Қазақ әдеби туындыларының аударылуы жайлы

Аударма қызметі
Көркем аударма
Ы.Алтынсариннің аудармалары.
Абай аудармалары
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Аударма қызметі – аса қиын, жауапты қызмет. Ол аудармашыдан ең алдымен шынайы болуды, ғылыми ұстанымдарға бойсынуды талап етеді.
Аудармашыға қойылатын ең бірінші талап оның аудармаға қажетті қос тілдің екеуін де – өз ана тілі мен аударылатын шығарма жазылған бөтен тілді де барынша жақсы меңгерумен байланысты. Әлгіге қоса, аудармашы тіл сырын, сөз мәнін, көркемдіктің қадірін білетін, өмірге суреткерше қарап, әрбір көрініс пен құбылысты көркемдік, әсемдік тұрғысынан ұғына алатындай қиялы ұшқыр, ойы терең, жаны сергек те сезімтал, ақындық-жазушылық дарынның иесі болуы да керек.
Тәржіме тіліне қарап сол кезеңдегі ұлттық әдеби тіл деңгейіне баға беруге болады, әрі тілдің тарихын қалыптастыруға да мүмкіндік ашылады. Аударма шығармалары қазақ өлеңінің көркемдік құралдарын қалай байытқаны бұрын бізде болмаған шалыс ұйқастан, он буындық тармақтардан, тасымалдың тың түрлері арқылы өлең мақамының өзгеруінен де танылады. Тілдің өзіндік сипатына байланысты тәржіменің түпнұсқадан да асып түсуі мүмкін деген ой ортаға салынып отыр. Мәселе мынада. Өлең – өлшемге байлаулы өнер. Ақ өлеңнің де өзінің ішкі ырғағы бар. Ақын қай шумақты құрағанда да ырғаққа, ұйқасқа, буынға, бунаққа қарамай тұрмайды. Соған орай оның өз ойын, өз образын, өз бояуын дәйім дәл өзінің көздегеніндей етіп жеткізе алмауы әбден мүмкін. Мұның өзі ең мінсіз деген шығармалардан да табылуы мүмкін. Сол ойдың, сол образдың, сол бояудың өзге тілдегі өзге ырғаққа, өзге ұйқасқа, өзге буынға, өзге бунаққа түпнұсқадағыдан гөрі әуездірек, әрлірек болып түсуі де мүмкін. Тәржіме поэтикасы мәселесінде пішін мен мазмұн бірлігінің маңызы үлкен. Белинский аудармашы талантын пішінді дәл табу таланты деп атаған болатын. “Ұлттық пішін дегеніміз халықтық ойлау машығының көркем бейнелерде көрініс тапқан тұтас жүйесі. Ол әрбір халықтың тарихының, тұрмысының, сенім-нанымының, әдет-ғұрыптарының, үйренген үрдістерінің, талғамының ерекшелігінен құралады. Аудармашының еңсеруіне тура келетін қиындықтарының ең үлкенінің бірі ұлттық пішіннің ерекшеліктерін дәл ұстай білу, соны өзге тілде жеткізе білу” . Пішін мен тілді бөлек-бөлек қарастыру қисынға келмейді. Пішін – кең ұғым. Тіл көбіне-көп пішінге қызмет етіп қана қоймайды, пішінді құрайды да. Кешегі кеңес әдебиетінде шығарманың көркемдік пішініне көңілдегідей мән берілген жоқ. Қит етсе қоғамның қынынан формализм деген айыптың алдаспаны суырылып шыға салатын. Социалистік реализм әдісін ұстанатын ақын-жазушылар өздерінің төл туындыларында қолдана бермейтін, қолдана қалса идеологиялық билік, әдеби сын тарапынан қолдала бермейтін тәсілдерді аударма жасау арқылы пайдаланып жататын. Кейін әуелде аудармалар арқылы көз үйренген көркемдік шешімдер, аударма арқылы құлаққа сіңісті бола бастаған дыбыстық үйлесімдер бірте-бірте төлтума шығармаларға да ауысатын. Пішіндік ізденістер қазақ поэзиясында негізінен екі кезеңде бөлекше бой көрсетті, сол екі кезеңнің екеуі де бір есіммен – Маяковский есімімен байланысты. Алғашында – Маяковскийге еліктеп жазылған өлеңдерде, кейінірек – Маяковскийден жасалған аудармаларда.
1. Сәтбаева Ш. Уақыт шуағы. – Алматы: Ғылым, 2000. -656 б.
2. Рсалиева Н. «Көшпенділерге»… тосқауыл керек.// қазақ әдебиеті №8(3012) 23 ақпан –1наурыз. 2007 ж. -6-б.
3. Ментебаева А. «Ш.Қ.Сәтбаеваның ғылыми мұрасы» ф.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған диссертациясының авторефераты. –Алматы; 2007. -22-б.
4. Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
5. Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫБІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТІРЛІГІСЕМЕЙ қаласының ШӘКӘРІМ атындағыМЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІСОБӨЖ Тақырыбы:       Топ: Қ  -  319 ... ... ... ... ... 2015 ... ... туындыларының аударылуыАударма қызметі  -  аса ... ... ... Ол аудармашыдан ең алдымен шынайы болуды, ғылыми ... ... ... етеді.            Аудармашыға қойылатын ең ... ... оның ... ... қос тілдің екеуін де  -  өз ана тілі мен аударылатын шығарма жазылған бөтен тілді де барынша жақсы меңгерумен ... ... ... ... тіл ... сөз ... көркемдіктің қадірін білетін, өмірге суреткерше қарап, әрбір көрініс пен құбылысты көркемдік, әсемдік тұрғысынан ұғына алатындай қиялы ұшқыр, ойы ... жаны ... те ... ... ... иесі ... да ...         ... ... ... сол кезеңдегі ұлттық әдеби тіл деңгейіне баға беруге болады, әрі тілдің тарихын қалыптастыруға да мүмкіндік ашылады. Аударма шығармалары ... ... ... ... ... ... ... бізде болмаған шалыс ұйқастан, он буындық тармақтардан, тасымалдың тың түрлері арқылы өлең ... ... де ... ... ... сипатына байланысты тәржіменің түпнұсқадан да асып түсуі мүмкін деген ой ортаға салынып отыр. Мәселе мынада. Өлең  -  өлшемге ... ... Ақ ... де өзінің ішкі ырғағы бар. Ақын қай шумақты құрағанда да ырғаққа, ұйқасқа, буынға, бунаққа қарамай тұрмайды. ... орай оның өз ... өз ... өз ... ... дәл ... көздегеніндей етіп жеткізе алмауы әбден мүмкін. Мұның өзі ең мінсіз деген шығармалардан да табылуы мүмкін. Сол ... сол ... сол ... өзге ... өзге ... өзге ... өзге ... өзге бунаққа түпнұсқадағыдан гөрі әуездірек, әрлірек болып түсуі де мүмкін. Тәржіме поэтикасы мәселесінде пішін мен мазмұн бірлігінің маңызы үлкен. Белинский ... ... ... дәл табу ... деп ... ... ... пішін дегеніміз халықтық ойлау машығының көркем бейнелерде көрініс тапқан тұтас жүйесі. Ол әрбір халықтың тарихының, тұрмысының, сенім-нанымының, әдет-ғұрыптарының, үйренген үрдістерінің, ... ... ... ... еңсеруіне тура келетін қиындықтарының ең үлкенінің бірі ұлттық пішіннің ерекшеліктерін дәл ұстай білу, соны өзге тілде жеткізе білу" . ... мен ... ... ... ... ... ...  -  кең ұғым. Тіл көбіне-көп пішінге қызмет етіп қана қоймайды, пішінді құрайды да. Кешегі кеңес әдебиетінде шығарманың ... ... ... мән ... жоқ. Қит етсе ... ... формализм деген айыптың алдаспаны суырылып шыға салатын. ... ... ... ... ... ... төл туындыларында қолдана бермейтін, қолдана қалса идеологиялық билік, әдеби сын тарапынан қолдала бермейтін тәсілдерді аударма жасау арқылы пайдаланып жататын. Кейін ... ... ... көз үйренген көркемдік шешімдер, аударма арқылы құлаққа сіңісті бола бастаған дыбыстық үйлесімдер ... ... ... да ... ... ізденістер қазақ поэзиясында негізінен екі кезеңде бөлекше бой көрсетті, сол екі кезеңнің екеуі де бір ...  -  ... ... ... ...  -  Маяковскийге еліктеп жазылған өлеңдерде, кейінірек  -  Маяковскийден жасалған аудармаларда. Маяковскийдің өзі өлеңдерінің аудармасы ... ... ... ... білген. Білгендіктен де: "Менің өлеңдерімді аударудың айрықша қиындығы мынада  -  мен өлеңге ... ... ... ... сөз ... ... ... "светить  -  и никаких гвоздей" дегенді аударып ... ... ... өлең ... әңгімелесу сияқты болып кетеді. Мұндай өлеңдер тілдің жүйесін тұтастай түйсіне алғанда ғана түсінікті әрі ... ... ... ], деп ... ... ... ... Маяковский өлең жолдарын сатылап, баспалдақтап құрады екен деп, ... қара өлең ... ... ... ... ... ... поэзиясының сыртқы формасын сақтауға болмайтындығы, өлең жолын сатылауды сөз мағынасы көрінеу керек етіп ... ... ... ... ... ... ғана табысатындығы жөніндегі тілек-ескертпелерді терең пайымдай алған жоқ. Қай жанрдағы шығарманың да ажарын ашатын, көркем мәтіннің мәйегіндей болып тұратын сөз ...  -  ... да ... ... ... Сол ... ... айшықтардың арасында аллитерацияның алар орны үлкен. Дауыссыз дыбыстардың қайталануынан туатын бұл әсерді жөнімен пайдалана білсе, автордың өзіндік өрнегін де ... ... ... ... ... ... аллитерациямен немесе ассонансты қалайда ассонанспен беруге ұмтылудың тіпті де қажеті жоқ.  "Сөз сазының, өлеңдегі дыбыстар үндестілігінің ... ... әсер күші қай ... де ...   Поэзиядағы әуезділікті (звукопись) өлең мағынасынан тіпті де бөліп алуға болмайды. Былайша қарағанда ... ... ... ... ... жоқ, ... тұра ол мағынаны эмоциялық-эстетикалық тұрғыдан айшықтап, мағыналық категорияларын айқындай түседі. Еңбекте тәржіме теориясында әлі шешімін ... ... бірі  -  ақ өлең ... да ... ... ... "Батыстың жаңа поэзиясында белең алып бара жатқан верлибрді, басқа да ұйқассыз өлең түрлерін аудару өздерінің өнері орыс поэзиясы дамуының ... ... ... осы ... аздап болса да келіңкірейтін ақындарды қажет етеді. Біздің поэзиямыздың аға буынында мұндай сөз шеберлері өте аз", дейді Борис Слуцкий. Бізде ақ өлең ... ... ... ... Мырза Әли дұрыс айтады: "Қазақ поэзиясы, бәрімізге белгілі, дәстүршіл поэзия. Ол жаңалықты мысқалдап, болмаса батпандап қабылдағанды әуел бастан жек ... Ақ өлең ... ... бар. Бірақ ойға, орбазға, екпін-ырғаққа ғана арқа ... ... өлең күні ... ... ... келеді. Оны айтасыз, қазақ поэзиясы он бір буынды шалыс ұйқастың өзін бауырына ... ... ... да ... ... Абай ... он, он бір буынды шалыс ұйқастарын өзіміздің көне қара өлең формасымен аударған. Иә, қазақ поэзиясы ... ... ... өлең жаза бастасақ болды, сәби жырымыздың өн бойын қызыл бөрткен басып кете жаздайды. Төл туындыларды ... ... ... ... ... ... да ... көпті көрген тәжірибелі тәржімашыларымыз Уитменді де, Таку Бокуды да, Пабло Неруданы да амалсыз ... ... ... ... ... жайындағы өз еңбектерінде (Төл тума мен телтума) Пабло Неруданың ұйқассыз жазылған "Қарғыс" атты өлеңінің ... 9 ... ... ... талдау арқылы жалпы ұйқассыз өлең қазақтың жыраулық поэзиясында  бар екендігі, тәржіме тәжірибелері арқылы бірте-бірте ақ өлеңді ... беру ... ... туралы айтады.      Әдеби байланыстар негізінде қаралып, кең ауқымды туындылар ... ... ... аясында қазақ әдебиетінің  шығыс және батыс еуропалық әдебиеттермен байланысы  Ш.Уәлиханов, М.Әуезов, С.Мұқанов, З.Ахметов, Б.Ысқақов, С.Сейітов, ... ... ... М.Базарбаев, Р.Бердібай, Ә.Қоңыратбаев, А.Қыраубаева, С.Қасқабасов, Р.Нұрғали, Ж.Ысмағұлов, ... ... ... ... ... Б.Мамраев, К.Ш.Кереева-Канафиева, С.Дәуітов, М.Маданова, А.Түсіпова, С.Алтыбаева, С.Аненьева және тағы ... ... ... сөз ... ... ... әдеби байланыстар мәселесі бойынша В.Жирмунский, А.Веселевский, Н.Конрад, Д.Дюришин, А.Дюма, Г.Белинский, М.Бахтин, ... ... ... қазақ әдебиетіндегі әдеби байланыстардың іргесін қаласып, дамуына үлес қосушы ғалым Ш.Сәтбаева екендігін ... ... ... мен ... ... ... сол ... өзінде-ақ жете танып бағасын бергендігін танимыз. М.Әуезов, З.Ахметов, С.Қасқабасов, Ш.Елеукенов, Ж.Ысмағұлов, Т.Кәкішев, М.Жармұхамедұлы, Ә.Нарымбетов, ... ... ... М.Маданова, Г.Елеукенова, А.Ананьева, А.Түсіпова, Мантебаева А. сынды ғалымдар өз еңбектерінде Ш.Сәтбаеваны әдеби байланыстардың негізін қаласушылардың бірі ретінде қарастырады.Ең бастысы  -  ... ... ... де ... ...  -  ... ... мәдениеті биік деңгейде екендігін дәлелдегендей.Көркем аударма  -  лингвистика заңдылықтарына арқа сүйеу арқылы көркем әдебиеттің міндеттерін шешетін сөз ... ... ... "Кез ... ... бес ... бойында лингвистикалық дайындықпен жасалған мәтінге филологиялық талдаудан басталып, әдеби шығармашылықпен бітуге тиіс" Батыс елдерінде белең алған "шығарманың бәрі ... ... көне ... ... теорияның "тиянақсыздығын" дәлелдеуге ұмтылыс түптің түбінде аударманың бағын ашуға септігін ... ... ... ... ... мен ... ... жоқ шығармалар дегеннің ара-жігін де ажырату жөн. ... ... ... ойлағанындай нәтижеге жету үшін барша көркемдік құралдарды жұмылдыруға тиіс дей ... ... не ... деп ... өзі ... ... да, ... жауап береді: "Бәрінен бұрын  -  орыс тілі кез келген қиындықты еңсереді, бәрін де бейнелей алады, бәрін де ... ... бұл тіл үшін ... ... жоқ ... ... сана, қаны мен жанына сіңіп кеткен сенім көмектеседі. Бұл сенім болмайынша, ана тіліне сүйіспеншілік болмайынша ... ... ... ... ... ... да ... Оны айтасыз, өзге тілдің құрсауында қамалып қалуы да ғажап емес" [2, 141-142 б.]. Сонымен бірге, қазіргі бар аудармалардың ... де ... ... оны ... ... ... аударуына арзымайтын нәрсе деп кемсітуге болмайды. Аудару арқылы, тұтас алғанда, түпнұсқаның бар қасиетін ... ... деу, ... әдебиет жайындағы ғылым үшін көркем аударманың маңызын жоққа шығару  -  ... ... ... ... бейнелеуге келмейтін әлдеқандай бір құпия жазу деп бағалағандық болар еді" [3].  "Көркем ...  -  ... ... Әр ... шынтуайтында, өзінше эксперимент. Кез келген туынды автор қолымен дүниеге келген қайталанбас дүние. Аударма сол ... ... ... ... ... нұсқасын жасауы, яғни басқа тілде дүниеге қайта әкелуі керек. Көркем аударма ұғымының өзі ... ... ... ... тек сөз ... қатысты. Кескіндеме, мүсін өнеріне, биге, музыкаға аударма керек емес, ... бір ... ... да ... ... ... ... ұғып шығуға болады. Ал түсінбейтін тілдегі әдеби шығарма тек әріптер мен тыныс белгілер жиынтығы ғана. Оған жаңа өмір ... адам  -  ... ...  -  ... тәуелді өнер. Ешкім де барлық замандарға бірдей ... ... ... ... ... ...  Сондықтан да әр дәуір өз аудармасын талап ... ... өз ... оқырман үшін жазады. Ол ұлттық оқырманның түсінік-пайымын, таным деңгейін, талғамын, қалыптасқан дәстүрлерін ескермей отыра алмайды. Аудармашы өз оқырманының талғамын жаңа ... ... ... ... биіктерге көтеріп жатса ғанибеттің ғанибеті. Өзге тілдегі үздік үлгіні қолға алған аудармашы өз оқырманының эстетикалық тұрғыдан ... ... де ... есте ... өзге ... ... ... құнды қасиеттердің қыр-сырын ашу арқылы сол тілдердегі шығармалардың өзімізге де өнеге болатындай тұстарын тауып жатса нұр ... нұр ... ... бір ... ... ... аудару мүмкін бе өзі дегеннен бастап, көркем шығарма аударыла ма, соның ішінде поэзияны аударуға бола ма, аударылса түпнұсқаға теңдес етіп ... бола ма ... ... пікірлер бар. Солардың көбі өлең аудармасы әрі кетсе түпнұсқаға жақындай алады, өте-мөте жақындай алады, тіпті ... ... да ... деуге болады. Ал дұрысында өлең аудармасында түпнұсқадан асып түсу кездеседі әрі проза аудармасынан гөрі көбірек ... ... ... қапы ... ... бірі  -  сан ... себептерге байланысты туыстас тілдерден тәржімені де көп уақыт бойы ... ... ... ... Бұл  -  тым көп ... ... ... байланысты өз шешімін күткен мәселелер әлі де баршылық. Бүкіл әлемде осы тақырыпты жан-жағынан қаузаған мыңдаған ... ... ... жарық көре тұра, әлі күнге ортақ терминологияға  тоқтам жасалмай отыр. ... ... және ... ... ... ... ұғымдардың өзінің басы ашылмағанын жазады.  Тәржіме  -  әдебиет аясынан да, жалпы мәдениет аясынан да ... ... ... ... ... ... әр қырынан  -  лингвистикалық (психолингвистикалық), әдеби-тарихи, мәдениеттанушылық, философиялық-эстетикалық, ақпараттық, ... ... ... ...  -  ... ... ... аудармасыз жүзеге аспайтыны әр аударма түпнұсқаның жаңа байыптамасы болатындықтан ғана емес, мәселе әр аударма түпмәтінге жаңа өлшем алып келетіндігінде. ... ... ... ... ... ... мәдениеттің көзімен қараған кезде ғана өзін толығырақ, тереңірек таныта алады... Бір мағына екінші, басқа мағынамен бетпе-бет келгенде ... ... ... ... ... ... сол ... томаға-тұйықтығы мен біржақтылығын еңсеретін үнқатысу басталғандай болады". Толыққанды ұлттық ... ... ... ... кемеліне келмейтіні сондықтан.  Ы.Алтынсариннің аудармалары. Орыс және Еуропа халықтары әдебиетінен аударма жасағанда Ы.Алт. бір ... ... ең ... ол туындылардың балалар ұғымына сай, олардың қиялын шарықтататындай тағлымды да қызықты болуына баса назар ... ... ...  және . Ол орыс ... ... арасына енуіне жол ашты: орыстың алдыңғы қатардағы жазушылары мен үлкен ойшылдарының, ағартушылары мен педагогтарының еңбектерін қазақ ... алып ... ... қазақ тіліне аударып, дала өміріне сіңістірді. Ы. Алтынсарин Крыловтың , , , Толстойдан , , Дмитриевтің , орыс ... ... ... ... , , , , , ,  т.б. ... ... ... Оның аудармаларының негізгі тақырыбы еңбек, адамды сүйе білу, кішіпейілдік, қарапайымдылық, үлкенді сыйлау, жолдасты ... т.б. ... ... ... аударғанда ең алдымен оның тәрбиелік мәніне ерекше көңіл бөлді. Ыбырай аудармаларының тақырыптарына қарап олардың түпнұсқаларын табу қиын,  өйткені ол ... ... ... ... өзінше алған. Мысалы: Пауольсонның  деген әңгімесін ,  әңгімесін ,  ,  әңгімесін  деп алды т.б. ... ... ... ... ... әдебиетінің қалыптасуына орыс әдебиетінің тигізген зор көмегін көреміз.Абай аудармалары қазақ мәдениетінің тарихында болған ... ... Абай ... ... шағында бұл салада арнайы қызмет етуді, сөйтіп аударма ісін ... ... ... ... етіп ... тәрізді. Әйтсе де, Абай өзінің ақындық өнер тәжірибесінде әрдайым сол кезде қазақ үшін озық үлгі болып табылатын орыстың мәдениетіне сүйенгендіктен, өзі ... ... ... ... ... ақындарды қазақша сөйлетпей отыра алмаған. Ол ол ма, Абай ақындығының кемелденуіне, жетіле түсуіне, асқан көркемдік пен терең мазмұнға ие болуына сол ... ... ... ... ... әсер ... ... Қалайда, ақынның әдеби мұрасы ішінде аударма үлгілерінің де өзіндік орны мен салмағы бар. Сан ... ... ... ... Абай ... ... ... шығарманы орыс тілінен қазақшаға аударыпты. Сонда ол А.С.Пушкиннің "Евгений Онегин" атты әйгілі ... 7 ... М.Ю. ... 30-ға таяу ... И.А. Крыловтан 12 мысал және басқа да авторлардан 7 өлең шамасында аударған. Абай аудармаларын Пушкин үзінділерінен бастайтын себебіміз кездейсоқ емес. ... ... ... ... ... қадамы  дәл сол тұлғадан басталған болатын. Сол "Евгений ... жеті ... ... болса, олардың бәрі бірдей Пушкиннің түпнұсқасымен мүлтіксіз дәл түсе ... Бұл ... ... ... ... яғни ... ісіндегі тәжірибесі аздығынан туды десек, аталмыш үзінділердің ішінде ақынның әрі көркем, әрі дәлірек аударғандары да кездеседі ғой ... ... ... ... жоқ, ... ... "Барасың қайда, қайда болмай маған" т.б.). Тегі, негізгі себепті ... ... ... ...   ... ... аудармаларының дәл не еркін болуы әртүрлі тарихи жағдайлардың жемісі. Мәтінді дәл аударудан ... ... ... не ... жай мағынасын бергенімен, ойындағыдай көркемдікке қол жеткізілмеген жерлерде Абай түпнұсқа мәтінінен алыстап барып, оның идеялық-көркемдік мағынасын дәл беруге тырысады.    Абай ... ...  ... Онегин мен Әбдірахман бейнелерінің ұқсастықтары, екеуінің ұқсамайтын тұстарынан әлдеқайда басым. Тек Онегиннің ішінің қалтарысы көптеу. Эпистолярлық ... ... ... ... туыстас қасиеті басым. "Досың ақпын, "тағдыр араз", бәрін "сорлы нәсібімнен" көремін деген сөздерді айта келе, ... ... ... "Көрісуге шыдамаспыз, Айрылалық сол үшін" (Абай. 2 том. 49 б.) деген ең ... ... ... ... еске ... ... сүйейді. Екі асық Ләйлі мен Мәжнүнге жарық ... ... ... бір ... ... ғой. ... көрісуге шыдамаспыз дейтіні сол хикаямен ағайындас. "Ләйлі-Мәжнүн" дастанымен ... ... ... ... ... кем соқпайтынын түйсініп, тебіренері сөзсіз. Ләйлі мен ... ... ... ... ... бұйрығы болғанда, Татьяна "тағдыр араздығына" шағынады.  Онегин сияқты Татьяна да қазақ құлағының құрышын қандыратын орамды, ... ... ... ... еді ... Бізге қаспақ болды жем. Екі сөз жоқ өмірімде, Мен де  -  ... ... кем.  ... ... ... Абай орыстың дворян қызына қаспақ қырғызып қояды. Аудара қалғанда да орыс тіліне оншама кіріге қоймайтын ауыспалар. Қаймағы  -  ... ... ...  -  жат ...   ... ... ұлттық бояуын, тілі мен қоса ділін мейлінше қандырған Абай шығармасында ... ... да қоя ... ... жеке ... ... қоғамдық-әлеуметтік қатынасы өлең-роман жанрының бойына шақ қалыпта кесіліп пішіледі. Өмір сүрген заманының кескін-келбет сыйқы кейіпкер көзімен ... ... ... ... ... жауабында өзі туралы: "Соққы жедім сұм заманнан, Бір жылы сөз ем емес"  -  ... Сұм ... ... өзінің де сыбағасына тиген заманы. Абайдың Көкбай боп жылайтыны лирика жанрының ежелгі дәстүріне қатысты. Онегин Абайдың Көкбайы ... ... өз ... ... ... ... ... жыла - масқа амалы жоқ. "Мынау азған қу заман қалыбында тұрмайды" . (Абай. 2 том. 48 б.) ... ... ... ... ... өз ... Абайдың бір өлеңінде "Ішім өлген, сыртым сау" (Сонда. 104 б.) деп толғанғаны Онегиннің: "Ішім өлген, құр ... сау"  ... ... ... ... ... ... жүрген адам бола тұра, замана бет алысын қапалана, ... ... ... кең ... ... ... кісісі. Кейіпкер өзін өрттен қалған көмірге балайды. Пенде ... бар ... ... сұм ... ... ... біткен. "Бүгінгі дос  -  ертең жау" деп сарнайды. Мұны қалай түсінеміз? Өзін ... ... ... ... ... неге безінеді? Эпистолярлық роман адамзат қоғамының шешімі қиямет проблемасын ұтымды қоя білген. Абен Стыбалдиев  атты еңбегінде: М.Әузов ... ең ... ...  ... ол ... тек ... Онегин хаттары деп алып олардың арасындағы махаббатты ғана көздегенін, сондықтан Пушкин шығармасынан мазмұн жағынан да түр ... да ... ... ... ... төрт хаттың тек біріншісі, яғни Татьянаның алғашқы хаты ғана ... ... ... ... Қалғанын Абай Пушкиннің сарынымен жазып шығады, сондықтан Абайдың жігіті Пушкиндегідей опасыз,тұрақсыз жігіт емес, үлгілі жігіт, қызы биязы. Ол сүйсең ... сүй деп ... ... Тілдегі теңеулерінде де: , деп Татьянадай француз романын ... қып ... ... ... ... ... ... жегізіп қояды,  деп аудармада тым еркін кеткенін сынағандығын айтады, деп  1937 жылдардағы М.Ауезов пікірін талдап көрсетеді. ... ... ... Абайдың кейде Татьяна мен Онегиннің шындықтарына үйлеспейтін сөздерін де қосып жіберетінін ... ... , ...  ... мұсылман дінідегі сөз екенін айтады да, аудармашының өз оқырмандарына екі жастың бір біріне сезімін жеткізу үшін өзі білген асыл ... ... ... ... ... 3.  Антикалық дәуір әдебиеті. Көне Рим әдебиеті. № 3 ЕМТИХАН ...   ... ... ... ... ... ... газет болғаны зерттеушілердің еңбектерінде айтылған. Ол кездегі аудармашылардың білім дәрежесін, қазақ тілінің сөздік құрамының жай-күйін есепке алсақ, ғ ы л ы м и   с т и л ь д е г і ... ... ... ... ... ... қиын емес. Газеттің "ресми емес" бөлімінде жалпы ғылым-білімге қатысы бар, ... ... және ... мен ... ... ... ... жарияланған. Бұл мақалалар орыс тілінен аударылып берілген. Мысалы, "Мәскеу ... ... ... ... ... тауы ... "Ташкент қаласы турасынан", "Жапония деген жерде..." (Жанартау туралы), "Жер-жиҺанның жақларының қысқа жазуы", "Түркістан турасынан", "Сибирь турасынан", ... ... ... ... ... ... ... салынған суреттер Һәм жазулар", "Біздің қазақ тілі туралы", "Қазақ тілінше жазу ... ... ... қалайша жазу турасы", "Түрік лұғаты турасындағы сөзге", "Түрік лұғаттары турада", "Мемлекет тілдері", "Қазақтарға пайдалы кітаптар", "Бір жаңа ... ... ... шыққан кітап туралы", "Не себептен жерлердің сілкінгені пайда болады", "Күннің күркіреуінің Һәм күннің жарқылдағанының Һәм ... ... ... ... "Жер, күн Һәм ... турасының баяны", "Жер қимылдау қақында", "Жұғымтас науқас турасында", "Көкірек ... ... ... ... ... ем ... "Сибирская язва яғни жамандату, топалаң, аусыл дертінің белгісі Һәм оның әуелгі уақытта емделуі", ... ... ... "Дәрігер жәрдемі", "Не себептен шешек ектіру керек", "Дерттің бәрін жазатын ... ... Һәм ... ... тілі турасынан", "Қаріп турасының сөзі", "Ғылым хабарлары", "Ауаның жақсы, жаман болудағы белгісі", "Құйрықты жұлдыздар Һәм ағатын жұлдыздар", "Әр түрлі ... ... ... ... "Телеграф", "Кісілердің аспанға ұшқанының баяны", "Тартатын темекінің шыққаны турасында бұрынғыдан қалған сөз", "Темекінің шыққаны үш жүз жыл болғаны ... "Шай Һәм оны ... ... ... ... әр ... т. б. (газеттердегі мақалалардың аттарын олардың ғылымның сан-саласын мейлінше толық қамтитынын көрсету мақсатында беріп отырмыз). Қазақ ауыз ... ... ... Көрпеш  --  Баян сұлу", "Нөрік батыр", "Еңлік  --  Кебек", "Бозжігіт"), ... ... ... ... ... ... сюжеттері ("Мың бір түн", "Шаһнаме", "Фархат  --  Шырын"), мақал-мәтелдер, жұмбақтар, орыстың белгілі ... ... ... ... ... ...  ... әдеби аудармасында әлемдік тәржіме өнеріндегі әдіс-тәсілдердің барлығы дерлік кездесетіні назар аударарлық. Солардың ... ... бары  -  ... аудару (адаптация). Оның мәнісін Мұхаметжан Сералиннің "Айқапта" басылған "Рүстем-Зорапқа" түсініктемесінен тәп-тәуір ... ... ... ... алдына салып отырған мына "Рүстем-Зорап" қиссасы фарсы тілінде жазылған атақты "Шахнама" деген кітаптың бір ... ... ... ... бір шайыры "Рүстем-Зорап" қиссасын "Шахнама" деп алып, бір жағы тәжірибе, бір жағы ұйқастыру секілді қылып немісше жазған... Соны орыс ... ... ... ... өлең ... ... кемітіп, қалыбына лайықты етіп (астын сызған біз  -  С.А.) істеп шығарған. Мен оны шамамның келгенінше қазақ тіліне Жуковскийдің ... ... дым ... ... тырыстым" [9, 212 б.]. Еліктеуді толыққанды, дербес әдеби жанр ретінде тану керек, жекелеген шумақтарда ... ... мен ... ... ... ... қаралуы жөнсіз. Мағжан Жұмабаевтың Феттен жасаған аудармасы ретінде қаралып жүрген ("Жүрек мас") өлеңі ... орыс ... ... еліктеу түрінде жазылған төл туынды.Қазіргі аударманың жайы қалай? Аударма саласындағы өзекті мәселелер қандай? Бұл күндері қазақ ... мен ... әлем ... рухани мәдениетінің аясында Мұхтар Әуезовтің тамаша тұлғасы Қазақстанның құдіретті бейнесінде бұрынғыдан да ... ... Ұлы ... ... мұрасы зәулім көркем ғимараты іспетті, оның ішкі жиһазының ... ... ... ... азық ету әлі ... жылдар мен ғасырларға созылады. Әр ұрпақ сол мұраны көздің қарашығындай ... ... ... ... әр ... қырларын аша түсуге ат салысады.Мәселен, [1, 120].М.Әуезовтің Орта Азия халықтарының әдебиеті  -  тәжік, өзбек, түркмен, қырғыз әдебиеттері, әсіресе ... ... ... ... ... ... тұжырымдары кейінгі қазақ әдебиетінің осылардың әрқайсысымен тарихи және осы заманғы байланыстарын әдейі, арнайы тексерген ... ... ... мұрасының аса бір бай қыры оның батыс Европалық әдебиеттермен байланысы. М.Әуезовтің ол ... ... ... философиялық, эстетикалық қазыналарын, мәдениеті мен әдебиетін жоғары оқу орындарында жүйелі оқып ... ... ... ... азық ... Қазақ жазушысы орыс тілі мен әдебиетінің мұғалімі В.И.Поповты былай деп еске ... ,- ... ... ... жас ... ... ... оның ішінде орыс және батыс әдебиеттерінің көркемдік деңгейі қызықтырған.М.Әуезов тағлымының келесі бір өзегі  -  ... ... ... ... ... ... Ол бір ғана ... елін біліп тануымызға қыруар еңбек етті. Жазушы Индия ... ... ... ... сол ... атақты жазушысы Рабиндронт Тагордың творчествосын талдауға арнап  атты мақала жазды. Қазіргі заманда кең өріс ... Азия және ... ... ... ... бірлігі тарихына М.Әуезов ерекше үлес қосты. Азия және Африка ... ... I ... ... ... ... ... жазушылары атынан сөйлеген М.Әуезовтің терең, көп мәнді сөзі катысушыларға ерекше әсер ... ... ... ... ... ... ... мәдениет пен әдебиеттің арнасымен жалғасты, тоғысты, соның шырқау деңгейіне көтерілді. ...  ... және ... ... ... ... ... тілдеріне аударылды (орыс, ағылшын, неміс, поляк, румын, грек, ... ... чех, т.б.). ... ... екі жүз ...  сияқты ғажайып серияда М.Әуезовтің  эпопеясы 134,135 том ... ... ... ... ... биікке көтерді.Көрсетілген еңбектердің барлығы да көңілге қонымд, қуаныш лебін шашқанымен аударма ісінің мән-жайын ... ... ... ... ... ... ісіне қатысты жан айқай дауылы әлі де есіп тұр дей аламыз.  деген ұлттың босағасы берік  ... ... ең ... ... туындыларымыздың бірі І.Есенберлиннің  әлемге ортақ ағылшын тіліне аударылған. Әлбетте, қай дәуірде болмасын, қазақ ұлтының барын бағалап, ... ащы ... ойып ... да ... ... Сол, ... ... шамның маздауымен, сәулелі үміттерін арқалап, қазіргі аударма істеріне мән беріп жүрген қазаққа ой беруші Н.Рсалиева ... ... ... ... бұл ... кеткен олқы аударма нәтижесі туралы өзекті өртер шындықпен, дәлелдеп көрсетіп, шешімін тез арада шығаруына жол салатын ... ... ... ... ... 6]. ... бұл мәселенің түйіні шешілмей елеусіздік танылып келеді. Жанға батар жөнсіздіктің жібі түзелсе игі іс болар еді...Аударма ісінің ... ... ... бірі ... жол ...   
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ әдеби туындыларының аударылуы4 бет
Абай және қазіргі заман, Шоқан және географиялық детерминизм, Фрейд және психоанализ, Ницше және аса кушті адам6 бет
Банктік тіуекелдер және оларды бағалау әдістері97 бет
ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті және аударма саласының дамуы мен зерттелуі80 бет
Алкалоидтардың тиомочевина туындыларының синтезі мен биологиялық белсенділігін зерттеу9 бет
Айбек шығармашылығы және оның қазақ тіліне аударылуы44 бет
Бердібек Соқпақбаев шығармаларының аударылуы31 бет
М.Ю. Лермонтов поэзиясының қазақ тіліне аударылуы және Абай шығармасымен байланысы27 бет
Мақал-мәтелдердің зерттелуі және құрылымдық сипаты, басқа тілдерге аударылуы84 бет
Медициналық терминдердің аударылуы52 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь