О.Әубәкіровтің сықақ әңгімелері


Бүгінгі таңдағы қазақ сатирасының дамуына зор үлес қосқан қаламгер,сатиріктердің бірі және бірегейі О.Әубәкіров десек артық айтқандығымыз емес. Ал өтке ғасырдағы қазақ сатирасын сапалық жаңа биікке көтерген ұлы Абай деп білсек, оның ізін жалғаған А.Байтұрсынов, М.Сұлтанқожаұлы, Т.Ізтілеуов, С.Торайғыров, С.Дөнентаев, С.Сейфуллин, Б.Майлин, 30-жылдары Қ.Қуанышбаев, Ж.Сәрсеков, Е.Дүйсенбековтер өздерінің уытты әзілдерімен үн қосты. Ал 60-жылдары О.Әубәкіров, О.Иманәлиев, Ғ.Қабышев, С.Әлжіков, Ү.Уайдин, Е. Домбаев қазақ сатирасының дамытуында өшпес із қалдырды. Жалпы сатиралық шығармаларда әсірелеу (гротеск), гипербола (өсіру, үлкейту), тұспалдау (аллегория), юмор (достық рәуіштегі күлкі), ирония (жеңіл әжуа), сарказм (ащы мысқыл, кекесін), т.б. бейнелеу тәсілдері кеңінен колданылады. «Сатира мен юморға бара жолда қаламгер сезім арқылы алдымен комизмді табады мұнан соң оның күлкілі сырын ашады, одан кейін соған деген қатысын, бағасын тапқырлық көмегімен шебер де әсерлі баяндап, суреттеп береді. Сөйтіп сатиралық, юморлық шығармалар тудырады. Яғни сатира, юмор негіздері-юморлық сезім, комизм, күлкі және тапқырлық» - дейді өз зерттеуінде ғалым Т.Қожакеев.
Сатиралық шығарманы жазу үшін интеллектуалдық тереңдік, эмоциялылық, құбылыстарды көре білу, зерттеу, бағалау қабілетімен адамға туа бітті қасиет керек. Тума талант Оспанхан Әубәкіров- сатираның өзіндік талаптары мен заңдылықтарына толық жауап бере алды, бейнелеу тәсілдерін орынды, ұтымды қолдана білді. Оспанхан Әубәкіров сатирасындағы аллегориялық тәсіл асқан шеберлікпен қолданылады. Аллегория (көне грекше: allёgorіa – пернелеп айту), пернелеу – оқырманның не көрерменнің санасына, қиялына ерекше әсер ететіндей, образ жасаудың бейнелеуші құралы, көркемдік тәсіл. Аллегорлау көркемдік тәсілдердің ең көнесі, бастауын мифтен алып, фольклорда ерекше дамыған. Түлкі – қулық, арыстан – зорлық, қасқыр – қастық, қоян – сужүректік, есек – ақымақтық, аққу – адалдық, махаббат, қарға-өнерсіз әрі күншіл т.б. түрінде бейнеленетін персонаждарда адамдарға тән мінез пернелеп айтылса да, бірден санаға, қиялға әсер етіп, көз алдыңа елестейді. Ол пернелеп айтуға, дерексіз ұғымды деректі нәрсеге ауыстырып бейнелеуге икемді тәсіл. О.Әубәкіров сатирасының негізгі тақырыбы- адамгершілік, тәрбие мәселесі, ұсақ деп саналатын ірі мәселелер. Адамдардың мінез-құлқындағы, іс- әрекетіндегі, тұрмыс-тіршілік, өмір-салтындағы міндерді, ұнамсыз мінез-қылықтарды аллегориялық тәсіл арқылы тұспалдап сықақтайды.
1.Қожакеев Т. Сатира негіздері. Алматы, 1996ж.
2.Қабылов Ә. Оспанхан Әубәкіров сатирасы. Алматы, 2007.
3.Мұсаев А. Қазіргі қазақ сатирасы. Алматы, 1993ж.
4.Әубәкіров О. Қайда безіп барасың? Алматы, 1989ж.
5.Әубәкіров О. Мың мінездеме. Алматы, 2003.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТІРЛІГІ
СЕМЕЙ қаласының ШӘКӘРІМ атындағы
МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ

СОБӨЖ
Тақырыбы:
Конспект

Топ: Қ - 317 с
Орындаған: Насыров Е.
Тексерген: Тоқсамбаева А.О.
Семей-2015 ж


О.Әубәкіровтің сықақ әңгімелері
Бүгінгі таңдағы қазақ сатирасының дамуына зор үлес қосқан қаламгер,сатиріктердің бірі және бірегейі О.Әубәкіров десек артық айтқандығымыз емес. Ал өтке ғасырдағы қазақ сатирасын сапалық жаңа биікке көтерген ұлы Абай деп білсек, оның ізін жалғаған А.Байтұрсынов, М.Сұлтанқожаұлы, Т.Ізтілеуов, С.Торайғыров, С.Дөнентаев, С.Сейфуллин, Б.Майлин, 30-жылдары Қ.Қуанышбаев, Ж.Сәрсеков, Е.Дүйсенбековтер өздерінің уытты әзілдерімен үн қосты. Ал 60-жылдары О.Әубәкіров, О.Иманәлиев, Ғ.Қабышев, С.Әлжіков, Ү.Уайдин, Е. Домбаев қазақ сатирасының дамытуында өшпес із қалдырды. Жалпы сатиралық шығармаларда әсірелеу (гротеск), гипербола (өсіру, үлкейту), тұспалдау (аллегория), юмор (достық рәуіштегі күлкі), ирония (жеңіл әжуа), сарказм (ащы мысқыл, кекесін), т.б. бейнелеу тәсілдері кеңінен колданылады. - дейді өз зерттеуінде ғалым Т.Қожакеев.
Сатиралық шығарманы жазу үшін интеллектуалдық тереңдік, эмоциялылық, құбылыстарды көре білу, зерттеу, бағалау қабілетімен адамға туа бітті қасиет керек. Тума талант Оспанхан Әубәкіров- сатираның өзіндік талаптары мен заңдылықтарына толық жауап бере алды, бейнелеу тәсілдерін орынды, ұтымды қолдана білді. Оспанхан Әубәкіров сатирасындағы аллегориялық тәсіл асқан шеберлікпен қолданылады. Аллегория (көне грекше: allёgorіa - пернелеп айту), пернелеу - оқырманның не көрерменнің санасына, қиялына ерекше әсер ететіндей, образ жасаудың бейнелеуші құралы, көркемдік тәсіл. Аллегорлау көркемдік тәсілдердің ең көнесі, бастауын мифтен алып, фольклорда ерекше дамыған. Түлкі - қулық, арыстан - зорлық, қасқыр - қастық, қоян - сужүректік, есек - ақымақтық, аққу - адалдық, махаббат, қарға-өнерсіз әрі күншіл т.б. түрінде бейнеленетін персонаждарда адамдарға тән мінез пернелеп айтылса да, бірден санаға, қиялға әсер етіп, көз алдыңа елестейді. Ол пернелеп айтуға, дерексіз ұғымды деректі нәрсеге ауыстырып бейнелеуге икемді тәсіл. О.Әубәкіров сатирасының негізгі тақырыбы- адамгершілік, тәрбие мәселесі, ұсақ деп саналатын ірі мәселелер. Адамдардың мінез-құлқындағы, іс- әрекетіндегі, тұрмыс-тіршілік, өмір-салтындағы міндерді, ұнамсыз мінез-қылықтарды аллегориялық тәсіл арқылы тұспалдап сықақтайды.
Мысалы, әңгімесінде айлакер түлкі мен қасқыр арасындағы диалог арқылы екіжүзділікті, бас пайдасы үшін қулыққа дайын суайт адамдардың бейнесін астарлайды. Топастық пен қомағайлық сияқты сорақы қылықты көрсететін әңгімесі сөзге тоқтайтын ойлы оқырманды ойландырады. Оспанхан Әубәкіров әңгімелерінде образды ашуда көбіне қарға құсын пайдаланады. Қаламгер қарғаның ерекше қабілетіне үлкен мән берсе керек. Оның ақылы асқан, ой өрісі дамыған құс екеніне ғалымдар тәжірибе барысында көз жеткізген. Қулығы адамнан өтеді, жауыздығы да жоқ емес. Шығармада қара пиғыл қарға ғана емес, ала қарғалар да кездеседі. Мысалы: , , , секілді мысалдарында қарғаның жағымсыз қылықтарын аллегорлау тәсілімен сықақтап, кейбір адамдардың бойларындағы безбүйректік, іштарлық, жағымпаздық, жымысқылық секілді міндерді әшкерелейді. , , , т.б. мысалдарында мысалдау дәстүріне сәйкес, қасқыр мен түлкіні, жапалақ, байғыз, аю сияқты аң, құстарды өздеріне тән мінез-сипаттарымен көрсетіп, сын объектісіне алады.
деген әңгімесінде бала қораз бен түлкінің арасындағы айтысты мысал ете отырып, тапқырлықты дәріптейді. Мезгілсіз шақырған тауықты жұлмақшы болған түлкінің сөзге құлап, амалсыз шындықты жақтағанын көрсетеді. Ет шабушы аю мен ет сатушы түлкінің оқиғасы да оқырман назарын аударады. Езуін жимай өтірік күлетін қу түлкінің тірлігіне налыған аю айлап ойлап, айла тауып түлкінің түбіне жетуді жоспарлайды. Таразының табағының астына жүз грамга жуық магнит жапсырып, Ыңқы-Тыңқы шақырып, түлкіні майлы орнынан түсірмекші болады. Алайда түлкі түрін бермей сол баяғы құнарлы күйі жұмысын жалғастыра береді. Сол баяғы аю ырсылдап ет шабады, түлкі ыржыңдап ет сатады. Автор шығарма қорытындысын деген сұрақпен оқырманды ойландырады. Қартайған ата-аналарын бағып-қағу жауапкершілігінен бас тартатын балалардың кездесуі - бүгінгі қоғамдағы проблема. әңгімесін оқи отырып осындай келеңсіз жайға куә боламыз. Көзінен нұр, аузынан жыр кеткен Ата Қарға өлер шағында балаларын шақыртып, біреулерінің қолдарына алуын сұрайды. Бірдеме бөліп береді екен деп, дәметіп келген қарғалар қабақтары қарс жабылып төмен қарап, әкелерін бөліске салады. Дауға түскен Ата Қарға бұндай шешімге: дейді. Әкелерінің бұндай шешімінен кейін де қарғалар қалың ойға кетеді. Ақырында араларынан бір қайырымды қарға табылып әкелерін жауапкершілігіне алып, мойнына мінгізіп алып, ұшып кетеді. Бос мақтаншақтық, надандық, өтірік - осы тақырыптарды әңгімесінен таба аламыз. Аспанда ұшып бара жатқан Қыранды көрген қарға жапалаққа: деп бөседі. Ымды білмес Жапалақ қарғаның бөспе сөзіне сеніп, Қыраннан қалған қырдың қызыл түлкісін қарғаның деп соғып алады. Автор мысалды деп түйіндейді.
О.Әубәкіровтың сатиралық туындылары өлең түрінде де кездеседі. Және тағы бір айта кететін жайт шетел жазушыларының да ысқақ әңгімелерін қазақ тіліне аударып бізге жеткізген. Мысалы Жап, ей, кемпір, есікті!
(ертегі) С.Маршактан мысалында қарғаға ғашық болып, оған үйлену туралы ұсыныс жасаған сұңқарға қарға былай дейді: . Құс төресі саналып, мысал-әңгімелерде жағымды кейіпкер болып жүретін Сұңқарды намысқойлығы селк еткізеді. Сұңқар ғана емес, оқырман да селк етеді. Жақсының да бойында осалдық орын алатындығын, жаманда да намыс болатындығын береді. Жайсаңдардың жадына ой салып, намысын қамшылайтын тұста қарғаның осы үлгі етіп ұсынады. Міне, тіл қауатының образ жасаудағы қолданысы түрлі теңеу мен әсірелеу, тұспалдау, эпитет пен кейіптеу т.б. көркемдеуіш құралдардың қолданысынан ерекше қолданыс табады.
Жап, ей, кемпір, есікті!
(ертегі) С.Маршактан
Жабдық жасап мейрамға,
Кемпір тынбай жүгірді.
Бауырсағын пісіріп,
Қуырдағын қуырды.
Күздің күні суытқан,
Жел кірді үйге алқынып,
- Жап, ей, кемпір, есікті, -
Деп қойды шал бір тұрып.
-Жапсаң тұр да, жап өзің,
Босқа, отырмай қасынып.
Бітпей жатқан көп іс бар.
Жүрмін өзім асығып:
Сол-сол екен, керісті
Кемпір шалға шүйлікті.
Шал ыза боп күйініп,
Берді былай бұйрықты:
- Өшір, кемпір, үніңді,
Үндемес пайда табады.
Ал кімде-кім қыңқ етсе
Есікті сол жабады.
Қасарысып тырп етпей,
Екеуі отыр сіресіп.
От та өшіп, үй суыды,
Бәле болды бұл есік.
Үй қараңғы, жарым түн,
Есік қалды аңқиып.
Кіріп келді бір-екеу.
Құлақтары қалқиып.
- Кім бар екен бұл үйде? -
Деді әлгілер дүрілдеп
Кемпір, шалда дыбыс жоқ.
Дізелері дірілдеп.
Ал қонақтар сыбанып
Соқты-ау піскен шұжықты,
Екі қыңыр тамсанып
Қарап отыр "қызықты".
Темекісін қоса алып,
Ашымалдан сімірді.
Еркін тойлап "қонақтар"
Сезбеді бір дыбырды.
Кетті екеуі тойды да
(Бұлар да бір ит екен)
Біреуі айтты дауыстап:
... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оспанхан Әубәкіровтің сықақ әңгімелері9 бет
Б.Майлиннің прозаларын талдау, зерттеу арқылы оның қазақ прозасындағы рөлін айқындау28 бет
Жер кіндігі – Байқоңыр!10 бет
Шет тілі сабағында әзіл-сықақ жанрды қолдану ерекшеліктері66 бет
Өлең бунақтарының таңдамалы және талғамалы орындары (А.Байтұрсыновтың "Әдебиет танытқыш" еңбегінің "Өлең ағындары" тарауы негізінде)4 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
Сатира жанры66 бет
Ғабит Мүсірепов6 бет
Қазақ әңгімелеріндегі заман шындығы19 бет
Ж. Аймауытұлы әңгімелері15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь