Мезгіл бағыныңқылы сабақтас құрмаластың қолданыстағы көріністері мен жасалу жолдары

М а з м ұ н ы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І тарау. Мезгіл бағыныңқылы сабақтас құрмаластың қолданыстағы көріністері мен жасалу жолдары.
1.1. Мезгіл бағыныңқылы сабақтас құрмаластың зерттеулердегі сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11
1.2. Ә. Нұрпейсовтің «Қан мен тер» трилогиясындағы мезгіл бағыныңқылы сабақтас құрмаласының жасалу жолдары ... ... ... ... ... ... ...20

ІІ тарау. Трилогиядағы мезгіл бағыныңқылы сабақтас құрмаластың бағыныңқылы және басыңқы компонентерінің мезгілдік жағынан өзара қарым . қатынастары
2.1. Трилогиядағы бір мезгілдес сабақтас құрмаластар ... ... ... ... ...35
2.2. Трилогиядағы әр мезгілдес сабақтас құрмаластар ... ... ... ... ... ... .42

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..49

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .55
Кіріспе
Қазақ тіл білімі саласындағы ең көп қолға алынған және аз зерттелгенінің бірі - құрмалас сөйлем синтаксисі.
Құрмалас сөйлем синтаксисі туралы айтыла бастаған азын-аулақ алғашқы пікірлерді отызыншы жылдар ішінде мектептерге арналып жазылған оқулықтардан, оқу бағдарламаларынан кездестіруге болады. Құрмалас деген термин де сол кездерден бастап енді. Бұл термин грамматикалық термин ретінде тек лингвистикада ғана қолданылады. Бұл атау - құра деген етістіктен жасалған туынды сөз. Терминнің мағынасы өзі атау болған категорияның мазмұнына сай келеді. Өйткені құрмалас деген атаумен аталатын сөйлем - екі я одан да көп жай сөйлемдерден құралатын құрамды категория.
Құрамы жағынан алғанда, жай сөйлем жеке мүшелерден құралады да, құрмалас сөйлем жеке сөйлемдерден құралады, басқаша айтқанда, жай сөйлем жеке сөздерге ғана жіктеле алатын болса, құрмалас сөйлем жеке сөздерді өз ішіне алатын сөйлемдерге жіктеледі. Сөйтіп, бірінің мүшесі -сөз, екіншісінің мүшесі - сөйлем. Бұл жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің бір-бірінен қүрылысы, қүрамы жағынан өзгешеліктері. Ал бұл екі категорияның бір-бірінен мағыналық өзгешілігі - олардың бірінің жеке бір ғана ойды біілдіріп, екшшісінің күрделі ойды білдіруінде.
Осы айтылған структуралық және мағыналық сипаттары жағынан алғанда, құрмалас сөйлемге екі немесе одан да көп жай сөйлемдерден құралып, күрделі бір ғана ойды білдіретін сөйлемдер жатады. Сөйлем құрмалас болу үшін өз ішінен сөйлемдік бөлшектерге бөлінуі шарт.
Құрмалас сөйлем синтаксисіндегі күні бүгінге дейін кездесіп жүрген күрделі мәселелердің көбі оның сабақтас түрінен болады.
Сабақтас құрмалас сөйлем мәселесі тек қазақ тіл білімінде ғана емес, жалпы түркология бойынша күрделі проблемалардың бірінен саналады.
Сабақтас құрмалас сөйлемді дұрыс тану деген сөз мұның өзіне тән айырым белгілерін ғылыми жүйеде саралау болып шығады. Ал бұл жағдайдың өзі қазақ тіл білімі былай тұрсын, түркологиялық ілімде де басы ашылмаған мәселе. Құрмалас сөйлемді зерттеушілердің көбі сабақтасты айқындауда өзіндік түсінік, тұжырым мен әр түрлі критерийлер үсынады. Бұл ретте көптеген түркологтар сабақтас құрмалас сөйлемнің әрбір компонентінің айырым бастауышы болсын деген талапты бірінші орынға қойса, енді қайсыбіреулері басыңқы бөлшектен бөлек бағыныңқыда арнайы бастауыштың болуын басты меже тұтпайды. Сондай-ақ соңғы кездерде танылып жүрген интонациялық белгіні бір топ ғалымдар қолдаса, енді біреулері бүны бағыныңқыға тән айырым белгі ретінде қарамайды. Міне, осы жағдайларды ескере келіп, сабақтас сөйлемнің грамматикалық сипатын дұрыс тани білу үшін, оған тән айырым белгілерді саралап алу қажет. Ондай белгілерді Қ.Есенов мынадай деп саралайды:
1. Сабақтастағы әрбір сөйлемнің өзіне тән бастауышы мен баяндауышы болып, соған орай олардың субъект-предикаттық қатынасқа түсіп отыруы;
2. Бағыныңқы сөйлем баяндауышын басыңқымен байланыстыратын түрліше амал-тәсілдердің болуы. Олар - шартты рай, есімше, көсемше, қимыл есім формалары және осылармен қосыла айтылатын түрліше жалғаулықтар мен шылау сөздер.
3.Бағыныңқы сөйлемнің біршама да болса айырым ойға ие болып, басыңқыдағы ойдың мазмүнын түрлі жақтан айқындап тұруы.
4.Бағыныңқы компоненттің басыңқымен ұласпалы интонация арқылы айтылуы [1,175]
1. Тіл білімінде сөйлемнің сөйлем екендігін айқындайтын ең басты меже-предикаттық қатынастың болатындығы айтылады. Осыған орай түркологиялық ілімде де бағыныңқы сөйлемді айқындауда бұл белгі (предикаттық қатынас) соңғы кездерде таныла бастады.
Предикаттық қатынас - бастауыш пен баяндауыштың қатынасы. Олай болса, бұл байланысу бағыныңқы сөйлемдерден осындай бас мүшелердің болуын талап етіп отырады. Сөйлем ішінде болатын бастауыш кейде арнайы аййтыла бермейді, алайда оның барлығы баяндауыштың жіктік жалғау формасы арқылы белгілі болып тұрады. Мұндай заңдылық сабақтаста шартты рай тұлғасы арқылы жасалған бағыныңқыларда болады. Сондықтан мұндай сөйлемдердің баяндауышы арқылы әрі қимыл иесін біліп тұрамыз. Ал есімше, көсемше тұлғасы арқылы жасалған бағыныңқылар жайында мұны айтуға болмайды. Өйткені бұл сөйлемдерде предикаттық қатынастың орын алуы, шартты рай тұлғалы бағыныңқылардағыдай, баяндауыштың сөздің жалаң өзімен ғана емес, арнайы бастауыштың айтылуымен тығыз байланысты болады.
Бұл жай қазақ тілі бағыныңқыларын саралауда «предикаттық қатынас» болсын деген тұжырымның тым әлсіздеу де бір жақты екендігін аңғарта түседі. Сондықтан да есімше, көсемше тұлғалы сөйлемдердің де бағыныңқы болудағы қызметін ескере отырып, жалаң «предикаттық қатынас» деуден гөрі «субъект-предикаттық қатынас»деп айтқан дұрыс болар еді [1,176].
Сабақтас құрмалас сөйлемді айқындауда бүл критерий ең басты меже болып саналады. Өйткені кез келген конструкцияның сөйлем екендігін оның бойында субъект-предикаттық қатынастың бар-жоқтығы айқындап тұрады. Егер сөйлемнің бойынан мұндай қасиет табылса, онда оның сөйлемдік қүрылыста келгені де, ал табылмаса, ондай конструкцияның сөйлемдік дәрежеге жете алмағандығы белгілі болады.
Құрмалас сөйлемдегі бастауыш жайындағы ілімді одан әрі дамытқан және осы жайында кейбір толықтырулар енгізген адам профессор Н.К.Дмитриев болды. Автордың мүндай пікірі оның бағыныңқы сөйлемнің өзіндік белгілерін айқындаумен тығыз байланысты еді [2, 245].
Профессор Н.К.Дмитриевше, сөйлемнің бағыныңқы бола алуы ондағы бастауыш пен баяндауыштың бар-жоқтығына қатысты келеді. Егер
де бағыныңқының өз бойында басыңқы сөйлемнен бөлек өз алдына бастауышы мен баяндауышы болса, автор мұндайды сабақтас құрмалас деп атайды. Кейінгі кездерде жарық көрген түркі тілдерінің еңбектеріндегі сөз болатын предикаттық қатынас осы Н.К.Дмитриевтің ілімімен ұштасып жатады. Автор мұндай предикаттық қатынасты сөйлемнің бастауышы мен баяндауышының қиысып келуі негізінде түсіндіреді де, бұл қасиетке ие бола алмағандарын бағыныңқы сөйлемнің ауыспалы түрі деп қарайды.
Бағыныңқы сөйлемге тән болатын субъект-предикаттық қатынас жалпы сөйлем атаулыға қатысты ортақ заңдылықтардан шығады. Өйткені сабақтас құрмаластың компоненттерін (бағыныңқы, басыңқы) сөйлем дәрежесінде қарастыратын болсақ, олардан талап етілетін заңдылықтар жалпы сөйлем синтаксисінің нормасынан алынады.
Сабақтас құрмаластың бастауышы жайында ілімді саралай талдасақ, оның мазмүны толығырақ ашылады:
1) Бастауыштың қажеттілігін барлық бағыныңқы сөйлем түрлерінде бірдей қарау. Мұндай көзқарасты әсіресе профессор Ғ.Абдурахманов қолдайды.
Профессор Қ.Сартбаев бағыныңқы сөйлемнің өзіндік белгілерін айта келіп, ондағы болатын грамматикалық тұтастықты орынды көрсетеді. Мұндай грамматикалық тұтастық бағыныңқының бойында болатын бас мүшелермен айқындалады. [3,102]
Ал профессор Ғ.А.Абдурахманов сабақтас құрмаластағы бас мүшелердің қатынасын бағыныңқылардың барлық түрлерінен бірдей қажет етеді. Сөйтіп күні бүгінге дейін көптеген түркі тілдерінде сабақтас құрмалас деп танылып келген конструкцияны жай сөйлем деп түсіндіреді. [4,84]
Сол сияқты профессор Ч.Б.Алиев те сөйлемнің құрамында бастауыш біреу-ақ болса, мұндайды жай сөйлем деп қарайды. [5,131]
Қазақ тіл білімінің тұңғыш филолог-профессоры Қ.Жұбанов құрмалас сөйлемнің бас мүшелердің негізінде құралуын талап етіп еді:
«Күрделі сөйлем болу үшін күрделі мүшенің бастауышы да, баяндауышы да болуы шарт» [6,230]. Күрделі мүше деп бүл жерде қүрмалас сөйлемді айтып отыр.
2) Бастауышты бағыныңқы сөйлем түрлерінде саралай қолдану. Бұлар бастауыштың әрбір бағыныңқыда бірдей бола беруін талап етпейді, оны міндетті деп санамайды. Бастауышты саралай қолданудағы мұндай ғалымдардың қатарына Г.Саибатталов, М.Гаджиев, Н.Сауранбаев. Ғ. Бегалиев т.б. жатқызуға болады.
Башқұрт тілінің құрмалас сөйлем синтаксисін арнайы қарастырған профессор Г.Саибатталов бастауыш сөзінің бағыныңқыларда әрдайым бола бермейтінін, соған орай олар қүрылысы жағынан екі құрылымды болуымен қатар бір құрылымды да болып келетінін және осы бір құрылымды құрылыстың түркі тілдерінде басым екендігін айтады. Автор бастауыштың болуын есімшелі, көсемшелі бағыныңқы сөйлемдермен ғана байланыстыра қарайды [7,19].
Профессор М.З.Закиев сабақтас құрмалас сөйлемнің әрдайым екі құрылымды болып келуін айта отыра, кейде оның бір құрылымды да болуын теріске шығармайды [8,278].
Сабақтас құрмаластағы бастауыштың қажеттілігі, сонымен қатар кейде оның әрбір компонентте бола бермейтіндігін қазақ тіл ғалымдары да (С.Жиенбаев, Н.Сауранбаев, Ғ.Бегалиев) айтқан еді.
Доцент С.Жиенбаев өзінің «Синтаксис мәселелері» атты еңбегінде құрмалас сөйлем компоненттерінен бастауыштарды талап ете отырса да, шартты рай тұлғасында келген бағыныңқылардың бір ғана бастауышқа ортақтасуын да айтады. Бұл жайды автордың осы бағыныңқыларға берген мысалдарынан көруге болады: Барсам да, таба алмадым [9,19].
Доцент Ғ.Бегалиев «Құрмалас сөйлем» атты еңбегінде шартты және қарсылықты бағыныңқылардың бір бастауышқа да ортақтасып келе беретіндігін ескертеді.
Профессор Н.Сауранбаев та бастауыштың ортақ болып келуін теріске шығармайды. Профессор Т.Қордабаев бағыныңқы сөйлемдердің бас мүшелердің негізінде құрылуын қолдайды [24,267].
3) Бағыныңқы сөйлемді айқындауда бастауыш меже бола алмайды.
Бұлар сөйлемнің сабақтас екендігін ажыратуда бастауышты негізгі тірек қылмай, баяндауышқа арқа сүйейді, сондықтан баяндауыштың болуын басшылыққа алады. Мұндай ілімді жақтаушылардың қатарына Н.П.Дыренкова, М.Ш.Ширалиев, С.Аманжолов, М.Балақаев, т.б. жатқызуға болады.
Сөйтіп бір топ ғалымдар бағыныңқы сөйлемнің критерийін айқындауда баяндауыш мүшені ең негізгі басты меже ретінде ұсынды. Бұл ретте бастауыштың әр компонентте де бола бермей, оның ортақтаса айтылуына мүмкіндік беріледі. Осы турасындағы ілімнің әлі де болса тұрақталмағанын байқауға болады.
2. Баяндауыш - сөйлем сабақтастырудағы негізгі орталық. Сабақтас қүрмаластағы синтаксистік компоненттер субъект предикаттық қатынастың негізінде белгілі бір форма арқылы өзара тығыз байланысқа түседі. Бүл ретте жай сөйлемдердің арасын құрмаластырып, оларды бір бүтіннің қарамағына түсіруде бағыныңқының баяндауышы елеулі қызмет атқарады. Сондықтан да ол сабақтас сөйлемдегі негізгі орталық, аралық баспалдақ болып саналады. Олай болса, бағыныңқының баяндауышы - жалпы сабақтас құрмалас сөйлемнің типтерін жасаудағы негізгі көрсеткіш, ең қажетті байланыстырғыш элемент ретінде танылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Есенов Қ. «Қазақ тіліндегі күрделенген сөйлемдер». - Алматы, 1974 ж.
2. Дмитриев Н. К. «Грамматика башкирского языка». - Москва – Ленинград , 1948 г.
3. Сартбаев К.К. «Некоторые спорные вопросы сложноподчиненного предложения киргизского языка»// «Труды института языка и литературы» .Фрунзе 1965 г.
4. Абдурахманов Т.А. «Основы синтаксиса сложного предложения современого узбекского литературного языка». Автореферат докт. дисс – Ташкент, 1962 г.
5. Алиев Ч. Б. «Проблема придаточного предложения в карачаево – балкарском языком языке» // «Вопросы опистательных грамматик языков Современого Кавказа и Дагестана» - Москва , 1984.
6. Жубанов К. «Исследования по казахскому языку». Алматы, 1966
7. Санбатталов Т.Т. «Синтаксис сложного предложения башкирского языка». Автореферат докт. дисс. Уфа, 1972.
8. Закиев М.З. «Синтаксический строй тамарского языка». Уфа, 1969.
9. Жиенбаев С. «Синтаксис мәселелері», Алматы, 1939.
10. Жұбанов Қ. «Қазақ тілінің програмы». Алматы, 1936
11. Аманжолов С. «Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы». Алматы, 1994.
12. Ахтямова Т.М. «Вопросы изучения русских сложно подчиненных придложений с придаточными обстоятельство в узбекских группах вузов» . - Ташкент, 1966.
13. Дәулетов М. «Хәзирги заман қарақалпақ тилинде кеңейтілген пысықтауыш» . - Нукус, 1966
14. Хавичев М.А. «Карачаево – балкарский язык» – Москва 1966
15. Чередниченко И. Т. «Особые случаи придаточности в современном русском языке». - Львов, 1948.
16. Дмитриев Н.К. «Граммантика кумыкского языка». - Москва - Ленинград, 1940
17. Есенов Қ. «Сабақтас құрмалас сөйлемнің құрылысы» . Алматы, 1982
18. Кононов А.Н. «Грамматика современного турецкого литературного языка». Москва- Ленинград, 1956.
19. Сартабаев Қ. «Қыргыз тилиндеги кошмо сүйломдүн синтаксиси». Фрунзе ,1966
20. Санбатталов Т.Т. «Синтаксис сложного предложения башкирского языка». - Баку, 1963
21. Бердымуратов К. «Придаточные предложения в каракалпакском языке и их структура». - Нукус. 1957
22. Ағманов Е. «Қазақ тілінің тарихи синтаксисі». - Алматы , 1991
23. Балақаев М. Қордабаев Т. «Қазіргі қазақ тілі». Алматы, 1966
24. «Қазақ тілінің граматикасы» І, ІІ. Алматы, 1967.
25. Жукеев Т. «Қазақ тіліндегі пысықтауыш мүшеге қатысты синкретикалық құбылыстар». Филология ғылымдарының кондидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. - Астана, 2005.
26. Қордабаев Т. «Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер синтаксисі» . - Алматы , 1995.
27. Шәукенұлы Қ. «Синтаксис» Алматы, 2004 ж.
        
        М а з м ұ н ы
Кіріспе.....................................................................
.....................................................3
І тарау. Мезгіл ... ... ... ... мен ... ... ... бағыныңқылы сабақтас құрмаластың
зерттеулердегі
сипаттамасы.................................................................
..............................................11
1.2. Ә. ... «Қан мен тер» ... ... ... құрмаласының жасалу
жолдары...........................20
ІІ тарау. Трилогиядағы мезгіл бағыныңқылы ... ... және ... ... ... ... қарым – қатынастары
2.1. Трилогиядағы бір ... ... ... әр ... ... әдебиеттер
тізімі.....................................................................5
5
Жұмыстың жалпы сипаттамасы
Диплом жұмысының ... ... бір ... - ... ... ... бір түрі ... ... ... Ә. ... «Қан мен тер» ... ... мен ... көріністері , ... , ... ... ... ... - ... теориялық
тұрғыдан жаңаша қарауға ықпал ... ... ... ... ... әдеби тіліміздің баю, ... ... ... Сол ... ... -сыры осы
жұмысымызға негізгі ... ... ... ... мен ... ... ... мақсат – қазақ ... ... ... ... ... табиғаты мен
мәнін, оның сөйлемде ... ... ... ... ... ... көрсетілген мақсатына орай жұмыста
мынадай ... ... ... ... ... ... бағыныңқылы сабақтастарға ... ... ... ... ... бағыныңқылы сабақтастардың мағыналық жағынан қарым ... ... ... ... ... ... ... жүйеге
жинақтау;
– мезгіл бағыныңқылы ... ... ... тіл ... ... ... орны мен ... ... ... ... пайдаланылған әдістер.
Дағдылы лингвистикалық сипаттама, ... ... ... қолданылады.
Диплом жұмысының құрылымы.
Орындалған жұмыс кіріспеден, екі ... , ... ... әдбиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспе
Қазақ тіл білімі саласындағы ең көп ... ... және ... бірі - ... ... синтаксисі.
Құрмалас сөйлем синтаксисі туралы айтыла бастаған азын-аулақ алғашқы
пікірлерді ... ... ... ... ... ... оқу бағдарламаларынан кездестіруге болады. ... ... де сол ... ... ... Бұл ... ... термин
ретінде тек лингвистикада ғана қолданылады. Бұл атау - құра ... ... ... сөз. ... мағынасы өзі атау ... ... сай ... Өйткені құрмалас деген атаумен аталатын
сөйлем - екі я одан да көп жай ... ... ... категория.
Құрамы жағынан алғанда, жай сөйлем жеке мүшелерден ... ... ... жеке ... ... басқаша айтқанда, жай сөйлем
жеке ... ғана ... ... ... ... сөйлем жеке сөздерді өз
ішіне алатын сөйлемдерге жіктеледі. ... ... ... ... ... - ... Бұл жай сөйлем мен ... ... ... ... ... ... өзгешеліктері. Ал бұл екі категорияның бір-
бірінен мағыналық өзгешілігі - олардың ... жеке бір ғана ... ... ... ойды білдіруінде.
Осы айтылған структуралық және мағыналық сипаттары жағынан алғанда,
құрмалас сөйлемге екі немесе одан да көп жай ... ... ... ғана ойды ... ... ... ... құрмалас болу үшін өз
ішінен сөйлемдік бөлшектерге бөлінуі шарт.
Құрмалас ... ... күні ... ... кездесіп жүрген
күрделі мәселелердің көбі оның ... ... ... ... ... мәселесі тек қазақ тіл білімінде ғана емес,
жалпы ... ... ... ... ... саналады.
Сабақтас құрмалас сөйлемді дұрыс тану деген сөз мұның өзіне ... ... ... ... ... ... шығады. Ал бұл жағдайдың өзі
қазақ тіл білімі ... ... ... ... де басы ашылмаған
мәселе. Құрмалас сөйлемді зерттеушілердің көбі ... ... ... ... мен әр ... ... ... Бұл ретте
көптеген түркологтар сабақтас құрмалас сөйлемнің әрбір компонентінің айырым
бастауышы болсын деген талапты бірінші орынға ... енді ... ... ... ... ... бастауыштың болуын басты меже
тұтпайды. Сондай-ақ соңғы кездерде танылып жүрген интонациялық белгіні бір
топ ... ... енді ... бүны ... тән ... ... ... Міне, осы жағдайларды ескере келіп, сабақтас сөйлемнің
грамматикалық сипатын дұрыс тани білу үшін, оған тән ... ... алу ... ... белгілерді Қ.Есенов мынадай деп саралайды:
1. Сабақтастағы әрбір сөйлемнің өзіне тән бастауышы мен
баяндауышы ... ... орай ... ... ... ... ... сөйлем баяндауышын басыңқымен байланыстыратын түрліше
амал-тәсілдердің болуы. Олар - шартты рай, ... ... ... ... және ... қосыла айтылатын түрліше жалғаулықтар мен шылау
сөздер.
3.Бағыныңқы сөйлемнің ... да ... ... ойға ие болып,
басыңқыдағы ... ... ... ... ... тұруы.
4.Бағыныңқы компоненттің басыңқымен ұласпалы ... ... ... Тіл ... ... сөйлем екендігін айқындайтын ең басты меже-
предикаттық қатынастың ... ... ... орай ... де ... сөйлемді айқындауда бұл белгі (предикаттық қатынас)
соңғы кездерде таныла бастады.
Предикаттық ... - ... пен ... қатынасы. Олай болса,
бұл байланысу бағыныңқы сөйлемдерден осындай бас мүшелердің болуын талап
етіп отырады. Сөйлем ішінде ... ... ... ... ... ... оның ... баяндауыштың жіктік жалғау формасы арқылы белгілі болып
тұрады. Мұндай ... ... ... рай ... ... жасалған
бағыныңқыларда болады. Сондықтан мұндай сөйлемдердің баяндауышы арқылы ... ... ... ... Ал есімше, көсемше ... ... ... ... мұны ... ... ... бұл сөйлемдерде
предикаттық қатынастың орын ... ... рай ... ... ... ... ... ғана емес, арнайы бастауыштың айтылуымен
тығыз байланысты болады.
Бұл жай қазақ тілі ... ... ... ... деген тұжырымның тым әлсіздеу де бір жақты ... ... ... да ... ... ... ... де бағыныңқы болудағы
қызметін ескере отырып, жалаң ... ... ... гөрі ... ... айтқан дұрыс болар еді [1,176].
Сабақтас құрмалас сөйлемді айқындауда бүл критерий ең басты меже
болып саналады. ... кез ... ... ... ... ... ... қатынастың бар-жоқтығы айқындап тұрады. Егер
сөйлемнің бойынан мұндай қасиет ... онда оның ... ... де, ал ... ондай конструкцияның сөйлемдік дәрежеге жете
алмағандығы белгілі болады.
Құрмалас сөйлемдегі бастауыш жайындағы ілімді одан әрі ... ... ... ... ... енгізген адам профессор Н.К.Дмитриев болды.
Автордың мүндай ... оның ... ... өзіндік белгілерін
айқындаумен тығыз байланысты еді [2, ... ... ... ... бола алуы ... пен баяндауыштың бар-жоқтығына қатысты келеді. Егер
де бағыныңқының өз ... ... ... ... өз ... ... ... болса, автор мұндайды сабақтас құрмалас деп атайды. ... ... ... ... тілдерінің еңбектеріндегі сөз болатын
предикаттық қатынас осы Н.К.Дмитриевтің ілімімен ... ... ... ... ... ... ... мен баяндауышының қиысып
келуі негізінде түсіндіреді де, бұл қасиетке ие бола алмағандарын бағыныңқы
сөйлемнің ауыспалы түрі деп ... ... тән ... ... ... ... ... қатысты ортақ заңдылықтардан шығады. Өйткені сабақтас
құрмаластың компоненттерін (бағыныңқы, ... ... ... ... ... талап етілетін заңдылықтар жалпы сөйлем
синтаксисінің нормасынан алынады.
Сабақтас құрмаластың бастауышы жайында ілімді саралай талдасақ, ... ... ... ... қажеттілігін барлық бағыныңқы сөйлем түрлерінде бірдей
қарау. Мұндай көзқарасты әсіресе профессор Ғ.Абдурахманов қолдайды.
Профессор Қ.Сартбаев бағыныңқы ... ... ... айта ... ... ... ... орынды көрсетеді. Мұндай
грамматикалық тұтастық ... ... ... бас ... [3,102]
Ал профессор Ғ.А.Абдурахманов сабақтас құрмаластағы бас мүшелердің
қатынасын бағыныңқылардың ... ... ... ... ... Сөйтіп күні
бүгінге дейін көптеген түркі тілдерінде сабақтас құрмалас деп танылып
келген ... жай ... деп ... ... сияқты профессор Ч.Б.Алиев те сөйлемнің құрамында бастауыш біреу-
ақ болса, ... жай ... деп ... [5,131]
Қазақ тіл білімінің тұңғыш филолог-профессоры Қ.Жұбанов құрмалас
сөйлемнің бас мүшелердің ... ... ... етіп ... ... болу үшін күрделі мүшенің бастауышы да, баяндауышы да ... [6,230]. ... мүше деп бүл ... ... ... ... отыр.
2) Бастауышты бағыныңқы сөйлем түрлерінде ... ... ... ... ... ... бола беруін талап етпейді, оны
міндетті деп санамайды. ... ... ... ... ... ... М.Гаджиев, Н.Сауранбаев. Ғ. Бегалиев т.б. жатқызуға
болады.
Башқұрт тілінің құрмалас сөйлем ... ... ... Г.Саибатталов бастауыш сөзінің бағыныңқыларда әрдайым бола
бермейтінін, соған орай олар ... ... екі ... ... ... ... да ... келетінін және осы бір құрылымды ... ... ... екендігін айтады. Автор бастауыштың болуын ... ... ... ғана ... қарайды [7,19].
Профессор М.З.Закиев сабақтас құрмалас сөйлемнің әрдайым екі
құрылымды болып келуін айта ... ... оның бір ... да ... ... ... ... бастауыштың қажеттілігі, сонымен қатар кейде
оның әрбір компонентте бола ... ... тіл ... да
(С.Жиенбаев, Н.Сауранбаев, Ғ.Бегалиев) айтқан еді.
Доцент С.Жиенбаев өзінің «Синтаксис мәселелері» атты ... ... ... бастауыштарды талап ете отырса да, шартты
рай тұлғасында келген бағыныңқылардың бір ғана бастауышқа ... ... Бұл ... ... осы ... ... ... көруге
болады: Барсам да, таба алмадым [9,19].
Доцент ... ... ... атты еңбегінде шартты және
қарсылықты бағыныңқылардың бір бастауышқа да ... келе ... ... та ... ортақ болып келуін теріске
шығармайды. ... ... ... ... бас ... құрылуын қолдайды [24,267].
3) Бағыныңқы сөйлемді айқындауда бастауыш меже бола алмайды.
Бұлар сөйлемнің ... ... ... ... ... тірек
қылмай, баяндауышқа арқа сүйейді, сондықтан баяндауыштың болуын басшылыққа
алады. Мұндай ілімді жақтаушылардың қатарына ... ... ... т.б. ... болады.
Сөйтіп бір топ ғалымдар бағыныңқы сөйлемнің критерийін айқындауда
баяндауыш мүшені ең ... ... меже ... ... Бұл ... әр ... де бола бермей, оның ортақтаса айтылуына
мүмкіндік беріледі. Осы турасындағы ілімнің әлі де ... ... ... ... - сөйлем сабақтастырудағы негізгі орталық. Сабақтас
қүрмаластағы ... ... ... ... ... ... бір форма арқылы өзара тығыз байланысқа түседі. Бүл ретте
жай сөйлемдердің арасын құрмаластырып, оларды бір ... ... ... ... ... ... атқарады. Сондықтан да ол
сабақтас ... ... ... ... ... ... ... Олай
болса, бағыныңқының баяндауышы - жалпы сабақтас құрмалас сөйлемнің типтерін
жасаудағы ... ... ең ... байланыстырғыш элемент ретінде
танылады.
3. ... ... ... ойға ие бола ... ... ... тән ... келетін бүл белгі ондағы оқиға
желісінің субъект-предикаттық қатынастың негізінде ... ... ... ... қарамағына түскен әрбір ... ... ... ойға ие ... ... ... әрбір жеке ойлар
бірін-бірі толықтырады, айқындайды, біріншідегі ой ... ... ... Бұл ... ... бағыныңқы компонент айрықша мәнге ие
болады. Өйткені негізгі ... ... ... ... мазмұны
бағыныңқыдағы дербес оймен байланысты келеді. Сабақтас сөйлемнің ... ... ... ... ... мезгілін, себебін т.б.
мағыналық белгілерін білдіріп тұрады деуіміз де осыдан.
Бағыныңқы сөйлемде дербес ойдың болуы жайында ең ... ... ... бірі - ... ... еді: [2,192-бет]. Кейіннен бұл
пікір әр зерттеушілер тарапынан қолдау ... ... ... Н.Сауранбаев т.б. жатқызуға болады.
4. Бағыныңқы сөйлемнің өз басыңқысымен ұласпалы интонацияда айтылуы.
Кез – ... ... ... ... өз құрамындағы синтаксистік
компоненттердің ыңғайына қарай айтылу барысында интонациялық ... ие ... ... ... құбылыс жеке сөйлемдер арасын селбестіруде
елеулі қызмет атқарады. Бағыныңқы сөйлемде болатын ... ... ... ... ... ... қаралады. Өйткені интонациялық
жік бағыныңқыдағы осы баяндауыш сөзінің ... ... ... ... ... ... интонация ұластырушы мәнге ие болып, екі жай
сөйлемнің басын бір ... ... ... ... ... ... ... жөнінде профессор М.Балақаевтың пікірі назар
аударарлықтай. ... ... ... сөйлемнің ерекшеліктері» атты
мақаласында сөйлем атаулыда болатын интонациялық құбылыстың барлығын бірдей
тең дәрежеде ... ... ... әр ... ... ... ... «Сөйлемнің айтылу интонациясы ұластырушы болса, онда ол
сөйлемнің бағыныңқы болғаны. Сөйлемдегі ... тобы ... ... ... және ... ... айтылса, олар сөйлем ішіндегі сөйлем болмай,
жай сөйлемнің ... ... ... ... ... ... әңгіме
қылғанымызда, оның сөйлемдер арасын байланыстыратын тәсілдік қызметін де
ескергеніміз жөн.
Сабақтас құрмалас сөйлемдердің ... осы ... төрт ... орын алуы қажет. Егер де олардың біреуі сөйлем ... ... ... та бола ... Олай ... ... сөйлемге тән болып
келетін басты белгілерді талап етіп отыр - ... ... ... ... ... тани ... мүмкіндік жасайды.
І тарау.
Мезгіл бағыныңқылы ... ... ... ... ... ... Мезгіл бағыныңқылы ... ... ... ... ... аумақты да ... бірі – оның ... ... ... ... ... бұл тіл – ... қайсысында болмасын
зерттеушілердің назарын ... ... ... ... ... ... ең ... зерттелу ... ... жолы орыс ... еңбектер ... ... ... Осы орайда бағыныңқы
сөйлемдердің топтастырылуы ... ... тіл ... ... ... ілімдерге ... ... жөн. ... ... қазақ тіл ... сөз ... ... ... әсер ... қойған жоқ.
Ертеректе тіл білімінде ... ... ... ... саралауда белгілі бір ... меже ... ... ... ... ... ... белгілі бір қалықа ... әр ... ... Бұл ол ... қай ... ... да тән ... Граматикалық заңдылықтар мен ... ... ... отыру процесі сабақтас ... де ... тілі ... сөйлемдерін топтастыруда функционалды,
тұлғалық және ... - ... ... ... ... ең ... үстем болған түрлі - функционалды
классификация. Қазақ тіл ... бұл ... ... Қ. ... , доцент С. ... және ... ... ... Бұл ... ... өздерінің ... ... ... ... ... басыңқының бір
мүшесі есебінде қарап , оны сол ... ... ... ... ... ... мүшесінің қызметімен
бірдей ұғынылды. С. ... осы ... ... басыңқы сөйлемнің бір ... ... ... - деді [9,17].
Қазақ тілі ... ... ... ... саралау 1940 жылдарға дейін орын алып ... Қ. ... 1936 жылы 5 – 6 ... ... ... тілінің програмасында» бағыныңқы ... ... бір ... тели ... саралайды. Бұл
ретте тек шартты рай ... ... ғана ... Сөйлемдер бағыныңқылық жақтан жеті түрге жіктеледі.
1) бастауыш ... 2) ... ... 3) ... 4) ... ... 5)шақтас бағыныңқы; 6) жанас
бағыныңқы; 7) ... ... ... С. Жиенбаев өзінің «Синтаксис ... ... ... ... ... ... негізінен
алынғанда, профессор Қ. ... ... ... ... өзі ... «нақтылы бағыныңқылар» түрінде айқыын
байқалады. ... ... ... деп отырғаны -
қатынастық сөздерімен ... ... рай ... ... ... ... мүшелерінің ... ... ... ... жіктеуде С.Жиенбаев
шартты, қарсылықты бағыныңқылардың да бар ... ... ... ... өзі де ... ... ... мүшелерді бағыныңқы сөйлемнің қатарына ... ... ... ... ... ... Н. ... еңбектерінен орын алды. Ол
мезгіл , себеп, ... шарт ... ... ... ... топтастыруда жоғарыда аталған
ғалымдардың арасында ... ... ... ... Қ.
Жұбанов пен С. Жиненбаев өз еңбектерінде ... ... ... Н. ... ... бұл аталған
бағыныңқылар сөз болмайды.
Қазақ тілі ... ... ... ... мағыналық ... орын ... Бұл ... ... ... ... ... кең ұғымда
түсініліп, оның басыңқымен ... ...... ... ... ... мазмұны басшылыққа алынады.
Сабақтас сөйлемдерді мағыналық ... ... ... С. ... «Қазақ тілі ... ... ... атты ... орын алды. Онда ... ... он ... ... ... 1) себеп -
салдар, 2) мезгіл, 3)шарты, 4) ұқсасты, 5) мақсатты, 6) ... ... 8) ... ... ... 11) ... ... 13) мекен, 14) арналас, 15) сілтеу, 16) ыңғайлас, 17) үдетпелі,
18) тақырыпты [11,201] .
Бағыныңқы сөйлемдерді ... ... тіл ...... принцип те басшылыққа алынады. Бұл ... ... ... ... ... ... мен ... жолдары тығыз байланыстырыла
қаралады.
Түркі тілдеріндегі ... ... әр ... принциті
негізге алып ... ... М. Ш. ... , А, Абдуллаев
сөйлемнің синтаксистік функциясын басшылыққа ... Қ. ... ... ... ... ... мен ... бағыныңқы сөйлемдердің жасалу ... ... ... ... ... ... ... арқылы
құрмаласатын байқауға болады. Бұл ретте ... ... ... ... ... Егер қатыстық бағыныңқыларда
сөйлемдер арасын ... ... әр ... да
шартты рай тұлғалы ... ... өзге ... осы қызметке баяндауыштың ... ... ... ... ... ... ... есімше,
көсемше т.б. түрлерінде жұмсалып, ... мен ... әр ... ... ... ... ... арасындағы ... әр ... ... тоғысар арнасы да ... – ақ. Ол ... ... ... ... ... байланысты келеді. Ал, мұның өзі, ... ... ... есімше, көсемше тұлғаларында ... ... ... ... арқылы жасалған
бағыныңқы ... өз ... ... , ... ... ... т.б. ... жұмсала айтылып , ... ... ... ... Тіл білімінде ... ... ... деп те ... жүр. ... ... бойына тән мағыналарын ... ... ... ... - ... сүйене отырып , оларды өзара былайша жіктеуге ... ... ... 2) ... бағыныңқы; 3)мезгіл бағыныңқы;
4)себеп бағыныңқы; 5) амал бағыныңқы; 6) мақсат бағыныңқы.
Дүниедегі заттар мен ... ... - ... ... ... мерзімінде болып жатады. Уақыт – ... ... ... тән заңдылық. Өйткені уақыттан ... ... ... орындалуы да мүмкін емес. ... ... ... ... бен ... сөз ... ... жататындығын ескерте кеткен
жөн. Мұның өзі мезгілдік ... ... ... тарапынан»
айқындалмайтынын аңғартса керек. Мезгілдік ұғым ... ...... ... ... ... Сондықтан да ол –
өмірде ... ... ... ... да табиғи процесс.
Мезгілдік ұғымның ... ... өз ... ... ... сөйлемнен де таба ... Бұл ... ... басыңқыда айтылған ... ... , ... ... немесе орындалатын оқиға - әрекетінің
уақыт мөлшерін ... ... Ал, ... ... ... ...... ондағы бағыныңқы және ... ... ... ... ... Мұндай
баяндауыш формаларының өзгеріп отыруы ... ... да ... ... қатар бағыныңқының осы ... ... ... ... де ... мезгілдік дәрежесін
айқындауға ... ... Бұл ... жайдан мезгіл
бағыныңқылы сабақтаста мезгілдік ... ... ... , оның баяндауышынан ... ... ... сөйлем
бойынан , синтаксистік ... ... ... ... ... ... жөн екендігі аңғарылады.
Бағыныңқы ... ... әр ... түсінілетін не,
болмаса оған тән ... ... ... , түркі
тілдері жайында ... ... ... ... сабақтасын дұрыс тани ... ... Бұл ... жай ... мен ... ... ... ажыратудағы кейбір кезедесетін ... ... ... Соның салдарынан зерттеушілердің
біреуі әдеттегі ... ... жай ... ... ... деп ... ... басы ашық мезгіл
бағыныңқылы жай ... деп ... ... Т.М. Ахтямова
өзбек тіліндегі Илгари ... ... эрим ... борар эдік деген жай ... ... ... деп ... ... М. ... қарақалпақ тіліндегі мына тәрізді ... жай ... ... ... ... ... самал есіп тур еди. Пуу жіберилген ... ... ... - ... тіліне арналған кейбір ... ... ... ... сабақтас жай сөйлем ... Кюн ... бииз ... ... эдик ... ... ... - сабақтастардың ішіндегі әдеби
тілімізде ең ... да кең ... ... ... тіл – ... көпшілігіне ортақ болып келеді. ... ... көп ... ... ... жан - ... келетіндігімен айқындалады.
Түркі тілдерінде, сонымен қатар ... ... ... ... ... компоненттер өздерінің
орналасуы жағынан ... ... ... келеді: бағыныңқы
бұрын , басыңқы ... ... ... орай да ... орын ... ... әңгіме бола бермейді.
Сабақтас ... ... ... ... ... орналасуы түркі тілдерінің табиғатына ... ... бола ... да ... адамның көзқарасы,
мақсат – тілегі не нәрсеге боса ... ... ... бағыныңқы сөйлемдердің тәртібі ... ... ... сай олар ... бас ... ... ... бағыныңқы компоненттің аралығына ... не ... одан ... де ... ... ... өз ... бұрын орналасуы
қалайша ... ... ... ... тілдерінің
заңдылығы бойынша ... ... өз ... ... ... ... үшін жұмсалады. Мұндай
амалдық сипат ... ... ... ... басыңқыда
айтылған ойдың) ... ... ... ... себебін білдіру
ыңғайында келеді.
Бағыныңқы ... өз ... ... ... ... тілінде, сондай – ақ ... ... ... ... ... ... емес, көбінесе ... ... ... де ... ... Өйткені
сабақтас құрмалас сөйлемдегі байланысу ... ... ... ... ... компоненттің орналасуы екінші
орынға ... ... ... байланыстыратын амал –
тәслердің ... де ... орын ... әсер етпей
қоймайды.
Сабақтас құрмалас ... орыс ... ... ... орай ... бағыныңқы сыңары көбінесе
өз ... ... ... ... ... бола ... ... да кейде қазақ тіліндегідей ... ... ... ... ... Бұл жайды ... ... ... ... ... ... Что Ноздрев лгун отъявленный , это было ... ... ... ... ... орын ... қай ... да ... ... қалыптасқан болса, кейде
қолданылу ... ... ... орны алмасып та келе
береді. ... тілі ... ... ... ... басында қоланылатын болса, ... ... ... ... мен ... да ... қалатыны
байқалады. Бағыныңқы сөйлемнің ... ... ... кезінде профессор А. ... ... ... ... сөзіміз осылар жайында ... ... ... ... ... барысына қарай кейде сөйлемнің ... ... ... ... ортасында жұмсалады. Бұл ... ... ... ... ... да ... және соңына), бағыныңқы бөлшек ... екі ... ... ... ... түсуі көбінесе оның
бастауыш сөзінің ... ... ... ... ... ... бастауышының сөйлем басында ... ... мән ... ... ... аудартады. Сонымен
қатар ол өзінен ... іле ... ... ... ... ... ... байланыстылықты да
күшейтеді.
Мұндай тәртіпте орналасқан ... Ә. ... «Қан ... ... жақтың қасы. ... ... ... ... бойынша ... ... дені ... ... өз ... бұрын
орналасқан сөйлемдер. Мезгіл бағыныңқылы ... ... ... ортасында, дәлірек айтсақ,басыңқы ... ... тек ...... ... сөйлемдерде кездесті.
Судыр Ахмет, буы бұрқыраған от ... келе ... ... отырған қонақтың біріне «құда» деп ... та ...... да аз ... ... , ... ... кейін, тіпті
үндемей, ыза – кек тілін байлап тастағандай боп жүр (282 – ... ... ... , ... күні ... құрғанда да,
керек қой (288 – ... ... ... айтуда басыңқының Судыр
Ахмет, жігіт, ... ... ... ... сударылып, ол
ерекшелене жеке интонациялық құбылысқа да ие ... тұр. ... осы ... бастауыш сөзінің орын ... ... ... ... айтсақ, жоғарыда ... ... ... ... болар еді, ол басыңқыдан
аластағы ... еді, ол ... ... ... ... ғана ... ... айтылады қараңыз.
Бұл бұрқыраған ет ... келе ... ... ... ... ... ... «құда» деп айтып ... ... ... ... ... ... екі аралығына түсуі осылайша бір ... ... , ... ... ... де ... ... ой ... ... басыңқы жай сөйлемде ... ... ... сол ... ойды ... ... дәлелдеп түсіндіру үшін ... ... ... ... ... Ә. ... «Қан мен тер» ... мезгіл
бағыныңқылы сабақтас құрмаластың жасалу ... ... ... ... ... жеке
сөздер мен сөйлемдердің ... ... ... ...
қатынасын, құрылымдық ... мен бір ... ... ... ерекшелігін жан – жақтың талдағанда ... ... ... ... ... ... қызметке ие болу үшін белгілі бір ... ... да ... ... ... қоланылады.
Сондықтан де сабақтас сөйлемдігі баяндауыштың ... ... оның ... ... ... аралай талдаумен
айқындалады. Ал бұл жай, ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Өйткені сабақтас сөйлемнің қан ... ... ... ... ... осы ... ... арқылы
жүзеге асады. Мұндай баяндауышты ... ... ... - ... граматикалық амал ... ... ... сөйлемнің жасалу ... ... ... ... сөз ...... ... сөз бағыныңқы ... ... ... ... ... сабақтас ... ... ... мен ... келген баяндауыш қана ... ... орай да, ең ... ... қандай
формалық түрлері бағыныңқының баяндауышын ... ... ... ... бұл ... күні ... ... әлі толық ... әр ... ... түрлі түсіндіріп келеді. Мұның өзі ... ... ... ... ... да бір ... ... құрмалас, соның ішінде ... ... ... жасалуына байланысты ең алдымен айтарымыз ... түр ... ... өсімше , көсемше ... да ... ... ... ... мұны ... ... кейбір ғалымдар (профессор Н.А. Баскаков , М.Ш.
Ширалиев т.б.) бұл ... ... ... ... ... ... да, осы ретте тек ... рай ... ... бағыныңқылы сабақтас ... ... ... бір – ... ... ... да
сабақтас құрмаластардың ... ... ... ... ... ... қатар екі жай ... бір ... ... басқа да амалдар, атап ... ... ... ... атқарады. Сөйлемдер ... ... амал - ... бір ... ... , оларды өзара
былайша саралауға болады.
1. ... ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемдер етістіктің ... , ... ... рай ... арқылы жасалады.
Есімше жолының соңғы ... ... рай ... ... ... бар ... барлық формалары бір ... ... ... ... ... ... ... көбінесе есімшенің
ған ... түрі ие ... ... да ... ... арқылы жасалған жолын ... оның осы ... ... ... ... бұл түрі сөйлем ішінде ... ... ... ... ... ... күрделенген сөйлемнің ... ... ... , енді ... екі ... ... ... қызметінде келеді. Мұның
барлығы ған ... ... ... ішінде қолданылу
ыңғайымен тығыз байланысы.
Өйткені есімшенің бұл түрі ... ... ... да
сөздермен қарым – қатынасқа түсуде ... ... ... ... қажетті элементтердің қысыла ... ... ... ... ... ... афинкстер мен ... ... ... ... ... ... көп жағдайда қиындық туғызады.
Есімшенің ... ... ... баяндауыштық
қызметі оның тұлғалық ... ... ... ... Ал ... ... деп отырғанымыз ... ... ... ... ... алатын түрліше
амал – тәсілдер. Бұл айтылғаннан ... жеке ... ... бағыныңқының баяндауышы бола ... ... Ал ... өзі ған ... ... ... ... қызмет атқарып, негізгі басым салмақты ... ... ... ... ... амалдардың ... ... ... ... ... ған ... түрі ... болу үшін аффиксация жолына ... ... ... ған ... ... ... ... жалғауларында
қолданылады.
Кейбір ғалымдар (Н.З. Гаджиева, Ч. Б. ... ... ... жалғаулы түрі де ... ... ... алады десе, кейбіреулері (Н.А. Баскаков, М.Ш. ... ... ... ... ... ... деп танымайды.
Есімшелі ... ... ... әр ... ... алуына , біріншіден, осы конструцияның ... жай ... деп ... ... ... ... ... қоланысындағы қызметінің өзара ... ... ... Н. К. ... ... ... ... жасаудың
бір жолы деп атай ... да, ... ... ... ... ... ... сөйлемдердің өзіндік
арнайы ... ... ... ... да тең дәрежеде
сабақтас құрмалас деп ... 16, ... Н. ... есімшелі сөйлемдердің арнайы
бастауышы болса болады.
Олардың ... ... түрі де ... баяндауышы
болады деген пікірінен соңғы ... ... ... ... 1954 жылы ... көрген «Қазіргі ... ... ... ... сөйлемдерді бұрынғысынша анықтауыш,
толықтауыш бағыныңқылар деп атай ... да, ... ... сабақтас деп қарастырды.
Барыс ... ... ... , ... септелулік шылауларымен
тіркесе ... ... ... ... болуға
мүмкіндік алады. Ал ... ... ... ... ... мұндай қасиет болмайды, яғни бұл ... ... ... ... сөздермен тіркесіп айтыла
алмайды. Барыс ... ... ... ... ... атау ... есімшелі сөйлемдермен бірдей ... ... атау ... да ... ... ... ... қатынасса (баласы жақсы оқыған әкесі
қуанып жүр), ... ... де ... ... ... әкесі
қуанып жүр) осындай қызметке ие ... ... ... мәнде болса, екіншісі
объектілік ... ... ... ... ... шылаулардың қатынасымен ғана ... ... ... ... ... ... жақсы оқынғанға дейін,
әкесі әбіржеумен болады.) 17,15.
Демек, барыс ... ... ... ... ... ... осындай өзін меңгере ... ... ... ... байланысты келеді.
Мезгіл бағыныңқылардың ... ... ... ... өте аумақты да кең ... ... тіл ... ... ортақ болып
келеді. ... ... дың ... көп ... ... ... жан – ... келетіндігімен
айқындалады. Мезгіл ... ... ... ... ... рай ... , ... , көсемше
және қимыл есім ... ... өз ... ... тұруын бір сөзбен ... ... ... сабақтас сөйлем деуге балады. Енде ... «Қан мен тер» ... ... мезгіл
бағыныңқылы сабақтас сөйлемдерге тоқталайық.
1. - ған ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдердің осы ... ... ... ... жиі ... ... ... осы тұлғалы бағыныңқының ең көне түр ... ... Бұл ... ескі көне ... алады.
Орхон Енесей ескерткіштеріне ... ... ... ... тек осы ... ... отырған.
Мұның өзі есімше ... ... ... ... түр ... айқындай алады.
Ұза көк тәңрі асра зір қылынтукда екін ара кісі ... ... ... ... бағыныңқы сөйлемдер қазірде
де ... ... өріс алып ... ... енді жылт ... ... ... болғанда , Еламен
оның нәзік білегінен ... алды (58 – ... бір ... ... ... ... боп ... , жағаға суық хабар ... (65 - ... ... ... қара кісі ... олар жетістігіндегі
малды тастай - тастай сала ... ... (74 – ... жігіт шыққан кезде , ... ат ... (13 ... жай ... ... бай ... жас мырзасы ат
басының тыныштығын ... ... (15 – ... ат ... ... шыға жалт ... , ... ... ұшып кете жаздады (44 – бет).
Судыр ... шра өте ... ... ... ... рай
сыртқа ытқып шықты (132 – ... ... ... ... трилогиядан
көптеген кездестіруге ... ... ... ... ... ... күрделі түрмен ... ол ... ... ... көсемше сөзімен
тіркесе қолданылады. Мұндай ... ... ... дәрежеде көсемше сөзінің де әсері ... ... ... ... бір ... ... өте бергенде жылаған ... ... (139 – ... қол ... шыға ... , көше ... ... у – шу болды (164 – бет).
Есікті ашып ... , ішкі лап ... ... ... ... «уф – ф!» деп ... ... тарсиып
кетеді (53 – бет).
Трилогиядан бағыныңқының баяндауышы тек ... ... еме, дара ... ... де мысал ... ... ... ... да ... ... көзін төмен
салып, монтиып ... (104 – ... ... ... боп кіжінгенде , анасы тоқтатыпты
(214 – бет).
Әзірге ... ... ... кісіні көргенде, түсі
бұзылып кетті (217 – бет). - ... ... ... сөйлем
кейде шарттылық ... ... ... ... ... ... ... қолданылады. Оны мезгіл
бағыныңқылы ... ... ... ... ар – ер ... түрі де мезгіл бағыныңқылы
сөйлемді жасауға ... ... ... осы ... де ... ... ... ... ... бұл жасалу жолы «қан мен тер» ... ... ... Бұл ... осындай ... - ... ... айтылуымен түсіндіруге ... ... ... ... ... айырмашылығы тек
мезгілдік меннің әр сапада ... ... Егер ... тұлғалы бағыныңқыда көбінесе ... іс – ... ... - арда ... ... енді ... оқиға хабарланады. ... ... ... аяқ – ... ... ... ... (17
– бет).
Ол ән салаларда, көршілес ... ... ... (77 – ... түркі тілдерінде осындай ... (ар – ... ... бағыныңқыда актив роль ... ... бұл ... есімшелі баяндауыш жатыс септік тұлғасында
жұмсалмай, ... атау ... ... ... Оның өзінде де
мұндай ... ... ... болады. Мәселен, ... - ар ... ... ... ... баяндауышы
болуда өзі жалғанған сөзімен ... және ... ... ... Коля үйге ... кирмас, буылси гапира кетди.
Профессор А.Н. Кононов ... ... ... ... ... арқылы келгенін редупликациялық
жолымен ... деп ... ... сөйлем баяндауышының ... ... ... ... де ... атасы үйүна жетер –
жетпес, ... ... уулы ... чықты [19,115].
Синтетикалық мезгіл бағыныңқылы ... ... де ... ... ... бұл ... көсемшенің
барлық формалары да ... ... ... ... ... - ... формасындағы
көсемшемен беріледі.
«Ә, Алдекең ауыз ... отыр ... - деп ... ... құлақ құж қара ... ... ... жағынан арс ...... ... ... ... қорыққан Жамал сырқы жүгіріп
шықты (74 – ... ес жиям ... , ... ... ... деп
әмір етті (132 – бет).
Кемпір кеткенше, ол үйге ... (143 – ... ... , ... де ... ... (146 – бет)
Бұлар жеткенше , ... ... тар ... кісі ... ... (29 – бет).
Профессор Т. ... ... ... ... ... ... ... айқындауда дауыс
екпіннің ... ... роль ... ... ... дауыс екпіні ... ... ... түссе , сөйлем бойындағы ... ... ... де, ... ... ... ... айқындалады.
Ул, мин хат язып ... , ... уқып ... ... - а, -е, - (ма) + й ... көсемше де мезгіл бағыныңқылы
сабақтас сөйлемді ... ... ... Тәңірберген Ақбаланың қойнына келеді екен ... (105 – ... ... ұмтыла бере , ... ... ... ... (505 – ... ... буы бұқырай ... ... ... суға ... (511 – ... көл ... селдір ағаштың көлеңкесіне
орналасып ... , ... суға ... алды (511 – ... ... ... мезгіл ... ... ... ... ... ... оқиға ,
әрекеттің жаңада болғанын көрсетіп ... ... ... ... ... ма ( й ) түрлерімен келгенде, ол көбінесе ... ... - п ... ... ... қолданылады.
Мысалы:
Сүйеу қарттың аулына барып ... , ... сөз ... ... (526 – ... ма ( й ) тұлғалы мезгіл бағыныңқымен сабақтас ... де ... ... ... жим булмай , жангчилар ... ... ... югуршиди (Айбек).
Осы ... ... ... ... ... -
ақ
демеуліктерімен де ... ... оған ... ... - ақ, окоп ... ... ести ... (561 – ... – п ... ... ... жасалған ... ... ... ... мен ... ... бір ... қатарласа орындалғаны
көрінеді. Мысалы: ... ... ауа райы ... бұзылып
, қыс ... ... ... (319 – ... п форманты көсемшелі ... ... ... оның ... қолданылатын мезгіл мәндес сөздер ... ... ... ... ... жігіттер ... ... бәрі ... бара ... еді (133 – ... ... ... осы жасалу жолы ... ... ... ... ... ... дос ыйлап, көзүнөн ... ... жууп ... тілінде: Лекция тугаб, правдение биносининг ... ... ... тілінде : Ат олуб, итләрин ... ... ... ... ... ... ягыш ягмага
баишлады.
6) - ғалы ... ... де ... бағыныңқы
сөйлемді жасауға қатынасады.
Мысалы:
Сүйеу қарттың келетін ... ... ерлі – ... ... ... түсті (9 – бет).
Рай мен Кәлен кезектесіп ән ... ... ... (78 – ... ұсталып кеткелі , әкесі ... ... ... жиі
қатынап жүр (92 – бет).
Болыс ағасы өлгелі, бұрынғы ... бәрі ... (217 ... ... ... бағыныңқылардың ... аясы ... ... ... сферасы жағынан
- ғанша ... түрі ... өзге ... ... қолданылады. Ал, трилогияда - п, - а, - е, - ма (й) ... ... ... оған ... ... ... Синтетикалық мезгіл бағыныңқылы сөйлем ... ... да ... Бұл ретте бағыныңқының ... ... - ... ... ... ... аяқталысымен , жөнін айтпастан ... зым- зия ... ... (284 – бет).
Кәлен көрінбей кетісімен , Ақбаланың көңілін үрей ... (90 – ... ... ... ... , даланы басына ... ... ... (210 – ... бір аласапыран аяқталысымен , жас ... ... ... жылы ... ... алды (183 – ... ... бұл жасалу ... ... ... ... де ... ... ... билан, Кодиров кутиб ... ... рай ... ... бағыныңқының осы түрін
жасауда да ... роль ... ... ... ... іші көк ала ... екен ... бет).
Көзіне сары інген түссе , жүзі ... қоя ... (40 ... ... ... ... екі ... қасынан кетпей
дірдектеп жылап жүр (75 – ... ... ... ... үй ... ... (86 – ... келсе, үй іші ... ...... ... (94 – ... бір ... ... шықса, оның арғы ... ... ... тиіп тұр екен (244 – бет).
Енді ... ... ... ... ... жасалу жолдарын ... - ... ... деп ... ... ... жолдарына
тоқталайық.
Аналитикалық ... бір түрі - ... ... ... ... жалаң жалғаулықтар арқылы ... ... ... ... тек қана ... (- ған ... ... тіркескенде ғана мезгіл
бағыныңқының баяндауышы бола ... Бұл ... өзі ... ... дені баяндауыш формасының ... тағы да ... ... ... орай ... енді бірқатары есімше мен ... ... ... бұл ... аналитико -
синтетикалық тәсілдің аясында қарайтын ... ... әрі ... ... ... ... әрі
жалғаулық (аналитикалық тәсіл) қабаттаса ... Тек ... ... , шылау сөздердің ... ... ... ... өз ... мезгілдік қарым –
қатынасқа түсуіне мүмкіндік ... ... ... ... ... тәсіліне түсіретін де ... ... ... ... ... үшін ... ... есімшелердің болуы ... ... ... осы ... баяндауыш жасауда екеуі де ... ... ... Осындай фунциядағы ... ... ... есімшелерді меңгеру ... ... «Қан мен тер» ... баяндауыштардың мынадай
құрылысын ... ... ... сайын сөздері атау формасындағы ... ... ... ... ... баяндауышын
жасауға қатынасады:
Сұр балықтың исі шыққан ... , ол ... ... - бет).
Өзі жаңа – жаңа шаршысына келе ... ... , ... ... (273 – бет).
Күні толған сайын, аяғы ауырлай ... ғой (16 – ... ... ... онау шалқайып, жиған - ... ... алды (88 – ... ... ... ... қабағы түйіліп ... (167 – ... ... ... ... көңіл шері тарқап
бара жатты (215 – бет).
2) Соң, ... ... ... ... жалғаулықтары өздерінен бұрынғы
есімшенің шығыс септік ... ... ... етіп, мезгіл
бағыныңқылы сөйлемнің баяндауышы бола ... ... ... соң , үй ішін тағы ... басты (13 – бет).
Теңізге шыққан соң , жұқа мұз быт – шыт ... (45 – ... ... ... ... де болыстың інісі болған
соң, қақаған ... ... қуып ... ... ... – бет).
Ертең сен кеткенен кейін , сорлы бала тағы да ... ... (73 – ... ... болғаннан бері , бізді ит те, құс та ... ... иә, ... ... ... ... Рай ... (280 – бет).
- ған соң ... ... ... ... ... ... - ғана ... тіркесе
қолданылады:
Келіншектер қазанға ас ... соң ... бұл ... (53 – ... ... жарық түскен соң ғана , ... ... (301 ... ... ... септеулік ... ... ... ... ... Мысалы:
Тәңірберегн келіп кеткенге дейін , бұған ... ас ... ...... ... ... ... септік формасындағы есімшелер
жалғаулықтарға меңгерлімей - ақ, ... ... ... бола ... ... ... тілінен:
Бұлар теңгиликти ... ... ... ... ... «Қан мен тер» ... ... ... ... ... осы жоғарыда көрсетілген
үлгілер ... ... аясы ... ... та, аналитико –
синтетикалық та ... ... жиі ... Бұл
бағыныңқы баяндаушының етістіктің грамматикалық ... ... ... сөздердің қатынасуы арқылы жасалуымен ... ... ... ... бағыныңқылы сабақтас құрмаластың бағыныңқы
және ... ... ... ... өзара
қарым – қатынастары
2.1. Трилогиядығы бір мезгілдес ... ... ... компонентеріндегі ... ... түрі ... түрі, оның белгілі
қалыптағы ... ... ... ... ... ... отырғанымыз – бағыныңқысы ... ... ... ... ... сөйлемдер және мұндайларда олардың
баяндауыш ... ... ... ... ... ... ... түсуі ондағы
компоненттердің ... ... ... ... ... ... ... бағыныңқы , басңықы ... ... ... үйлесе айтылуы да ... ... ... ... ... ... ... сонмен қатар ... ... ... ... бұрын орналасуы сабақтас
сөйлемдер үшін төл ... ... ... ... түрі ... ... ... компонентпен
байланысудағы аралық дәнекер ... да ... ... ... ... ... ... формалары арқылы
жүзеге асады.
Сабақтас құрмалас сөйлемдегі ... ... ... баяндауышына ғана ... ... ... ... , ... ... да ... қызметіне де ... ... Осы ... ... бағыныңқылы сабақтас ... ... ... алуан түрлі болып ... ... ... түрі – бір ... қатынас.
Бір жақты қатынас – сабақтас ... ... ... ... кең ... қатынас. Өйткені ... ... ... байланысы, негізінен алғанда,
бағыныңқының баяндауыш ... ... ... бір ... осындай жолға негізделеді. Осыдан келіп бір ... ... ... туындайды:
Сабақтас құрмалас сөйлем компоненттеріндегі бір ... деп – ... ... ... ... ... байланысып, оларды ... ... ... ... ... синтаксистік қатынастың беталысы тұлғалық ... ... ... ... болады да, қайта
керісінше қайтарылмайды. ... ... ... , ... ... ... ... ана Кәлен , Еламан, Сүйеу шалдарды ... ... (50 – ... енді жалт ... ... ... болғанда, Еламан
оның нәзік білегінен ұстай алды (58 – бет ... ... ... бір жақты қатынас ... , ... ... ... сөйлемдерден орын
алады. Өйткені мұндай сөйлемдерде ... ... ... сай ... ... ... әр ... жақтан айқындалып отырады.
Синтаксистік қатынастың бір ... орай ... ... ... ... және ...
синтетикалық жолдармен ... ... өзі ... ... ... ... ... орын
алатындығын тағы да бір айқындай ... ... ... ... қатынастағы сабақтас сөйлемдер шартты рай, ... ... ... , ... ... ... ... арқылы жасалады. Бұл аталған ... ... ... ... сөйлеммен
жалғастырады, басқаша айтқанда, синтаксистік ... ... ... ... қарай болады.
Сонымен бір жақты қатынасты ... ... ... ... ... мәнісі тұрақты және ... ... ... ... Осы ... ... ... құрмалас сөйлемге ... ... ... әрдайым тұрақтылық ... ... ... ... ... ... ... сипатта болып
отырады. Тұрақсыздық сипат деп ...... ... ... ... формалары. Міне бұдан
бағыныңқы ... өз ... бір ғана ... ... ... , әр түрлі формалар ... ... Оны ... ... ... ... - ... тәсілдер арқылы жасалған ... ... ... ... ... болады.
Демек, бір жақтылық қатынасты ... ... ұру деп те ... ... ... өзі ... ... сөйлемдердің мағыналық ерекшеліктерін ... ... ... бағыныңқы сөйлемдерді аяқталмаған тиянақсыз
компонент, басыңқыларды ... ... деп ... , ... ... түп ... да осы ... тұрақты деген ... ... ... ... бұл жерде
тұрақсыз және ... ... ... өзара тығыз
байланыста ... ... ... ... ұғым ... ғана ... ... де, ... ... ашыла түседі. ... ... ... ... де тек ... ... ... ... бүкіл сабақтас құрмалас ... ... ... ... ... ... айқындауда, негізінен, тұлғалық
көрсеткіштің ... ... ... Ал ... ... ... сабақтас құрмалас сөйлемнің бағыныңқы,
басыңқы компонентері өзара бір – ... ... ... ... ... ... ... тиянақтылығына қарап,
оны мағыналық жақтан да ... деп ... бір ... болады. Сабақтас сөйлемнің ... ... ... ондағы бағыныңқы компонент ... ... ... ... мағыналық жағынан ... ... ... ... ... ... басыңқы
компоненттің мән – мағынасы, мазмұны ... ... ... ... сол ... ғана ... ... құрмалас сөйлемнің ... ... ... ... бір түрі – екі ... мезгіл ... ... ... тән ... ... бұл түрі ... ... ( құрамында сілтеу, сұрау ... ... ... ... ... ... орын ... жасалу жолына
қарай аналитико – ... ... ... отырады.
Сабақтас құрмалас ... ... ... ... түрі кері қатынас, теңдестік ... ... ... ... ... ... ... баяндауышының әр ... ... ... ... ... ... ... ондағы мезгіл
дәрежесінің ... әсер ... ... Осыған орай
бағыныңқы , басыңқы ... ... , ... ... бір ... шеңберінде не болмаса
әр кезеңде ... ... ... болатын мезгілдік ұғым ... , ... ... ... – қатынасынан ... ... ... өз ... ... ... ... қимыл – әрекеттің ... ... ... ... бұл ... синтаксистік
компанентердің ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдердің бағыныңқы , басыңқы құрамдарында баяндалған
оқиға ... бір ... ... ... ... олар бір кезеңде ... , әр ... ... жатады.
Атап айтсақ, бағыныңқыда ... ... ... ... ... басыңқыдағы ойдан ... ... ... ... ... ... ... Енді бірде сөйлемнің екі жақ ... ... ... жатқандығы баяндалады, алайда ... де ... сол ... ... не соң ... ... ... сабақтас ... ... ... ... білсек, ондағы ... ... ...... да ... ... Мұндай қарым - ... ... ... ... берілу жолдарына ... Олай ... ... ... ... ... барысы
тек қана ... ... , оның ... ... ... оның баяндауышымен ... да ... ... ... ... Бұл
ретте әсіресе басыңқы ... ... ... ... ұғымын саралауға қатынасып ... ... ... ... көріну жолдарын
осы ... ... ... ... ... екі ... жіктеуге болады:
1. Бір мезгілдес сабақтас құрмалас ... Әр ... ... ... ... ... ... сөйлемнің ситнаксистік
компоненттерінде баяндалған ... - ... бір ... ... соң бірі іле ... ... ... ... ... ... ... да өзара үйлесіп
түрленіп ... Бұл ... ... ... ... - ған ... ... жатыс
септігінде, атау ... ... ... ... ... ... райдың - са жұрнағы арқылы ... ... ... не ... ... ... ... баяндауышы да ... сай ... ... ... келіп өзара ... ... ... бір ... ... ... Бұл ... - ған формантты мезгіл бағыныңқыдан өз ... ... ... ... ... ... көргенде ... өңі суып сала ... (72 – ... ... шар ете ... , ... ... ... ... ... ... (132 – бет).
Куриос Иван қатынды шашынан алып ... ... бір топ кісі есік ... кеп ... (137 – ... ... бір мезгілдестік мәнге ... ... рай ... үлкен рөл атқарады. Мұндайда
да басыңқы ... ... ... өзгерістерге
түсіп отырады. Ондай формалық ... ... ... осы шақ, ... осы шақ, ... шақ ... ... Басыңқы баяндауышының бұлайша ... ... ... ... бір
мезгіл мөлшерінде ... ... не ... Мысалы:
Еламан тура алдына қараса, ... көз ... ... ақ үйі бар ... ... (258 – ... кезде көзін ашса, екі ... ... ... ... жүр (75 – ... ... ... сөйлемнің бойындағы бір
мезгілдестік ұғым - п ... ... ... ... алып ... Және тыныш жүрегі лүпілдеп ...... ... ... ол ... үйді, мұнда тұратын кісілерді де
біле ... (785 – ... бір ... ... ... ... ... көбінесе ... ... ... ... ... Бұл ретте мезгіл бағыныңқының
бір ... мәні ... ... баяндауышының өзара
үйлесе ... ... ... Әр мезгілдес сабақтас сөйлемдер
Мезгіл бағыныңқының осындай ... ... ... ... баяндалған оқиғалардың әр ... ... ... ... ... ... мезгілдік қатынастың көрінісі әр ... ... ... ... ... қимыл ... да, ... ол ... жатады, не орындалып
қояды. ... екі жақ ... де ... оқиға
желісінің мазмұны осы не ... ... ... ... қарамастан олардағы ... ... де ... ... сәл де ... бұрын не ерте орындалып
қойылады да, ... ... ... ... ... ... сөйлем компоненттерінің өнбойындағы ... ... ... әр ... ... ... да,
уақыт жағынан бірін – бірі ... ... ... осындай мезгілдес кезеңге сай бұл ... өзі ішей ... ... ... ... ... кездеседі:
1. Әр мезгілдес ... ... ... ... орындалмағаны көрсетіледі де, басыңқысында ... ... ... бағыныңқының баяндауышы келер
шақтық ... ...... ... де, ... ... ... шақтық не ауыспалы ... ... ... ... ... ... ол енді ... аударам дегенше
, Ақбала сырт ... жүре ... (299 – ... жол ... деп ... ... күзгі жол кешке
қарай шұғыл ... (374 – ... ... іс ... ... келе жатады,
оның ... ... ... ... ... ... да ... баяндауышы осындай мәндік
кезеңге сай ала ... ... ... деп ұмтылғанда ,
алғалы жатқанда ... ... ... келіп
отырады. Ал басыңқының саяндауышы ... шақ ... ... ... ... Иван ... ... алып сүйрей
жөнелмек ... бір топ кісі есік ... ... (137 – ... ұзап ... қайта ... ... ... қалған кеме үстіндегі зеңбіректер ... (583 – ... ... ... әлі ... , ... ... - ғанша тұлғалы ... де ... ... ... енді алам ... жирен сары
құлақ шекеден ... ... ... (599 – ... сұраймын дегенше, қара ... қай ... ... қой, ... үйір ... ... ... алды (200 ... есін жиям ... , ... ... ... ... (212 – ... бұрылам дегенше, ақ отаудан қара ... бір ... ... ... ... сұлу ... ... (606 – ... ... ... , бұл ... қойнына тығып
алды. (141 – ... Енді бір ... ... ... ... басыңқы компоненттерінде де ... ... ... ... ... ... ... істің бұрын болғандығы аңғарылады. ... ... ... ... ... ... еді, екен
көмекші етістігінің келуімен ... ... ... ... енді ... дегенше , кіжініп ... ...... ... кеткен екен (502 – ... Бір топ ... ... ... ... ара
қатынасы жоғарыдағы үшінші ... ... ... ... ... ... ... бағыныңқыдағы істің
бұрын орындалғаны ... ... ... ... бойында осындай қасиеттің орын ... ... ... ... құрамына соң, кейін ... ... ... себеп болады. Өйткені ... өзі ... ... сөздерімен бағыныңқы
компоненттегі оқиғаның бұрын ... ... ... да ... жол ... ... ... соң , Қаратаздың жігіттері қайта ... ... (79 – ... ... ... соң, баланы бір жан ...... ... болған соң , Еламан өз қайғысымен ... ... – ды. (297 – ... - бес күн ... ... , Еламан Федоровқа барды (33
– бет).
Әр мезгілдес ... ... ... мәндік құбылыс
(бағыныңқыдағы ... ... ... ... ... - ысы, - ісі ... етістігінің ... түрі ... да ... ... ... ... ... Ақбаланың көңілін үрей ... ... (90 ... ... сабақтастардың синтаксистік
компоненттері ... ... ... мағыналық ... ... ... ... ... әрі мезгілдес түрінің
жиі қолданылатынын байқаймыз. ... өзі ... ... әр ... мезгілдестік ыңғайда айқындай
айтылудағы ... ... ... Ал ... ... ... ... заңдылық ондағы ... ... ... ... ... ... мен ... ... ... ... ... жеке ... ... айқын
байқалады.
Тіліміздегі сөйлемдер ... ... әр қилы ... ... өзі де ... ... немесе жеке ... ... ... ... келуімен тығыз ... ... ... ... ... ... екі ... екендігі белгілі. Бірінші жолы ... екі ... ... жақындықтарына қарай іргелесе айтылып, ... ... ... ... ... ... келе алдыңғы
сыңардың ... ... ... трансформацияға
түсіп, нәтижесінде сабақтас ... ... ... ... ... С. ... , Қ. ... , Т. Қордабаев секілді ... Бұл ... ... тіл ... ... ... ... және құрмалас сөйлемдер ... ... ... ... ... жүр.
Енді бір топ ғалымдар ... ... ... жоғарыда аталған ... қоса ... ... , ... тұрғыда өз тұжырымдарын берді. Бұл ... жай ... өз ... бір ... ... ... ... ие болу ... ... ... ... А. Ысқақов , А. Ағыламов секілді ... ... , А.В. ... М. З. ... және т.б. ... ... қолану тапты. Алайда бұл ... ... ... ... бола ... ... сабақтас құрмалас ... ... ... ... аз ... Соның бірі -
ғанда ... ... ... ... Енді ... ... өз ойын ашық ... (419 – ... Бала ... ... ... ... дәл бір ... шар етті (241 – ... ... ... көп ... Айғанша жігіт
тұсынан тезірек ... ... (224 – ... ... да ... құрылыммен ... ... : ...... пысықтауыш, екіншісі - мезгілдік
қатынастағы ... ... , ... - мезгіл бағыныңқылы
құрмалас сөйлем.
Екінші сөйлем – ... ... ... ортақ
бастауышты сабақтас құрмалас сөйлем деп ... ... ... 1974 жылы ... ... ... ... тіліндегі
күрделенген сөйлемдер» еңбегінде осы ... ... ... жылы А. ... атындағы тіл білімі
институтының ... ... ... ... ... соңғы жылдардағы зерттеулердің нәтижесінде жай ... ... ... ... ... атап
көрсетілген. Т. Жукеевтің ... ... ... ... ... ... (2005) ... да
ортақ бастауышты ... ... ... ... ... ... оралымды күрделенген ... ... ... ... ... ... ... жолдары және мағыналары ... ... ... ... пен ... ... , ... оралымды күрделенген сөйлемдер туралы да ... ... жөн ... ... ... ... сабақтас
құрмаластың ... ... ... ... ... интонациямен айтылады. Бұл айтылғандар ... ... ... тұрған құрылым екенін ... ... : ол ... бір субъектілі ме, ... ... ... ... бар ма - сол ... ... үш ... ... ... көсемше тұлғасында да ... ... ... тұлғасындағы жай сөйлемдер (күрделенген ... ... ... амал ... болады. Ал күрделенген
сөйлемдер ... ... ... мағынада келе ... ... ... ... орны ... Ол ... ... ... ал ... негізгі
бөлшектен орын алады. Мәселен, Сәбидің ... ... ... ... ... көргенде, Рай бір ... ... (77 – бет) ... бастауыш негізгі ... , Рай ... ... көрпе ... ... ... ... , бір ... ... кетті деп
бастауышты оралым құрамында да ... ... ... ... ... бағыныңқы сөйлемнің басыңқыдан
бөлек өз ... ... ... ... мен ... болуы қажет.
Сонымен мезгіл бағыныңқылы сабақтастардың әр ... ... ... ... ... - қатынастарын саралай
талдасақ ... әр ... ... жиі ... ... өзі ... ... ... әр түрлі мезгілдестік ыңғайда айқындай ... ... ... Ал, мезгіл бағыныңқылы ... ... ... ондағы синтаксистік құрылыстың
табиғатымен астарласады. ... ... ... мен мағыналық мазмұдардың ... ... ... жеке ... ... ... байқалады.
Қорытынды
Синтаксистік категориялардың толық мазмұны ... ... мен ... ... байланысын, өзара ... ... ... жолдары мен бір ... ... ... ерекшелігін жан – жақты ... ғана ... ... ... ... болмасын, оның ең өзекті
арнасы сабақтас тұрі ... ... ... ... ... ... көпшілігі осы сабақтас
түрімен ... ... ... да ... сөйлем
мәселесін тереңірек зерттеу ... ... ... кеңінен түсінуге мүмкіндік туғызады.
Сабақтас ... ... ... ... ... ... ... жолдары, олардың
бір - біріне деген ... ...... ... ... ... әлдеқайда ... кеңи ... орай бұл ... катеорияның заңдылықтары да
жетілді, ондағы жеке сөйлем ... жолы да ... ... ... түрі ... ойын бейнелер ... ... ... құрамы айқындаушы, айқындалушы бөлшектерден
тұрса, ... өзі ... жеке ... бір - біріне
тәуелді, тұлғалық және ... ... ... ... ... көрсетеді. Бұл сөйлемге тән болып
келетін ... ... ... сан қилы ... және оның ... ... ... жан – ... қажет етеді. Сабақтас құрмалас сөйлемнің ... ... ғана ... ... сырын жан – жақты ... тани ... оның ... ... айқындау керек. Құрмаластың осы
түрі ... ғана бар қыр – ... ... ... ... құрылысын тани білу, сайып ... ойын ... ... түсіндіру болып ... ... жай ... ... ... ... ... Өйткені мұның құрамындағы ... жеке ... ... табылады. Сол жеке сөйлемдер
өзара ... ... бір ... ... құрайды. Жеке сөйлемдердің осылайша бірігуі ... әрі ... ... үйлесе ... ... ... да ... құрамындағы әрбір
жеке синтаксистік ... ... ... – тең ... ... ... Өйткені сабақтас
құрмаластағы синтаксистік ... ... өз ... ... , ... ... біршама ... ... ... Тек ... бір - бірімен мағыналық
үйлесімде ... ... ... ... ... – қатынаста
болуы ғана ... ... ... ... ... ... ... құрамына енген жеке
сөйлемдер жаңа бір ... ... бір ... ... ... қатысады. Мұндайда сол жеке сөйлемдер ... ... ... жаңа ... ... ... компонентіне ... ... ... - бір ... құрмаластағы жеке ... ... ... ... ... ... - ... мағыналық жақтарынан тығыз байланысқа түсіп , ... ... ... ойды ... ... ... ондағы жеке ... ... ... ... ... ... ... әрбір сөздер,
негізінен ... ... ... ... ... ... сабақтас ... ... да осы бас ... ... ... ... құрмаластың құрамындағы ... ... ... дәрежесінде түсінетін ... ... ... ... да осы бас мүшелер, ... ... пен ... ... ... дәрежесінде танылмайды, демек, ... ... ... ... тең ... ... де
бола алмайды. Олай ... ... ... ... ... ең ... критерий ... ... ... байланыстырыла қаралады.
Мезгіл бағыныңқылы сабақтас ... ... ... ең алдымен оның ... ... ... жайына негізделеді.
Бағыныңқы компоненттің ... ашу ...... ... құрылымдық ерекшелігін , жасалу жолдарын білу
деген сөз. ... ... ... сөйлемнің өзіндік
белгілерін ... ... ... ... ... ... әңгіме
болғанда, бағыныңқының баяндауышы еске ... Ол ... ... орталық деп те аталады. Сонымен ... ... ... ... ... басқа
кейбір тілдік элементтер ... ... Олар - ... ... ... ... ... «Қан мен тер» ... ... ... ... жасалу ... ... ... ге ... ... ... ... сабақтас құрмалас;
2) аналитико – синтетикалық ... ... ... ... ... ... ішінде -
ғанда тұлғалы сөйлемдер , ал ...... ... ішінде барған сайын , ... соң ... көп ... ... ... ... ... баратын болсақ, мезгіл ... ... саны 750 ... Олардың 400 – ге жуығы әр
мезгілдес түрі - ... ... ... ... саны ... - ... ... - 150, - қалы , келі тұлғасында - ... ған ... ... ... ... - 65, - са ... - 53, -
ған соң, - ғаннан кейін тұлғасында - 48, - а , - е, - й ... , ... ... - 35, - п ... - 28, - ... ... - 2, - арда , тұлғасында - 16 сөйлем ... ... ... ... ... әр мезгілдес түрінің жиі
қолданылатындығын ... ... өзі ... ... әр түрлі мезгілестік ... ... ... ... ... ... сабақтас ... ... ... мен ... ... ... әр ... да, олар ... ... ... ... Бұл ... ең ... ... бір принциптің
басшылыққа алынғаны жөн. Осы ... ... ... - семантикалық принципті негізге алдық, яғни ... ... ... жолдары мен ... ... ... сабақтастардың ромнда орын ... ... ... Трилогияда бағыныңқы ... ... ... ... ... , ... ... оның
сөйлемнің ортасында да ... ... ... ... ... ... сөйлемдердің
жасалу ... ... ... ... бір ... ... ... синтаксистік қатынастарды туғызады. Синтаксистік
қатынас сөйлем ... ... ... ... ... ... ... жеке сөзде, сөз тіркестері ... ... ... , ... ... ... ... сабақтас құрмалас ... ... ... ... ... баю, даму
жолдарымен ... ... ... ... ... жетілген сайын тілдік шаралар да ... ... ... ... ... Мұндай заңдылық ... ... ... ... ... ... сөйлемдердің
бойынан да өз ... ... ... Сол көріністердің
Ә.Нұрпейісовтің «Қан мен тер» ... ... – сыры ... негізгі арқау болды.
Ә.Нұрпейісовтің «Қан мен тер» ... ... ... ... ... келетіндігін байқадық. Әсіресе
мезгіл бағыныңқылы ... ... ... ... орны ... ... ... Есенов Қ. «Қазақ тіліндегі күрделенген сөйлемдер». - Алматы,
1974 ж.
2. ... Н. К. ... ... ... - ... ... , 1948 г.
3. Сартбаев К.К. «Некоторые спорные вопросы ... ... ... «Труды института ... ... ... 1965 ... ... Т.А. ... ... сложного предложения
современого узбекского литературного языка». Автореферат ...... 1962 ... ... Ч. Б. ... ... предложения в карачаево –
балкарском ... ... // ... опистательных грамматик
языков Современого Кавказа и ... - ... , ... ... К. «Исследования по казахскому языку». Алматы, 1966
7. Санбатталов Т.Т. «Синтаксис ... ... ... ... ... дисс. Уфа, 1972.
8. Закиев М.З. «Синтаксический ... ... ... ... ... С. ... мәселелері», Алматы, 1939.
10. Жұбанов Қ. «Қазақ тілінің програмы». ... ... ... С. ... әдеби тілі ... ... ... ... Ахтямова Т.М. «Вопросы изучения русских ... ... с ... ... в ... ... . - Ташкент, 1966.
13. Дәулетов М. «Хәзирги заман қарақалпақ ... ... . - ... ... ... М.А. ...... язык» – Москва 1966
15. Чередниченко И. Т. «Особые случаи придаточности в ... ... - ... ... ... Н.К. «Граммантика кумыкского языка». - Москва ... ... ... Қ. «Сабақтас құрмалас сөйлемнің құрылысы» . Алматы,
1982
18. ... А.Н. ... ... ... ... ... ... 1956.
19. Сартабаев Қ. «Қыргыз тилиндеги кошмо ... ... ... ... Т.Т. ... сложного предложения ... - ... ... ... К. ... ... в каракалпакском языке
и их структура». - Нукус. ... ... Е. ... тілінің тарихи синтаксисі». - Алматы , 1991
23. Балақаев М. ... Т. ... ... ... ... ... «Қазақ тілінің граматикасы» І, ІІ. Алматы, 1967.
25. ... Т. ... ... пысықтауыш мүшеге ... ... ... ... ... дәрежесін алу үшін ... ... - ... 2005.
26. Қордабаев Т. «Қазақ тіліндегі ... ... ... .
- ... , ... Шәукенұлы Қ. «Синтаксис» Алматы, 2004 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алматы облысы М.Бейсебаев атындағы агробизнес және менеджмент колледжінде «Тұрақты ток машиналарының құрылысы және жұмыс істеу принципі» тақырыбына оқыту әдістемесін жасау57 бет
Корей халқының салт-дәстүрлері8 бет
Құрмалас сөйлем оның түрлері, жіктелуі11 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Авторлық және сабақтас құқық8 бет
Авторлық құқық. Сабақтас құқық туралы жалпы түсінік28 бет
Адамды саудаға салу қылмысының жасалуы мен күресуінің шаралары6 бет
Антропонимика мен лингвомәдениеттанудың сабақтастығы11 бет
Аударманың жасалу түрлері10 бет
Байырғы түркі жазба ескерткіштеріндегі әлеуметтік- саяси рәміздер және оның Қазақстанның өркениеттік дамуымен сабақтастығы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь