Көшпенділер институтының зерттеліну тарихы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І тарау. Көшпенділік қоғамның генезисі және эволюциясы
1.1. Қазақстанның табиғаты және көшпелі тұрғындары ... ... ... ... ... ... .5
1.2. Көшпелілердің өндірістік және қоғамдық қатынастары ... ... ... ... ..18

ІІ тарау. Көшпенділер институтының зерттеліну тарихы
2.1. XVIII . XX ғасыр басындағы көшпенділер өркениеті мәселелері Ресей тарихнамасында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31
2.2. Көшпенділер кеңестік және батыс тарихнамасында ... ... ... ... ... ... .47

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52

Әдебиеттер мен сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .56
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Көшпенділікті зерттеудің ғылыми маңыздылығы сонда, әлемнің 30 – н аса көп елдерінде , көшпенді мал шаруашылығы өзінің дамуын ары қарай жалғастырып келеді. Табиғи географиялық және қоғамдық экономикалық факторлардың көшпенділер өміріндегі орнын зерттеу үлкен қызығушылық тудырып отыр. Көшпенділердің материалды шаруашылығы қоғамдық қатынастары және көшпенді халықтарды зерттеу бүкіл әлемдік тарихи процестің қоғамдық – экономикалық кезеңдік ерекшелікті түсінуге мүмкіндік береді. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басы көшпенділердің тұрмыстық және шаруашылық өмірі жайлы әртүрлі көзқарастардың пайда болуымен сипатталады.
Мақсаты мен міндеті: Көшпенділер өркениетінің қоғамдық экономикалық процестердің механизмдерін зерттеу , көшпенді қоғамның өмірін, шаруашылық жүйелерін зерттеу.
Көшпенділіктің әлемдік тарихтағы , қоғамдағы орнын анықтау. Сондай – ақ XVIII ғасырдың саны мен ХІХ ғасыр басындағы әдебиеттерде көшпенді қазақстардың шаруашылықтағы тұрмыстық өмірін суреттеу және географиялық ортаға байланысты , олардың тарихи мәдени дамуын сипаттау. Көшпенділердің тарихи дамуының заңдылықтарын зерттеу және материалды өндіріс жүйесін, қоғамдық құрылымы, көшіп – қонудың цивилизациялық және сатылық дамуын зерттеу.
Тарихнамасы: Көшпенділер жайлы еңбектердің негізінде тарихи – этнографиялық, археологиялық материалдар, статистикалық мәліметтер, архив дерек кездері, географиялық, экологиялық ауылшаруашылығы зерттеулері жатыр. Орыстың ревалюцияға дейінгі әдебиеттерінде үлкен этнографиялық материалдар бар. Әсіресе П.И. Рычкова, П.С. Палласа, И.С. Георги , И.Г. Андреева Я.Гавердовский, г.И. Спасского, Е.К. Мейендорфа , А.И. Левшин, Я, Ханыков, М. Иванина, Л. Мейер А.К. Гейне, И. Алтынсарина, Х. Кустанаева, М.Чорманова, И.Казанцева, А. Биваева, Н.Коншина, Р.Картуца, Румянцев, Б.А. Скалов т.б. мыңдаған орыс авторларын атап өтсек болады.
Көптеген факт материалдар Н.И. Гродеков , Л. Баллюзектің , П. Маковцевтің, Я. Гурлендтың, т.б. еңбектерінде бар. Мұнда төмендегідей материалдар қолданылды: Россия империясы заңдылықтарын толық жинағы», «Қызғыз далалы аймақтарының заңдастрылыуы жайлы жинақ», «Қазақ Сср тарихы», Қазақ заңдарының материалдары», XVI – XVII ғасырлардағы Қазақ – орыс қатынастары» , «Қазақстанның саяси құрылымы мен тарихының материалдары» «XV – XVIII ғасырлардағы қазақ хандығы тарихының материалдары» этнографиялық және статистикалық және статистиканың негізгі көздері болып атақты орыс статистигі Ф:А. Щербинның Қазақстанның 12 уезінен жинап құрастарған «қырғыз жерлерін қолдану материалдары» 13 томдық болып табылады. П.А. Скрыплевтің басшылығымен жиналған 4 томдық «сырдария облысындағы қырғыздардың жерді қолдану материалдары» П.П. Румяцевтің басшылығымен жиналған 4 томдық. «Жетісу облысындағы далалық және орыс шаруашылығының жерді қолдануды зерттеу материалдары», А.В. Переплетчикованың басшылығымен жиналған ІІІ томдық Сеймей облысының 1910 – 1911 жылдардағы қазғыздардың шаруашылығы мен жерді қолдануын зерттеу материалдары ІІІ томдық «1907 – 1909 жылдардағы қайта статистикалық зерттелген Ақмола облысының қырғыздардың шаруашылығы». Бәрін жалпы алғанда қазақ көшпенділері үшін 35 томдық статистикалары шығарылды. Көшпенділер қоғамының өмірін, материалды шаруашылықтың жүйесінің қызмет етуін, көшпенділер ортасындағы қоғамдық қатынастарды зерттеу болып табылады
Әдебиеттер мен сілтемелер тізімі
1. Тарақты Ақселеу «Көшпелілер тарихы». Алматы, 1995 ж 10 бет.
2. О. Сүлейменов «Көшпелілер және мәдениет» (Қазақ тарихындағы көшпенділердің тағы мен мәдениті). Парасат 1996 ж. №5 2 – 3 бет.
3. А. Бикенов «Көшпелілер мемлекеттілігінің кейбір этникалық мәселелері.//Қазақ тарихы 2004 ж. №3 31 – 34 бет
4. Н.Масанов «Кочевая цивилизация казахов» Алматы, Москва 1995 ж. 4 – 5 бет.
5. Бұл да сонда 7 бет.
6. Бұл да сонда 27 – 39 бет.
7. Бұл да сонда 55 – 58 бет.
8. Бұл да сонда 213 бет.
9. А.М. Хазанов «Кочевники и внешний мир» Алматы, 2000 ж. 20 – 21 бет.
10. Г.Е. Марков «Кочевники Азии» Москва 1976 ж. 35 бет.
11. Б.А. Литвинский «Древние кочевники крыши мира» Москва 1972 140 бет.
12. Т.И. Султанов «Кочевые племена Приаралья в XV – XVII в.в. Москва, 1965 г. 116 бет
13. Б.А. Ахметов «Государствокочевых узбеков» Москва, 1982 206 бет.
14. Арғынбаев «Этинографияческие очерки по скотоводству казахов» Алматы, 1969 ж. 171 бет.
15. Н.Т. «Кочевая община в Южной туве» Москва 1980 ж. 101 -107 бет.
16. Д. Е. Еремиев Юрюки: турецкие кочевники и полукочевники. Москва, 1969 ж. 104 бет.
17. Н.Л. «Судьба кочевой культуры» Москва 1990 ж. 112 бет.
18. И.Я. Златкин «Кочевой феодализм //Советская историческая энциклопедия» Москва 1965 ж. 1019 бет.
19. Казахско – русские отношения в VIII – XIX в Алматы 1964 ж. 575 бет.
20. Г.Е. Марков , Н:Е. Масанов «Значение относительной концентраций и дисперсности в хозяйственной» // Вестник МГУ. 1985 ж. №4 86 – 96 бет.
21. Н.Э. Масанов «Проблемы социально - экономический истории казахстана на рубеже XVIII – XIX в. Алматы, наука 1984 ж. 176 бет.
22. Н.Э. Масанов Структура институционных отнашений в кочевом обществе казахов // Краткое содержание докладов средниеазиатского - кавказский чтений 1989 , 55 – 81 бет.
23. Кляшторный, Султанов «Казахстан летопись трех тысячелетий» Алматы, 1992 ж. 210 бет.
24. Бұл да сонда 213 бет.
25. Худяков Ю.С. Вооружение средниевеовых кочевников Южной Сибири и центральной Азии» Москва, 1986 30 – 32 бет.
26. Шарахымбаев «Көшей деген кім еді? (Кошей - көшпелілер деген ұғым). // Жас алаш 1997 ж. №7 195.
27. Зиманов «Общественный строй казахов первой половины ХІХ века 135 бет.
28. Ж. Әлиханұлы (Номад дегеніміз – көшпелілер туралы). // Егемен Қазақстан 2003 ж. 15 бет.
29. Прошлое Казахстана в источниках и материалах. Алматы, 1998 355 Бет.
30. Е. Ирина Виктровна «Казахские ханы и династий» 2003 3 бет.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
І тарау. Көшпенділік қоғамның генезисі және ... ... ... және ... ... ... және ... ... ... ... зерттеліну тарихы
2.1. XVIII – XX ғасыр басындағы ... ... ... ... ... және ... мен ... өзектілігі: Көшпенділікті ... ... ... ... 30 – н аса көп ... , ... шаруашылығы өзінің ... ары ... ... ... ... және ... ... көшпенділер өміріндегі орнын ... ... ... отыр. Көшпенділердің ... ... ... және ... ... ... бүкіл
әлемдік тарихи ... ...... ... ... ... береді. ХІХ ғасырдың соңы мен
ХХ ғасырдың басы ... ... және ... жайлы әртүрлі ... ... ... мен ... ... ... ... процестердің механизмдерін зерттеу , көшпенді қоғамның
өмірін, ... ... ... ... ... , ... ... анықтау.
Сондай – ақ XVIII ... саны мен ХІХ ... ... ... қазақстардың ... ... ... және ... ... ... , олардың
тарихи мәдени дамуын сипаттау. ... ... ... ... және ... өндіріс
жүйесін, қоғамдық құрылымы, көшіп – ... ... ... ... ... Көшпенділер жайлы еңбектердің ...... ... материалдар, статистикалық
мәліметтер, архив ... ... ... ... ... ... Орыстың ревалюцияға дейінгі
әдебиеттерінде үлкен ... ... бар. ... ... П.С. ... И.С. Георги , И.Г. Андреева Я.Гавердовский,
г.И. Спасского, Е.К. ... , А.И. ... Я, ... М. ... ... А.К. ... И. ... Х. Кустанаева, М.Чорманова,
И.Казанцева, А. Биваева, Н.Коншина, Р.Картуца, ... Б.А. ... ... орыс ... атап ... ... факт ... Н.И. Гродеков , Л. Баллюзектің , ... Я. ... т.б. ... бар. ... ... ... Россия империясы
заңдылықтарын ... ... ... ... ... жайлы жинақ», «Қазақ Сср ... ... ... XVI – XVII ғасырлардағы Қазақ – орыс қатынастары» ... ... ... мен тарихының ... «XV ... ... ... ... тарихының материалдары»
этнографиялық және ... және ... ... ... ... орыс ... Ф:А. ... 12 уезінен ... ... ... ... материалдары» 13 томдық болып ... П.А. ... ... 4 ... ... облысындағы қырғыздардың
жерді қолдану ... П.П. ... ... 4 ... ... ... далалық және ... ... ... ... ... А.В.
Переплетчикованың басшылығымен жиналған ІІІ ... ... 1910 – 1911 ... ... ... мен
жерді қолдануын зерттеу ... ІІІ ... «1907 – ... ... статистикалық ... ... ... ... Бәрін жалпы алғанда қазақ ... 35 ... ... шығарылды. Көшпенділер қоғамының
өмірін, ... ... ... ... етуін,
көшпенділер ортасындағы ... ... ... болып
табылады.
І – тарау. Көшпенділік қоғамның ... мен ... ... табиғаты және көшпелі тұрғындары.
Көшпенділер қауымының ... ... ... ... ... географиялық және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... талдамастан, меңгерместен толық жан – жақты
зерттеледі. Көшпенділердің пайда болу ... ... ... ету ... ... ... ... аймағының
шаруашылық процестерін адам меңгеруінің және ... ... ... ... сонымен қатар осы
аймақ халқының ... даму ... ... үшін ... ... ... ... мал ... ... ... ауысу мәселесін әртүрлі
оның ... бір – ... ... - ... гипотезаларымен
көрсетілген. Мысалы ... ... ... мал шаруашылығымен
айналысатын әр ... ... ... ... ... не себеп ... ... ... ... ... пікірі ... мал ... ... ... байланысты жаңа
жайылымдарды игеруге ... ... ... ... ... ... бастап себебі деп
есептейді. Бір қатар ... бұл ... ... ... Сернандер ... ... ... ... ... өтуі және ... ... өөзгерістері атқарады деп есептейді. Срокин 1962 ... , 1967; ... 1979; ... 1980; ... , Зданович, 1984
және тағы басқалар . Климатологиялық ... ... ... ... ... алынды. [1]
Сонымен қатар номадизмнің ... ... ... ... не ... ... Оңтүстік жақтағы
мемлекеттердің экономикалық және ... ... ... ... бар. ... ... Л.С. ... әскери артықшылығын ... ... ... Г.Е. ... ... негізділеу болып көрінеді:
мал ... және мал ... ... ... ... жиынтығына - климатогенді , ... , ... ... ... ... жағы ... негізделген және
осыардың жиынтығы ... ... ... ... ... ... қатар мал өсірушілердің қоныстану ... ... ... ... шаруашылығы
тауысылған кездегі географиялық ... ... ... ... ... ... Шнирельманның көзқарасы сөзсіз қозғаушылық
танытады. Көшпенділердің даму ... ... ... ... Оларға номадизм ... 4 ... ... ... жер ... ... және егеншілік
мал ... ... ... ... ... ... процесінде ... ... мал ... ... тобы ... диқаншылар өздерінің малдарын ... бере ... еді ... ... ... ауыса
беретін ... ... ... ... ... ... күшейтті. Бұл үлгілердің ... ... ... деп ... жетеледі. Басқа 2 үлгі
осыдан ... , ... ... еді. ... мал өсірушілік халықтың мал ... ...... ... ... ... кейбір ролдерді
халықтың ... ... ... ... 1988 ... ... мал шаруашылығының ... ... ... ... ... ... V – IV – мың ... ... ... ... ІІ – І мың ... белесте
көшпенділердің ... ... ... ... І мың ... ... ... әлемдік тарихта нақты ... ... ... 1975, ... 1979, т.б.). В. П. ... ... ... төменгі Повальжедегі көне ... ... ... ... ... [3]
В.П. Шиловтың командизм туындауының мың ... ... ... танушылар арасында сүйеніш таппады.
Осылайша ... ... ... ... ... аридты аймағының барлық жерінде ... ... ... өзгерісінде болды. Номадизмнің ... және оның ... ... ... ... ... ... арасында ... ... ... жөн. Мына ... аса ... ... мезгілде жер бетін аса ... ... ... ... ... атмосферлік құрғақшылық ауа
райының ... су , ... ... ... ... функционалды мезгілдігі ...... тағы ... ... осы ... ... мал шаруашылықсыз ... ең ... ... беріледі. Бұған куәгер ретінде ... ... ... ... және шабындық ... ... 190 ... республикадағы барлық ьауыл шаруашылығы жерінің 85,5% - ы ... ... өте ... және ... 6 – 7 ц – ... Осыған ұқсас жағдай әлемнің басқа аймақтарында да ... ... мал ... ... ... ... ... қалып, аридты ... ... ... ... ... өріс ... ... деп отыр. (Луспи Газдер
1984 24 – 35 беттер; Андрианов 1985 ж) ... ... , ... ... ... ... азықты жүріп іздеуге байланысты ... ... ... Ең кем ... бір ... ... жерлер
бір малға 5 – 7 га ... ал шөп және ... ... 12 – 24 га ... алып ... Жайылымның ауысып
отыруына су ресурстардың жетіспеушілігі де ... ... ... ... ... ... атмосфералы
жуан – ... ... және су ... гидрохимиялық құрамының
жетіспеушілігінен су іздеу мақсатында ... ... ... – климаттық континентік фактор ... ... ... ал таулы аймақтарда вертикальды
бағытта жетеледі. Қар ... ... мен ... ... ... ... ... анықтады, өйткені ұсақ
малдар мысалға 10 – 12 см ... ал ... 30 – 40 ... ғана жүре ... еді. Қар ... ... қар ... көп немесе аз ... ... ... ... ... алып ... ... динамикасы тіршілік ортасындағы элемент
ресурстарының ... және ... ... ... ... Атмосфералы жауын – шашынның су көзінің суы
мол болуы, ... және ауа ... ... ... ... ... фактор болып табылады. [4]
Көшпенділердің көшу ... ... ... ... ... ... әсіресе малды жеммен және сумен
қамтамасыз етуі ... ... тұра ... ... 1985 136 бет ... ... тұрақты әсер ететін номадизмнің
экологиялық ... ... анық ... ... Рей , 1958 жыл; ... , 1966; Акишев, 1972 ж; Хазанов, 1972; ол ,
1975 А; Федорович, 1973; Назаревский, 1973; ... 1974; ... ... 1977; ... 1979ж: Радченко, 1983; Адрианов, 1985 ж.
т.б.). [5]
Көшпенділердің ... ... ... ... ... ... процесімен мал шаруашылығымен
дамуы қоршаған орта ... өмір ... ... ... ... ... – ала ... еді. Табиғи
ресрустарды тану процесінде ... ... ... ... өнімін алу (Ет, сүт, жүн, ... т.б.) ... ... мен ... ... жаңаруына
байланысты салтаттылық пайда болды т.б.. ... 1957, ... ... 1962; ... 1975; ... 1977; ... ... 1977,
Траг 1980, ол 1988; Косарев,1981, 1984 ол. Зданович 1988 т.б. Еуразияның
аридты ... ... ... ... мал ... ... жаңа саналы жағдайға көшуінде ақпаратты
жабдықты ... ... ... ... болуының
мүмкіндігін қамтыды. Көшпенділердің даму ... ... ... ... қандай ... ... ... сұрақ туындайды. Көшіп – қону шаруашылығының ,
оның ... ... ... ... ... , оның
пайда ... ... ... заманға ... ... ... ... беркелкі болып ... ... ... ... ... ... -
қонуында ешқандай ... бір ... ... ... ... ... бірте – бірте белгілі бір қыстақтарда ... ... бір ... тұрақтап болған. Халықтың ...... ... М.П. ... С.Е. Толыбеков, С.Н. Руденко
және кейінірек С.А. ... А.М. ... т.б. С.А. ... ... ... бұл ... ... өзінің
эволюциялық дамуында ең алдымен «тобыр» ... ... ... жыл бойы ... және тұрақты қыстақтарда ... ... 1982). ... даму периодтарын
жеткілікті, бөлшекті түрде ... А.М. ... ... ... ... ... ... қызу
талқылауға салынды. С.Е. Толыбековтың ... ... ... ... ... ... ... мәдени дамуында 3
сатыдан ... Ең ... таза ... – қону ... қазақстан
территориясында XV – XVIII ғасырлар ... ... ... ... жоқ ... ... жартылай көшпелі мал ... ... ... халық 1 қоныста жылына 6 айдай қоныстанған. [3]
Шаруашылықтың ... ... XVIII ... соңы мен ... басы аралығын ... ... саты яғни ... мал шаруашылығы - көбіне ... және ... ... ... тұрғызу мен және шөп ... ... ... 1971 с 466 – ... жеке ... ... бұл пікірімен
келіспейді. Себебі XIX ... ... қыс ... ... қонған, бұл олардың қазақтардан ... Ал ... ... ... ... жағдайларда ғана қыста ... ... . ... ... биік ... орналасқандықтан қыс
кезінде ... ... қар ... ... көшуге ешбір
кедергілер ... ... 1952, С 105, 192 – 219 т.б.). ... ... ... орташа есеппен жылына 6 ... ... қар ... ... бұл мезгілінде көшуге
кедергі келтірді. ... ... ... ... ... ... ... яғни қазақстар мен монғолдардың да
табиғи - ... ... ... және ... ... -
эвалюциялық дамуымен байланысы жоқ еді. ... ... ... ... ... ... Көшпенді
қазақтарда XV – XVII ғасырларда қысқы тұрақтар кең ... ... ... 1975). ... климаттық жағдай 1500 -1800
жылдарда «кіші мұз» эпохасы ... бұл ... ... ... ... ... бұл ... ... көшу жалы ... керек. еді. Ал тобырлау сатысы мен жыл бойы көшу ... ... ... ... ... ... табиғи -
климаттық жағдайларда көше беру ... емес ... ... ... ешбіріде көшпелі мал ... ... ... ... ... бере алмайды.
Барлық ... ... ... ... ... ... сатысы тәрізді ... ... ... ... ... тек қана ... жауын – шашын
мөлшері 400 мм ... су ... бар ... ... еді. Ал ... ... ... оның аймағы 95 ... ... мен ... ...... 400 мм аз ... ... режимі нашар дамығандықтан (яғни Монғолия,
Жонғория, Араб ... ... шөлі т.б.) яғни ... ш ... ... ... ... эвалюция процесін
қарастыратын болсақ, біздің көзқарасымызда ... ... ... ... ... көшпенділік бағытана ... ... ... – бірте көлік күштері болып саналатын ... ... ... біртіндеп табиғи таулар, бірегей емес топырақ, тастар, өзендер
тіпті көлдер де ... үшін ... ... ... Біртіндеп
көшпенділердің материалды мәдениетке өтуі (киіз үй, тұрмыстық заттар,
жиһаздарды қолдануы XV – XVI ... ... Ал бұл ... ... ... мен ... ... көшетін
аумақтардың кеңеюіне жол ашты. Осының ... ... ... ... ... ... зерттеушілер үшін этонол
болып қазақ ... ... ... саба ... ... көшпенділер 2000 км және одан да көпқашықтықта көшіп қонған.
Номадизм ... ... ... ... ... жаңа ... мал ... түріне өтуі болды. Эвалюция
процесінде ... ... ауыр ... жең ... (Тері, киіз, ағаш т.б.) және тез жиып , ... ... ... ... үй, ... ... ... Міне осындай
өзгерістерге көшпенділердің мәнеиетінің ... ... ... біз ... және скифтердің, ... және ... ... ... Яғни б.э.І мың ... ортасында
Орталық Азиядағы классикалық номадизмнің ... ... ... Африкадағы халықтардың жағдыларында көшпенділердің ролін
күшейтіп ... ... ... Б.э.д. IV – III ... ... ... ... ... дестабилизация(бұзылыс)
процесстеріне ұшырайды. ... ... осы ... мәдени
жүйенің бейімделу қасиетері ... оның ... ... ... Бұлы ... ІІ – ші мың ... ІІ ... эпохасы) – б.э.д. І мың жылдықтың ... ... ... ... ... Бұл ... тарихи – мәдени дамуы мұнда
шаруашылық мәдени ... ... ... кең ... ... ... даму барысында инадаптивті ... ... ... ... ... ... және қайта пайда болған ( дала
жазықтық) экологиялық бос ... ... ... ... өтеді және өз ... ... ... ... мекендеу ортасы ... ... ... ... ... ... ... бойынша аталған
географиялық жағдайларға және ... пен ... ... ... ... ... көрсете
алатын ... ғана ... ... ... бейімділік қасиеттерін
танытқан шаруашлық топтар олар мал ... ... ... ... етеді. Ол мезгілдік асқан ептілікті
қажет ... ал ... ... ... қоныстарда ... ... ... ... ... ақшылықты мал
шаруашылығы түрі ... Бұл ... түрі ... жануарлардан арылып, оның ... ... ... ... және үш ... (қой, ... ат,
түйелердің ) көбіюіне алып келеді. Б.э.д І ... ... ... ... ... ... ... келесі ... ... ... тереңдеуі деп ... және ... ... оның жаңа ... ... ... ... аз ... көп қимылға , аз
қозғалыстан ... ... ... ... ... Егер алдыңғы атаған сатыда ... ... ... ... қалыптасқан болса, бұл ... ... ... ... және аумақтардағы көшпенділердің
концентрациясы өсе ... Б.э.д І ... – б.э І – ... ... ... ... малдың сусыз
кеңістіктері ... және ... ... ... ... көшпенділік жүйелерінің ... ... Б.э ... ... көшу жүйесі өзінің ... ... ... ... ... потенциалын түгел ... І ... ... ... иновация
түрінде жаңалықтың жаңа қоры айналады. ... ...... және тағы ... ... жаңа ... кең
таралады және экологиялық бейімделудің тәжірибесі ... ... ... ... ... жайлы білім қоры
молаяды. Нәтижесінде көшпенді мал ... ... деп ... жаңа даму ... ... Номадизм
климат жағдайларына үлкен бейімділік пен ... ... ... мамандылық кейде шектік ... да ... Яғни ... 1000 – 2500 ... көшу , көшу ... 60 – 120 – ны ... Көшпенділер Евразия континентіндегі
Азиядағы, Солтүстік ... және ... ... ...... ... ... қатысады. Бұл ... ... даму ... тұрақтанып, өзінің ... ... ... ... ... ашу және ... қару – жарақтардың кең ... ... ... ... Евразия халықтарының өмірінде басты ... . Яғни ... ... ішкі ... ... ... ... ... да ... ... Яғни
олардың әскери шеңберінде де ... ... ... егін ... ... жұт ... да
болды. Бұл құбылыстар көбіне ... - ... ... ... еді. ... даму сатысына тән ... ... ... ... ірі ... құрамына енуі ... Атап ... ... құрамына қазақ, ... ... ... ... құрамына (моңғолдар мен жоңғарлар кірді).
Түркия ... ... ... көшпенділері) Франция құрамына
(Солтүстік Африканың ... ... ... ... көшпенділер бағынышты ... Жаңа ... - ... даму ... ... ... ... болды. Өндірістік ... ... ... ... мал ... ... Көшпенділер қоныс ... ... ... олар ... ... ... кең ... жері әр түрлі ... ... ... ... ... және
геофизикалық жағдайларының алуан ... мен ... ... ... ішкі континенті яғни 40 – 50 ... және 46 – 87 С ... ... отырып, Атлант және
тынық ... Үнді ... мен ... ... ... ... ... Қазақтсанның табиғаты
Басыс Сібір, шығыс Европа және ... Азия ... ... ... жағдайы жағынан Қазақстан негізінде ... ұшы – ... ... ... ... ... ... қар ... ... ... және ... биліктерді алып жатыр. ... ... биік ... ... ... ... ұшы қиырсыз жазықтарымен
алмасып отырады. Жердің мұндай ... ... ... ... ... ... маңызды зор. Жазықты ... ... ... - ... ... ... және ... алып ... ... ұсақ ... ... құмды жерлер
көптеп кездеседі. бұл ... ... сулы ... ... ... ... ... Қазақстан жерлерінің ... ... алып ... ... , Орал , Бетбақдала ... ... және ... Сырт ... ... ... , үстірт Балқаш жазықтарында сулы жерлер аз. Ал ... ... ... яғни ... , есіл ... Орал аймағы
Енбі өзенімен және т.б. ұсақ ... ... сырт ... ... қамтылған.
Қазақстанның төме ... ... ... ... ... ... және мұнда тау ... ... ... ұшыраған. Яғни ... ... ... атап ... ... ... таулы аймақтар
Солтүстік және ... ... және ... және ... ... ... бөлушы аймақ болып ... биік ... ... Алта, Сауыр – Тарбағатай
тауларымен ... және ... Тянь – Шань ... ... ... ... тау ... географиялық
құрылысы ең күрделі болып ... және олар бір – ... ... ... таулар бір – ... ... және ... , ... бедерлерімен сипаттарымен , ... ... ... Жер ... ... ... – шашынның басқа да ... ... ... ... ... бірігуі Қазақстан территориясының гидрографиялық
режимін ... Су ... ... ... ішкі ... тек қана ... ... бөлігі ағын бассейініне
жатады. (Ертіс, Тобыл ... ... ... ... ... ... Бұл ... ... ... ... Таулардан шыққан жерде өзендер жазық секілді
болады және ... ... ... ... ... ... көлдерге құяды немесе құмда ... ... ... ... ... ... ... шашын есебінен
жасады. Ал жаз мезгілінде ... ... ... ... ... ... ... суқоймалар бетінен ... ...... түсу ... де ... Өзен жүйелерінің солтүстіктегі оңтүстікке ... азия ... Ол дала ... ... 100 кв км – ге – 4 – 6 км - ден ... ... ... мезгіліне ... да ... ... ... ... 86 – 90 %, ... 5 – 7, күзгі – 1 – 3, қысқы 2 – 4 % - ке ... ... ... өзендер сирек кездеседі және ... ... (Іле, Шу, ... ... ... ... Шарын өзендерінде
өзен ағысы есеппен 60 – 60 % - ті ... ... ... ... және ... қатынастары
Капитализмге дейінгі қоғамның формациялық ... ... ... ... тудырды, ерекше мәдени
тарихи феноменді тану үшін ғана , ... ... ... - ... ... ... заңдылықтарын
тану үшін қажет. Атап айту ... осы ... ... ... осы ... екі он ... құрамды
кестені критикалауда (алғашқы дәуір – құл ... - ... ...... ... ... және ... – қарсы пікірлердің көп болуы мен ... ... ... ... ... пен ерекшелік, 1966, Данилов ,
1968, Текей , 1975; Имошечкин, 1980 және т.б.). «ВКП ... ... ... ... ... ... феодалды
әдіспен идеальді ... ... ... ... ... жасанды ... ... ... орын алатыны көрсетілген. (Качановский
1971; никифоров 1977, Кобищанов 1966 және т.б.). Тек ... ... ... ... ... қауымның формациялық
табиғаты жөнінде жаңа және ... ... ... болды.
Әсіресе көшпелі ... ... ... даму ... көп ... және күрделі дискуссиялық ... ... 1989 ... ... ... адекватсыз тексеру әдістеріне
және терминдер мен ... ... ... қарауға ... ... ... «өндіру әдісі
көшпенділік», «өзіндік ... , ... ... ... т.б. ... ... номадты социзм бүтіндігі және ... ... ... ... ... ... жазуда
көшпелі қауымның ... ... ... ... ... ... дейін ... ... , ал ... ... ... кері ... жүріп, «ерте
кластық қауымды бөліп осы көрсеткіште ... ... тек ... қана ... салынып отырды. Қоғамның формациялық
даму ...... ... даму ... ... ... болу ... болмауы. Көптеген арнайы
жұмыстарда орын алған, осы ... ... ... ... ... бұны ... ... концептуальді
қарастыралық ... 1967, ... 1976, ... 1975, ... 1976, Илбшечкин, 1980,
Коган, 1981, Исмаил, 1983, Крадин, 1987, Сүлейменов 1989 т.б). [6]
Бұл ... ... ... орыс және ... ... кең тараған. Мұнда негізінен ... ... ... осы ... ... ... болмауы және
қауымдық өмірде «демократиялық элементердің басым болған. Мысалы, ... бұл ... ... ... ... ... ... деп айта аламыз. (Седельников 1903,214
б). П. Е. ... ... ... ... барлық қауымдық
құрылысы, тайпалықтан ... ... ... 1948, 262 б). ... ... ... Н.А. бұл ... «концептұльды»
формада былай ... еді. ... ... патриархальді
тұрмысында , ... және ... ... тайпалық бөлініп ,
бірлесуі барлық ... да мәні ... ... ... ... бет). Бірақ бұл көзқарас толығымен ... ... ... ретінде ... ... ... дамуындағы мәселелер орыстардың ... ... ... ... және ... ... мәселесі
болмады. И.Пахомов бұны әділетті ... ... ... ... мен ... ... өте аз істер
жасалынды. (Пахамов 1911, 1 б). [8]
Одан ары бұл ... 20 – 30 жж ... ... ... тапты. Осыбағыттаға зерттеушілердің ... ... ол ... - ... ... ... ... кейін, мынадай тұжырымға келді: ...... ... ... ... ... жерде және барлық
кезде бірге болады». (Чулошников 1924, 193 бет ). А. Ф. ... ... ... ... ... ... мемлекеттік билік болған
жоқ, қазақта рулық құрылыммен өмір ... ... ... өмір ... ... ... және де сол ... ... ... ... ... 1926, 187 б). ... ... жағдайдың өзгеруіне ... 20 ... ... ... ... ... ... шығарылды, өткені
ол кезде ... ... ... ... ... ... және 30 – 20 ж. ... қайта түзілеуді
дәлелдермен ... ... ... ... ... ... доминантта болды деп ... ... ... ... ... ... ... және
патериалистік тенденциялар туралы миф құрастырды де ... ... және т.б.) ... курс ... ... Басқаша осы күнге дейін ... ... ... ... ХІХ – ХХ ғ ... көп ... ... көшпенділердің қауымдық құрылымы ... ... ... олар ... социалды дамуындағы заңдылық деп танылған,
мысалы, бұны ... К. ... ... К.М. ... ... бұл ... толық ғылыми концепция ретінде амып үлгемеді.
Кейінірек классыз жүйе ... ... Орта және Қиыр ... материалдарында жазылды. (Алитовский 1966, Васильев А.М.
1967, 1982 және т.б.) ... ... ерте ... деп ... 1978, ... 1982 және т.б.). ... бұл ... барлық
номадтарға тән заттық дифференциация, жазбалар көзі ... ... ... ... ... ... ... барлық
халықтардың материалдарын ... ... бұл ... ... болмады. осыған байланысты «классыз» жүйе ... ... ... ... ... пайда болды.
Номадизм туралы Батыс ... ... ... ... ... ... ... түсінік болмауымен , бірінші
кезден – ақ бұл мәселеге ... ... . ... ... ... ... ... поляризация жоқ деген
тезиспен шектелген.
(Тарих жазу ... ... 1976 және ... ... ... көшпенділер қоғамында орта ... ... ... ... ... шығармады. (Schuyler 1876. Vol I, Moser
1885. P.23 – 24; ... 1857, etc), ... да ... зерттеушілер
номадтар ортасында «рулық қатынас» , «катернамизм» басым ... ... ... 1918; Hudson 1938 etc). Тек ... ... ... жазбаларында осы мәселе ... ... ... ... бола ... алғашқы тарих жазба
ретінде (Feudalizm in Kazakhstan, 1961; Krader, 1958 P.76 – 99, etc), ... бұл ... ... ... дамуының әртүрлі
аспектілері ... ... . Бұл ... ... қоғамның
әлеуметтік - экономикалық поллеризациясына ... ... ішкі ... жүйесінде ұйымдастыру қажет болғанда. ... 1958; Jdem ,1965, Krader 1963; Jdem 1966; Sounders 1971, Patai ... ... ... ... ... авторы
Тоинби ... ... ... онда ... ұйым ... ... және көрші отырықшы
елдерге толығымен ...... ... ... ... 1991 ж).
Сондан кейін Саундери былай жазады: «Қоғамдық , ... ... ... ... ... бір шеңбермен айналып жүрді.
(Sounders 1971 Р. 12). Ал ... ... ... ... ... жүйе ... ... ұстанады. Соның ішінде А.Н.
Бурженің пайымдауынша «көшпенділер» ... тең ... ... ... (Bourgeot 1978 Р.16.). Мұндай қорытындының
басты ... ол ... ... ... ... ... жүйесінің болуы, иерархия мен ... деп ... ол. (Jbid. Р.17 – 22). өз ... Бонт ... қоғамын стратифицирленгенмен , ал ... ... ... статусы ерекшеленді, алайда тарбиғи ... ... ... ... көпшілік болып қолданғанда әртүрлі
механизм ... ... ... теңдікпен теңеліп отырды. Осыдан
номадтар тең құқықлы және ... ... ... ал ... поллеризацияға тенденциялы өзіндік
мағынаға ие ... және ... ... ... ... ішкі ... ұйымдастырғанда ғана әкеледі.
Қоғамдық дамудың ... ... ... ... ... ... қоғамның айқын бөлінуі, номадты ... ... ... ... ... ... ... алғаш рет айтқан Я. Гавердовский, ол 1803 жылы ... ... ... ... ... ... басқаруға
жатқызуға болар еді, егер оны ... ... ... 1803). ... орыстың атақты ғалымы П.П. Румянцев
бұл жағдай туралы ... деп ... ... ... ... – XVIII ... екі ... – қарсы негізден құрылған:
патриархальді - рулық және ... ... ... ... ... ... ... әрі қарай ол былай ... өмір ... мен ... орта ... ... ... – қарсы және ол рулық ... ... ... ... тудырмады, тек оны жеңіп қана ... ... ... да ... ескеру ... ... ... деп ... ... түсінбеді, ал тек қоғамды
саяси институт жүйесі деп түсінді.
20 – 30 ... ... ... қоғамдық,
дамуында «кластық» жүйе ... ... ... ... ... ... С.П. ... ұсынған «құл иеленушілік
қатынас көшпенділерге ... ... ... ... Хазанов 1975, 1976 Першиц 1976; Крадин ... ... Ол ... өндіріс әдісіне тиым салынғандықтан ,
жалғыз ғана ... ... ...... формация ретінде
кластық және капитализмге дейін - феодализм ... ... да ... ... ... ... және С.П. Толстов
«феодалдық қатынас» концепциясы ... өте ... ... қоғамдық қатынасы феодальді деп танылып , кең таралымға
ие ... СССР ... ... ... ... ... Ол ... ғылыми және оқулық баспаларында ... Ол ... мына ... 4 ... ... ... осы ... дейінгі Қазақ ССР тарихы» , ... ССР ... АССР ... ... ... «МНР ... және т.б.
Б.Я. Владимирцов айтқан ... ... ... ... ... жерге қатысты және логикалық жалпы
түсінікке сай кең ... ... ... ... ... т.б.).
«Көшпенділер феодализмі» негізінен жайлауларға ... , яғни ... ... ... ... шаруалар
малды өз қожайындары айтқан ... ғана баға ... ... ... әр ... пікірлерді айтқан (Владимирцов, 1934). [9]
С.П. Толстов, Б.Я. Владимирцовқа қарағанда ... ... ... ... ... өзіндік
концепциясын шығарды. Оның негізінде ... ... ... ол бастауыш ретінде «қауымдық қатынастар» ... ... ... деп ... ... ... классикалық ретінде көрсетті. (Толстов 1934). Осы және
басқа да ... ... ... ... ... ғалымдар қолдады. (Козьмин, 1934; Асфендияров 1935, ... ... ... ... ... ары қарай тереңдей түскен екі
көзқарас арасындағы ... оның бірі ... ... ... меншіктік болумен қалыптасты деді, оны ... ... А.Е. ... М.П. ... С.В. Юшков, Ф.К. Жеребетьев және
басқа авторлар. Екінші ... ... ... мал ... ... асты деп те бұл ... С.Е. ... С.Я. Фукс, -
В.Ф. Шахматовтың еңбектерінде көрініс берді.
1954 жылы Ташкентте өткен ... ... ... - ... ... негізі туралы өте кең көлемде
дискуссияның ... ... ... ... Л.П. 2 ... ... ... бермеді. (Потанов 1955). Уақыт ... 2 ... ... ... ... әр ... өз
дәлелдерін көрсетіп , (Златкин , 1964; ... 1971; және ... ... Ол ... уақытта феодализм концепциясы негізінен
Б.Я. Владимирцов ... ... ... ... қолдады. Қазақстанда (Семенюк 1974, Пицулина, 1977; Сұлтанов
1982; Зиманов1982 және ... ... 1982; 1983; ... 1986; ... 1988; және
т.б.). Көптеген ғалымдар феодализм концепцияны бес ... ... ... көрді, сондықтан да ол көптеген қолданысқа ие ...... 1973; ... ... 1977; ... 1981;
Келібеков 1984).
Шынында көптеген ... ... ... ... ... ... ... Соның ішінде
көшпенділердің малға меншікті ... ...... ... В.П. ... оны ... ... элементі ретінде қарастырады. Ю.И. ... өз ... ... ... ... көрінісі деп есептеуді
ұсынды. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... ерекше әлеуметтік – экономикалық туралы
пікір айтылып ... ... 1977; ... 1985 және т.б.). ... ... ... қатынас класттық деп келіскені мен
көшпенділердің ... ... ... ... ... ... ... [10]
Номадтардың қоғамдық дамуындағы класқа дейінгі концепциядан
үзілді – ... бас ... ... және ... ғалымдардың
«заңдастарылған» 5 құрамды жүйе бойынша ... ... ... феодалдық қатынастарды дәлелдеуге тырысуы, басқа көзі ... ... ... ... ... ... ... концепциясын ойдан шығарылғанын түсінетін еді.
Бұның айқын көрініс, біздің ойлауымызша, ... ... ... алынуына қарамастан малға ... ... ... ... ... ... «ерте кластық қатынас»
концепциясының туындауы болды. Бұл ... ... ...... дифференция мен ... ... ... ... ... және кластық күрес
арасындағы кампролис болды. бұл ... ... бірі ... Я.А. ... Г.Е. ... одан ... ... және
концептуальды түрде А.М. Хазанов айтты.
Бұл ... ... ... өздігімен тек ... ... ... ғана дами ... (Хазанов 1975), ол
жерге ... ... ... ... ... түзілу аяқталмауымен кластық күрестің болмауымен және ұйымдар
, тайпа, ... ... ... ... ... ... дамуы олардың отырықшы егіншілер қоғамымен ... ... 1973). ... ішінде мемлекеттіліктің пайда болуы
сыртқы ... ... ... ... эксплотациялау жүйесімен
және данникалық қатынастардың туындауымен байланыстырады.
Ерте клатық даму ... ... ... шегі ... ... ... ... ... ... және кең таралуына ие ... ... бұл ... ... шет ел ғалымдарыда
келіседі, яғни көшпенділердің қоғамдық дамуын диффуциялды ... ... Ол ... ... ... және ... кршілерімен алды, болмаса ... ... ғана ... алды. Алайда ... ... ... әлі ... ... postorale of societe 1978).
Номадтардың ерте кластық даму ... ... ... ... ... экономикалық эвалюциясының арнайылығы
немесе ... ... ... ойлар айтады. Онда өндірістің
жаңа әдісін анықтауға ... ... ... 1967). Ол ... ... ... ... айыра бастауымен
көрініс берген, кластық қоғам ... ... ... ... ... ... бастады», ал мал ... ... ... ... 1976) ... біз ... ... жазбаларында номадтардың
қоғамдық дамуында ең аз ... үш ... ... ... ... ерте кластық және ... ... ... ... дейінгі» және «ерте кластық» ... ... бір ... әртүрлі модификациясы ... ... ... жазбаларының қысқа анализінде
көрсетілгендей ... бөлу ... ... және ... даму ... ... ... кластық
дифференциямен ... ... ... ... ... ... қарағанды қатты сынға ... ... ... ... ... ... анализ ... ... ... ... (Bourgeot 1970).
Ескерте кетуіміз қажет ... ... бір ... ... әртүрлі қорытынды шығарады. Бұл ... ... ... ... ... догматикалық
түсінікпен қарауына ... ... ... экономикалық
фармацияны көптеген ... ... ... қатынастардың
жүйесі ретінде қарайды, оған өндірістік күштің ... ... ... деп ... (Қоғамдық ... ... ... ... таза ... ... және ... ету», «қолдану» және пайдалану
категорияларына ... ... бір ... ... екінші
топтық кластың ... ... ... ... ... ... ғана орны ... кластар заңды ... және ... ... ... феодализм оның мәні
жерге меншіктің ... және ... ... ... ... ... қоғамдық қатынастардың
дамымай қалған сендикаторы ретінде ... ... ... ... шындығын көрсетпейтін мағынасы шектелген ... ... ... [12]
Осыдан әлеуметтік институттар мен қоғамдық даму ... ... осы ... дейін мемлекеттің не істей алатынын,
әлемнің дамыған ... оның ... ... ішінде, АҚШ ,
Ұлыбритания, Канада, Швеция, ... және т.б. ... ... ... кіші ... ... қорғау, қоғамды орта және ... ... ... ... ... ... заттарын
концентрация мен жиналу процесін өрістеуші ... салу ... ... ... ... ... ... және
антитрестовтық заңдылықтарды қабылдау және т.б. Сонымен ... ... , және ... кәсіпкерлік» саясатын жүргізе отырып,
мемлекет ... ... ... ... ... ... барлық топтарының бірлесіп өмір ... үшін ... және ... ... экономикалық жағдайын ... ... Бұл ... ... ... саясат жүргізеді. Бұл
жағдайда ... орыс ... ... ... ... ... ... табылмайды, басты түрде еңбекті бөлу
жүйесіндегі ... жеке ... ... ... қаіпсідігін, әлеуметтік қақтығысты жою және әлеуметтік
кластық ... ... ішкі және ... ... ... атқару
болып табылады.
Шындығында біздің көзқарасымыз бойынша ... ... ... пайда болғанға дейінгі, ... ... ... ... ... ... де ... Қоғамдық
өндірістік ... ... ... ... мен ... тығыз қатынасын ... ... ... өз ... мемлекеттік құқықтық нормалардың,
өндірістік үрдістің ... ... ... техникалық
технологиялық және жұмысшылардың табиғи ... ... ... ... ... аграрлық кезең идеясы немесе феодальды ... ... емес ... 1966). ... ... өндірістің
он түрлі әдісін бөлген болар едік, олар ... ... ... ... ... болу ... ... жұмыс үрдісін ұйымдастыру арнайылығы ... ... және ... ... емс ... ал ... ... қатынастарды, өмір ... ... ... ... ... ... және т.б. Бұл ... ізденіс ХКТ және
антропогеоценоз ... ... ... ... оны жаңа
мазмұндармен және ... даму ... ... ... ғылыми категория ретінде өндірістің номадттыө ... ... ... рет басқа құрылыммен Г.М. Марков ұсынған ... 1967 ... ... ... ... көрінісі, қолөнермен
сауданың бөлінбеуі, олар тек ... ... ... ... қоғамдық бөлу қызеті ең алдымен кооперация бір – ... және ... ... ету ... жүреді. Осыдан
әлеуметтік ұймдардың басқарылуы общиналық формада ... ... ... ... бойынша мал аруашылығында жүзеге ... ... ... ... ... ... ... өндірістік заттар деңгейінде және ... бар/ ... , ... , өмір сүру ... ... , ... ... өндірістік заттармен, материалды және
рухани мәдениетпен ... ... ... ... өндірістік заттармен яғни малшы жүзеге асты, ол ... ... ... ... сай ... және көп ... етті. Осыдан қоғамның ... ... ... ... мен жалпылығы кедейленген көшпенділер
әлемінен ... ... ... формаларының басым ... ... ... ... қарсылығы ол қоғамдық
өндірісті коллективті ... ... ... өнімін меншіктену
болды. Осыдан ... ... бай мал ... ... ... - ол ... өркениет
шеңберінде арнайы ... ... ... ... ... ... ... яғни малмен утилизациялау ерекшелігі ... ... өнім мал ... ... қатынастарды
бүтіндігімен байланыстылығы.
Көшпенділіктің кезеңдік даму ... ... ... ... ... ... ... өндірістік
классикалық түріне жатқыза алмаймыз.
Бұл ... ... ... әдісіне тән әлеуметтік
көріністер мен институтарды ... және ... ... туады. Тек осылай ғана өмір ... мен ... ... ... ... ... қараудан құтқара аламыз. [15]
ІІ тарау. «Көшпенділер» институтының зерттеліну тарихы.
2.1 ХVIII – ХХ ... ... ... ... ... ... – XIX ғасырларда көшпенді халықтардың басым бөлігі ірі ... ... ... оның ... ... ... ... Ресей және тағы басқа. Нәтижесінде көшпенді – малшылары саяси ... ... ...... ... орбитасына қосылды.
Мұның нәтижесінде заңдылықты сұрақ туындайды – көшпенді әлемнің ... ... ... терең «сәулеленуі» болды және
қандай дәрежеде материалды өнеркәсіп жүйесінің, табиғи заттарды қолдану
стратегиясы және ...... ... традициялы номадты
социзмнің трансформациясына алып келді.
Тарихи графияда бұл сұрақ бойынша көшпенді ... ... ... орталық мемлекеттер арасында айтарлықтай мәліметтер
жоқ, турасына келгенде миссионерлік ұғымда мейірімділік және әділдік, даму
және ... ... ... ... ... біріктіріледі.
Ж.П.Гарруа айтқандай «өзінің қол астына алған ұлттың құқығы ... ... да ... ... европоидтар әрқашан бұл көшпенді
халықты уысында ... ... ... малшылықты тоқтатып
отырықшылыққа әкелген.
Осыған ... ... ... ... ... -
экономикалық дамуда ... ... ... ... ... ... ойынша ХVІІІ ғ соңында Қазақстанның Ресейсен
қосылуына байланысты.
Көшпенділердің отырықшылығы басталып, ХХ ғасырдан тіптен ... ... ... бұл ... ... ... ... түсініксіз. Өз
кезегінде Г.Е.Марков Қазақстанның Ресей құрасында әлеуметтік – экономикалық
дамуы ... ... ... ... ... ... ... дамуына әкелді. Көптеген зерттеушілер
көшпенділердің ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктер болды.
Барлық зерттеушілер номадтардың орталықтанған мемлекет ... ... ... ... сусыз шөлде көшпенділердің массивті
отырықшылануы туралы айтуға болмайды.
«Мұндай қатынас – Г.Ф. ... ...... ... ... ... өтіп ... жүзеге асыру еді». Енді
біз Қазақстанда 1931-1932 жж. Халықты отырықшылыққа күштеп аударғанда – ... ... және 15% ... ... неге алып ... ... отырмыз.
Өз қалауынша отырықшылыққа өткендігі туралы жоғарыда аталған пастулат
революцияға дейінгі массивті ... ... ... Сондықтан
біздің жүз жылдықтың 30 ... ... ... ... болмаған. Болғанның өзінде тек перифериялық көшпенді әлемде
маргинальды зонада кездескен.
Сонымен қатар кейбір авторлар ... ... ... ... ... көшпенділердің алғашқы қауымдық сыныптан
патриархальды – феодальды қатынасқа өтуі ... деп ... ...... ... ... ... экономикалық –
әлеуметтік қатынас жүйесінің трансформациясының механизмі және процесі
көшпенді ... ... ... ... ... ... көзқарас
бойынша ғылыми аргументарлы формада ашылып анализденген. Осыған байланысты
әлеуметтік – экономикалық ... ... ... ... ... құрамында ХІХ – ХХ ғғ. Көшпенді қоғамын мысалға алуға болады.
Қазақстанның Ресейге қосылу процесінде патронимикалық, территорияльді
– қоғамдық және әлеуметтік ... ... ... және ... мағына
әлеуметтік ұйымда мемлекеттік – ... жүйе ... ... ... ... территориясында үш түрлі басқару системасы
қалыптасты: шығыс жартысында - ... ... ... - ... ... ... 1801 жылы бес мың кибитоктың оралға өтуі Есіл және
Орал ... ... ... ... ... ... (1812 жылы ... және саяси жүйесінің Қазақстанда Ресей ... ... ... 1822 жылы Орта ... хан ... 1824 жылы ... жүзде, 1845 жылы – Бөкей немесе осы уақыттан бастап – Ішкі ... ... ... ... ... ... ... қырғыздары
туралы өкім» (1822 ж), «Сібір қырғыздарын жеке ... ... ... облысын басқару жағдайы» (1838 ж) тағы басқалар қабылданды. Орынбор
өкімі – Орынбор қырғыздарын басқару» (1844) т.б.
Сырдария маңы аймағын, оны ХІХ ғ. ... ... ... соң ... маңы ... ... ... инструкциясы» (1855 – 1856 жж);
Ұлы жүз, оның осы кезеңде жаулануы – ... ... ... ... ... т.б. ... ... құрамына Кіші және Орта жүз кіретін, 1824 жылы үш
сыртқы Орал ... ... ... 1828 ж Шығыс, орта және ... ... ... ... ішкі құрылымында бұл ... ... ... ... ...... қызметкерлер штатымен,
дистанция – дистанциялы бастықтар, администрациялар, құрамына Орта жүз
қазақтары кіретін ... ... 1822 ж Омбы ... ... ... ... тәрізді ішкі округтармен, 1924 жылы – ... ... 1831 жылы – ... 1832 ж – ... 1833 – Баян және ... ж – Аман – ... кейіннен Құммұрын болып өзгертілген, 1844 ж –
Көкбекті ішкі ... ж ... ... ... территориясы «Сібір қырғыздары
облысы» Қарқаралы, Көкшетау, Ақмола баян – Ауыл және ... ... ... ... ... Аякөз (1960 жылдан бастап – Сергиопольск) және
Семей округтеріне бөлінді. Әр ... орта ... 15-20 ... ... әрқайсысы 10-12 административті ауылдардан тұрады, әрқайсысында 50-
70 кибитоктар саналды.
Округтердің басында айналымды ... «Ұлы ... ... ... ... ... ... – ауыл старшиналары басқаруында
болды. Бұл ... ... ... және ... ... құрамына 92
мың теңге күміс ретінде шығынға алынып отырды.
1847 жылы Ұлы жүз қазақтарын басқаруға ерекше жүйе құрылды (1856 ...... ... 1855 – 1856 жж. ... маңы аумағындағы барлық
үш жүздің қазақтарын қосқан. Бөкей хандығы 1845 жылы Ішкі ... 1854 -1860 жж. ... 16 ... рулар»-дың
орнына Бірінші және Екінші Прикаспийлік ... ... ... ... Тая және ... ... ... ауыстырылды.
1867-1868, 1886 және 1891 жж. реформамен бұл барлық ... ... ... ... бір ... ... 6 облыс құрылды: Семей – Семей, Өскемен, Зайсан, Қарқаралы және
Павлодар уезімен; Ақмола – Ақмола, петропавл, Атбасар, Көкшетау және ... ...... ... ... және Торғай уезімен; Орал – Орал,
Гурьев, Лбицен, Темір уезімен; Жетісу – Лепсі, Қапал, Жаркент және Верный
уезімен; Сыр – ... ... – Ата, ... ... және ... ... ... Закаспий облысы құрамына, ал Ішкі Орда – ... ...... ... ... төтенше маңызды рөлді
көшпенділердің әлеуметтік ұйымдастыруында ... әр ... ... топ, ... ... бір ... ... саяси басқару
жиегінде жазылған. Жалпы алғанда мемлекеттік – ... ... ... - «административті ауыл» - ассоциативті топқа негізделуі
мүмкін, келесі ұйым – ......... ұйым т.б. басқаша айтқанда
Ресей өкіметі орталық тенденцияны асып өтіп, ... ... ... ... ... ...... жүйесі орналасқан соң
Қазақстанның көшпенді ... ... ... мүмкіндік болды. Ең
алдымен «өкілеттік» басқармасы үш мүшелі жүйесімен ... ... ... 30 ... ... ... қазақтарының салықтандыруы «Ясалық»
деп аталып, табиғи прогрессивті мемлекет салығы, он бас ... ... ... ... ал ... ... Орынбор өкілетініғ - «кибитокты
берілу» деп аталатын – ақшалы нақтыланған мемлекетгік салық, әр ... кез – ... ... шаруа құрылымынан 1,5 сом күміс алынды. ... ... ... ... ... ... әр 60 бас ... ... ... ... ... 60 ... 3 млн ... рубль, ал
кибитокты берілуден – 4 млн-нан астам рубль жиналды. Ішкі Ордада ...... ... және ... атты ... ... салық төлеп отырды,
ал 1860 ж бастап «Окладьы берілуімен» ... – 1868 жж ... ... ... ... және ... салық
жүйесімен жүктелінді - «кибитокты берілу», 3 сомға ... ... ... ... 1886 және 1891 ... - 4,5 ... ... кез – келген
қазақ үй - ... ... ... ... ... ... ... «малдардың шектелген
аймақтан өтуінен акциз» төлеп отырып, сонымен қатар почталық және су асты
кінәлілік және ... ... ... ... ... оның ... ХІХ ғасырдың жартысында «жерлік жинаққа» түзетілді.
Қорыта айтқанда, ең алдымен әр ... ... ... және ... ... қоғам ғұрпының жағдайында (зекет, соғым, сыбаға т.б.) қазақ
хандарының және билерінің пайдасына айтарлықтай ... ... ... жүйе ... оның көмегімен Ресей өкіметі жыл сайын ауылдан
бірнеше жүздеген мың, ... ... ... ... алып ... аймақтық
колониалды аппараттың қажеттілігі, қамтылуы, ... ... ... ... ... ... қосымша азықты экономикадан
тыс әдіспен алмауы Ресей мемлекеті құрамында жалпылық болды. Бұл ... ... салу ... ... аталатын фиксирленбеген рентті қайталап
көрсетті. ... ... ... ... ... айтарлықтай
экономикадан тыс формалы көшпенді қазақ халқының ... ... ... және де ... әдепсіздік мемлекет тұлғаларымен
мемлекеттік чиновниктер жағынан да ... ... ... ... ... ең алдымен «әскери –
қазыналық» деп аталатын аймақ колониясына қорытылды, ... ... ... ... ауылға, әскери бекінісі, редуттар, писеттер,
постылар, қазақшылыққа және бір бөлек әскери халыққа ... ал ... ... болып табылады. Бұл саясат «баяу» ауылға кірісу ... ... ... ... кірісу Ресей мен Қазақстан ...... ... ХVІІІ және ХІХ ғасыр аралығында және ХІХ ... Орта ... ... ... ... ол толық қаралып шықты.
1868 жылғы реформа Қазақстанның мемлекеттік жекеменшігінің ... ... ... Ордасы өзінің пайда болуынан бастап мемлекеттік
жеке меншікте болды. ... ... ... ... ... ... трактовкасы Қазақстан территориясы жекеменшігінің дәлелі
болып ... ... ... деп аталатын аспект Ресей мемлекетінің
Қазақстандағы және экономикалық саясаты бар. Орынбор генерал – губернаторы
П.Сухтелен және В.А. Перовсклердің ... ... ... көшпенді
малшылар ретінде ғана ұтымды деп ойлаған, Орынборда ХІХ ғасырдың ортасына
дейін ... ... жер ... ... ... ... ... осы уақытта Сібір ведомствосында, керісінше жер өңдеуге кең
құлашты саясат өткізді. Жер өңдеумен ... ... әр ... ... ... ... 15 десятина жер берілді.
Біруақытта мемлекеттік тұлғаларға привилегирленген ... ... ... саясат жүргізілді, олар салықтан босатылды, жақсы қызмет
көрсеткені үшін әртүрлі ... ... ... ... иеленуге
берілді. Қазақ мемлекеттік административті иерархиясының жоғарғы одағы
Сібір ведомствосында «ұлы ... 5-7 кв ... ... ... мал ... және ... жер өнімдеріне» бөліп берілді, «ол
осы билікте болғанша ... ... ... ... құқылы бола алады».
«Сібір қырғыздары туралы шешімде» былай делінеді: Әр қырғыз тұрғынына екі
квадрат ... жер ... ... ... айтқанда, егер
көшпенді қоғам бұрын жерге өзінің жекеменшік құқықтық ... ... ... ... оны ... Жер үлестіру қатынасы номадтардың
арасында жеке меншікті мал басының ... ... ... ... жүйесі жердің қатынасының көшпенді ... ... ... ... ... ... жарысында және ХХ ғасырдың басында жер бойынша
саясат Қазақстанда өркендеді, ... ... ... ... ... ... номадтардан құнарлы жерлерді
алып отыруға, Столыпиндік аграрлы реформаны жүргізу кең масштабты жердің
экспропорциясының орыс ... ... тағы ... өзге ... ... ... т.б.) орналасты.
Қазақ халқынан жерді алып қою ... ... ... ...... ... құнарлы жерлері еді, көбінесі жер өңдеу
шаруашылығына қолайлы. Экологиялық жағынан бұл ... ең ... ... ... ... ... ландшафтты зонаны қамтыды. Оның ... ... ... ... және ... Тарбағатай, Жоңғар, Іле маңы
және қырғыз Алатауы тау бөктері сандық ... ... 400 мм, ... және бай ... таулы көк жайылым және т.б. жүйелермен дамыған.
Бұл табиғи климатикалық комплекс ... ... емес жер ... ... жағдай жасады. Әсіресе орыс – украин
мигранттары ... ... ... ... және ... қоректендіру
болып келеді.
Тек ХIV ғасырдың соңында казактар мен орыс ... ... ... ... ... және Орал облыстарында 14 млн -ға ... ... ... ... ... облысының» аумағының 8,2% құрады. Ұйғыр
және дүнген мигранттарының Құлжа аймағынан ... жж. ... ... ... соң, ... ... 100 мың десятина құнарлы жер алынды.
Біз ... ... ... ... ... ... бұл процесс
тез арада интенсифицирленіп, көшпенді ... ... ... ... ... сипатта болды. Жалпы алғанда 40 млн.десятина жері ... ... ... ... игерілетінінің 1/5 бөлігін
қамтыды.
Осыған байланысты мына факт өзіне көңіл аудартады, тек қана ... ... ... ... ... ... ... қосымша формасы ретінде
тәжірибе өткізген жер шаруашылықтары еді. Осыдан, бір жағынан ... ... жер ... ... қыстық және жаздық жайлаулардан
айырылса, екінші жағынан қазақ халқының жеке жер ... ... ... факт ... ... қатар қазақ жерінің тартып алумен бірге, ... ... ... ... ... ... және эффективті орыс, сарт,
ұйғыр, ... ... жер ... біздің көзқарастарымызда жылдам ... ... өте ... жерлерді алуда қазақ халқының жер ... ... ... ... ... ... ...
малшылардың тотальді орналасуына материалды (жер, топырақ, су және ... ...... стимулдар, сәйкесінше табиғи – климаттық
жағдай болмады.
Сонымен ... ... ... стереотипін, жер өңдеу
шаруашылығына және отырықшы өмір салтына немқұрайлы қарамағандығын ... ... – Рей ... ... ... ... ... моралі
аймағында, Европа елдерінде жүретін, көшпенділер және отырықшы халықтардың
бір – ... ... ... ... ... ... бір шатыр астында тұрмайтын: диірменші, саудагер, жер
өңдеушілердің ... ... ... ... ... ... бұрлар сияқты, олар өздерін құдайдың таңдап алынған мырза халқы деп
есептейді.[19]
«Көшпенділер тұрмысы – дейді А.А.Словокотов – ... ... ... және белгілі бір формаға мәдениетке құйылған сипаттайды.
Кристализацияланып қалғаны сонша тіпті көшпенді халық басқа ... ... ... ... ... бойы ... қалған тұрмысына
қарағанда».
Ішкі жер қолдану сұрақтарында, ... ... жер ... қарасты, Ресей өкіметі «статус – кво» сақтауын және араласпауын
стабильді ұстап тұрды, ...... жер ... мен ... ... ... ... реттелуі және регоаментациясы ретінде түсінді.
«сібір бөгде рулары туралы устав.
Мысалы, көшпенді бөтен ... ... ... жеп ... бар: «Бөтен рулар жермен айналысуға, мал шаруашылығы мен су және жер
игіліктеріне толық еркіндігі бар». Сонымен ... ... ... ... ... бекітілді, жергілікті толыққанды бөлу олардың
көшпенділерге байланыстылығы болады. ... ... ... жер ... ... ... қоғам және рулар ... ... ... ... ... әр ... ... бір қажетті
жерлерінің шектелуімен және басқа округ тұрғындары осы ... өтуі ... ... ... сұратылады. Бірақ көптеген мәліметтерге
сүйенсек, бұл ... ... шын ... ... еді, ... және малды бағу процесі ең басты экологиялық факторлармен
анықталып отыруы территориалды административті шекараға ... ... ... ... ... ... жер ... бойынша
материалдар» Қарқаралыда 556 жалған шаруашылық және 1480 жоқ ... ... 265 және 1288 ... ... -256 және ... т.б. ... Қатыспаған саны Зайсан уезінде – 4200,
Жаркентте – 26 31, Верныйда – 3050, ... – 1817, ... – 6097 ... ... айтқанда, көшпенді халықтың бір бөлігі ... ... ... ... сөйтіп өзінің ... тыс ... ... ... болған.
Сонымен қатар жерді мигранттарға қарағанда жергілікті аборигендер
халқына аздап бөлді. Негізінен ...... ... ... ... қауымына сүйеніп, өзінің ассоциативті тобының арасында
сәйкес жер резервін іздеуі қажет еді, ал қоныс аударған шаруалар ... ... ... әр ... ... алып отырды, 1882 ж – 15 ... ... - 10 ... орыс казактары алдымен 25 десятинадан әрбір
адамға, ал кейін 20 ... ал ... - 200 ... әр ... ... әр ... 10 ... жер беріліп отырды.
Сондықтан, жерлік саясат өркені Қазақстанда біріншіден, отыырқшы жер
өңдеу халқына кеңейтіп, жоғарылату, ... мен жер ... ... ... ... орыс ... және көшпенді мигранттарға екіншіден
бөтенсіту және құнарлы жерлерді ... алу ... ... ... ... ... ... үшіншіден көшпенділердің
жерлік қатынасына құрылымында статус – кво -ның сақталуына, ... және ... жер ... және жер ... төртіншіден, биліктегі
тұлғалардың привилегирленген жағдайын қолдау;
Жалпы алғанда Ресей өкіметінің саяси ... ... ... массивті отырықшыландыру идеясы жүрді, нәтижесінде аймақпен
басқару ... еді, оның ... және ... ... қабылдануы, сонымен әлеуметтік – экономикалық тұрғыдан да.[20]
Номадтардың «седентаризация» курсы, позитивті нәтиже ... ... ... ХХ ... ... ол ... қаралып, құнарлы жерлерді
көшпенді қазақтардан тартып алу курсына ... және ... ... ... ... ... нәтижесінде төтенше қызықты жағдай ... ... ... ... – мәдениет типі.
Осыдан жер өңдеу шаруашылығының әр түрді дәрежедегі және сипаттағы
даму көптеген ... ... оның ... ... – табиғи тұтынушылықғ дүнгендерде – күріштік ... ... ... балаесымен, ұйғырларда – комплексті ... ... ... ... ... ... ... байланысы өндіріс және шаруашылық әрекет сферасында беткей сипат
алды және әлеуметтік – ... ... ... ... қалыптастыруына әкелмеді. Мұндай әртүрлі ХКТ ... ... ... ... ... ... белгілерін толық
мәнде сақталды, астық совхоздары болмаса;
Осыған байланысты, ... ... ... ... ... ... ... айтарлықтай дамымауы туралы айтуға болады. Қазақстандағы
номадтар ортасында жер өңдеу мәдениетінің таралу ... ... ... сипат бермейді. Бір жағынан барлық мәліметтер тәжірибе жүзінде
қазақ шаруашылығының үйлесімді ... ... ... Жер ... ... ... ... құрады, Өскеменде – 69,4 %, Ақмолада – 61,4 ... – 49,5%, ... – 17,1% ; ... – 24,9 % ...
81,5%; Омбыда – 3,1%, Жаркентте – 68,5 % Верныйда – 79,2 %, ... – 77,7 ... – 94,4% ... – 30,6 % , ... – Ата – 92,1 % , ...... – 22,9 %, Көкшетау – 22,2 %, Қостанай - 77,2 %, павлодар – 24,2 %
, ... – 77,9 %, ... – 74,8%, ... – 21,8%, Орал – 85,1, ... ... % құрады.
Бірақ басқа жағынан ол мәліметтер минималды өлшемдерді көрсетеді
қазақ көшпенді ... ... ... және Орал - 85,1 %, ... % ... басқа жағынан ол мәліметтер минимальді өлшемдерді ... ... ... Мәселен Торғай және Орал облыстарында жерге
себу аумағының орта өлшемі 1-2 десятинадан аспады, ал ... және ... ... – 0,1 – 0,2 десятина тиесілі болды. ... жер ... ... ... ... ... ... уезінде – 1,5 десятина, Омбы – 1,9, ... – 1,6, ... ... – 1,3, ... – 1,4 ... – 0,4 және т.б. ... егінде жердің минимальді өлшемі еңбекші ... ... бес ... құрады. Осыған байланысты ... ... , су және ... ... ... ... егін
жинақтың төмендегі, экстенсивті әдістер мен қабылдаулардың примитивтігі,
бұл минимумды 6-7 ... ... ... ... жер ... ... ... халықтың өмір салтының ұтымды материалды ... ... және ... ... бермеді, бастапқы қосалқы және қосымша кәсібі
болып ... ... қала ... ... әдісіне келсек, Ресей мемлекеті құрамында
трансформациясы мүмкін, ... ... ... мен ... ... ... ... жер өңдеу шаруашылығының белгілі дамуы, біздің
көзқарасымызға не ... не ...... не ... ... ... ... – қазақтарда көрініс бермеді. Қазақ
халқы бұрынғыша номадты өмір салтын жүргізді және су ... ... ... айналысты. Өндірістік цикл және ырғақты режимді сипаттама
еңбек әрекетінің, ... ... өзі ...... ... ... табиғатты қолдану стратегиясында ешқандай өзгерістер болған
жоқ, материалды өндірістік жүйеде болған жоқ және болмайтын да еді.[21]
Жануарларды бағу, ... ... ... таңдау және таралымы,
сонымен қатар еңбек процесінің басқа да ... ... ХІХғ – ХХ ... ... ... төзе ... тек ... және шаруашылық есебінде қоршаған ... ... ... процесінде анықталды. Бұл консервативтілік
ең алдымен негізгі ... ... ... мен ... – мал, ... ... жер, ... жамылғысы, су және топырақ
ресурстарына әкелді. Түбірлік қайта ... ...... ... мал ... шаруашылығы болмады.
Осыған байланысты Қазақстан ... ... ... кету керек және оның барлық компоненттерінің ... ... жер ... шаруашылығының дамуына, ал қазіргі уақытта ұйымдастыру
процесіне, индустриализация және урбанизация, ... мен ... ... ... ... әр ... экологиялық катастрофалар
маңызды емес. Революцияға дейінгі кезеңде ... ... ... эрозия және жер көлемдерінің азаю жағдайлары фиксирлене бастады,
оларда қазақтар, орыстар және ... ... жер ... ... ... ретінде экологиялық лимитирлену жер өңдеу шаруашылығы
Қазақстанда астық және ... ... ... ... ... ... 60 жылдары 10 млн -га жерді алып келген. Жер ... ... ... ... ... катастрофасының себебі болды; жақын
арадағы Алматыға жақын өзеннің күшті селденуінен және Қапшағай суқорғанының
лайлануы, урбанизация процесі осы ... және ... ... ... ... ... ... орталықтанған әдістер мал шаруашылығын
айқындаомаған ірі отар және ... ... ... бұл ... ... ... ... және 55 млн.га жердің әрбі әкелді. Экологиялық
детерминирленген стратегия номадтардың табиғатты қолдануда біздің ... ... ... ... ілгері альтернатив бермейді және болашақ
максимальді сбалансирленген формамен шынайы ... және ... ... ... ... ... қоршағанортаға шығын келтірмеді.
Осыдан өндірістің көшпенді әдісі мен Ресей мемлекет құрамынжа 30 ... ... ... ... ... ... параметрлерін сақтап
қалды және ХVІІІ – ХІХ ... ... ... да бір өзгерістерді түзеп
бермеді.[22]
Әлеуметтік экономикалық қатынаста Ресей өкіметінің ... үш ... ... ... ... ... ... жүйеде статускваның сақталуы және ұстамдығы, ... ...... ... ... ... ... мал иеленуші бай кластар май ... және ... ... жүйесіндегі монополизациясында шектеу
болмады. Екіншіден, иерархиялық жүйедегі барлық дәрежелердегі ... ... ... ... ... ... тұру саясаты жүргізілді.
Үшіншіден, ең алдымен қазақ аристократтарының элитарлы жағдайының
сүйемелденуіне курсқа алынды, олардың ... ... ... ... иеленумен жер пайдалану сұрақтарында привилегирленген жағдайын ұстап
тұру, салық төлемдерін, финанстық ... т.б. ... көп ... ... Қазақстанда патша өкіметінің экспансиясына қарсы болуының
күресі, хандық ... ... жаңа ... жолы ... ... ... ... күштердің құрылуы, көшпенділерге салық салынуы т.б. Қасым
сұлтанның, ... ... ... т.б. ... ... бітіндеп
административті мүшелермен абырой және беделдік ... ... ... ... алғанда, Қазақстанда өркендеу шарасы жекешелік
қатынасын өндіріс дүниелерін ешқандай түртпеді және ... ... ... ... ...... ... қазақтардың
көшпенді қоғамында бұзбады.[23]
Сондықтан Қазақстанның Ресейге қосылу процесіне қарамай маңызды және
оң өзгерістер саяси және экономикалық дамуда ... ... ... болу этапының басымен байланысты, өндірістің орыс – ... ... ... және енуі, жер өңдеу шаруашылығының
дамуымен еңбек нарқының қалыптасуына, ... ... ... ... басқару жүйесінің орналасуы т.б., көшпенді әдіс өндірістің
қандай бір трансформацияға төзе алмай және ... ... ... механизмдерін сақтады. Негізінен материалды өндіріс жүйесі,
көшпенді мал шаруашылығымен негізделетін, ... ... ...... ... саны ... жер өңдеу шаруашылығымен айналысатын,
сонымен қатар қосалқы қосымша номадты экономика саласы ... қала ... ... ... ... перманентті қысқартуларда орын алмады.
Әлеуметтік – экономикалық қатынаста өндірістің көшпенді ... ... ... және ... ... ... өндірістің
қоғамдық ұйымдастыру жеке меншіктік малға және дәстүрлі формаларға тікелей
емес ... ... ... мен ... ... отыр.
Көшпенді қоғамның Ресей мемлекеті құрамында ірі ... егер де ... ... ... жоқ болса далада аштықтан
өлуі немесе тиімді жағы номад ареалының шетаймақтарда отырықшылануы болса,
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... болды.
«Билетті жинақ» мәліметтері дәлелі бойынша, жыл сайын 20 мың қазаққа дейін
қалаға талпынған, шаруалар өлкесіне, ... ... ... ... ... ... басым бөлігі сол жерде мәңгіге қалып Орал, ... ... ... ... қала ... ... отырды. Өндіріс дамуынан осы массадан паупер мен наргинандар
жұмыскерлер дайындалды.
Қорыта келе ... ... ... ...... жән ... ... факторлардың байланысуының объективті процесінен туындаған,
Ресей мемлекеті ... ... да бір ... ... ... төтеп
бермеді. [24]
2.2. «Көшпенділер» кеңес және батыс тарихнамасында
20 жылдарда көшпенділердің тарихи – ... ... және ... ... әртүрлі көзқарастар қалыптасты. Бірақ
зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... ... Н.Н. Мацкевичтің айтуы
бойынша қазақтардың көшпенді мал ... ...... жағдайлардан
туды және бұл адамның өзінің шаруашылық қызметімен табиғи жағдайларға
бейімділігінің мысалы бола ... ... ... ... ... ... ... нигимизс айқын ролде тұрды. Яғни ... ... ... орта ... алып ... Оның орнына қоғамдық даму
заңдылықтарының ешбір жағдайға, әсіресе табиғатқа байланыстылығы жоқ ... ... ... ... өміріндегі орнын зерттеген
ғалымдардың яғни Л.С. Берг, ...... ... ... тасталды.
Адамды табиғатты және қоғамды құрушы деп есептеу ВКП (Б) ... ... ... ... отырықшылыққа көшіру академик
В.В.Радловтың айтуы бойынша «даланың адамдарсыз бос» ... алып ... ... ... СССР-дің көшпелі халқының қайғысының себепшісі
болды. 50-ші жылдардың ақырындап көшпенділер ... ... ...... ... ... көрсетеді.
В.И.Казловтың айтуы бойынша «көшпенділерді құрғақ даланың экологиялық
токсоны деп ... ... ... ... ... олардың өмір сүру
ортасының жағдайымен анықталады. Қоғамның тарихында географиялық факторды
қалпына келтіруде ...... ... маңызды роль ойнаған.
Көшпенділер ... ... ... ... жалдарда географиялық
ниглизм әсерінен әлсіреген болса, қазіргі уақытта қайта ... ... ... ... ең ... ... мәселесімен айналысатын
географтардың зерттеуімен байланысты. ... ... ... ... Азия және ... ... Саванно –
сахаралық аймағындағы көшпенділердің шаруашылықтарын терең ... ... ... және ... ... ... әсерлесуін
этнографиялық тұрғыдан шолу пайда болды. Л.И.Гумилевтің ... пен ... ... тұстары әсерлесу процестерінің әртүрлі
тұстары қарастырылады.
Л.Н.Гумилевтің ғылыми анализінің негізгі ... ...... ... ... ... мен генезисінің сұрақтары
қарастырылады.
Ол кейбір зерттеулерінде – этнос, соның ішінде көшпенділер табиғи
биологиялық және ... ... ... ... Сонымен кеңес
тарихы осы мәселелерді қарастыра отырып, өзінің дамуында күрделі жолдардан
өтті. 20-шы жылдардағы ғылыми пікірдің ... ... ... ... ... ... ... жоғалды.
Детерминизмнің орнына географиялық нигилизм келеді. ... ... пен ... ... ... зерттеуден бас тарту болды.
Көшпенді қоғамның өмірінің географиялық ... ... ... ... апатқа алып келді. Яғни миллиондаған көшпенділерден
малдары тартып алынды. ... ... ... мен ... жаппай
қырылуын алып келді. Географиялық ниглизмнің тағы бір алып ... ... ... отырықшылықтың прогрестенуін дәлелдеуге тырысты. Тек соңғы
уақытта жағдай жақсара бастады, көшпенді қоғамның экологиясы жайлы ... ... ... Біз ... тарихындағы географиялық фактор
толық сипатталған жоқ. Бұл негізінен ... ... ... зерттеумен байланысты болды және географиялық фактордың қоғамдық
прогрестерімен өзара әсерлесуі осы уақытқа дейін зерттеу сабағы ... ... айта ... ... ... тарихнамасынан ерекшелігі шығармашылық
сипатта болды және табиғат пен қоғамның әсерлесу мәселесін әртүрлі ... ... бір ... ... энвайронментализм
болды. Ол адымның қызметінің әртүрлі тұстарын экологиялық себептермен
түсіндіруге ... ал ... бір ... поссибилизм болды, ол
географиялық ортаның қоғамдық даму факторын жоққа шығарды. 50-ші жылдарда
Д.Стюарттың ... ... ... ... ... ... ... жаңа бағыты – мәдени экология қалыптасты. «Географиялық
детерминизм және ... ... ... ... ... деп жазды В.И. Казлов пен А.Н. Ямсков.[26]
Мәдени экологияның пайда болуын ... ... ... ... құрылыстық функционализм мүшелері қоғамдық қатынастардан
тыс анализдеді. Сонымен ол ... ... ... ... ... жақтаушылар осы қатені түзетуге тырысып, табиғи жағдайлардың
мәніне ... мән ... және осы ... ... ... ... тырысты. Өзінің дамуында батыс тарихы қатынасы ... ... ... ... мұндағы көзқарасы үстем болды. Сонан соң
геодетерминизм мен поссибилизм арасында тепе – ... орын ... ... ... ... көбірек назар аударылады. ... ... ... ... көшуін зерттеген авторлар
(Brooks, 1950, Lattimore, 1962, Ienkins6 1974) ... ... мал ... алатын орны жайлы еңбектер көптеген батыс
авторларының еңбектерінде кездеседі. ... 1991, Krader, 1955, ... ... ... ... ... мал шаруашылығының тиімділігін,
ол жергілікті мамандар көшпенділердің бай тәжірибелерінің мал шаруашылығын
дамытудағы орнын көрсетуге ... ... (Future of Pastoral ... ... ... ... ... қоғамдық – экономикалық жағдайлардың әсерлесуі сипаттталады.
А.Дж.Тойнбидің ... де мәні зор, бұл ... ... ... ... оның даму ... жайлы сөз
болады.[28]
Жыл бойы даланың қатал қысымымен ... ... ... ... ... ... ... циклге сай көшпенді дала кеңістігінде ... ... ... қиындықтарды жеңуі тиіс. Көшпенді егер физикалық
және адамгершілік қасиеттері мен шыдамдылықтарын дамытпағанда қатал табиғи
жағдайда өмір сүре алмаған ... еді, ... осы ... бәрін жеңбес
еді. Қиын физикалық жағдайлар оларды даланың құлына айналдырды.
Дала арқылы байлансқа түсе отырып көшпенділер әлеммен ... ... ... ... ... ... тағдыры мазалйды,
зерттеушілер дамыған индустриалды – урбанизацияланған көшпенділер қоғамының
қоғамнан тыс ... кете ме деп ... ... олар ... және ... ... организацияларға дамушы елдердің даму жоспарын өңдей
отырып, олардың дәстүрлі бағыт – ... және ... ... ... есепке алуын ұсынады.[29]
(Herzog, 1981, Hussel, 1981, Bourgeo, 1982, Nomadismus, 1982, Лусиги,
Глазер 1984, Cant, 1984 т.б.)
Көшпенділер жайлы зерттеушілердің пікірі алуан ... ... ... ... көшпенділердің географиялық ортаға тәуелділігін айтса, басқа
жағынан қоршаған ортаның, жаййлым ... ... ... (Krader, 1963, Jdem, ... ... деп жазды: яғни «қоғамдық дамуда көшпенділердің ролі зор,
бірақ көшпенділер табиғи жағдайларға нұқсан келтіді» деп ... ... ... ... мәдениетіне поссибилистік көзқараста
болған Батыс зерттеушілері де болды. Мысалы К.Еттмар ... ... ... ... ... ... айыптап, көшпенділердің
тағдыры бүкіл әлемдік тарихи процесс ретінде қаралуы тиіс деп ... 1981). ... ... ... атап ... табиғат
пен қоғамның өзара қатынасы (Круть, Забелин, 1988), географиялық фактордың
қоғамның ... орны ... 1982). Осы ... ... ... 1981), ... ... (Козлов, 1983, Алексеев, 1984 т.б.)
Мәдениеттің даму мәселесі табиғат пен қоғамның өзара әсерлесуінің тарихи
кезеңі (Ким, ... 1981; ... 1981) ... ... мәні ... ... еңбегін атап айтуға болады (Тойнби, 1991, Эванс ... 1985, ... 1981, ... 1983, Бродель, т. 1-3 және т.б.)
экологтардың еңбегі (Девиньо, Танг, 1973, ... 1975, ол және 1986, ... және ... қортындылай келгенде біздің ... ... ... ... – экономикалық және табиғи
процесс.
Түзу механизмдерді әрекеттеу , ... ... ... ... ... ... ету, көшпенділер ортасында
қоғамдардың қатынастарды әрекеттеу , болып табылады.
Номадтардың тарихи ... ... ... - ... ... ... ... белгілі
бір көшпенді халқы болған қазақтардың ... мен ... ... ... ғана мүмкін бола ... ... ... ... XVIII ... мен ... басындағы көшу өркениеті ... ... ... ... ... ... табиғатты қолдану
стратегиясының ... ... ... жүйесін,
қоғамдық құрылымын және қоғамдық қатынастарды ... ... ... ... географиялық немесе
қоғамдық - ... ... бір - ... ... болып саналады. ... ... ... ... процестердің қоғамдық – ... , ... ... ... шаруашылығына
әсері зерттеледі, және көшіп ... ... және ... ... ... - ... жоспарда б.з. номадизмнің
эволюциясын ... Бұр ... ... көзқарасымыз да көшу
тәсілінің өміршеңдік ... ... ... ... көшпенділіктің әлемдік ... , ... ... мүмкіндік береді. Революцияға ... орыс ... – XIX ... ... ... көшпенді қазақтардың
шаруашылық тұрмыстың өмрін суреттегенімен, ... ... ... мәдени тарихы дамуын сипаттай ... ... деп ... ; ... көшу ... даланың
ерекшелігіне , мал шаруашылығына байланысты деп ... ... ... ортаның антропогенділігі ... және оған ... ... орны ... ... ... әртүрлі ... ... ... ... тепе – ... және ... жерлердің
бос қалғаны үшін
Бірінші мал бағу , ... ... - ... шаруашылық
жүйесіне ... ... ... ... ... ... ... (Русанов, 1961). Детерменистік көзқарасты ... ... ... шаруашылығы жайлы ... деп ... ... ауа – райының күйіне топырақтың ... Ал ... ... орны ... ... ... көп ... күйі табиғат құбылысына ... Адам өз ... ... ... үшін ... ... ... адамдар болса, көшпенділіктің табиғатқа
байланыстылығын ... ... ... дейді «Көшпенді ... ... ... ... ... Адам ... өзі ойлаған ... ... бір ... ... ХІХ ғасырдың соңғы төрт ... мен ХХ ... ... ... және ... өмірі жайлы әртүрлі
еңбектердің пайда ... ... ... - ... ... және оның ... ... А.И. ... тау орны ... ... ... ... деген басылымда
қазақтардың ... ... ... ... ... пен қоғамның ... ... ... аталған басылым «Қарғыздардың ... ... ... ... А. ... ... П. Хворстанкий
т.б. авторлардың ... ... ... ... . Бұл ... көшпелі қазақтардың ... ... ... ... ХІХ ... – ші жартысы мен ХХ ... ... ... ... ... ... білдірілген яғни ... ... ... ... ... ... жағымен
көшпенді өмір үшін ыңғайлы , егер ... ... ... бұл ... босап адамсыз қалуына
және процесске алып ... ... ... ... ... ... және оған ... адамның орны қалыптасады. ... ... ... ... айтылады. Яғни
көшпенділер экологиялық тепе – ... және ... ... ... үшін ... делінеді. Мысалы, В. Қасимов ... ... ... ... ... және ... ... олардың байлақтарды бұрушы ... ... ... Қорытынды сөзіміздде ревалюцияға ... ... ... ... мал ... ... көшпенділердң ... мен ... ... ... айыптылы ғана дейін дамыды.
Жаңа замандағы , ... ... ... көзқарастардың
болғанын бейнелейді яғни ... мен ... бір – ... яғни ... ... ... дәстүрлі
геодетерменизмге дейін ... ... пен ... ... ... ... ... жаңа
көзқарас Америка географы Э. Хантингтонның аты мен ... ... ... ... байланысты болады.
Көшпенділік мәселесінің ... ... ... ... және құрғақ аймақтардағы ... ... ... ... ... ... 1985).
Көшпенділіктің табиғи ... ... ... ескерсек , біздің көзқарасымызда оны ... ...... ... динамикалық теңдігі ... ... ... ... ... ... адамның
бейімдерінің арнайы ... және ... ... ... бар қоғамдық өмір сүрудің бір түрі ... ... ... маңыздылығы ... ... дан көп ... 40 млн адамға жуық ... ... ... ... дамуын әрі ... ... ... ... және ... экономикалық
факторлардың ... ... ... зерттеу үлкен
қызығушылықтар ... ... ... ... ... ... урбанизация ... ... ... тиіс.
Интеграциялау процестерінің эффективті ... ... ... ... ... қатынастары мен
психологиясын, жан – дүниесі мен мәдениетінің ... ... ... зерттеусіз мүмкін емес. Көшпенді халықтарды зерттеу
бүкіл - ... ... ... ... – экономикалық
кезеңдік - унвилизациялық ... ... ... береді.
(Андрианов , Марков , 1990). ... ... ... ... ... біздің қоғамның бүкіл - дүние ... ... ... ... қатар Солтүстік ... ... ... тарихында болған оқиғаларды терең ... ... ... ... мен ... тізімі
1. Тарақты Ақселеу «Көшпелілер тарихы». Алматы, 1995 ж 10 ... О. ... ... және мәдениет» (Қазақ ... тағы мен ... ... 1996 ж. №5 2 – 3 ... А. ... ... мемлекеттілігінің кейбір этникалық
мәселелері.//Қазақ тарихы 2004 ж. №3 31 – 34 ... ... ... цивилизация казахов» Алматы, Москва 1995 ж. 4 ... ... Бұл да ... 7 ... Бұл да ... 27 – 39 ... Бұл да ... 55 – 58 бет.
8. Бұл да сонда 213 бет.
9. А.М. Хазанов «Кочевники и внешний мир» ... 2000 ж. 20 – 21 ... Г.Е. ... ... Азии» Москва 1976 ж. 35 бет.
11. Б.А. Литвинский «Древние ... ... ... ... 1972 140 ... Т.И. Султанов «Кочевые племена Приаралья в XV – XVII в.в. ... г. 116 ... Б.А. ... ... ... ... 1982 206 бет.
14. Арғынбаев «Этинографияческие очерки по ... ... 1969 ж. 171 ... Н.Т. «Кочевая община в Южной туве» Москва 1980 ж. 101 -107 ... Д. Е. ... ... ... ... и полукочевники. Москва,
1969 ж. 104 бет.
17. Н.Л. «Судьба кочевой культуры» Москва 1990 ж. 112 ... И.Я. ... ... феодализм //Советская историческая
энциклопедия» Москва 1965 ж. 1019 бет.
19. Казахско – русские отношения в VIII – XIX в ... 1964 ж. ... Г.Е. ... , Н:Е. ... ... ... ... дисперсности в хозяйственной» // Вестник МГУ. 1985 ж. №4 86 – ... Н.Э. ... ... ... - экономический истории
казахстана на рубеже XVIII – XIX в. ... ... 1984 ж. ... Н.Э. ... Структура институционных отнашений в кочевом
обществе казахов // Краткое ... ... - ... ... 1989 , 55 – 81 ... ... Султанов «Казахстан летопись трех тысячелетий» Алматы,
1992 ж. 210 бет.
24. Бұл да ... 213 ... ... Ю.С. ... ... кочевников Южной Сибири и
центральной Азии» Москва, 1986 30 – 32 бет.
26. ... ... ... кім еді? ... - көшпелілер деген
ұғым). // Жас алаш 1997 ж. №7 ... ... ... ... казахов первой половины ХІХ века
135 бет.
28. Ж. Әлиханұлы (Номад дегеніміз – ... ... // ... 2003 ж. 15 бет.
29. Прошлое Казахстана в источниках и материалах. Алматы, 1998 355
Бет.
30. Е. ... ... ... ханы и ... 2003 3 бет.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еліміздің тарихи-құқықтық дамуының жалпы заңдылықтарының көрсеткіші ретіндегі дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік институтының қалыптасу тарихын және әртүрлі кезеңдердегі оның дамуын зерттеу155 бет
Еуразия аумағындағы мемлекеттер қоғамында Батырлар институтының пайда болу тарихы39 бет
Еуразия көшпенділерінің потестарлық билік жүйесінің ерекшеліктері89 бет
М.мағауин шығармашылығы4 бет
Түрік қағанаттарындағы мемлекеттілікті нығайту үшін күрес24 бет
Қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша меншік қатынастары81 бет
”Жеті жарғы”49 бет
Ілияс Есенберлин10 бет
Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы: Тарихи шындық және көркемдік шешім37 бет
Ілияс Есенберлиннің тарихи трилогиясы - «Көшпенділер»3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь