Пестицидтердің улылығы

Токсикология
Улы заттар және улану туралы түсініктемелер.
Пестицидтердің улылығы
Улы заттардың жасушаға енуі және ферменттерге әсері
Улы заттардың ағзада түрленуі
Пестицидтердің зиянды жәндіктерге улылығы
және оларды анықтаушы факторлар
Пестицидтердің таңдамалы улы қасиеттері
Пестицидтерді қолданудағы ережелер:
Пестицидтерді сақтау, тарату және тасымалдаудың қауіпсіздік ережелері
Токсикология (toxicon - у, logos – оқу) – у және олардың ағзаға әсерін зерттейтін ғылым.
Агрономиялық токсикология – агрономияда қолданылатын пестицидтердің қасиетін, олардың жан-жануарларға, жәндік-терге, бактерияларға, саңырауқұлақтарға, өсімдіктерге, биоце-нозға және экологиялық жүйеге әсерін зерттейтін токсикология бөлімі.
Пестицидтердің тірі ағзаларға әсері төмен етіп, басқа-ларына зиянын тигізбейтін қабілеті бар, оларды өсімдіктерді қорғауда кеңінен қолдануға мүмкіндік береді.
Агрономиялық токсикологияның негізгі мақсаты – адамзатқа, пайдалы жануарлар мен қоршаған ортаға кері әсері төмен пестицидтердің синтезі мен оларды қолданудың тиімді әдісте-рін өңдеу үшін теориялық негізді жасау болып табылады.
«У» деп ағзаға әртүрлі жолдармен (тыныс алу жолдары, тері және ас қорыту жолдарымен) түскенде, олардың өмір сүру қабілетін бұзып, белгілі бір жағдайларда ауру күйге, яғни улануға әкелетін заттарды айтады.
Көптеген улы табиғи қосылыстар олар өсімдіктер мен микроағзалардың өнімдері және жасанды жолмен синтезделген химиялық заттар. Улар экзогенді – (ағзаға сырттан түсетін) және эндогенді (ағзада түзілетін) болып бөлінеді.
«Улы» деген түсінік тірі ағза мен заттар арасындағы әсерлесуді білдіреді. Улар – химиялық заттар болып табылады. Өлі табиғаттың заттарымен әсерлескенде немесе жеке алынған улар у болуы мүмкін емес, олар ағзамен әсер еткенде ғана уға айналады және ағзада патологиялық өзгерістер туғызады. Ағзаға әсер ететін улы зат мөлшерінің үнемі азаюынан, патологиялық әсері әлсірейді немесе жоғалып кетеді. Осыдан ағза реакциясы мен онда байқалған улылық қасиеті ағзамен әсерлесетін химиялық зат мөлшерімен анықталады.
Тәжірибе жүргізіліп жатқан нысанның бірлік бетке, көлемге немесе массаға есептелген масссалық бірліктегі пестицидтің мөлшерін пестицид мөлшері деп, ал өңделіп жатқан беттің аудан бірлігіне, массалық бірлікке, көлемге немесе жеке ныса-нға кететін, шығындалатын әсер етуші заттың (препараттың) мөлшері шығын нормасы деп аталады. Пестицидтердің жұмыс ерітінділері пайыз (массалық немесе көлемдік) арқылы концентрациясы белгіленеді.
Улылық - ағзаның қалыпты өмір сүргіштігін бұзатын және оның улануы мен өлуіне әкелетін аз мөлшердегі пестицидтің қасиеті. Улануды өткір және созылмалы улану деп бөлуге болады.
 А.О. Сағитов, Г.Ж. Исенова, Г.О. Рвайдарова , Ө.С. Нұржанов, Т.Ж. Қалмақбаев. «Өсімдікті химиялық қорғау»- Алматы, Айтұмар баспасы-2013 жыл.
 Елешов.Р.,Бекмағамбетов.А. Агрохимия, 1999. Елюбаев.С, Е
 Асанов Жуматай. Химиянын ауыл шаруашылыгындагы рөлі. Алматы-1994.
 Банкина Т.А., Петров М.Ю., Петрова Т.М., Банкин М.П. Хроматография в агроэкологии. -Санкт-Петербург, 2002.
 Агрохимия. Ягодин.Б.А., Жуков.Ю.П., Кобзаренко.В.И 2004.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым МинистрлігіСемей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік ...  ... ... ... АГ-413      ... ... ... жылЖоспар:* Токсикология * Улы заттар және улану туралы түсініктемелер. * ... ... * Улы ... ... енуі және ... ... * Улы ... ағзада түрленуі * Пестицидтердің зиянды жәндіктерге улылығы * және оларды ... ... * ... ... улы ... * ... қолданудағы ережелер: * Пестицидтерді сақтау, тарату және тасымалдаудың қауіпсіздік ережелері Токсикология (toxicon - у, logos  -  оқу)  -  у және ... ... ... ... ... Агрономиялық токсикология  -  агрономияда қолданылатын пестицидтердің қасиетін, олардың жан-жануарларға, жәндік-терге, бактерияларға, ... ... ... және ... ... ... зерттейтін токсикология бөлімі. Пестицидтердің тірі ағзаларға әсері төмен етіп, басқа-ларына зиянын тигізбейтін қабілеті бар, оларды өсімдіктерді қорғауда кеңінен қолдануға ... ... ... токсикологияның негізгі мақсаты  -  адамзатқа, пайдалы жануарлар мен қоршаған ... кері ... ... ... синтезі мен оларды қолданудың тиімді әдісте-рін өңдеу үшін теориялық негізді жасау ... ...  деп ... ... ... ... алу жолдары, тері және ас қорыту жолдарымен) түскенде, олардың өмір сүру қабілетін бұзып, белгілі бір жағдайларда ауру ... яғни ... ... заттарды айтады. Көптеген улы табиғи қосылыстар олар өсімдіктер мен микроағзалардың өнімдері және ... ... ... ... заттар. Улар экзогенді  -  (ағзаға сырттан түсетін) және эндогенді (ағзада түзілетін) болып ...  ... ... тірі ағза мен ... ... әсерлесуді білдіреді. Улар  -  химиялық заттар болып табылады. Өлі табиғаттың заттарымен әсерлескенде немесе жеке алынған улар у ... ... ... олар ... әсер ... ғана уға айналады және ағзада патологиялық өзгерістер туғызады. Ағзаға әсер ... улы зат ... ... ... патологиялық әсері әлсірейді немесе жоғалып кетеді. Осыдан ағза ... мен онда ... ... ... ... әсерлесетін химиялық зат мөлшерімен анықталады. Тәжірибе жүргізіліп жатқан нысанның бірлік бетке, көлемге немесе массаға есептелген масссалық бірліктегі пестицидтің ... ... ... деп, ал өңделіп жатқан беттің аудан бірлігіне, ... ... ... ... жеке ... ... ... әсер етуші заттың (препараттың) мөлшері шығын нормасы деп аталады. Пестицидтердің жұмыс ерітінділері пайыз (массалық ... ... ... концентрациясы белгіленеді. Улылық - ағзаның қалыпты өмір сүргіштігін бұзатын және оның улануы мен өлуіне әкелетін аз ... ... ... ... өткір және созылмалы улану деп бөлуге болады. Пестицидтермен улану оның ... әсер ... ... және ... өмір ... ... байқалады, соңында өлуіне әкеледі. Осының бәрі аурудың ... ... ... улану салыстырмалы аз мөлшердегі пестицид-тің көп рет әсер етуі нәтижесінде туады және ... өмір ... баяу ... ... ... ... улылығы әртүрлі препарат мөлшеріне, түсу жолдарына, әсер ету ұзақтығына, ағза ... ... ... және т.б. ... ... ... ағзалар үшін пестицидтердің улылығының шарасы  -  улылық шамасы  -  белгілі бір тиімділік тудыратын пестицид-тердің мөлшері. Оны ... ... ... ... ... ... ... көлеміне, аудан бірлігіне қатына-сымен көрсетеді. Улылықты анықтауға қолданылатын ағзалар биотест деп, ал улану дәрежесін анықтау мақсатында қолданылатын биохи-миялық және физиологиялық ... ...  -  тест деп ... ... ... ... ... тиімділігін олардың өлімі немесе улануға тән көрсеткіштері (ағзаның жеке жүйелерінің белсенділігінің өзгерісі, оның реакциясы, репро-дукциялау қабілеті массасының өсуі мен ... және ... ... және ... ... пайызбен көрсетеді. Улылық көрсеткіші әріппен көрсетіледі: -ӨМ (өлім ... -ӨӘМ ... ... мөлшері); -ӨК (өлім концентрациясы); -тиімділігін көрсететін ТМ ( тиімді мөлшері). Егер пестицид әсерінің тиімділігі өлген нысандардың саны бойынша ескерілсе, онда мына ... ... ӨМ, ӨӘМ, және ӨК. ... ... түрлер өлімін туды-ратын пестицид шамасы, ӨК20-20% түрлер өлімін тудыратын ... ... Егер ... әсерінің тиімділігі өмір сүру процесінің бұзылу дәрежесі (құрғақ заттың жиналуы, өсуінің тоқтауы, жеке реакциялардың басталуы және т.б.) ... ... онда ... сандық көрсеткіші ТМ болып табылады. Тәжірибе жүргізілетін нысан үшін заттардың ... ... ... ... ... әкелетін) және өлім-мен аяқталатын улылық шамаларымен немесе концентрация-мен сипатталады. Бастапқы мөлшер - жануардың сыртқы улану белгілері ... ... ... ... және ... ... ... ағзада өзгеріс туғызатын заттың ең аз мөлшері. Сублетальды (өлімге әкелетін) мөлшер - ағзаның өмір сүру қабілетінің бұзылуын туындататын және оның ... ... ... ... ... мөлшер (өлімге әкелетін мөлшер) - тәжірибе жүргізіліп жатқан нысан өліміне әкелетін пестицид шамасы. Жеке алынған жануарларға, жәндіктерге, өсімдіктерге ... ... ... ... улылық шамасын дәл орнатуы мүмкін емес, себебі биологиялық нысандар пестицид-терге әртүрлі жеке сезімталдықтарымен сипатталады. Сондық-тан, тәжірибеде улылық туралы орташаланған ... ... ... 50%-дық әсер тудыратын - орташа өлімге әкелетін мөлшер бойынша анықтайды.  ... ... ... ... ... ... ... Ол үшін зерттелетін нысандардан әртүрлі мөлшердегі пестицидтермен әсер ететін топтарды бөліп алады және пестицид әсерінің көрінісі үшін жеткілікті белгілі бір ... ... ... ... Оны осы пестицид әсерінен ағзадағы өзгерістерді ескере отырып, бақы-лаушы сүлбеге қатысты (пестицидсіз) пайызбен көрсетеді. Соңында пестицид шамасының өсіруімен ... ... ... ... ... Жасуша қабықшасы плазмодесмамен қабатталған және минералдар, органикалық заттар үшін жақсы өткізгіш. ... ... ... ... ... ... олардың жасуша қабықшасымен әрекеттеседі. Бұл кезде молекулалық ... ... ... процестері немесе жасуша қабықша-сымен құрағыштар арасында берік байланыс түзілуі мүмкін. Сонымен қатар, заттың концентрленуі қабықшаның ішкі бетінде ... ... ... ... ... ... жасушасының бос кеңістігінде оңай десорбцияланады және цитоплазмамен жұтылады. Жұтатын заттар жолында екінші құрылымдық тосқауыл  -  ... ... ... ... ... дегеніміз  -  бұл тірі жасуша мен жеке ... ... ... ... қоршайтын күрделі жоғары мамандандырылған түзілімдер. Олар негізінен липид-тер мен ақуыздардан тұрады. Биологиялық мембраналар - жасушаны сыртқы ортадан бөлетін тосқауыл ... ... Олар ... жасуша секциялары арасындағы бөлгіш қалқа рөлін де атқарады. Мем-брана арқылы ... өмір ... ... ... иондар мен заттардың тасымалдануы болады. Бұл процесс таңдама-лылық ... ие. Екі ... ... және активті тасымал болады. Пассивті тасымал - заттар ағыны концентрация гради-ентімен немесе электрохимиялық ... ... ... ал ... ... - ... ... энергияның арқасында жүзеге асады. Активті тасымалдың биологиялық мембрана арқылы ... өте ... ... тасымал кезінде жұтудың бірінші сатысы болып жұтылатын заттардың, цитоплазманың беттік құрылым-ындағы молекулаларымен әрекеттесуі. Адсорбцияланған моле-кулалар активті ... ... ... ... ... Осы ... ... рөлді арнайы транс-порттық жүйелер  -  мембранды тасымалдағыштар атқарады деп болжанады. ... ... бір ... ... ... және ... ... активтелген мембраналы тасымал-дағыш АТФ (аденозин трифосфат) болуы ықтимал. Жануарлар организмі жасушасына пестицидтердің өтуі ... ... ... Олар ... ... ... ... градиенті бойынша сіңірілуі мүмкін. Липофильді пестицидтер мембрананың ... ... еру ... ... Сондай-ақ, пестицидтер активті тасымал жүйесі бойынша макроэнергиялық қосылыстар энергиясын қолдану арқылы да өтеді. Көптеген пестицидтер белсенділігі жоғары органикалық қосылыстарға жатады. Бұл ... ... ... да ... ... липидтерінде жақсы ериді және жасушаға оңай сіңеді. Минералды пестицидтер жасушаға иондалған молекулалар түрінде ... ... ... ... ... ... ол ... тезірек әрі оңай өтеді. Ірі молекулалы қосылыстар цитоплазмаға пиноцитоза жолымен ... ... Тірі ... енгеннен кейін пестицидтер цитоплазманың физикалық-химиялық қасиетін өзгертеді, органелдің мембрана-сын бұзады, орта реакциясын ... ... ... ... ... ... бұзады. Әсіресе, жасушаның биокатализаторлары  -  ... ... ... ... өте ... ... келеді. Маңызды метаболиттік процеске қатысатын қандай да бір ферменттің улануы ағзаға ауыр әсер етеді, ал кейде тіпті ағзаның өліміне әкеледі.Қандай да бір ... ... ... белсенді-лігін төмендетуін биохимиялық жарақат деп атайды. Барлық ферменттер  -  бұл ақуыздар, ... ... ... бір ... және екі ... деп екі ... ... Біріншілері тек каталитикалық қасиетке ие ақуыздан тұрады; екіншіге ақуыздан басқа, сондай-ақ простети-калық топ деп аталатын ақуыз емес бөлік те ... ... ... топ ... ... ... деп, ал ... - ферон деп атайды. Пестицидтер фермент молекуласының ... ... ... оны ... ... ... ... тұрақты қосылыстар немесе лабильді кешендер түзе, агон мен де әрекеттеседі. Екі жағдайда да пестицидтер инактива-циясы қайтымды және ... ... ... ... ... ретінде қатысады. Ферменттердің барлық ингибиторларын, сондай-ақ пести-цидтерді шартты түрде екі топқа - жалпы және арнайы бөлуге болады. Жалпы ... - ауыр ... тұзы ... мыс, ... ... және вольфрамның), сондай-ақ үшхлор сірке қышқылы мен танин, бұлар ақуызды тұнбаға түсіреді, сондық-тан да барлық ферменттердің әсерін басады. Кейбір ферменттер осы ... ... ... ... ... келеді, осылайша, р-фрукто-фуранозидаза AgCL-дың қаныққан ерітіндісімен инактивтеледі. Металдармен кешен түзетін заттарды қосқанда, мысалы цианид немесе этиленамидтетраацетатты ... ... ауыр ... ... қайтымды болады. Арнайы ингибиторлар  -  бұл металдарға әсер ететін цианид-тер, H2S, көміртектің ... ... мен ... ... ... құрамына кіретін металдармен тұрақты кешендер түзеді және олардың белсенділігін ... ... ... H2S, ... азид ... байланысып цитохромның, тыныс алудың жұмысын нашарла-тады, сондықтан да олар тыныс алу улары деп аталады. Бұл заттар ... топ ... ... және мыс бар көптеген ферменттердің әсерін баяулатады. Әсіресе, көптеген ферменттерден ... және ... өте аз ... әсер ... ... ... активті. Мысалы, 80%-ды цианидпен 10-8 моль концентрацияда цито-хромоксидаза басым ... ... - 50%-ды 10-4 моль ... ...  -  50%-ды 5 10-6 моль ... пероксидаза - 50%-ды 10-5 моль концентрация-да басым болады. ... ... ... ... ол ... ... ферменттің активті тобын инактивтейді; карбонильді топпен ферментте, кофакторда немесе субстратта қосылады; ... ... ... ... ... ... дисульфидті байланысты үзеді. Көміртек тотығы темір және мыспен активтелетін ферменттердің ғана актив-тілігін төмендетеді, сондықтан да олар ... ... ... аз ... ғана ингибирлейді. Ферменттердің сульфгидрильді топтарына, құрамында сынап бар қосылыстар әсер ... ... ... ... ... ... ... ал ферменттердің құрамына, құрамында цистеин, глутатион және т.б. сульфгидрильді топтар бар қосылыстар кіреді. Оксидаза, пирофосфатаза, гексокиназа ферменттері ... ... ... ... да ... барлық ағзаларға улы болып келеді, өйткені оларға барлық аталған ферменттер тән. Фосфорорганикалық ингибиторлар күрделі эфирлердің ... ... ... ... мен ... ... ... активтейтін холинэстераза мен ацетилхолин-эстеразаның активтілігін катализдейтін ферменттер әсерін жояды. Холинэстераза жүйке жүйесінде болады және ол ... ... ... ... қатысады, сондықтан да фос-форорганикалық ингибиторларды жүйке жүйесінің уы деп айтады. Фосфорорганикалық ингибиторлары, сондай-ақ химотрип-синнің, трипсиннің, ... ... ... ... және ... ... активтілігін жояды. Фосфорорганикалық ингибиторлардың белсенділігі өте жоғары және ... ... ... ... ... ... ... олардың белгілі бір оксимдермен немесе гидрооксимді қышқылдармен өңделуі кезінде реактивациясы ... ... ... ... ... топтың жойылуына әкеледі, себебі ферменттердің инактивация процесі олардың фосфорлануымен байланысты. Бұл принципке антидоттарды фосфорорганикалық қосылыстармен улануды алдын алуға қолдануға ... ... ... түскен пестицидтер абиотикалық және биотикалық жолдармен ыдырайды. Біріншісі - фотохимиялық, тотығу - ... ... және ... ... жүзеге асатын болса, екіншісі - ферменттер әсерінен ыдырайды. Биотикалық ыдырау абиотикалыққа ... ... ... Ыдырау жылдамдығы ферменттердің концентрациясына және пестицидтерді ыдырата алатын микроорганизмдердің санына байланысты. Улы ... ... ... удың ... ... ... ... қайтаратын қорғаныс реакцияларын тудырады. Мұндай реакцияларға: ағзадан бөтен затты өзгеріссіз күйінде ... оны ... ... және уды жай ... ... ыдыратып шығару немесе метоболизмнің жалпы процестеріне қосу жатады. Көптеген пестицидтер  -  липофильді заттар, ... да ... ... ... күйінде сирек шығарады. Бұл, әдетте тұрақты химиялық қосылыстарға, мысалы ... ... тән ... Тек ... ... ... ғана жәндіктер ағзасынан мальпиги тамырлар жүйесі арқылы, ал сүтқоректілерде  -  бүйрек ... ... ... ... ... де улы ... өзгеріссіз күйде шығатын жағдайлары белгілі. Мысалы, сасық меңдуана жапы-рағына 2,4-Д гербициді бүркілгеннен кейін, бір тәулік ішінде ... ... ... ... ... ... ... 60% -ы бөлініп шыққан. Әсіресе, қорытылмаған заттарда және улы агент асқорыту мүшесінде сілекейлі қабықшаның қатты тітіркенуін ... құсу ... ... ... ... мен ... ... удың шығуы экскременттермен бірге жүруі мүмкін. Тек сүтқоректілерге ғана тән қасиет  -  ол ... ... ... ... ... ... ... жолмен тұрақты органикалық қосылыстар, мысалы кейбір хлорорганикалық қосылыстар шығарылуы мүмкін. Улы заттың депонирленуі барлық тірі ... тән ... және ол ... ... бар ... ... қатыспай-тындай улардың теріде уақытша локализациялануына әкеледі. Жәндіктер ағзасына өтіп, липидтерде еритін инсектицид-тердің улылығы әсер етпей, майлы денеде ... ... ... ... ... препарат бұзылады да, мальпиги тамырлары арқылы шығарылады немесе хитинді қабықшамен бірге түлеу кезінде бөлінеді. Жануарлар ағзасында улы заттар майлы ... ... ... ... ... ... ... байланысады. Осы екі процесс те улар-дың бұзылуын алдын алады. Бөтен ... ... ... кез ... ... ... тараған реакциясы  -  ол оның бұзылуы. ... ... аз ... ... улылығы жоғары (активация) өнімдер де түзілуі мүмкін. Циклді көмірсу-тектердің галоид туындылары мен гетероциклді қосылыстар ыдырауға беріктірек ... ал ... ... ... беріктігі төмен. Соңында өзгеру процесі кезінде ағзадан оңай бөлініп шығатын ... ... ... ... ... жай және ... ... алынады. Ағзада қандай да бір удың өзгеру процесі бір ғана нақты анықталған жолмен жүрмейді. Керісінше, бір қосылыс ... ... ... ... ... түзілетіндей әртүрлі реакцияларға қатысуы мүмкін. Сонымен қатар, бір реакциялар удың ... ... оның ... ... Бұл ... ... ағзаның түрлі және жеке ерекшеліктеріне тәуелді, сонымен қатар айтарлықтай ... ... ... ... ... ... ағзасына у тағаммен бірге түскен кезде улы заттардың өзгеру процестері сілекей ферменті әсерінен алдың-ғы ішекте басталады және ортаңғы ішекте ферментативті, ... ... ... ... жүреді. Негізінен бұл жерде полярлы және улылығы төмен өнімдерді түзе гидролиз реак-циясы жүреді. Ортаңғы ішекте ароматты қосылыстардың сіңірілуінен кейін ... ... ... ... ... ... алып ... Улы заттардың ыдырауы сіңірілумен гемолимфаға түсу процесінен кейін де жалғаса береді және ... бір ... ... ... ... ... Жәндіктің сыртқы жамылғысы арқылы у ішке түскенде инсектицидтің метаболизм процестері ... ... ... өте ... ... ... ... жүреді. Бұл жерде удың тотығуы, тотықсыздануы, гидролизі және оның басқа қосылыстармен ... ... Бұл ... ... ... ... тамыры арқылы жасушада жиналып, жәндіктердің түлеуі кезінде бөлінуі мүмкін. Сүтқоректілерде удың гидролитикалық ыдырауы сілекей-дің, асқазан сөлінің және қан ... ... ... ... ... улы ... зарарсыздандыратын негізгі мүше  -  ол мықты ферменттік аппараты бар бауыр. Пестицидтер және олардың ыдырау өнімдері ... сол ... ... ... ... суда ... қосылыстар ыдырау (гидролиз, тотығу, тотықсыздану) және конъюгация процестеріне ұшырайды. Соңғылары бүйрек арқылы зәрмен немесе өт нәрімен бірге ішекке түсіп ... ... ... ... Кейбір пести-цидтердің ыдырау өнімдері жылықанды жануарлар ағзасынан өкпе арқылы газ түрінде шығарылуы мүмкін. Жануарлардың майлы терісі де абсолютті ... ... ... ... бұл ... ... ... аз болғанымен, онда сақтауға берілген пестицидтер біртіндеп, улылығы ... ... ... ... ... ... мен ... улы заттардың айналу процестері жануарлар ағзасына қарағанда баяу ... және ... ... ... ... ... қолайлы жағдайларда у қарқынды ыдырайды, ал өсім-дік оның улы әсерін тезірек жеңеді. Өсімдіктерде улы заттарды зарарсыздандыратын ... да бір ... ... ... ... ... гербицидтерінің өсімдік жапырағына қарағанда тамырында жылдамырақ ыдырайтыны белгілі. Өсімдіктерден пестицидтердің айналу өнімдерінің бөлінуі негізінен саңылаулар арқылы CO2, NH3 және ... да газ ... ... ... ... және тамыр арқылы да бөлінеді. Сонымен қатар көптеген улар және ... ... ... ... ... ... ... амин қышқылдарымен және кейбір органикалық қышқылдармен конъюгаттар түрінде жылжып отырады. Кез келген ... ... ... ... ... процестер негізінен жасушада жүреді. Бұл жерде барлық ағзаларға тән және улы ... ... ... себебін түсіндіретін негізгі заңдылықтарын бөлуге болады. Барлық жасушалар үшін эндоплазматикалық тізбектің болуы ортақ және олардың каналдары мембранамен байланыс-қан және осы ... ... ... ... Мембранамен байланысқан эндоплазматикалық желілер, каналдар барлық жасушаларға тән ортақтық және олар ... ... ... ... ... ... ... қатар эндоплазматикалық желі тотығу, гидролиз, тотықсыздану реак-циялары және көптеген заттардың синтезі жүзеге ... ... ... ... орны ... табылады. Сүтқоректілердің бауыры мен жәндіктердің майлы қабаты гомогенаттарымен жасалған тәжірибелерінде, пестицидтердің метаболизм процестеріндегі шешуші рөлді эндоплазматикалық желі ферменттері ... ... ... ... ... ... ... айналудың өнімдері үнемі бастапқы заттар-ға қарағанда полярлылау және липидте ерігіштігі ... Бұл ... ... ... ... Бродтың ойы бойынша, эволюция процесі кезінде алко-лоидтар, терпендер, стероидтар және басқалары сияқты тағамға қосылатын қоспалардың ағзадан жылдамырақ шығуын қамта-масыз ететін ... ... ... ... ... жүйенің жеке ферменттерінің төмен ерекшелігі арқасында пестицидтерді ыдыратуға ... ... жүйе ... белсенділігі осы энзимдердің қатысуымен метаболизм жүзеге асады және әртүрлі физиологиялық ... ... ... ... ... ... құбылыс индукция деп, ал оны тудыратын заттарды - индуцирлейтін агент деп атайды. Индуцирлейтін агентті ... ... ... ... ... жәндіктердің майлы қабатының микросомальды фракциясының (ультрацентрифугирлеу көмегімен ... ... ... эндо-плазматикалық желінің аумағы) бір немесе бірнеше улы заттарының ыдырау жылдамдығы жоғарлайды немесе төмен-дейді. Индукцияның әсері алғаш рет дәрілік ... ... ... салдарынан көптеген инсектицидтер индуцирлейтін агент болып табылды. Triatoma infestans жәндіктерін хлорорганикалық препараттың аз мөлшерімен ... ... ... ... қабатының микросомальды фракциясы инсектицидтерді ағзадан оңай шығарылатын полярлы қосылыстарға айналдыра-тын қабілеті жоғарылайды. Осылайша, ... ... ... ... ... ... көмірсутектер акти-вация процесін де индуцирлеуі мүмкін. Осылайша, егеуқұйрық ағзасына енгізгеннен кейін гептахлордың улылығы ... ... ... ... ... ... ... Индукция құбылысы жәндіктердің инсектицидтерге тұрақ-тылығын түсіндіреді. Қазіргі уақытта ... ... ... да бір ... ... ... улы заттарды ыдырататын эндоплазматикалық жүйе ферменттерінің белсен-ділігінің ... ... ... ... Өсімдікті қорғаудың химиялық құралдарына қойылатын негізгі талаптар  -  олардың зиянды ағзалар үшін ... ... ... ... Ол ... ... ... ерекшеліктеріне тәуелді. Кейде молекула құрылымындағы айтарлықтай емес өзгерістердің өзі толығымен улылықтың жойылуына немесе әсер спектрінің өзгерісіне әкеледі. Мысалы, триазин сақинасында ... ... ... Cl ... ... ... гидроксилге ауыстыру, гербицидтің белсенділігінің толығымен жоғалуына әкеледі:Пестицидтер химиясы аумағында жетістіктердің аздығына қарамастан, берілген қасиеттерімен пестицидтің бағытталған ... ... ... ... ... жеке ... үшін белгілі заңдылықтар орнатылғанымен, пестицид қасиеттерінің заттың химиялық құрылымына ... ... ... әлі ... Осы ... ... пестицидтердің сәйкесінше кластары қасиеттерін мазмұнда-ғанда қарастырылатын болады. ... ... ... ... ... құрылымына токсофорлы топтарды - заттың улылығын жоға-рылататын ... ... мен ... ... ... ... ... топтарға галлоидтарды (Cl, Br, I, F), нитротоптарды, ауыр металдардың атомдарын (Hg, Sn, Cu), ... ... және т.б. ... ... Мысалы, галлоидтуынды көмірсутектер, сәйкесінше көмір-сутектерге қарағанда жәндіктерге, микроорганизмдер мен өсімдіктерге айтарлықтай улы. Бромды метил  -  өте ... ... және ... ... қасиеті жеткіліксіз көрсетіл-генде қатты әсер ететін улы заттарға жатады. Фенол молеку-ласына нитротопты енгізгенде инсектицидтік активтілік ... ... Егер ... ӨК50 ... биті үшін 0,3% болса, онда 4-нитрофенолдың ӨК50-0,007, ал 2,4-динитро-фенолдікі  -  бар жоғы 0,001 %. ... ... ... ... ... метилен және метил топтарын енгізгенде жоғарылайды. Осылайша диэтилфосфаттар сәйкесінше диметилфосфатқа қарағанда айтарлықтай улы, ал бұның себебі соңғыларының ... ... өте тез ... мен ... болуы мүмкін. 2,4-динитро-6-метилфенолдың инсектицидтік белсенділігі 2,4-динитрофенолға қарағанда шамамен 2 есеге жоғары (ӨК50 бұршақ биті үшін 0,0005 %). ... ... ... ... ... ... оның молекуласының құрылымына тәуелді. Бір заттың әртүрлі изомерлері түрлі белсенділікке ие болады. Тиофосфор қышқылының тиолтуындылары тионға қара-ғанда сүтқоректілер үшін бірнеше ... улы. ... ... барлық изомерлерінің бір-бірінен айырмашылығы хлор мен сутек атомдарының кеңістікте орнала-суында ғана. Бірақ инсектицидтік қасиетке тек γ-изомер ие. Органикалық қосылыстар ... ... ... ... заңдылығын білу жаңа жоғары тиімді пестицидтер синтезі үшін алғышарт туғызады. ... ... ... ... ... ... оның дозасымен анықталады. Уыт әсеріне ұшыраған ағзаның ... ... ... ... өсімдіктердің, саңырауқұлақтардың және т.б.), әдетте практи-када қолданылатын жалпы дозаның тек аз бөлігімен ғана жүреді. Уыттың бұл аз мөлшері алғашында ... ... бір ... ... ... ... ... кейін барлық ағзаның өліміне әкелуі мүмкін, уланудың екіншілік белгілері дамиды. Бұл ... ... ету ... (нысан, рецептор) ұғымын әкелді. Қазіргі уақыттағы уыттың әсер ету механизмі туралы ... ... оны ... тері ... мүше ... ... белгілі типі немесе жасушаішілік құрылым ретінде, ал ... ... ... ретінде көрсетуге болады, мысалы ферменттің немесе реакцияның ерекше аумағы. Заттың улылығы ... ... ... және ... мөлшерде осы әсер ететін орынға өтетіндігіне және онымен реакцияға түсуіне тәуелді. Сондықтан да, оның ... ... ... ... әсер ... кез ... фактор улылықтың өзгеруін тудырады. Пестицидтің улылығы, сондай-ақ факторларға да ... ... ... баға беру және ... ... мүмкін емес. Бұл факторларды үш топқа бөлуге болады: пестицидтің зиянды ағзалармен байланысқа түсу ұзақтығына әсер ететіндер; пестицидтің ағзаға түсуіне әсер ... улы ... ... бет ... ... ... улылығына әсер етуші факторлардың бірі  -  экспозиция ... ... ... ... түсу ... Ағзаға уыттың көп мөлшері түсетіндіктен экспо-зицияның жоғарылауымен заттың улылық әсерінің өсетіні белгілі. Өсімдік пен топырақты ... ... ... ... ... пен ... сақталу ұзақтығынан тікелей тәуелділікте болады. Сонымен қатар пестицидтің физикалық-химиялық қасиеттері мен қоршаған орта жағдайларының маңызы өте зор. Химиялық тұрақты және ... ... ... ... мен ... ұзақ уақыт сақталады. Сондықтан да, өсімдікті қорғауға басқа жағымсыз қасиеттері жоқ, зиянкес ағзаларға ... ... ... улылықты пестицидтер тиімді. Препарат құрамына ұшқыштығы жоғары заттардың ұзақ сақталуы үшін арнайы ...  -  анти ... ... Ұшқыштығы жоғары заттарды (эптам, трефлан, карбатион) топыраққа енгізгенде оларды мұқият бітейді немесе жабын-дайды, ал бұл өз ... ... ... ... ... ... ... сақталуын жоғарылатады. Өңделген бетте уыттың ұсталынып қалуын жоғарылататын және ... ... ... ... ... жақсартатын пестицидтің жабысқақтық және суланғыш қасиеттерінің өзіндік мәні зор. Осы қасиеттерді жақсарту үшін ... ... ...  -  ... мен ... қосады. Қоршаған орта жағдайларымен пестицидтердің улылығына температура өте қатты әсер етеді. Оның әсерінен заттың ... ... ... ... да ... ... Температураның өсуімен өңделген беттен пестицидтің жоғалуы жоғарылайды, ... ... оның ... өсуі ... ... ... ... түзілуі нәтижесінде (тиофосфат-тың тион изомерінің тиолға ауысуы). Бұл уақытта керекті ... ... ағза ... сезімдірек болып келеді, себебі зат алмасу процестері күшейетіндіктен. Температураның өсуімен улылығы жоғарлайтын пестицидтер оң ... ... ... ал ... ... ... ... - теріс температуралық коэффициентті пести-цидтерге жатады. Қазіргі кездегі препараттардың көбісі бірінші топқа жатады. Тек ... ... ғана ... ... ... тән, ... олардың өсімдік қорғаудың химиялық құралдарының ассортиментінде болуы ерте көктемде зиякестермен күресудің ... ... ... зор. Улылықты сақтаудың ұзақтығы ауа ылғалдығының, күн радиациясының, жел мен ... ... ... төмендеп кетеді. Бұл факторлар уытты заттың улылығын төмендетеді.Бірақ, кейбір жағдайларда ол ылғалдылықтың жоғарылауымен - ... ... ... бос ... ... гидро-лизі кезінде немесе күн радиациясы әсерінен тионофосфат-тардың тиолофосфаттарға дейін изомерленуі нәтижесінде өсуі мүмкін. Уытты ... ... ... ... ... тез және жеткілікті мөлшерде (өлімге әкелетін доза) оның ... ... ... Бұл ... ... (тыныс алу жолдары, тері жамылғысы және жануарлар ағзасына асқорыту жолдары арқылы, саңырауқұлақтар мен бактериялардың жамылғы терілері арқылы, жер асты ағзаларының ... және ... мен ... ... ... жүзеге асуы мүмкін және бұл процеске факторлар кешені әсер етеді. ... ... ... дәмі мен иісі ... тамақты жақсылап жеуге немесе өңделген бетпен ұзақ уақыт байланысқа түсуге кедергі келтіреді, ... да ... ... ... уытты өлімге әкелетін дозада қабылдамайды. Мысалы, кеміргіштің ағзасына егеуқұйрықты өлтіретін удың аз мөлшерімен әсер еткенде, препараттың ащы дәміне ... олар ... ... ... ... Сұр ... бiз ... үшін полихлортерпендердің улылығының төмендігі осы инсектицидтің репелленттік қасиетімен түсіндіріледі. Зиянкестер өңделген өсімдіктерден қашады. Сондықтан, пестицидті ... ... ... ...  -  ... ... болашағы зор. Осындай препараттар ретінде таза сілекей үшін жақсы коретік аттрактант - ... ... ... метальдегидті айтуға болады. Ішекке әсер ететін фумиганттардың, родентицидтердің және инсектицидтердің улылығы көп жағдайда заттың тітіркендіргіштік қасиетіне тәуелді. Асқорыту ... мен ... алу ... ... ... ... тітіркенуі құсу актісі мен тыныс алудың қиындауына әкеледі. Нәтижесінде уыт тағам қалдықтарымен ... ... ... ... ... ... жаңа үлесінің түсуін толығымен шектейді. Соңында, ағзаға қажетті улылық әсер етпейтін пестицидтің аз мөлшері өтеді. Зат жапыраққа тигенде сол ... ... ... өсім-дікке тағы да уыттың түсуіне кедергі келтіреді, нәтижесінде өсімдіктер үшін гербицидтердің улылығы төмендеуі мүмкін. Көптеген ағзалардың ... ... мен ... сулы ерітінділер мен басқа да полярлы заттар үшін нашар өткізгіш болса, ... ... ... ... ... арқылы жақсы өтеді. Сонымен бірге пестицидтердің улылығы, сондай-ақ уыттың липидтерде еруі мен липидтер  -  су ... ... ... де ... ... ... ... кутикулярлық қабаты мен сүтқорек-тілердің терісі арқылы липидтер  -  су ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да зиянкес ағзалар үшін пестицидтердің улылығы, олардың майларда ерігіштігінің жоғарлауынан өседі. Осылай-ша, талшықтарда ерігіштігі жоғары гексахлороциклогексан-ның γ-изомері ... ... ... ... ... ... ... және улылырақ болып келеді. Бірақ пестицидтердің липидтерде ерігіштігі үнемі улылық-пен нақты түзіледі. Осы тәуелділікті бұзатын ... бірі  -  ... ... ... ... еру ... ... табылады, бұл процестің соңында жазықтықты диф-фузия болады және ұшып кеткендіктен жоғалады, бұзылады. Көптеген хлорорганикалық инсектицидтер жәндік ... ... ... ериді және жамылғы терілердің беттік қабаттарында айтарлықтай мөлшерде кідіреді. Сонымен қатар, пестицидтердің бір бөлігі ... ... ... ... ... және улы емес ... ... ыдырайды. Осылайша, ағзаға түсетін уыттың мөлшері азаяды және улылық әсерге жету үшін препараттың дозасын көбейту керек. ... ... ... көбінесе ағзаның анатомиялық-морфологиялық ерекшелігіне тәуелді. Пестицидтердің талшық-тық қабатпен жабылған ағза ... ... ... ... Талшықтық қалқанмен қорғалған қалқандардың үлкен түрлері ішкі инъекция кезінде улы фосфорорганикалық инсектицид-тердің эмульсиясымен немесе сулы суспензиямен өңделгеннен кейін өліп ... Бұл сулы ... ... ... қалқандарының астына мүлдем өтпейтіндігімен түсіндіріледі. Өздерінің қорғаныс қабықшаларының төмен өткізгіштігі арқасында жәндіктердің жұмыртқалары, ... ... ... мүшесі, нематодтар цистерінің пестицидтерге төзімділігі жоғары. Көптеген зиянкес ағзалардың улы заттардың ағзаға түсуіне кедергі келтіретін ерекше ... ... ... ... ... ... улануы кезінде  -  құсу және іш өту арқылы ... ... ... ... ... улану кезінде  -  жәндіктердің тыныс алу жолын жабу ... ... алу ... ... ал ... ... ... әсері кезінде  -  кейбір жәндіктерден жалаң шырыш қабатының, аутотомия (шектіліктердің бөлімшесі) айналасында өзіндік қап ... ... бір ... ... ... ... Сонымен қатар ағзаға түсетін уыттың мөлшері бірден азаяды. Уытты заттың ... ... ... ... ... де ... зор. ... ағза үшін уыттың улылығы, сондай-ақ әртүрлі терілер арқылы заттардың пассивті немесе активті диффузия-ларының жылдамдығына тәуелді. Ену ... ... ... ... ... ... ... жоғары бола-ды, өйткені оның сақталуы мен детоксикациясы азаяды. Көптеген ағзалардың өмірлік маңызы бар орталықтарға уытты заттардың енуіне ... ... ішкі ... ... ... ... иондалған фосфорорганика-лық қосылыстардың жәндіктер үшін улылығы төмен, өйткені жүйке жүйесі діңгегінің қабықшасы арқылы нашар өтеді. Сүтқоректілер ағзасында ... ... ... қан ... капиллярларын төсейтін мембрана) миға әртүрлі уытты заттардың енуіне кедергі келтіреді. Сондықтан да пестицидтердің ... ... ... ... тосқауыл-дарды игеру қабілетіне тәуелді. Уытты зат ағза ішіне түскенде өмірлік маңызы бар ферменттермен ғана ... ... ... да ... де әрекеттеседі. Осыған байланысты осындай заттың улылығы ұқсас ферменттердің бәсекелес қасиеттерімен де анықталады.Осылайша, дененің майлы қабатының алиэстеразалары мен ... ... ... фосфорорганикалық инсекти-цидтермен белсенді әрекеттесіп, оларды улы емес заттарға дейін ыдыратады. Нәтижесінде аталған топтың инсектицидінің улылығы ... ... ... ... ... ... Заттың ферменттік тосқауылды жеңуі жаңа препараттардың синтезі кезінде ескеріледі. Әсер ... ... ... ... ... уыт ... рецептордың молекуласымен ұқсастық дәрежесіне тәуелді. Көптеген пестицидтердің әсер ететін орындары нақты анық-талмағанымен, бірақ ... ... ... қажеттілігі көптеген заттардың улылығының молекуланың құрылымы мен атомдардың кеңістіктік орналасуына тәуелді-лігімен расталады. Сондай-ақ гексахлорциклогексанның бар-лық изомерлерінен жәндіктер үшін ... ...  -  ол ... ... ... ... инсектицидтердің әсер ету механизмі көбірек зерттелген, сондықтан да бұлардың мысалына уыт пен рецептор молекулалары ұқсастығының қажеттілігін көрсетуге ... ... ... ... ... ... бөлігін дәл келтіріп және холинэстеразаның анионды орталықтарында сорбцияланатын құрамында функци-оналды топтары болуы керек. Олай ... ... ... жәндіктерге деген улылығы жоғары болмайды. Пестицидтердің таңдамалы улы қасиеттері дегеніміз - улы ... тірі ... ... орналасқан жәндіктерге зиянын тигізбей, белгіленген зиянкесті залалдауы. Барлық пестицидтер канцерогенді, кумулятивті, адам иммунитетін төмендететін заттар. Сондықтан, қауіпсіздік ережеле-ріне жеңіл тұрғыдан ... ... ... оның ... ... уақыт өте білінеді. Пестицидтермен жұмыс істегенде міндетті ... ... және адам ... ... киім кию ... ... ... тері, ауадан өкпе арқылы қанға өтеді, ары қарай ... ... ... ... ... Пестицидтермен жұмыс істегеннен кейін міндетті түрде ағзадан токсиндерді шығаратын сүт, Е витаминіне бай ... ... жөн. ... қорыта айтсақ, өсімдікті зиянды ағзалардан қорғаудың негізгі жолы - химиялық препараттарды қолдану ... ... ... ... ... ... ... бірі - қоршаған орта нысандарының олар-дың қалдық мөлшерлерімен ластануын және адам ... ... ... ... ... Ол үшін ... іс ... жүргізілуі тиіс: * уыттылығы төмен зиянды ағзаларға биологиялық, эконо-микалық ... ... ... алу; * ... ... ... сай ауылшаруашылық өнімдеріндегі қалдық мөлшерлері үнемі қадағалануы тиіс; * ауыспалы егістіктерде химиялық препараттардың жүйелі ... ... * ... ... ... сақталу, тасымалдау жағдайларының қатаң сақталуы; * пестицидтермен жұмыс істейтін білікті мамандар дайын-дау және ... ... ... ... мамандары тығыз байланыста жұмыс істеуі керек. Улы ... ... ... ... ... сақталуы тиіс. Арнайы қоймалар қалалардан, елді-мекендерден, үйлерден 200 м, ... ... су ... 2000 м ... жерлерде орналасуы тиіс. Улы заттар сақталатын қойма-лардың ауданы мейлінше кең, автокөліктердің бұрылыуына кедергі болмайтындай, улы ... ... ... ... жеткілікті болуы тиіс. Улы заттар сақталатын қоймалар ауданы кең, жабылатын қақпақтары түзу, едендері асфальтталған, цементтелген ... ... ... ... қоятын тартпалары, терезесі немесе ауа сорғышы болуы міндетті. ... улы ... ... ... ... және құжаттар, арнайы киімдер, дәрі-дәрмек, сабын, су сақталатын бөлмелерден тұруы тиіс. Еден-дері тегіс, ... ... ... ... ...  Пестицидтер қоймаларында қоректік заттар сақталуына тыйым ... ... ... құлыпталып, өте улы заттар арнайы мөрленген қаптамада ... ... ... ... герметикалық ыдыстарда сақталады. Құрамында су, формалин, карбатион, 2,4-Диметиламин және майлы эмульсия концентраттары бар ... ... жылу ... ... ... ... Пестицидтердің химиялық қатарына байланысты хлорлы маг-ний, хлорлы калий өздігінен ... ... жеке ... ... ... А.О. ... Г.Ж. ... Г.О. Рвайдарова , Ө.С. Нұржанов, Т.Ж. Қалмақбаев.  - Алматы, Айтұмар баспасы-2013 жыл.* Елешов.Р.,Бекмағамбетов.А. Агрохимия, 1999. ... Е* ... ... ... ауыл ... ... Алматы-1994.* Банкина Т.А., Петров М.Ю., Петрова Т.М., Банкин М.П. Хроматография в агроэкологии. -Санкт-Петербург, 2002.* Агрохимия. Ягодин.Б.А., Жуков.Ю.П., ... 2004.  
        
      

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қоршаған ортаға түскен пестицидтердің абиотикалық және биотикалық ыдырауы және улы заттардың ағзада түрленуі туралы ақпарат11 бет
Қоршаған ортаға түскен пестицидтердің абиотикалық және биотикалық ыдырауы және улы заттардың ағзада түрленуі туралы мәлімет14 бет
Бас миы мен ішкі ағзаларға темекі шаңымен пестицидтердің жекеленген және қосарланған әсері99 бет
Органикалық химиялық қосылыстардың (пестицидтердің) мутагендік әсері30 бет
Пестицидтердің жіктелуі3 бет
Пестицидтердің топырақтағы қасиеттері12 бет
Пестицидтердің топырақтағы қасиеттері жайлы12 бет
Пестицидтердің қолдану регламенті4 бет
Пестицидтердің қоршаған ортаға және адам организміне әсері22 бет
Пестицидтердің өсімдіктерге әсері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь