ...... ... ... ғылыми саласында 29 ғылыми-
зерттеу иституты, 18 ... ауыл ... ... және ... және 31 ... ... бар, олар республикалық
мемлекеттік қазыналық кәсіпорындар нысанында жұмыс ... және ... ... және ... ... ҰААЗО қарамағына енеді. Білім
және ғылым министрлігі ҚР ... ... ... ... ... ... ... - өнеркәсіптік кешенді
ғылыми қамтамасыз ету жөніндегі бағдарламалардың әкімшісі болып табылады.
Ауыл шаруашылығы ... ... және ... ... ... ... гендік қорын сақтау, ... және ... ... ... ... қаржыландыру көлемі 2001 жылы –
230 млн т, 2002 жылы – 406 млн теңге, ал 2001 – 2005 ... ... ... бойынша ауыл шаруашылық өнімін өндіруді, «ұқсату мен
сақтауды ғылыми қамтамасыз ету» ... ...... ... 2001 жылы - 404,3 млн теңге, 2002 жылы - 404,43 млн ... ... 2 ... ауыл ... ... ... ... - 28,6 млн теңге, 2002ж. - 36,8 млн ... ... ... ... ғылыми зерттеулер» бюджеттік бағдарламасының
әкімшісі болып табылады. Ауыл ... ... ... ... ... ... ... қорын сақтау тұқымдарды және
асыл тұқымды жануарларды өсіру мен сату үшін элиталық ... ... ... ... ... ... субсидия беруді «гендік қор»
бағдарламасына сәйкес ... ... ... ... ... ... қорды шаруашылықты пайдалануды қамтамасыз ету және өндірілген ... мен асыл ... ... ... ... ... асыру үшін
жауап болып отыр.
ІІ - ТАРАУ.
Өсімдік шаруашылығының түрлері және оның ... ... ... ... дақылдарынан тұрақты, сапалы, мол өнім алу үшін ... ... ... ... ... ... өзіндік көне
тарихы бар. Ежелгі арийлердің (бзб 1-2 ... ... (бзб ... ... ... мемлекеттері тұрғындарының, ғұндардың, түркілердің
мал шаруашылығы мен бірге өзен аңғарларында, тау бөктерлерінде ... ... де ... ... Бірақ , ол ... ... ... ... ... басында Қазақстандағы егіс
көлемі көбейіп, күріш өсіру 41 млн га-ға жетті. Егістің басым ... ... ... Оның жартысынан көбі Ақмола, Торғай аймақтарында,
қалғаны ... ... ... ... ... ... егілді.Сырдария
өзенінің төменгі жағында күріш, Жетісуда мақта ... 1913 ж. ... ... орта есеппен әр гектарына 5,6 ц-ге жетті. Өнім
мөлшері әр ... ... ... ... ауа райының
құбылмалылығына байланысты әр жерде, әр жылы ... ... ... жер көлемі, одан алынатын өнім мөлшері 1917 жылға дейін бір ... ... ... ... ... 4-5 жыл ішінде егістік жер
аумағы 1,8 млн га-ға дейін азайып, оның ... де күрт ... ... ... ... бұл ... ... қалпына келе бастады. 1953 ж.
егістік жер аумағы 11,8 млн га-ға жетті. Оның ішінде ... ... ... ... га ... ... егіс шаруашылығын одан әрі дамыту жолында,
әсіресе соғыс жылдары, одан кейін де көптеген ... ... ... станциялары құрылып, егістікті күтіп-баптау ... ... ... ... ... 86,5 % ... себіліп,
97%-і комбайнмен жиналды. Өндіріске ауыспалы егіс жүйесі өндіріліп, тұқым
шаруашылығына, ... ... ... ... ... ... жердің 73,5
%-на жоғарғы сапалы тұқым сорттары егілді. 1953ж. ... ... ... орта ... ... 7,7 ц өнім жиналды. Басқа дақылдардан да
мол өнім ... қол ... Үш ... ... ... ... ... тіркелді. 1954ж. тың және тыңайған жерлерді жаппай
игеру басталды. Алғашқы 5-6 жыл ... ... ... 25 млн га тың
жер игерілді. Оның 17 млн га – ға ... ... ... ... көлемде жаңа жер игеруге байланысты, дәнді ... ... ... ... ... ... ... дақылдарының да егістік көлемі
барынша ұлғайды. Органикалық және минералдық тыңайтқышқа, ... ... мен ... ... ... химиялық, биологиялық,
агротехникалық шараларына көңіл бөлінді. 1960-90 ж. орта есеппен дәнді
дақыл жыл ... 24,5 млн ға ... әр ... 8,9 ц өнім ... ... ... ... мен егістікке қолайсыз жерлердің де жаппай ... ... ... ... ... ... алып келді. 20-
ғасырдың соңғы онжылдығында ауыл ... ... ... ... жер ... ... азайды. Мысалға 1998 ж. 18,6 млн га
болса, 1999 ж.15,2 млн га ... ... ... және ... әр ... ... ... іріктеу, топыраққа
әдістері мен тәсілдері белдемдік және ... ... ... ... Осыған байланысты әр белдем үшін егіншілік жүйесі жасалды.
Егіншіліктің экстентивті және ... ... бар. ... ... өнім алу үшін қосымша күш көп ... ... ... ... топырақ құнарлылығына және егін егетін жер көлемінің жаңадан
кеңейтілуіне байланысты. ... ... және ... ... ... ... ... интенсивті түрге ауысты.
Егіншіліктің ... ... ... жүрген жерге қосымша еңбек
қаржы (механикаландыру, суландыру, тыңайту, ... ... ... т.б) жұмсап, ауыл шаруашылық ... ... ... құрғау, суармалы тәлімі мен таудағы
түрлері қалыптасқан. Құрғау егіншілігі жауыны аз, ... ... ... ... ... ... төзімді дақылдар өсіріліп,
топырақта ылғалды сақтандыру агротехникалық ... ... ... егіншілікте көбінесе, мақта, қант қызылшасы, дәнді дақылда, көп
жылдық жем шөптер, күріш өсіріледі. Таудағы егіншілік тау ... ... ... жерлерді қамтиды. Ауыл шаруашылық дақылдарын, егін
өсірудің және ... ... ... жаңа ... ... ғылымының саласы егіншілік ғылым ретінде топырақ құнарлығын
арттыру, оны ... ... ... пен ... және ... ... және ... әдістермен әсер ете отырып, жоғары
әрі тұрақты өнім алу ... ... мен ... қолайсыз
жағдайлардан қорғау мәселелерін зерттейді.
Еліміздің нарықтық экономикаға көшуіне байланысты 1990 ... ... ... кезеңі басталды. Жер реформасының алғашқы ... ... ... ... «жер ... «жер ... «жер ... жайлы төрт түрлі заң қабылдады. Осы заңдарды жүзеге ... жер ... ... ... ... ... жылдар).
Бұрынғы жерге және өндіріс құралдарына иеліктері бар, акционерлік қоғам,
жолдастық ... ... ... шаруа шаруашылығы және олардың
қауымдастықтары болып қайта құрылды.
Жер реформасының екінші кезеңінде ( 1994-1995 ... жер ... ... ... жағдайына қарай ыңғайлау, яғни жерді ... ... ... ... сатып алу, сату заңдарын
белгілеу енгізілді.
Жер ... ... ... (1995 ... бері қарай) жерге жеке
меншіктік заңдарды белгілеу енгізілді. Республикада 3,5 млн жеке ... 350 мың га ... ие ... ... және ... ... ... республика жаңа әлеуметтік – экономикалық құрылым
қалыптасты. Жер реформасының ... ...... ... ... ауыл шаруашылығы өнімдерін шығарушы ... және ... ... мен ... ... ... жер ... күрделі процесс, оны әр ел өзінің даму кезеңдеріне сәйкес әр ... Жер ... ... ... экономикалық, саяси және ұлттық дамуын
қамтиды. Сондықтан жер мәселесі жан-жақты ... ... Өнім ... ... отырған ауыл шаруашылық жер егістік жер, егін егілген жер
көлемдерінің қаншалықты азайып кеткенін ... ... ... Егін ... ... көлемі ғана емес сондай-ақ дақылдардың әр
гектардан алынатын түсімі де ... ... ... екі ... да ... ... жерлердің жай-күйі:
Суармалы жер қоры 2364,8 мың га құрап, бұл жерлер ауыл шаруашылығы
жалпы өнімінің 30% - нан ... ... ... ... 1991 жылы ... ... 2284 мың га суармалы жер пайдаланылды, ал 2001 жылы
нақты 1317 мың гектар жер суарылды ... 1047 мың га ... ... ... ... ... ақауларына, судың болмауына
немесе жетіспеуіне, топырақты суландыру ... ... ... нашарлауына, ең алдымен қаржылық және материалдық – техникалық
ресурстардың ... ... ... шаруашылығында су пайдалану проблемалары.
Ауыл шаруашылығында суды пайдалануды, жер ... ... ... реттейтін заңнамалық базаның жоқтығы.
Суды жеткізіп беру жөнінде көрсетілетін қызметтердің құны ... ... ... ... ... 408 млн
теңге көлемінде дебиторлық берешек қалыптасты, бұл ауыл ... ... ... ... шаруашылық жүргізуші субъектілер
қызметінің залалды болуына ... ... ... ... әбден тозығы жетуі салдарынан жер
суландыру жүйелерінің ПӘК-і ... ... екі есе ... облыстардың сумен жабдықталуынан трансшекаралық өзендердің
суларын бөілісу ... ... ... ... ... дейін ауыл шаруашылығына минералдық тыңайтқыштар берудің және
қолданудың ... ... ... ... 1987 жылдан бастап
республикада тыңайтқыштарды қолдану төмендей бастады. Әсіресе 1991 жылдан
бастап күрт ... ... ... ... ... 30%-ға ... Минералды тыңайтқыштарды қолдану көлемі азаюымен бір
мезгілде ауыл шаруашылығы дақылдарының ... ... ... ... ... нысандары азаяды. Отандық ... ... ... 1484,9 мың ... 2000 жылы 6,7 мың
тоннаға кеміді.соңғы екі жылда химиялық жолмен отау ... 15-20 % ... ... олар ... деңгейдің тек әлі де 50-55% ... ... ... және ... ... ... басып кетуі 6-10 %-ға
азайғаны байқалады. Біржылдық қосжапырақты және ... ... ... ... ... ... ал қара сұлы бойынша 17%-ға ұлғайды.
1991 жылдан ... ... ... ... және одан ... ... ... 40-50 %-на дейінін дәрілеу көлемінің азайюына
байланысты топырақта және тұқымдық материалда фитопатогендердің ... бара ... ... дәнді дақылдар ауруларының барлық түрімен
зақымдануы жоғары күйде қалып отыр – ... ... жыл ... ... ... мен арпаның тозаңды қаракүйемен залалдануы – 13%, арпа
егістіктерінің қатты қаракүйемен ... -6 %-ға ... ... ... ... ... – 8 %, дәнді дақылдар егістіктерінің ақ дақпен
және өсімдік татымен залалдануы 1 млн ... ... ... ... 30-40% - ға ... ал фунгицидтер қолданудың көлемі 5% дан 20%
-ға дейін жетті.
Топырақ құнарлылығын сақтау және ұдайы молықтыру ... ... ... ... ... жүйесі бір мемлекеттік
мекеме нысанындағы ғылыми - әдістемелік агрохимиялық қызмет ... ... ауыл ... агрохимиялық қызметін қалпына
келтіру, ... ... ... агрохимиялық қызмет станцияларының
және ғылыми мекемелер мен ... - жер ... ... ... ... жүргізу, минералдық және ... ... ... ... ... әзірлеу.
Минералдық тыңайтқыштарды қолдану көлемін еліміз бойынша тұтас алғанда
2003 жылы -380,1 мың ... 2004 жылы - 439,0 мың т – ға және 2005 ... 599,5 мың ... ... жылы 1333 мың га алқаптағы жерге агрохимиялық зерттеу жүргізу.
Отандық ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... бюджет қаражаты есебінен дәрілеуіштер мен гербицидтер
арзандату жолымен оларды қолдануға ... ... ... ... ... ... ... мақсатындағы жерлердің құнарлылғын төмендетпеуі ... ... ... ... тыңайтқыштар өндірген «Казфосфат», ЖШС, «Қазақстан
ЖАҚ, және « Аутал ЛТД» ЖШС кәсіпорындарында ... ... ... ... ... 600 мың ... жеткізу және олардың түр-
түрін ұлғайту.
Минералдық тыңайтқыштар енгізетін арнаулы техника өндірісін ... үшін ... ... тетігін қолдану арқылы жағдай жасау.
Мемлекеттік білім беру тапсырысына сәйкес жыл сайын 25-30 ... ... және ... ... ... көздеу.
Ауыл шаруашылығы машинасын жасауды дамытудың негізгі бағыттары;
Ауыл шарушылығы тауарын өндірушілердің төлем қабілетінің жоқтығына
орай және ... ... ... ... ауыл ... шығаратын кәсіпорындар өндірілетін өнімнің номенклатурасын
әртараптандыратын және ... ... ... ... ... техникасын шығаруға ғана маманданған кәсіпорындар іс
жүзінде жоқ.
«Қазақстантрактор» ААҚ (Павлодар ... 4 ... Т- 95,4 ... ... шығаруды игерді;
Кейбір машина жасайтын кәсіпорындар техниканың әлеуметтігін сақтау
мақсатында одан әрі дамытуды ... ... ауыл ... ... ... жекелеген жобаларды іске асыруда. Мәселен 2001 ... ... ... ... двигательдер зауыты» ЖШС Петропавл
зауытынан Украиналық машина ... ... ... ... ... ... және 9-11 кг/сек эксперименттік 9 «Нан» комбайны құрастырылып
шығарылды.
Тіркемелі кең ... ... 1 ... ... 48 %-дық ... ... құрастырып шығару игерілді;
«ЗИНСТО» ААҚ-да трактор тіркемелерін, сыдыра жыртқыш және шөп ... ... ... ... ... АҚ ... ... сепкіштер,
топырақ эрозиясына қарсы қолданылатын құралдар шығаруды қайта қалпына
келтірді. ... ... ... ауыл ... ... қосалқы бөлшектер шығаруға бағдарланған 129 ... бар. Бұл ... ... ... өнімнің 391 түрін шығарады. Зауыттардың 2002
жылғы 1 қаңтарындағы жағдай бойынша жалпы кредиторлық және ... 5,8 млрд ... ... оның ... ... берешек – 2,7
млрд теңге болады.1994 жылдан 1999 жылға ... ауыл ... іс ... ... ... жоқ. Бюджеттік бағдарламаларды қоса алғанда соңғы үш
жылда барлығы 7279 ... ... ... ... оның 1193-і ... ... ... Бұл республикадағы осы саланы техникалық жарақтандырылуына
тұтас алғанда айтарлықтай ықпал етпейді.
Ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіру ... ... ... ... етіп ... және талап ете ... Осы ... ... кең ... технология белгілі бір ауыспалы егіс топырақты
негізгі және егу ... ... ... ... жинау, аурулармен,
зиянкестермен күресу жүйесімен сипатталады. Топырақ құнарының арту жағдайы
егін шаруашылығы өндірісінде жақсы агротехникалық ... ... ... ... ерекшеленетін сапалы жаңа сорттарды пайдалануды қажет
етеді. ... ... ... ... жеке ... ... ал ... өсіру технологиясы интенсивті технология деп аталады.
Бүгінгі күнгі егін шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ауыспалы егіс жүйесіндегі ең жақсы ... ... ... қара ... ... ... Дәннің сапасы жоғары, жақсы өнімді интенсивті типке жататын сорттарды
өсіруде;
3) Өсімдіктерді ... ... ... және ... ... ... ала ... үйлесімді түрде қамтамасыз ету,
вегетация кезінде ... ... ... ... және ... қорғаудың интеграцияланған жүйесін құруда;
5) Топырақты эрозиядан қорғауға, ылғал жинау мен сақтауға ауыл шаруашылығы
дақылдарының ... ... ... ... ... ... уақтылы және сапалы орындалуында интенсивті технологияның ... ... ... өсуі мен ... ... және ... ... ету.
Интенсивті технологияны енгізу шараларын жүргізгенде ;
1) Белгілі бір дақылды ... ... ... жөніндегі
ұсыныстарды, зерттей үйреніп, оның негізгі ... ... ... ... технологияны енгізген озат шаруашылықтарды таңдап алып,
солардың ... ... ... ... ... ... шаруашылық бойынша белгілі бір дақыл үшін ... ... ... ... ... Ауытқуларды анықтап, тұжырымдар мен ... ... ... ... ... ... ... өндіруді ұйымдастыру мен оның
тиімділігін талдай отырып, сондай-ақ қосымша шығынның ... табу ... ... ... ... ... өсірілетін ауыл шаруашылығы дақылының
барлық егіс ... ... ... ... арту ... ... ... – елдің азық-түліктік қауіпсіздігінің ... ... үш ... ... ... ... егіс алаңдарының
тұрақтанғандығына орай олардың түсімділігі өткен үш жылмен ... ц / га –ға ... 67% -ға ... 11,5 ц / га –ға жетті. Астық өндіру 3,9
млн ... ... 39 % - ға ... және ... жылдамдық деңгейі шамамен
13,9 млн тоннаға жетті. Негізгі ... ...... өндірудің көлемі
1996-1998 жылдардағы 7,1 млн тоннадан 1999-2001 жылдарда 11,0 млн ... ... ... ... экспорттаудан әлемде алтыншы орынды иеленеді.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... қасиеттерін
жақсартушы ретінде әлемдік рынокта сұранысқа ие болып отырған жоғары
сапалы, құрамында ... мол ... ... ... етеді. Астықты
ішкі рыногын тұрақтандыру және реттеу, нан және ... нан ... ... ... жол ... ... ... жаз кезеңінде
астықтың сату резервтеріне интервенция жүргізуінен тұрады. Соңғы үш жылда
(199-2001ж) күрішті өндіруден орташа түсімділігі 28,8 ц /га ... , ... ... 204,1 мың ... ... ... майлы дақылдардың
егістік алаңының азаю үрдісі байқалуда. Сонымен қатар түсімділігінің 4-6 ... ... ... ... ... жалпы өнімін 18-20 % -ға
арттыруға мүмкіндік береді.
Қазақстанның астық ... ... ... ... ... дақылдың коэффициентін қоса есептегенде 55 % - дан ... ... ... ... ... ... ... салмағы жемдік, дәнді бұршақ, жарма дақылдары есебінен 1999-2001
жылдары орта ... 79 %-ды ... ... ... құрылымындағы шаусыр,
қыша және рапс сияқты майлы дақылдардың ... 4-%-ды ... ... ... бау-бақша және ... ... ... ... ... дәнді дақыл, техникалық
дақыл, мал азықтық дақылдар жатады. Қазақстанның ... ... ... негізгі мамандану бағытын айқындайды. Сондықтан өсімдік
шаруашылығы жетекші рөл атқарады. Өсімдік ... ... ... ...... дақылдарды жан-жақты зерттеп, мол өнім алудың
тәсілдерін ойластыру. Өсімдік шаруашылығында жарық пен ... ... ... ... ... ... бір-біріне қатынасы ауылшаруашылық
дақылдарының түсіміне мол әсер етеді. Республикамызда егістік ... ... ... ... және ... тау ... ... алып жатыр. Жалпы егістіктің көлемі 1990ж. 36 ... ... ... ... ... жүргізіліп жатқан жекешелендіруге
және құнарлығын арттыруға байланысты егістік көлемі 12-13 млн га жерге
артты. Бұл ... ... ... 1,5-2 есе ... ... ... құнарлығы кемігендіктен ол жер шабындыққа, мал жайылымына
берілді. Ауыл ... ... ... ... ... ... ... 65 %-ға дейін, ал дәнді дақылдардың құрылымында тиісінше 71%-
дан 82 %- ға дейін ұлғайды.
Дәнді дақыл шаруашылығы – ... ... ... ... ... ... ... дақылдардың барлығы дерлік
егіледі. Дәнді дақыл шаруашылығы ... нан ... ал ... ... қамтамасыз етеді. Дәнді дақылдаран біздің елімізде
негізінен мыналар өсіріледі; күздік ... арпа , ... ... тары,
күріш, қарақұмық. Қарақұмықтан басқасы астық тұқымдастарына жатады.
Елімізде негізгі астық дақылы – бидай, барлық егіс көлемінің ... ... ... үшін ... пен ... ... зор. Құнарлы қара
топырақ зонасы республикамыздың солтүстік, солтүстік – батыс және ... ... алып ... Біздің елімізде бидайдың екі түрі бар. ... және ... ... өсіріледі. Жаздық бидай ылғалды көп қажет етеді, ол
қара және қызыл – қоңыр ... ... ... Оны ... себеді. Жаздық
бидайдың коректік сапасы жоғары, белокқа, крахмалға, майға бай. ... ...... ... ... Ақмола, Батыс Қазақстан,
Ақтөбе, Шығыс Қазақстан ... ... ... бір ... ... өсімдіктер жатады.
Республикамыздың шығыс, орталық, солтүстігінің қары қалың, топырағы
құнарлы, күзгі және көктемгі ...... ... ... ... бидайдың шаруашылықта маңызы зор, оның дәнінен жоғарғы ... ... және ... ... қатар кондитерлік тағамдар жасалынады.
Қазақстан Кеңес Одағы кезінде бидай ... ... ірі ... ... орташа жылдық өнім 24,4 млн тоннаны, ал сыртқа шығар
көлемі 4,6 млн ... ... 1990 ... ... ... ... егістік көлемінің қысқаруына байланысты өтпелі дағдарыс кезеңін
бастан өткізді.
Тары – құрғаққа төзімді жарма дақылы. ... ... ... азық-түлікке және май азықтық мақсатта өсіріледі. Тары үй құстары
үшін бағалы ... ... қара ... тың және ... яғни ... ... Павлодар облыстарында жақсы өсіріледі.
Арпа – ... ... ... мал ... және
техникалық мақсатта өсіріледі. Бидай ұнымен ... нан ... ... ... бір ерекшелігі – климат жағдайына байланысты дәніндегі
химиялық ... ... ... ... ... арпаның дәні
белокқа бай, ал солтүстікте өскен ... ... ... көп ... ... ... ... Ол жылқы және жас төлдер үшін аса
бағалы концентратты жем болып ... Сұлы ... ... ... ... өте көп қажет етеді, бірақ топырақ талғамайды.
Жүгері – жылу сүйгіш дақыл, құрғақшылыққа ... ... қара ... ... ... ... ... да еліміздің барлық аудандарында
өсіріледі. Оның ... ... ... спирт, май қағаз, консервілер
дайындалады. Коректік сапасы ... ... ... крахмал, майға бай. Ауыл
шаруашылығы үшін құнарлы азық, сабағы мен жапырақтарынан қоректілігі жоғары
сүрлем дайындалады.
Қарақұмық – суды аз ... ... ... дақылы. Сондықтан ол Павлодар
облысы мен Алтайдағы тәлімі егіншілік алқаптарында өсіріліеді. Қарақұмық
негізіенен организмге ... ... алу ... өсіріледі, дәнінде
белок, май, крахмал, мөлшері көп.
Қазақстанның суармалы аймақтарын ... ... алып ... ...
негізгі астық дақылдарының бірі. Күріш жармасының тамақтық ... ... әрі ... ... ұнында белок, май, ... ... мен көп. ... сабанынан сапалы қағаздар, жұқа ... ... орау ... жасалынады. Ол Қызылорда ... ... ... ... Қазақстан облысында Шардара өзенінің
бойында, ... ... ... Іле ... ... ... ... шитті мақта, қант қызылшасы, күнбағыс, темекі, зығыр
жатады.
Шитті ...... ... ... ... ... ұзаққа
созылады. Мақта өсіру үшін күн сәулесі және ылғал қажет. Сондықтан ол
Қазақстанның оңтүстік ... ... Онда жаз 6-7 айға ... ... ... ... +46 ºС –ға дейін көтеріледі. Соңғы
жылдарда мақтаның егістік алаңдарына ... ... 1996 ... 2001 жылы ... ... ... 74 % - ға ... Мақта түсімділігінің өсу тенденциясы бар, 1996 салыстырғанда
2001 жылы ол ... ... 22,7 және 17,2 ... болды., бұл 1,3 есе
көп.1996 жылмен салыстырғанда шитті мақтаның жалпы өсімі 2 есе ... ... ... ... ... ... ... аңғары және Түркістан мен Шымкент қалалары маңындағы жерлерді
алып жатыр.
Қант ...... мен жылу ... ... ... ... дақыл. Сапалы қант қылызшасы өнімдерін алуда климат жағдайының жазда
ылғал мен жылудың мол болуына, ал күздің ... әрі ... ... ... зор. Қант ... ... ... 1990 жылы 8044 мың ... жылы 273 мың ... ... ... 4 есе ... ... ... егілетін жер көлемінен осы жылдары 43,6 мың ... 22,5 мың ... екі ... ... ... болса, екіншіден оның әр гектардан алынатын
түсімі 239 центнерден 154 ... ... ... ... ... Қант
қызылшасының жағдайы 1994 жылдан бері оңбай тұр, сол жылы оның жалпы түсімі
400 мың тоннаға дейін азайған еді, ал 1997 жылы ... ... ... ... ... ... ... алқаптары Аса, Талас, Шу, Қаратал, өзендерінің
аңғарларын және Ырғыз, Іле, Жоңғар Алатауы бөктерін алып жатыр.
Күнбағыс – бағалы майлы дақыл. Ол ... ... әрі ... ... Егіс ... 1990 жылғы 136,9 мың гектардан 2000
жылы 313,9 мың ... яғни 2,3 ... ... ... әр ... түсім осы жылдары 9,2 центнерден 4,0 центнерге дейін, жалпы ... мың ... 105 мың ... ... төмендеді. Негізгі егістік алқаптары
Ертіс өзенінің аңғарындағы, Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстарын алып
жатыр.
Бау-бақша және жүзім ...... егін ... салаларының бірі. Бау – бақша шаруашылығының негізгі ... ... ... ... ... ... ... жамбыл, Сырдарияның төменгі сағасындағы, Іле және ... ... ... Бау – ... ... тез ... және суыққа
төзімді түрлері Орталық және Солтүстік Қазақстанда, Алтайда, ... ... ... ... ... ... ... бақша
дақылдары қауын, қарбыз, асқабақ және ...... орам ... ... қияр тб ... мамандандырылған шаруашылықтар бар.
Республикамыздағы бұрынғы тұқым шаруашылығы жүйесі ыдырады. Қазіргі
кезде тұқым шаруашылығының үш буынынан (бастапқы, ... ... ... Олар ... және ... ... шаруашылығы ғылыми – зерттеу ... ... ... ... ... белгіленген тәртіппен атестатталған
элиталық тұқым шаруашылықтарына жүктелді. Республикада барлығы 74 элиталық
тұқым шаруашылығы есепте тұр.
Бастапқы және ... ... ... бидай, арпа, күріш, сияқты
дақылдар ... ... ... ... отырған болса, дәнді бұршақ
жарма, жемшөп, қант қызылшасы, қоза ... ... ... ... жұмысы іс жүзінде тоқтаған.
Соңғы жылдарда себілетін тұқымның сапасы барған сайын нашарлай түсіп,
тексерілмеген тұқым ... арта ... Егер 1991 жылы 3,1 млн ... дәнді
және дәнді бұршақ дақылдары тұқымы себіліп, оның 99 % -ның ... ... % -ның ... ... ... 2001 жылы ... 1,7 млн тонна
тұқымның тексерілу және сұрыпталу көлемі, тиісінше тек 53 және 64 %-ға ғана
болып ... ... ... ... ... алқаптары 70 %-н аспайды,
қалған бөлігіне шыққан тегі мен ... ... ... ... ... ... сорттары өндіріске баяу енгізілуде, ... ... ... ... ... егіс ... 24 %-на
ғана себіледі, бұл ... ... көп ... Ресейлік сорттар
егіледі. Негізінен сорт сынағы өтпеген, сырттан ... ... ... ... ... ... соңғы 5 жылда
орташа есеппен 32 % -ға жетті.
III – ... ... ... және оның ... ... ... ... шаруашылығы – ауыл шаруашылығының мал өнімдерін өндіру үшін мал
өсірумен айналысатын саласы. Мал шаруашылығы ... азық ... ... ет, т. б.) ... және ... өнеркәсіптерін шикізатпен
( жүн, тері, ет өнімдері қалдықтары т.б.) ауыл шаруашылық өндірісін күш
– көлік ( ат, ... ... т.б.) және ... қамтамасыз етеді.
Мал шаруашылық өнімдері мен оның ... мал ... ( ... сүт, ет ... және ... ... т. б. ), дәрі ... биологиялық белсенді ( активті ) заттар ( ... ... ... т.б.) алынды. Мал шаруашылығы салаларына ... ... ... және түйе ... ... ... тарихы осыдан 10 мың жылдай бұрын ... ... ... ... ... ... ... мал шаруа-шылығы
табиғи сипатта дамығандықтан малдардың ... ... ... ... ... жеткілікті жағдайлар болмады. Мал
тұқымдарын ... ... алуы мал ... ... ... ... алған капиталистік қатынастардың өркендеуімен ... ... ... ... ... бар мал ... ... әлеуметтік және мәдени дамуындағы орны ерекше
болды. ... ... ... ... әл – ... мен ... деңгейі түгелге жуық мал ... ... ... ... ... мал шаруашылығы ежелден жайылым
ауыстырып ... ... ... ... жүйе ... ... қой, ... жылқы және түйе ... - малы ... ... және ... ... көп қажет
ететін сиырдың кең таралуы, сондай – ақ, ... төрт ... мал ... ... ... ... ... 19 – 20 ғасырларда Ресейден орыс
шаруалары – ның қоныс аударып келе ... ... ... ... ... ... аймағындағы мал шаруашылығы
ерекшеліктерін анықтау мақсатында ... ... ... ... үлес ... төмендегідей болғандығын көрсетті.
Қазақстанда 19 – гасырдың соңына дейін негізінен қой, ешкі, түйе және
жылқы түліктері ... ... ... себептері бар. Жер аумағының 70
% - ға жуығын (182 млн га) осы малдарды өсіру ... ... ... ... алқаптары алып жатты, айтылған малдар жергілікті табиғат
жағдайларына ... ... жыл ... ... жайылым азығын
пайдаланып өсіп - өнді , ... ... ... ... ... ... төмен және зор сұранысқа ие өнім түрлерін өндіру мен оларды өңдеудің
тиімді технологияларын (ет, май, ... ... жүн ... киім – ... ... – киіз үй жасау) жақсы меңгерді. Әр түрлі аймақтардағы мал
шаруашылығының дамуы мен ... ... үлес ... ... жер, су, ауа райы ерекшеліктері үлкен әсерін ... ... ... – ақ ... ... ... ... нәтижелі
жүргізілсе, шөл және шөлейт жерлерде малдың негізгі ... (80 % -дан ... ... ( қой, ... ... Қазақстанда 1916 ж. 18,4 млн бас қой мен
ешкі, 4,3 млн ... 733 мың ... 5,0 млн бас сиыр ... 1918 – 21 ... соғысы мен бірнеше рет қайталанған жұт ... мал саны ... ... 3 еседен аса төмендеді. 1923 – 29 ж. аралығында ауыл
шаруашылығын игеруге ... жан – ... ... ... мал ... 1916 ... деңгейіне жеткізілді. Алайда, 1930 – 33 ж. ... ... ... ... ... ... мал басы 10 ... аса қысқарды. Республика мал шаруашылығын
қалпына келтіруде 1932 ж. ... ... ... ... ... туралы» шешімінің маңызы зор болды. Әрбір отбасына 100–ге қой ... 8–10 ... 3–5 түйе мен 8 – 10 ... ... рұқсат берді.
Қазақстанда ауыл шаруашылығы мен өндірісті жоспарлы түрде ... ... ... және ... өмір салтының орнығуы мал шаруашылығының жаңа
бағыттары – ... және етті ірі қара ... ... және биязылау
жүнді қой шаруашылықтарын, қаракөл қойы шаруашылығын өркендетуге кең жол
ашты. 1934–90 ж. аралығында ұжымдық және ... ... ... ұйымдастырылуы мал шаруашылығының барлық салаларын айтарлықтай
жоғары ... ... ... ... 1990 – 92 ж. ... 51, оның ішінде 18 қой, 11 мүйізді ірі қара, 13 ... 3 ... мен ... ... өсірілді. Олардың жартысына жуығы 12 қой, 4
сиыр және 3 жылқы тұқымы Қазақстан ғалымдары мен мал ... ... ... ... ... ... шығарылды. Осы мал
тұқымдарының теңдік қорын тиімді пайдалану, зоотехникалық талаптарға ... мен ... ... технологиялардың кеңінен қолданылуы жыл
сайын 1,5 млн т. ет ( сойыс салмағымен ), 5,5 млн. т. сүт, 100 мың ... жүн және 1700 мың ... жуық ... ... ... етіп ... 1990–2000 ж. ауыл шаруашылығын реформалауда
жіберілген кемшіліктер ... мал саны күрт ... оның ... сиыр
2,4, қой мен ешкі 3,7, жылқы 1,7 түйе 1,5 есе ... ... мал ... ... ... ... 2,5 – 3,0 ... дейін
қысқарды. Бұл ауыл ... ... ... күрт ... ... ... ... жан басына шаққанда ет және ... ... ... 73 кг – нан 40 кг – ға , сүт және ... 311 кг – нан 208 – ға ... төмендеуіне әкеліп соқты
(ғылыми негізделген ... 2 ... аз). Ел ... ... 2000 ... бастап мал шаруашылығында
оңды өзгерістер орын ала ... 1999 – 2000 ... 2004 ж. сиыр 24,0 – 22,7 % - ға , оның ... ... 16 – 15,4 % - ға, ... 5,4 – 7,2 % - ға, ... – 17,6 % - ға ... Бұл ... ірі қарамен (сиыр,
жылқы, түйе) салыстырғанда, уақ ... саны (қой, ... ... 90 – жылдарының ... тез ... ... ал ... ... ... ... Бірінші жағдай реформаның
алғашқы ... уақ ... ... – бас есеп ... ... ... ... болғандығымен, ал екінші жағдай олардың өсімталдық
қасиеттерінің ... ... ... ... ... 87,3 % - ы жеке ... 6,2 % - ы шаруа қожалықтарында,
6,5 % - ы ... ауыл ... ... ... Бұл
көрсеткіштер қой мен ешкі түліктері бойынша 80,2; 12,3 және 7,5 % ... ... ... ... 83,8; 10,6 және 5,6 % - ға, түйе ... 75,7; 11,3 және 13,0 % - ға ... ... Ауыл ... шаруа қожалықтарына бөлінуінің артықшылығы ретінде 2000
жылдан ... жеке және ... ... орынсыз мал шығынына жол
бермеу нәтижесінде соңғы 3 – 4 ... ... ... бойынша
мал санының орташа ... 3 – 10 % - ға, ет, сүт ... ... 3 ... % -ға ... ... келеді.
Мал шаруашылығы – қазақ халқының ата – бабаларынан ... ... ... мал ... ... ... – қой, ... ірі қара, жылқы, түйе шаруашылықтары. Шошқа, марал, құс, ара ... ... ... – мал ... ... салалары. Орасан мол табиғи
жайылым мен шабындық жердің Қазақстанның мал шаруашлығын өркендетудегі
маңызы ... ... ... ... шөлейт, шөл зоналарында және
биік таулы аудандарында қой шаруашылығы дамыған.
Еліміздің табиғи жағдайы қой шаруашылығымен айналысуға өте ... қой ... көп ... өңірлер Оңтүстік,
Батыс, және Шығыс Қазақстан аудандары. Қой ... ... ... ... ... және ... ... жүнді, жүнінің технологиялық
сапасы жоғары арқар – меринос, ет – май ... ... ... елтірі
беретін қаракөл тұқымды қойлар өсіріледі.
Биязы және жартылай ... ... қой ... еліміздің
оңтүстігіндегі астықты аймақтары мен биік тау шалғындарында өркендеген.
Арқар – меринос тұқымды қой шаруашылығы биік ... ... ... шалғындарда өсіріледі.
Ет – май бағытындағы еділбай тұқымды қой шаруашылығы шөлейт және ... ... ... ... ... ... тұқымды қой шаруашылығы шөл арқылы өтетін өзен
бойларында, Маңғыстау түбегінде және ... ... ... солтүстігіндегі орманды дала және дала зоналарында, сонымен
бірге биік таулы ... етті – ... ... ірі қара малы ... бұл ... ... ... азықпен қамтамасыз етуге қолайлы.
Етті – сүтті ірі қара өсіру – республиканың егіншілікке маманданған
бөлігі – ... ... ... ... және ... ... ... аудандарға тән. Ондағы жазық өзендердің аңғарларындағы
мен көлдердің қазан шұңқырларындағы шүйгін шабындық жер және тау ...... ... ірі қара мал ... ... өте қолайлы.
Мүйізді ірі мал басының өнімділік дәрежесі әр түрлі. Шырынды ... ... ... ... ... сүтті – етті, ал қала халқы
тығыз орналасқан аудандарда сүт ... ірі қара ... ... ірі қара ... ... ... ... ұстап бағады.
Қазақстандағы асыл тұқымды мүйізді ірі қарадан ерекше ... ... – етті ірі ... ... сиыры, алатау сиыры, талас сиыры ... етті – ... ... ... ... ... ... шаруашылығымен айналысады.
Жалпы көшпелі тұрмыс кешкен халықтардың көне заманнан бергі ең көп өсірген
малы және төрт түліктің ішіндегі қастерлеп пір ... – ны – ... ... бойынша жылқының ең алғашқы қолға үйретілген негізгі отаны Шығыс
Еуропаның далалық аймағы, ... Азия және ... деп ... Кеңес
өкіметі жылдарында Қазақстанда 1,3 млн жылқы болса, ... оның ... ... ... ... ... жылқы өсіретін заводтары мен
шаруашылықтарында жылқының 17 қолтұқымы өсіріледі. Қазақстанда ерте кезден
бастап өсіріліп келе ... ... бірі – ... ... Ол жергілікті
халық көлік ретінде әрі еті мен сүтін ... үшін ... ... өзін жабы ... адай ... ... жылқысы,
қостанай жылқысы деп бөледі.
Жабы жылқысын күш көлігі ретінде пайдаланады. Қалың қарда тебіндеп
жайылады әрі ... ... ... ... ... ... 18 – ... сүт береді. Жабы жылқылары Атырау, Ақтөбе, Қарағанды, Қызылорда,
Оңтүстік Қазақстан, Ақмола және ... ... ... ... өсіріледі. Мысалы, Ақтөбе облысындағы ... ... ... ... ... ... жылқы
заводтарында бар.
Адай жылқысы салт мініске қолайлы, жүріске жеңіл әрі ... ... ... ... жағдайларына бейімделген. Биелері
тәулігінде 12 – 15 литр сүт береді. Бұл ... ... ... мен
Маңғыстау облыстарының шаруашылықтарында өсіріледі. Мысалы, Маңғыстау
облысындағы «Құланды» және «Түнқараған» шаруашылықтарында адай ... тобы ... ... қара ... әрі ұзақ жүріске шыдамды. Бұл жылқының
негізгі топтары Батыс Қазақстан облысындағы «Красногор», ... ... ... Алматы облысындағы «Дегерес», «Алғабас»,
«Қызылағаш» және Жамбыл ... ... ... ... ... салт ... көлік ретінде жегуге қолайлы әрі
жүрдек келеді. Олар ... ... ... ... жайылымға шығарылады.
Қостанай облысының жылқы шаруашылығы жақсы ... ... ... ... шөлді аудандарында Атырау,
Маңғыстау, Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облыстарында өсіріледі. Шөл,
шөлейт және дала ... ... түйе ... ... олар жыл бойы ... болады. Түйе шөлге төзімді, ... ... ... ... күн су ... ауыр жүк тарта
алады. Қазақстанда 92 мыңнан астам түйе бар.
Халқымыз түйенің етін, ... және ... ... ... ... Түйе ... ... дайындалады, оның емдік
қасиеті жоғары.
Марал ... – мал ... ... және ... ... шаруашылығымен Шығыс Қазақстан облысының Қатонқарағай ... ... еті мен ... азық және киім ... ... құнды дәрі – дәрмек жасалады.
Құс өсіру шаруашылығы ірі өнеркәсіп орталықтарында, қалаларға, ... ... таяу ... ... Құс шаруашылығы
толығымен өнеркәсіптік технологиямен ... ... Онда ... мен құс
еті өндіріледі. Құс шаруашылығымен республикамыздың Солтүстік, Орталық ,
Оңтүстік Қазақстан облыстары айналысады.
Омарта ... ... ... ... және Тянь
–Шаньның шырынды ... көп ... биік тау ... ... ... тау ... мақтан етеді. Мысалы, Шығыс Қазақстан
облысындағы Путинцево шаруашылығы ерекше көзге түседі.
Жібек құрты Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... Ол тұт ағашы жапырағымен коректенеді де, ... ... – қой ... мал шаруашылығының негізгі салаларының
бірі. Жеңіл өнеркәсіптер үшін (жүн, тері, елтірі) , ... азық – ... май, сүт) ... ... Қой ... адамзат тарихында неолит
дәуірінен басталады. Қола дәуірінде Орталық Азия тайпалары ... ... ... ... және ... ... қой тұқымдары осы ... ... ... ... жүзіне тараған.
Қой өсіру қазақ халқының ата кәсібінің бірі ... ... ... ... ішінде жылқы мен қойға ерекше мән ... ... қой ... оны көбейту мен ... ... ...... қалыптастырған. Мал шаруашылығына ... ... мол ... соған орай қыстау, көктеу, жайлау, ... ... өмір ... ... қазақ халқының дәстүрі Қой
шаруашылығын берік ... ... ... ... ... ... қой ... 19 ғасырдың соңына қарай
Ақмола, ... ... ... және ... өңіріне орыс
шаруалары меринос тұқымдарын ала ... 1913 ж. ... ... 19,6 млн. уақ мал ... ... ... жылдары өзге
түліктермен бірге қой саны да ... (1929 ж. – 8,8 ... мал ... үлкен нұсқан келтірді. Кеңес ... ... ... ... 1928 ... ... дәстүрлі мал
шаруашылығының ерекшеліктері ішінара ... ... Сол ... ... кейін елдегі ірі байларды ... ... мал ... оның ... Қой ... да ... ... 1930 – 32 жылдардағы ашаршылыққа алып келді.1936 ... ... 4,3 млн. қой ... Күштеп ұжымдастыру науқанынан кейін
қазақ халқының дәстүрі Қой ... ... ... ... 1928 – 85 жылға ... ... Қой ... ... ... ... Қой тұқымдарының санымен ... ... ... ... ... 1960 ж. ... ... 84,6 % - ы, 1974 ж. 99,99 % - ы, 1980 ж. 100% -ы ... мал ... ... ... 1966 – 70 ... ... ет ... орта есеппен – 471,3 мың т, 1981 ... ж. – 493.3 мың ... ... ... мол өнімді жаңа тұқымдары –
қазақтың ... ... ... ... ...... ... мериносы, қазақтың оңтүстік мериносы, дегерес қойы, т. б. шығарылды.
1984 жылдың басында Қазақстанда 36567,8 мың ... ... қой ... Қой саны ... ... КСРО ... (Ресейден кейін), қаракөл елтірісін дайындау жағынан ... ... ... , әсіресе, Оңтүстік Қазақстан, ... ... ... ... ... қарқынды дамыды. Жаңа тұқым шығару
мақсатында Қазақстандағы таңдаулы қой ... мен ... ... ... ... корриделі, линкольн қойы,
ромни – марш қойлары, т. б. ... ... ... дамуында негізгі үш бағыт айқындалады. Олар елдің ... жем – шөп, ... ... ... ... ... б. байланысты төмендегіше 3 аймаққа бөлінді: 1) ... қуаң ... ... мен оңтүстік ... ... ... ... және
биязылау жүнді қой тұқымдары ... ... 65 %-ы ) ... ... және ... аймақ. Бұл ... ... етті ... ұяң не қылшық жүнді ... ... ... 16 %-ы ... 3) ... қойлары өсірілетін ... және ... 1990 ... ... 1250, оның ішінде 702 арнайы
мамандандырылған ірі қой ... ... ... өзге ... ... ... да ... науқаншылдыққа ұрынып, қой санын
50 млн – ға ... ... ... ... ... ... қисынсыз жоспарлар жасалынды. Жоспарды орындау мақсатында
қойды ... ... ... ... кең етек ... ... қойлардың азып – тозуы мен ... ... ... ... ... ... ... ақпардың белең алуына
алып келді. Мал өнімдерін өңдеу, жаңа ... ... ... ... ... Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы
жылдардағы экономикалық ... мен ... ... Қой
шаруашылығы елеулі түрде құлдырады. Қазіргі ... ... млн. уақ мал бар (2004). ... негізгі бөлігі жеке –
меншік ... ... ... – мал ... ... бір ... ... санын көбейту, ... мен ... ... ... ... (ет және қымыз өндіруге, күш көлігі ретінде, спорттық
жарыстарға ... шет ... ... т. б.) тиімді пайдалану
жатады. Жылқы ... және бие сауу ... ... ата ... ... ... ... жылқыны үйірге (25 – 30 бие) бөліп,
жақсы ... ... ... ... Мұндай айғырлар үйірін
шашау шығармай, ит – құсқа ... қысы – жазы ... ... ... қос ... Бір ... 500 – ден 1000 – ға дейін
жылқы ... ... ... ... 10 ... ... (сәуір-мамыр
айларында) құлындайды. Құлындар отығып, жетілген кезінде ... ... ... ... бие ... 3 ... 4 рет
сауылады, ал одан кейін ... ... ... (5 – 6 ... бие ... бірге жайылымда бағылады. ... ... 6 ай бойы ... Бие ... ... ... тұрақты бола бермейді, ол ... ... ... ...... және тұқымына қарай
өзгеріп ... ... 1,8 – 2,2 % - дай ... ... ... ... адам ... қажетті витаминдердің барлығы кездеседі.
Әсіресе ... А және С ... бай. ... ... ... жоғары, сіңімді. Сондай – ақ, жылқыдан көптеген мал ... үшін ... қан ... ... ... 1 млн – нан ... жылқы өсіріледі (2002). Жылына
олардан 40 мың ... ... ет, 35 мың ... жуық ... Жылқы ... ... ... бағыты
республикамыздың табиғи – шаруашылық аймақтарына байланысты айқындалған.
Жылқының асыл ... ... ... ... 13 асыл ... заводттары (Қызылорда, Маңғыстау, Батыс Қазақстан, т.б. облыстарда),
жылқы тұқымын асылдандыратын 39 мемлекеттік шаруашылықтар (Ақтөбе ... ... т.б.) ат ... ... және асыл ... ... ... Қазақстанда асыл тұқымды жылқы саны 9 мыңнан
асты (2000). Республикада ... ... ... желісті тұқымдары және
қазақ жылқысы өсіріледі. Дала және ... дала ... ... жұмыс көлігі ретінде пайдаланылады. ... ... және ... ... ауа райы ... жылқыны жыл бойы жайылымда бағудың
мүмкіншілігі бар. Бұл жерлерде жылқы шаруашылығы ет алу ... ... кең ... ... бар орталық, оңтүстік,
шығыс және батыс аймақтарының көптеген аудандарында жылқы үйірлеп бағылады.
Жықыны үйірлеп бағудың ... ... бар. Бос ... ... жыл бойы
жайылымда болады, қатты боран не көк ... ... ғана ... ... ... баққанда жылқы жынысына және жасына қарай табынға
бөлінеді. Шаруашылықтағы ... ... ... ... 150 – 180 ... – 200 бойдақ жылқы, ал жазық далада 350 ... ... ... ... ... ... үшін жайылымда жеңіл – желпі жылқы қора, қалқа, ықтасын
лапас салынады, құдық қазылады, ... ... ... ... әр
жылқыға 3 – 5 центнер пішен, 0.5 – 1 ц. жем қорын дайындайды. Құлынды 10 ... ... ... ... ... не қоршалған шарбақта 1 айғырға 20 –
25 биеден үйірлеп шағылыстырады. Қолда ... ... ... қыста ашық,
жылы күндері шығарады, қатты боран, аязды күндері қорада ұстап, ... ... ... Орта ... әр ... 30 ц ... 6 – 8 ц жем ... ұстап баққанда бие мен айғырды сұрыптап таңдап алып ... ... ... ... 1,5 ... мінуге, жегуге үйретеді,
үйірдегі жылқыны таңбалайды. Биелерді қорада ... ... күн ... ... бірге қорада ұстап, құнарлы пішен мен жем
береді. Құлынды 6 – 8 айлығында ... ... ... ... ... ... және батыс аймақтарында бие сәуір – ... ... ... құлын күзге дейін өсіп жетіледі де қыста бағуға көнбісті келеді.
Ет өндіру ... ... ... ... жыл басында табын құрамында 35 %
бие, 6 % байтал, 14 % ұрғашы тай, 14 % ... ... 2 % ... 5 % ... % ... тай, 14 % ... ... ет – сүт бағытында өсіргенде 45 % бие, 5
% байтал, 5 % ұрғашы тай, 18 % ... ... 2 % ... 4 % еркек тай, 18
% еркек жабағы болуы қажет. Қазақстанның ... ... ... ... ... асыл ... фермада ат қора – жайылым
(көбінесе, қолда ұсталады) әдісін қолданғанда ат қорада әр жылқыға 10 – 14
м2 орын ... ат ... ... ... ... ат ... ... байқайтын
және шағылыстыратын алаң; ә) Тай мен құлындарды үйрету және баптау алаңы.Ат
қораларда ... мен ... ... және айғырларды
серуендететін тапталған жол жасайды. Асыл ... ... ... ... мал ... ... Асыл ... фермада жайылым – ат қора
(көбінесе жайылымда ... ... ... бие, ... және жас
жылқылар тұратын жылқы қораларын салады, бас үйрететін және ... ... ... және ... ... ... жеке қорада
ұстайды. Ат қора жанына мал емханасын салады.
1998 жылдан бері мал мен құстың барлық түрі ... ... ... 1998 ... ... ... өсім мынадай болды: мүйізді
ірі қара мал-8,5%, қой-9,7, түйе-8,3 және құс-24,4, ал жылқы 1998 ... ... ... өнімін өндірудің қазіргі көлемі ішкі рыноктың төлем
қабілетті сұранысының деңгейімен сәйкес келеді. Ішкі ... ... және ... ... өсу ... ... ... төлем
қабілетіне тәуелді. Сондықтан мал шаруашылығы өнімдерінің жекелеген ... ... - сүт ... ... құс, жылқы шаруашылықтары
өнімдерін өндіруге бағдарланған.
1990 жылдары сүт өндірісінің жалпы көлемінің 61% және ет ... ... 71% ... ... кәсіпорындары арқылы өңделді. Бүгінгі таңда
өңдеу деңгейінің төмендеуіне байланысты ауыл ... ... ішкі ... ... сүттің - 92% және еттің - 85% дейін
бастапқы өңдеусіз сатуға ... ... ... ... 209 асыл ... шаруашылық қана
қалды. Асыл тұқымды мал басының үлес салмағы: ірі қара мал-15%- дан ... қой ... ... ... ... құс-20-дан 01,8%-
ға дейін қысқарды, бұл республикамыздың асыл тұқымды төлге мұқтаждығын тек
5-8%-ға ғана өтей алады
Мал шаруашылығындағы мал ... ... ісін ... ... аз ... ... жасы мен ... бойынша топтарын есепке ала отырып,
асылдандыру ісін ... анық ... ... ... ... ... және молайту саласындағы қиын жағдайды түзете алмайды.
IV - тарау
Тамақ және ... ... ... даму ... мен ... шаруашылығы агроөнеркәсіптік кешеннің өңдеуші салалары ... ... көзі ... ... ... олардың арасында тығыз
байланыс қалыптасқан. Агроөнеркәсіптік кешеннің өңдеуші салаларына: тамақ
өнеркәсібі (тамақ, ет, ... ұн, ... мен ... ... ... киім) жатады. Аталған салалар республика өнеркәсібінің маңызды
секторлары ... ... ... - ... ... ... ... қанағаттандырады.
Біздің елімізде тамақ өнеркәсібінің ет, ұн ... ... ... кондитер, шарап ... ... ... ... ... ... негізгі шикізат көзі болып табылады. Тамақ
өнеркәсібі өнімдері еліміздегі азық-түлік қорының 90%-ын құрайды. Қазіргі
кезде тамақ ... ... ... ... талабына сай жаңа
техникамен және технологиямен жабдықталған. Ауыл шаруашылығы шикізаттарынан
ұзақ мерзімге сақталатын өнім дайындалады. Ал тез ... ... ... ... кәсіпорындарындағы қуаты жоғары тоңазытқыштарда сақталады.
Тамақ өнімдерінің қалдықтары қайтадан ауыл шаруашылығында пайдаланылады.
Тамақ ... ... ... пайдалану сипатына, түріне қарай
үш топқа бөлінеді: өсімдік шаруашылығының ... мал ... ... шикізаттары (тұз өндіру, минералды сулар, балық аулау,
теңіз өнімдері). Тамақ өнеркәсібі салаларын орналастырушыға әсер ... ... - ... көздері және тұтынушылар. Осы факторлардың әсер
ету дәрежесіне қарай ... ... үш ... ... ... Шикізат көзіне жақын орналасқан салалар (қант, спирт, май шайқау,
сүт, ... ... ... ... ... жақын орналасқан салалар (наубайхана, сыра қайнату,
сүт, макарон, кондитер өнімдері т.б.);
3. Шикізат көзіне де тұтынушыға да ... ... ... (ет, ұн
тарту, шарап жасау, темекі өңдеу т.б.).
Елімізде тамақ индустриясын шикізат көздеріне және ... ... ... ... ... жүзеге асырылады. Бұл жағдайда
ауыл шаруашылығы шикізаттарын қайта өңдеу салалары шикізат көздеріне ... ... ... шығаратын өндіріс тұтыну орталықтарына ... ... ... ... ... бөлінуіне шай
өнеркәсібі мысал бола алады.
Ет өнеркәсібі - ... ... ірі ... ол тамақ өнімдерінің
14-ін құрайды. Мал өнімдерінің сапасы құрамында жоғары сапалы ... ... да ... болуымен анықталады. Еліміздегі ет тағамдарына деген
сұраныстың өсуі - ... ... ... ... ... ... көрсеткіш бойынша ет және ет тағамдарын тұтыну жан басына ... ... ... ... ... ет ... ... техникамен жабдықталған ет
комбинаттарында дайындалады.
Алысқа тасымалдауға жарамды ... (ет ... ... ... ... шұжықтар т.б.) шикізат көздеріне жақын орналастырылған
ет комбинаттарында шығарылады. Осындай өнімді шығаратын ... ... ... Петропавл, Орал, Алматы, Қызылорда қалаларында
орналасқан. Ал тез ... ... ... ет, құс ... ... т.б.) ... ... тұтыну көзіне жақын
орналастырылады.
Қазақстанның барлық экономикалық аудандарында ет ... ... ... ... ... біркелкі таралуымен түсіндіріледі. Әсіресе
Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан облыстары ет
өнімдерін шығаратын ... ... ... ... ... ... ет
комбинаты еліміздегі ірі өнеркәсіп орталығы. Бұл ... ... ... 98%- ын ... ... ... және жартылай дайын өнімнің 100-
ден астам ... ... ...... ... – тамақ өнеркәсібінің екінші саласы.
Оған: ұннан жасалатын нан және ... ... ұн, ... ... ... ... нан тағамдарын тұтынудың орташа көрсеткіші 120 кг-ды
құрайды. Бидайды ... ұнды ... ... ... ... тарту және жарма өнеркәсіптері аумақ ... ... ... ... Ұн тарту еліміздің астықты және индустриялы экономикалық
аудандарында, яғни Солтүстік Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан
облыстарында жақсы дамыған. ... ... ... ... Тараз, Қапшағай,
Қостанай ұн тарту комбинаттары елімізде жоғары сапалы ... ... Нан ... ... ... елді мекендерінде бар. Нан
зауыттары жоғары сапалы технологиямен жабдықталған. Қазіргі шағын нан ... ірі елді ... ... ... ... ... Қарағанды, Петропавл, Шымкент, Семей ... ... ... ... ... салаларын дамыту үшін
жетілдірілген технологиялар, ... ... және ... ... алу жөнінде ... ... ... ... ... ... ... макарон фабрикасы Италияның ... ... ... ... ... ... ... бірі, оны өндіру үлесі
2003 жылғы есеп бойынша 481419 т – ны ... жан ... ... ... 21,7кг – ға ... өнеркәсібі құмшекер және шақпақ қант шығарады. Қант өнеркәсібін
салуда шикізат көздеріне ... ... ... ... рөл атқарады.
Қант қызылшасын ұзақ уақыт сақтауға шыдамайды және алыс ... оның ... ...... алу үшін 6 – 9 т ... керек.
Республикамызда бірнеше қант зауыттары жұмыс істейді. Қант зауыттары
қызылша егу ... ... ... ... ... ... ... Шу, Мерке, Қарабұлақ қант зауыттары
құмшекермен қатар шақпақ қант ... ... ... өз ... қызылшаны өңдеп қана қоймай, сонымен қатар шетелдерден келген
қант ... да ... қант ... ... ... ... Бразилия, Аргентина, Ау стралия т.б. елдерден әкелінеді. Өйіткені
елімізде өндірілетін қант өнімдері ... ... ... ... ... ... өнеркәсібі – тамақ өнеркәсібі салаларының ішінде үшінші
орында, 2002 жылғы статистикалық мәлімет ... ... ... сүт ... 4,1 млн т – ны ... ... ... сауылатын сүттің
орташа көрсеткіші – 2044 кг – ға жетті. Сүт, қаймақ, ірімшік, айран, ашытқы
шығаратын сүт ... мен сүт ... ... ... ... мен өнеркәсіп орталықтарында шоғырланған. Өйткені сүт өнімдерін
алысқа тасымалдау тиімсіз. Қала халқын дер ... сүт ... ету үшін сүт ... әрбір қалада салынған. Ірі сүт зауыттары
Алматы, Қарағанды, ... ... ... ... ... ... сыр ... сияқты сүт өнімдері өнеркәсібі, ... ... ... ... ... аудандарында, сүтті
ірі қара мал шаруашылығымен айналысатын аудандарда шоғырланған. Көкшетау,
Қостанай, Алматы сүт комбинаттары сүт ... 75 % - ын ... ... елімізде өсімдік майы мен маргарин майын шығаратын
өнеркәсіп ... ... ... ... ... майы күнбағыс және шитті
мақта ... ... ... ... ... Қазақстан және Павлодар
облыстары шығарады. ... ... ... майын айыру комбинаты жұмыс
істейді. Шитті мақта майын ... ... ... Қазақстан облысының
Шымкент қаласында орналасқан.
Қазір көптеген елді мекендерде өсімдік ... ... ... кездеседі. Бірақ онда шикізаттан май алу ... ... ... төмен.
Маргарин майын алу үшін – шикізат ретінде өсімдік майын және сүтті
пайдаланады. Мұндай кәсіпорындар ... ... ... ... маргарин майы тез бұзылатын ... ... ... ... ... ... ... тұтыну қажетін өтеп келеді.
Балық өнеркәсібі – балық аулау және балықты өңдеуден ... ... ... ... ... ... орналасқан
Атырау облысында шоғырланған. Каспий теңізінің солтүстігінен қара уылдырық
беретін ... ... ... және ... ауланады. Балық өңдейтін ірі
кәсіпорындарға Атырау, Баутион, Балықшы, Зайсан, Призорный, Балқаш балық
зауыттары жатады. ... ... ... Арал мен Мойнақ кәсіпорындары
Арал теңізінің су деңгейінің төмендеуіне байланысты уақытша тоқтап тұр.
Атырау мен ... ... ... балық консервілерімен қамтамасыз
етуде.
Республикамызда азық – түлік молшылығын ... ... ... ... ... орай ... өнімдерін өндіруді ұлғайтуға үлкен
бетбұрыс жасалып отыр. Осыған байланысты ... өзен – ... ... ... ... ... тағам түрлері де молаюда.
Қазақстанда тамақ индустриясының қосымша салалары кондитер тағамдары,
шарап жасау, темекі өндірісі де ... ... ... ... ... Алматыдағы «Рахат», Қостанайдағы «Баян ... ... ... ... халықты кондитер тағамдарымен
қамтамасыз етуде.
Жүзім көп өсірілетін Алматы және ... ... ... шарап
жасайтын зауыттар жұмыс істейді. Сонымен қатар елімізде минералды және таза
бұлақ суларын, түрлі ... мен шөл ... ... ... ... келе ... ... облысында егілетін темекіні пайдаланып жұмыс Алматы темекі
комбинаты – Қазақстандағы тмемекі ... ... ... Оны ... ... ... ... Моррис» фирмасы басқарып келеді. Компания
Алматы облысының Шелек ауданында темекі өсіру бағдарламасын жасады.
Жеңіл өнеркәсіп халықтың жеке ... ... әр ... ... шығарады. Бұл – индустрияның ең қарқынды саласы. Бұым
дайындауда ... ... ... мәдениеті мен талғамы
жоғары жұмысшы күшіне деген сұраныс жеңіл өнеркәсіп саласының ... ...... прогресс жеңіл өнеркәсіптің дамуына күшті әсер
етуде. Бұл шикізат базалары саласының ... және жаңа ... ... ... ... Жеңіл өнерңәсіп құрамындағы жартылай
дайын және дайын өнімдердің сапасына, оларды безендіруге байланысты талап
күн ... ... Киім ... ... ... ... жеңіл өнеркәсіп
құрал – жабдықтары мен ... ... да ... енгізуге
мәжбүр етуде.
Жеңіл өнеркәсіп құрылымының біршама күрделі екенін байқауға болады. Ол
табиғи немесе ... ... ... ... ... ... ... құрамына кіретін салалар орналасу принциптеріне
байланысты ... ... әр ... ... ... ... (мақта тазалау зауыттары, жүн жуатын фабрикалар, жүнді ... ауыл ... ... ... бар ... ... ... АӨК – тің құрамына кіреді. Тоқыма, былғары, тері т.б.
кәсіпорындар кәсіби жұмыс күші және ... бар ... ... ... ... ... дайын өнімнің (тігін,
тоқыма, ... және тері ... бас ... былғарыдан
тігілген бұйымдар – аяқкиім т. б.) үлесі артып келеді. ... ... ... дайын өніммен (мақта, былғары, тері) ... ... ... ... ... жеңіл өнеркәсіп өндірісі үшін
де тиімді.
Жеңіл өнеркәсіптің аса ... ... бірі – ... ...... ежелгі саласы. ... ... ... ... ... ... машиналы өндіріске
айналып отыр.
2003 жылғы есеп ... ... ... ... ... өнеркәсібінің үлес салмағы 1,8 % - көрсетті.
Мақта мен жүн ... ... ... ... ... ... бірнеше саыдан тұрады. Мақтаны ... ... жуу ... шикізат көзіне жақын орналастырылады.
Мақта тазалау зауыттары Оңтүстік Қазақстан ... ... ... мен Мақтаарал елді мекенінде орналасқан.
Жүн жуу комбинаттары Семей мен ... ... ... ала өңдеуден өткен мақта мен ... жіп ... ... мата ... ... мата ... мақтадан әр түрлі (шыт, бөз, ... дәке т. б.) ... ... ... ... ... киім, сырт киім, көйлек, киімнің ішкі астары, сәндік бұйымдар т. б.
тігіледі. Маталарды ... ... ... ... ... ... әртүрлі түсті суреттер түсіру т. б., ... ... ... ... ... ең ірі кәсіпорны – Алматы мақта мата ... ... бұым ... ... ... Мақтадан ... ... ... тоқылған матаның құрылымы мен
пайдаланылуы ... ... ... машинамен ... жұқа ... ... ... ... ... маталар
тоқыма өнеркәсібінде ең ... ... ... ... ... ... дайындалған жоғары ... ... ... ... костюм тігіледі.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... т. б. ... бар. ... комбинаттары қалаларда
және ... ... жиі ... Қарағанды, Шымкент, Өскемен, Жезқазған қалаларында трикотаж
бұйымдарын шығаратын фабрикалар ... ... ... ... ... ... қалаларында
орналасқан. Астана қаласында жүн ... ... ал ... ... ... ... ... істейді.
Халықтың жеңіл өнеркәсіп бұйымдарына сұранысын ... ... ұсақ және ... ... құрылып,
олар тері мен былғары бұйымдарын шығарады. ... және ... ... мен ... ... ... үлес салмағы 2003 жылғы есеп ... 0,1 % ... ... Қызылорда, Тараз, Қостанай қалаларында ... ... илеу ... ... ... зор. Тері ... қой терісі және құндыз, ... ... ақ ... ... де ... ... ... тігу үшін қажетті шикізат ... ... ... (былғарыдан, мақтадан тігілген, резеңке ... ... ... түрлері де көп. Аяқкиім өнеркәсібін
тұтынушыға және ... ... ... ... ... ... ... Семей, Тараз, Қарағанды, Қызылорда, Қостанай,
Талдықорған ... ... Бұл ... аяқкиім шығару
халықтың сұранысын қамтамасыз ете алмайды, сол себебті елімізге ... ... ... Ал ... ... жеткілікті
болғандықтан – еліміз сыртқа шығарады. Халықтың тұрмыс қажетін ... ... тағы бір ......... ... ... Астана және Қапшағай қалаларында орналасқан.
Қорытынды
2003 – 2005 ... ... ... ... үшін ... бар. Агроөнеркәсіптік кешенді дамыту нарыққа бағдарланған
экономиканың ... ... ... ... сондықтан
өндіріс тиімділігінің, отандық ... ... ... ... сапасының халықаралық талаптарға сәйкестігінің
көрсеткіштері басым болуы керек. Агроөнеркәсіптік ... ... ... азық – ... ... ... ету ... салаларына қарағанда, мемелекеттік реттеу және мемелекеттік
қолдау үлкен рөл ... ... ... ... азық – ... жүргізуді талап етеді.
Ауыл шаруашылығы министрлігі өсімдіктер мен жануарлардың ... ... ... ... ... және асыл ... өсіру мен сату үшін ... ... ... мен ... ... ... ... қор» бағдарламасына сәйкес
республикалық бюджеттен жүзеге асырып келеді және ... ... ... ... ету және ... ... мен асыл ... өнімнің сапасын ... ... үшін ... ... болып отыр. Сонымен қатар жерді ... ... ... бойынша өндіріс пен еңбек ... ... ауыл ... ... ... ... ... өнімді түрлерін шығаруды, олардың гендік қорын
сақтауды, ауыл шаруашылығы ... ... ... өнім
өндіруге жұмсалған ... ... мен ... ... ... ететін технологиялар мен механикаландыру құралдарын жасауды,
ауыл шаруашылығы өнімін барынша ... жаңа ... ауыл ... ғылыми қамтамасыз етудің басым бағыттары деп
белгілеу.
Пайдаланған әдебиеттер
1. М.Ш. Ярмухамедов Экономическая ... ... ССР. А. ... ... Э.А. ... Б. ... К. ... Проблемы региональной эконо -
мики Казахстана. Изд. «Қазақстан» 1977
3. Э.А. Туркебаев, Б. ... ... ... ... ...
риально – производственных комплексов. Изд. Наука 1982
4. Б. Двоскин. Экономика – географическое районирование Казахстана. ... ... ... ... ... ... ... У. Есназарова. Қазақстанның физикалық және экономикалық география –
сын оқыту. Алматы Рауан, 1994
7. Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы 1997
8. ... ... ... ... Е.Р. ... ... социальная география Казахстана.
Алматы 1997
10. Н.Н. Карменова. Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік геогра –
фиясының лабороториялық сабаққа арналған оқу ... ... ... ... 1985
12. Қазақстан Республикасының 2003 – 2005 жылдарға арналған мемелекет –
тік аграрлық азық – түлік бағдарламасы. Алматы 2003
13. ... ... ... ... «Ақиқат» 2004 № 2
15. «Ақиқат» 2002 № 3
16. Қазақстан энциклопедиясы.

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Солтүстік Қазақстан және қостанай облыстары13 бет
Ауыл шаруашылығы мақсатына арналмаған жерлердің құқықтық режимі13 бет
"агрономиялық терминдерді пайдалана отырып ауыспалы егістерді жіктеу"4 бет
"Өскемен қаласының атмосфералық ауасы және агроценоздарының ластануын бағалау"32 бет
1970—1985 жылдары Қазақстанда өнеркәсіптің жоспарларын орындаудың барысы және оның дағдарысқа ұшырауы16 бет
«Агросервис Шапағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің есептіліктері мен алғашқы құжаттары33 бет
«алматы қаласы кәсіпкерлік және өнеркәсіп департаменті» туралы жалпы сипаттамасы18 бет
«Ақшат 1» әктас кенорнының өнеркәсіптік маңызын айқындап, С1 және С2 категориялары бойынша қор есептеу52 бет
«Инвестициялық процестегі құрылыс кешенінің рөлі»13 бет
«Райымбек Агро» ЖШС-те СМЖ және қаупсіздік жүйесін дайындау79 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь