Қазақ зиялылары қазақ тілінің мәртебесі жайында

ЖОСПАР

І КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3 . 4

І тарау.ХХ ғасырдың 1920.30 жылдарындағы Қазақстандағы өзгерістер 5 . 23
1.1 Қазақстандағы тарихи.әлеуметтік жағдай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5 . 6
1.2 Қоғамдық саяси өзгерістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6 . 8
1.3 ХХ ғасыр басындағы экономикалық жағдай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 8 . 9
1.4 Ғасыр басындағы жер, тіл, мемлекет мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 9 . 23

ІІ тарау. Қазақ зиялылары қазақ тілінің мәртебесі жайында ... ... ... ... ... . 24.41
2.1 Ахмет Байтұрсынұлы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 24.33
2.2 Міржақып Дулатұлы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33.36
2.3 Сәкен Сейфуллин ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36.39
2.4 Смағұл Садуақасұлы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40.42

ІІІ тарау. ХХ ғасыр басындағы оқу.ағарту мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... . 43.52
3.1 Әліппе жайлы ұлт зиялылары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43.48
3.2 Оқу.ағарту жайлы қазақ зиялыларының көзқарастары ... ... ... ... ... ... 48.52

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 54.55
КІРІСПЕ

Әлемдегі тілдерді классификациялаудың төрт қағидасының бірі – тілдерді қызметтік қағидасы (функционалдық принцип) бойынша жіктеу. Қызметтік қағида:
1) тіл мен оның иесі болып саналатын халықтың байланысын,
2) тілдің қоғамда атқаратын қызметін,
3) тілдің этникалық аймақтан тыс таралуын қарастырады. Біздің дипломдық жұмысқа нысан етіп алып отырғанымыз – қазақ тілінің ХХ ғасырдың 20-жылдарындағы қоғамдық қызметі.
Қызметтік қағида бойынша әлемдегі тілдермен диалектілер тайпалық, ұлыстық, халықтық, ұлттық деген төрт әлеуметтік топқа бөлінеді. Дипломдық жұмысқа мақсат етіп қазақ тілінің халықтық тілден ұлттық тілге айналу үрдісін қадағалау болды. Оның материалы ретінде Қазақстанның аталған кезеңдегі, жалпы айтқанда, тарихи жағдайы, қоғамдық-өзгерістері алынды, дипломдық жұмыстың міндеттері ретінде сол кезеңде ғұмыр кешіп, қызмет еткен А.Байтұрсынұлы, М.Дулатов, С.Сейфуллин, С.Сәдуақасов секілді қайраткерлердің көзқарастарын пайдаландық.
Дипломдық жұмыстың тақырыбының өзектілігі – Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғанға дейін қазақ тілінің алдымен ұлттық тіл, сонан соң мемлекеттік тіл деңгейі мәртебесін алу жолдарын қарастыру.
Дипломдық жұмыстың «ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы Қазақстандағы өзгерістер» деп аталатын алғашқы тарауында тарихи-әлеуметтік жағдайды, саяси өзгерістерді, экономикалық жағдайды суреттеп, осы мәселелермен тығыз байланысты жер, тіл, мемлекеттік мәселелері талданды да, «Қазақ зиялылары қазақ тілінің мәртебесі жайында» деп талатын екінші тарауда А.Байтұрсынұлы, М.Дулатов, С.Сейфуллин, С.Сәдуақасұлы секілді қоғам қайраткерлерінің аталған тақырып бойынша көзқарастары сараланады.
«ХХ ғасырдың басындағы оқу-ағарту мәселесі» деген үшінші тарауда ұлт зиялыларының қарастырып отырған дәуірдегі әліппе және оқу-ағарту жайлы пікірлері сөз болады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ахмедов Ғ.Таңдамалы шығармалар жинағы.2-том.Естеліктер мен деректемелер.-Алматы:Жібек жолы,2005.- 280 бет
2. Мусин Ч.Қазақстан тарихы.Алматы,2005.- 592 бет.
3.Қазақстан тарихи көне заманнан бүгінге дейін.Очерк.Алматы:Дәуір,1994.-446бет.
4.Энциклопедия «Айқап».Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Басредакциясы. Алматы,1995.-366 бет.
5.Әбдіманов Ө. «Қазақ» газеті.-Алматы:Қазақстан, 1993.-168 бет.
6. «Қазақ» газеті.-Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы,1998.-560 бет.
7. Хасанов Б.Языки народов Казахстана и их взаимодействие.Алма-Ата: Наука,1976.-216 бет.
8.Жарықбаев Қ,Қалиев С. Қазақ тілім-тәрбиесі.-Алматы:Санат,1995.-352 бет.
9.Әлем:Альманах:Өлеңдер, очерктер, әңгімелер.-Алматы:Жазушы,1991.-496бет
10.ХХ ғасырдағы қазақ әдеби тілі.Астана:Елорда,2000.-344 бет.
11. Бөкейханов Ә.Шығармалары.-Алматы:Қазақстан,1994.-384 бет.
12. Бес арыс:Естеліктер, эсселер және зерттеу мақалалар.-Алматы:Жалын,1992.-544 бет.
13. Мажитаева Ш. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдеби тілі.-Қарағанды:ҚарМУ баспасы,2004.-189 бет.
14. Әбілқасымов Б. Алғашқы қазақ газеттерінің тілі.-Алматы:Ғылым,1971.-184 бет.
15. Дала уалаятының газеті.-Алматы:Ғылым,1994.-816 бет.
16. Сыздықова Р.Ахмет Байтұрсынов.-Алматы:Білім,1990.-52 бет.
17. Дулатұлы М.Бес томдық шығармалар жинағы. 2-том.-Алматы:Мектеп,2003.-426 бет.
18. Ахметтану бастамалары:Оқу-әдістемелік құрал.-Қарағанды: Болашақ баспа,2005.-207 бет.
19. Дулатұлы М.Бес томдық шығармалар жинағы. 3-том.-Алматы:Мектеп,2003.-236 бет.
20.Байтұрсынов А.Тіл тағылымы.-Алматы:Ана тілі,1992.-455 бет.
21.Егемен Қазақстан.28 қаңтар.2000жыл. Тұрсынбек Кәкішұлы.Сәкен тілі майданда.
22. Сейфуллин С. Бес томдық шығармалар жинағы.5-том.-Алматы:Жазушы,1986.-304 бет.
23.Кәкішұлы Т. Пенденің бәрі азамат емес// Сәкен Сейфуллин және қазақ руханияты.- Қарағанды: Қар МУ.-Б.З-16.
24.Садуақасұлы С.Екі томдық шығармалар жинағы.1-том.-Алматы:Алаш,2003.-360 бет.
25.Садуақасұлы С.Екі томдық шығармалар жинағы.2-том.-Алматы:Алаш,2003.-532 бет.
26.Мырзахметұлы М.Әуезов және Абай.-Алматы:Қазақстан,1996.-272 бет.
27. Қамзабекұлы Д.Смағұл Сәдуақасұлы.-Алматы:Қазақстан,1996.-256 бет.
        
        ЖОСПАР
І
КІРІСПЕ.....................................................................
................................... 3 - 4
І тарау.ХХ ғасырдың 1920-30 жылдарындағы Қазақстандағы өзгерістер 5 - ... ... ... жағдай
............................................ 5 - ... ... ... өзгерістер
..................................................................... 6 - ... ХХ ... ... ... 8 - ... ... ... жер, тіл, ... 9 - ... ... ... ... ... ... мәртебесі
жайында..................... 24-41
2.1 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ХХ ... басындағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... көзқарастары.......................
48-52
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
............................ 53
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР.......................................................... 54-55
КІРІСПЕ
Әлемдегі тілдерді классификациялаудың төрт қағидасының бірі ... ... ... ... ... бойынша жіктеу.
Қызметтік қағида:
1) тіл мен оның иесі ... ... ... ... ... ... атқаратын қызметін,
3) тілдің этникалық аймақтан тыс ... ... ... ... ... етіп алып отырғанымыз – қазақ тілінің ХХ ғасырдың 20-
жылдарындағы қоғамдық қызметі.
Қызметтік ... ... ... тілдермен диалектілер тайпалық,
ұлыстық, халықтық, ұлттық деген төрт әлеуметтік топқа ... ... ... етіп ... ... ... ... ұлттық тілге айналу
үрдісін қадағалау болды. Оның материалы ретінде ... ... ... ... тарихи жағдайы, қоғамдық-өзгерістері алынды,
дипломдық жұмыстың міндеттері ретінде сол кезеңде ғұмыр ... ... ... ... С.Сейфуллин, С.Сәдуақасов ... ... ... ... ... ...... Республикасы
тәуелсіздік алғанға дейін қазақ тілінің ... ... тіл, ... ... тіл ... мәртебесін алу жолдарын қарастыру.
Дипломдық жұмыстың «ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы Қазақстандағы
өзгерістер» деп аталатын ... ... ... жағдайды,
саяси өзгерістерді, экономикалық жағдайды суреттеп, осы мәселелермен тығыз
байланысты жер, тіл, мемлекеттік ... ... да, ... ... ... ... ... деп талатын екінші тарауда
А.Байтұрсынұлы, М.Дулатов, ... ... ... қоғам
қайраткерлерінің аталған тақырып ... ... ... ... ... ... мәселесі» деген үшінші тарауда ұлт
зиялыларының қарастырып отырған дәуірдегі әліппе және ... ... сөз ... тарау. 1920-1930 жылдардағы Қазақстандағы өзгерістер
1.1 Қазақстандағы тарихи - әлеуметтік ... ... ерте ... бері ... ... дамып,
бірінің орнын бірі басып отырады.
ХХ ғасырдың 20-30 жылдары қоғам дамуының рулық-патРиархалдық
сатысында ... ... ... енді феодалдық, капитализм дәуірлерін аттап
өтіп, социолизм қоғамын орнату жолына ... ... ... ел болғандықтан, Ресейде өтіп жатқан
тарихи оқиғалардың қазақ еліне, ... ... ... ... жылы Ақпан буржуазиялық-демократиялық революциясы нәтижесінде
царизмнің құлатылуы Ресейдің саяси күштерін өзгертті. Жеңген ... ... ... ... ... өкімет органдарын,
Кеңестерді құрды. Осы кезде Уақытша өкімет те өзінің мемлекет ... ... ... ... ... деген хабарды қазақ зиялылары, мемлекет
қайраткерлері қос өкіметтің билік басына ... ... ... алды.
Себебі, олардың үміті – автономиялы ел ... ... ... ... Кеңес өкіметі жалпыға бірдей теңдік әпереміз деп, барлық бұрын Патша
үкіметі құрамына енген елдерге уәде берді. Соның ... 1917 жылы ... ... тұңғыш қазақ съезі өтті. Онда қаралған мәселелер: 1. ... ... а) жаңа ... ... ә) ... жасау; б) қалай жасау
жобасын шығарып, сайлау ... кісі ... 2. ... а) ... ... ә) барша мұсылмандар съезіне уәкілдер жіберу. 3. ... ... ... ... ... 4. Дін һәм ... 5. Жер ... 6. Сот: коронный һәм народный. 7. Земство. 8.
Баспасөздер. 9. Почтаны жөндеу. 10. Ақша мәселесі. 11. ... ... ... ... түсіру. 12. Соғыс һәм жұмысшылар. 13. Бүліншілік
жөніндегі мәселелер. [1,7]
Дегенмен де бұл съездің қазақ жұртшылығына ... аз ... ... жүзінде қалды.
Одан кейін 1917 жылы 21-28 шілдеде Орынборда ... ... ... бастауымен тағы да съезд шақырылды. Бұнда да ... ... ... Бұл ... бірі ... партиясын құру еді. Соның
нәтижесінде «Алаш» партиясы құрылды. Партия нақтылы ... ... ... ... ... мүддені қорғағанымен ұзақ өмір сүре алмады.
«Алашорда» іс жүзінде 1918 жылдың ортасынан 1919 ... ... ... ... жыл ... ғана өмір сүрген. [1,21]
Сөйтіп, Патша өкіметі қазақ жерінің саяси - әлеуметтік, экономикалық
дамуына тек отарлық ... ... ... қарап, қазақ халқының ұлт
ретінде дамуына мүмкіндік бермесе, қазақ ... ... ... ... ... ... құру – Алаш қозғалысы – тоталитарлық өктемдік пен
империялық ... ... ... қала ... ... ... ... өкіметінің орнауына ат ... ... ... ... ... жеке ... ... белең алады.
Қазақстан Ресей ... ... ... ... ... ... ұлт
ретінде жоюдың әдіс – тәсілдерін басынан өткереді.
Республикамызда ... ... ... ... ... ... әлеуметтік жағдайына да ықпалын тигізбей қоймайды. ... ... ... да, ... сауатын ашу, кадр даярлау, мәдени
ошақтардың өркендеуі, ... ... ... ... ... ... кітап шығару ісі, қазақ ... ... ... ... ... ... салына бастауы, жоғарғы оқу орындарының
пайда болуы бұрынғы жылдармен салыстырғанда едәуір тез, жанданып дамуы орын
алды.
1.2 Қоғамдық саяси өзгерістер
ХХ ... 20-30 ... ... ... саясатты
жүргізуде Кеңестердің рөлі күшейді.
Азамат соғысынан кейінгі 1920 жылы ашаршылық, 1921 жылы ... ... ... ... ... тигізбей қоймады. Кеңестер құрамына, жаңа
құрылысқа қарсылық туындады. Осы кезеңде ҚАКСР Орталық ... ... ... ... ... ... басқаруымен ел аралауға
шықты. Керуен әртүрлі қоғамдық жұмыстар жүргізді. ... ... іс ... ... ... ... жолға қойды. Мұның өзі
ұлттық, мемлекеттік жүйені ... ... ... ... ... астанасы Қызылордаға көшті. Қазақ жері мен
халқын біртұтас ұлттық мемлекетке біріктірудің республика үшін ... және ... ... ... ... ... ... жасалды.
1925 жылы Қазақстан облыстық партия комитеті өлкелік болып құрылды.
Бұл кезде қоғамда саяси ағарту жұмысына көп ... ... ... ... ... ... ... бірге 20-жылдардың екінші жартысынан бастап Қазақстанның
қоғамдық – саяси өмірінде ... ... ... ... Ол ... тоталитарлық жүйемен байланысты еді. Жеке басқа табынушылық дами
түсті. БК(б)П Қазақ Өлкелік комитетінің ... ... ... 1925 жылы
Ф.И.Голощекиннің келуі халыққа қысым жасау саясатының күшеюіне әкеп соқты.
Осы кезде Қазақстанның қоғамдық саяси өмірінде күрт ... ... ... ... ... жаппай жазалауға әкеліп ұрындырды.
1927-1929 ... ... ... мемлекет қайраткерлері, беделді
қызметкерлер, ... ... ... ... ... ... ұлтшылдықпен, жікшілдікпен уланған деп кінә тақты. 1937
жылы жаппай жазалау жүргізілді.
ХХ ғасырдың 20-жылдарының ... ... ... ... ... ... қозғалысының өкілдерін жазалау басталды. 1928 ... ... ... қайраткерлері де енді. Олардың қатарныда А.Байтұрсынов,
М.Дулатов, М.Жұмабаев. Ж.Аймауытовтар да бар еді. ... ... ... ... ... ... 1929-1931 жылдары қазақ интеллегенция
өкілдерінің он мыңнан астамы жаппай жазалауға ұшырады.
Сөйтіп, 20-жылдардың соңы мен ... ... ... ... - ... ... ... саласында бекіді. Күштеп ұжымдастыру
1937-1938 жылдары саяси жазалау дәуірінің қайғылы оқиғасымен сабақтасып
жатты. Республикада ...... ... ... ... идеологияның қыспағында болды.
1.3 Қазақстандағы ХХ ғасырдың басындағы экономикалық жағдай
ХХ ғасырдың басында қоғамда болып жатқан тарихи, ... ... ... ... ... да ... тигізбей
өткен жоқ. Осы жылдары қоғамда жаңа экономикалық саясат белең алды. Бұл
саясаттың кесапатын Қазақстан да ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығынан айқын
байқалды. Мәселен, егістік көлемі 1914 жылы 3,6 млн деседен 1922 жылы ... ... ... ... ... ... да ауыр халде болды. Өнеркәсіп те құлдырап кетті.
Себебі, Азамат соғысы ... ірі ... ... ... ... ... ... өнеркәсіп халық қажеттіліктерін қанағаттандыра
алмады. Ауыл шаруашылығына төнген апат 1921-1922 жылы ... ... ... ... ... ... ... Бұған халық наразы
болды. Соның әсерінен Кеңес өкіметі салғыртты салықпен ауыстырды. Саалықтың
мөлшері ... ... аз ... Оған ...... жерлерде
қуаңшылық болып, халықтың аштыққа ұшырауы.
20-жылдарыдың басындағы жер-су реформаларының ерекше маңызы болды.
Патша өкіметі тартып алған жерлер ... ... ... ... асыру үшін Қосшы одағы құрылды.
Кейіннен республикамыз халық шаруашылығын қалпына келтіруде ... ... ... ... ... ... түсті. Дегенмен
осындай жетістіктерге жеткенмен де, жаңа экономикалық саясат кезінде
өнеркәсіпті қалпына ... ... екі жыл ... 25-27 – жылдары
орындады. Өнеркәсіп саласында өндіргіш күштерді дамыту нашар ... ірі ... ... аз ... тек ... қана өндіретін шағын
түрлері жұмыс істеді.
Ауыл шаруашылығы да өте күрделі жағдайды ... ... ... ... ... ... ... шаруаларға жерді
бөлуде әсерін тигізбей қоймады. ... ... әлі де ... ... өз ... ... еді. Осы ... аса
ірі байлардың малын тәркілеу белең алды. ... бұл істе ... ... ... себебін тигізе алмады және тәркілеу
кезінде де ... ... ... ... ... тағы бір ... ... саясаты да жатады.
Пәрменді қарқынмен жүргізілген бұл істің ... ... ... жағдайына кері әсерін тигізбей қоймады. Ұжымдастыру да зорлық-
зомбылықпен ... ... ... ... санаспау елеулі
құлдырауларға жол ашты.
Қазақстандағы жүргізіліп жатқан саясат халықты сан ... ... ... ... ... да зиянын тигізді.
Сөйтіп, жаңа экономикалық саясат дамудың ... ... ... ... ... ... ... басындағы жер, тіл, мемлекет мәселесі
ХХ ғасырда ұлт зиялыларын ... кез ... ... ... ұлт ... ... негізгі белгілер болып саналатын жер,
тіл, ... ... осы ... де ... ... ... еді.
Осылардың алғашқысы және өте күрделі мәселе – жер ... ... ... ... ... ... ... Патша өкіметі
қазақ жеріне түрлі ұлт өкілдерін әкеп қоныстандыруы халқымыздың өз жерінен
өзі айырылу ... ... ... ... ... ... күн көрген қазақты қуаң далаға ығыстырып тастауы халық тұрмысының,
өмір сүру деңгейінің қиындап кетуіне әкеп соқты.
«Қазақ пайдасындағы ... ... ... көшіреді. Қай жөнменен
алып, қай орында көшіреді, оны қазақ ... ... ... ... ... ... ... бұйрықтары болса да, ол бұйрықтарды
мұндағылардың қайсылары орнына келтіріп, ... ... ... жол ... ... дейді де, біреулері жолмен істемей, жосып ... деп ... ... ұлт ... сол ... бір
жағынан қазақтың сауатсыздық деңгейінің ... ... ... ... жері деп, сол ... ... ... тартып алуына
күйінеді. Ғалымның басшылығымен шыққан ... ... де бұл ... ... жиі-жиі халық назарына ұсынылып тұрды.
«Қазақ» газеті жарыққа шыққан тұс бұл ... ... ... ... ... қауіп, үлкен қасірет болатын. Сондықтан да ... осы бір ... ... ... ол ... ... пікірлерге араласпауы мүмкін емес еді. «Қазіргі қазақ мәселелерінің
ең зоры – жер ... Бұл ... ... я өлі болу ... Бұл
турасында түсінік жетпей қаталасып, қазақты теріс жолға салғанымыз – ... ... ... мойнымызға жүктегеніміз. Сондықтан бұл турасында
қазаққа ақыл ... ... һәм ... да қата ... ... ашық сөйлескеніміз абзал» деді ... ... ... ... газеті «Уақытта» жарияланған бір пікірге байланысты жазылған
«Адаспаған мәселе турасында» деген мақаласында [5,62].
Бұл жерде ғалымның айтпақ ойы - ... ... ... ... ... ... ұлттың қамын ойламай, үстірт қарап
отырықшылдықты қуанышпен қарсы алуы.
Халқымыздың жерін зорлықпен тартып ... ... ... ... сол ... ... дұрыс бөлмеу зиянын, дәлірек айтқанда,
тартып алуы қазақ халқына әлі де зиянын ... ... ... ... ... ... жаз ... айтты: Біз қазақ
жері туралы екі жолмен іс қыламыз. Бірі – закон жолы, ... – еп ... ... ... деп. Ол ебін ... 20 пунктында
айтқан: қазақ өзі он бестен жер аламын деп тілесе, тілегін қабыл ету ... Соны ... ... бәрін де өзі тіледіге келтірмекші. Переселен
чиновниктері қазақтың мойынын иіп, басын сол ноқтаға ... үшін ... ... ... ... ... ... әйтпесе жеріңді аламын
деп қазақты ... ... ... ... ... ... һәм ноғай
бауырларымыздың матбуғаты көмекші болды. Бұлар қазаққа қастық ойлап емес,
достық қыламыз деп ... ... ... істің негізі не екенін ... ... ... ... ... ... жер ... жақсы
білмегендіктен қателесті»[5,66] – деп қазақтың орға жығылғанын жазды. ... ... ... беттерінде ұлт зиялыларының жер мәселесіне келгенде
ерекше ден қойып, өз ... өз ... ... қалуы керектігін ашып
айтқан пікірлері көрініс тапты.
«Қоныстандырудың, орыс мұжықтарына жерді көптеп ... түбі ... ... ... 1910 жылы – ақ ... ... ... и массовом переселении крестьян в киргизскую степь весьма ... ее ... ... ... ... нежели крестьянское хозяйство успеет
принять более интенсивную форму. Киргизская степь лишившись вековой ... ... и, при ... ... ... хозяйство
перестанет давать урожай. Здесь повторятся знакомые неурожай юго-восточной
России. Распылив превосходные пастбища киргизской степи и ... ее ... ... окажется у разбитого корыта, а киргизы, лишившись к
тому ... ... ... ... ... [5,66] ... та ... өкіметінің отаршылдық саясатын әдейі қазақты жерінен
айыруды ... ... ... ... көз ... етіп
дәлелдеген болатын.
Ұлт зиялылары халық бірлігін сақтауға тырысты. «Жер ... ... ... ұлт ... ... А.Байтұрсыновтың жер
мәселесіне байланысты «Жер жалдау айынан», «Қазақ жерін алу турасындағы
низам», ... ... ... һәм жер ... т.б. ... жарық
көрді. Мақалаларында ұлтына деген шын жанашырлық ... ашық ... ... басындағы екінші бір күрделі мәселе оқу-ағарту ісі болатын.
Елімізде жаңа жүйеде оқыту ... ... ... ... бастады.
Оның ішінде ересек жастағылардың да сауатын ашатын мектептер құрылды.
«Если в 1925/26 учебном году ... ... ... ... ... среди
казахов 12%, русских – 39,1%, узбеков – 13,4%, то в 1931/32 учебном году
этот процент ... ... ... ... до 72,7, русских – 92 и
узбеков - 75%. К ... ... в ... было 7110 ... из них ... и семилетних; в школах учились свыше 600 тыс. Учащихся, то есть по
сравнению с 1925/26 количество учащихся – в три ... ... на ... ... в ... раз». [7,38]
Сол кездің саясатымен тығыз байланысты орыс-қазақ мектептері ... ... ... ... ... біліммен сусындатуды емес, өз
саясаттарын жүргізетін кадрлар ... ... ... ... ерекше
көңіл бөлді.
Миссионерлік саясаттағы үкімет қазақ ... ... ... ... ашылуына тыйым салды. Сол кездегі жұмыс істеп тұрған
медреселерді қатаң бақылауға алды. ... ... ... балаларын
қазақша медресе – мектепте оқытқысы келетін қазақтар оқу орны бастықтарынан
арнайы рұқсат куәлік ... әр ... үшін 50 тиын алым ... ... ... өз бетінше оқытқандарға бірінші жолы 10 сом, екінші
жолы 30 сом айып ... Бұл ... ... рет ... ... ... 15 тәулікке дейін қамауға алынып, одан әрі ... ... ... ... ... ... [5,11]
Ғалым Ахмет Байтұрсыновтың «Оқу жайында» мақаласындағы «Орысша һәм
қазақша оқудың екеуін де керегінше пайдалану үшін, ... ұлы әр ... ... іс ... ... ... ... қазақша мектеп салып
бермейді, қазақтың қазақша оқуын ... ... ... ... тәртіпке қою, қазақша оқуды халыққа ... - ... ... пікірінен сол замандағы оқу ісінің саясатпен тығыз
байланысты болғанын көреміз. Сөйтіп Ресей орыстандыру саясатын ... ... ... ... ... өз ... ... ниетімен әрі
қарай дамыта берді. Алайда, Патша ... ... ... ... ... бір ...... мұсылман мектеп – медреселеріне тыйым ... ... ... ... ... ... әрі қазақ жастары тілмаштық,
іс жүргізу ... ... місе ... әрі қарай оқу деңгейлерін
жоғарылатып, өз саясаттарына қарсы шығады деп ... ... ... ... ... ... саны да күрт төмендеді. Кейінен билік
басына Кеңес үкіметі келген кезде мәдени ағарту ... ... ... өзінің оң нәтижесін ... ... саны да ... ... ... саны әлі де болса жоғары болды. Мәселен, 1924
жылы сауатсыздар саны 84,5 ... ... 1926 ... ... ... хат танымайтын 14 жастан 16 жасқа дейінгі ересек балалар саны
294107 адам ( ... ... ... 72%-і, хат ... ... ... саны 1378145 адам) барлық осы жастағылардың 73,6%-і еді.
[10,170] Сауатсыздықты ... ... оң ... ... ... жетіспеуі, қазақ тілінде оқу құралдарының жоқ болуы ... ... ең ... ... бірі – ... ... яғни өз
басқару жүйемізді қалыптастыруға деген талпыныс мәселелері. Патша өкіметі
ұлт ретінде қазақ елін тарих сахнасынан жоюды ... ... етіп ... ... айтсақ, кейінгі кездегі Кеңес үкіметі орнаған кезде де
Ресей мемлекетінің де ... ... осы ... еді. ... ... ... мәдениетті елдер қатарына қосамыз деп, ... ... жері деп, ... ... алдап алды, одан кейін ұлтымыздың
ана тілін қазақ тілін орыс ... ... ұлт ... ... ... ... Сөйтіп, жалпы қазақ деген халықты, атауды ... ... ... ... Сол ... ұлт ... зиялылар қауымы осы
көзделген мақсаттарға қарсы ... Олар ... ... ... ... ... ... еліміздің елдігін, жерін, тәуелсіздігін
қорғап сөз додасына түсті. Алайда бір-бірімен ортақтаспай, осы ... ... ... ... бірлесіп күресе алмады. Осы мақсатта
әртүрлі партиялар аша ... ... ... бірі - ... ... ... жіберілген Қарқаралы петициясы.
Петицияда жер мәселесі, земство, мүфти, яғни қазақ халқының өз мүфтиі болуы
керек ... ... ... көздеген. Бұл петицияны кейбір зерттеушілер
кейін Алашорда үкіметінің құрылуының алғашқы нысаны деп ... ... ... Ресейдің отарлау саястына білдірген алғашқы қарсылық деп
ұғыну керек. Алашорда ... өз ... ... халқына автономия алып беруді
мақсат тұтты. Осы мақсатта Ұлт ... ... ... «Алаш» партиясының
Бағдарламасы бекітілді. Ол негізгі 10 бөлімнен тұрады. ... 1. ... ... ... ... ... 2. Ресей құрамында қазақ
ұлт автономиясын құру; 3. ... ... тең ... ... 4. ... дінді мемлекеттен ажыратып шығару; 5. Елдегі билік және сот ... Елді ... ... және ... ... құру; 7. Халықтың табысына
қарай салық салу; 8. ... ... 9. ... және ... ... 10. ... Осы ... ішінде біздің тақырыбымызға қатыстыларына
тоқталып өтейік.
ІІ. ... ... ... ... ... бәрі бір ... ... өзінде болып, Россия республикасының Федерациялы бір ағзасы болу...
Х. Жер мәселесі. Учредительное собрание негізгі ... ... ... ... ... жұртқа берілсін деу; қазақ жер сыбағасын
отырған жерлерден алып ... ... ... ... мұжық келмеуі,
бұрын алынған жерлердің мұжық ... ... ... [11,261] –
деген келелі мәселелерді қозғап еді, ... ... ... алашордашылдарды
да өз дегеніне жібермеді. Олардың жеке өз алдына ... ... ... сол ... ... ... ... белгілі.
Ғасыр басындағы халықтың ұлттық белгісін айқындайтын негізі- тіл
мәселесі де өзінің өзектілігін ... жоқ. Тіл – ... ... түрлі
қызметтер атқаратын, халықтың халықтығын ... ... ... ... ... өмір ... ел тарихы жанданса, тіл де жанданады, ... ол да ... ... әртүрлі дедік. Соның ішіндегі негізгісінің бірі
болып әлеуметтік қызметі қарастырылады. Бұл ... ... ... ... байланыстылығынан келіп туындайды. Қазіргі кезде тілдің бұл қызметіне
байланысты мәселелерді тіл білімініің бір саласы - ... ... ... ... ... ... ... зерттейді. Ел
тарихи мен ұлт тілі бір-бірімен тығыз байланыста қарастырылады. Бұндағы ... ... ... ... ... ... органдарының жүргізетін
тілдік саясаты. Енді қазақ ... ... ... даму ... ... төңкерісіне дейін қазақ тілі халықтың ... ... ... ... ... көрініс берді. Ауызша өмір сүрген
халық тілі жазбаға әлі де ... ... түсе ... еді. ... өмір сүру ... ... ... тығыз байланыста
қарастырылатындықтан, араб шапқыншылығының әсерінен ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін жете аша алмай жазба тіл
деңгейіне ... ... Қай ... ... ... да, ... ... жүйесімен байланысты болып келеді. Сондықтан тілдердің
әлеуметтік лингвистикада классификациялануы да ұлтты басқару формасымен
сараланады.
Зерттеуші ... өз ... ... ... ... ... бөліп қарастырған. Мәселен,
«В развитии социальный функции казахского языка мы считаем ... ... ... периоды:
І. 1918 - 1923/24;
ІІ. 1924 – 1927/28;
ІІІ. 1929 – 1940/41;
ІV. 1941 – 1945;
V. 1946 – по настоящее время» [7,46] – деп бес ... ... ... ... ... ... осы дәуірлеріне сәйкес қандай рөл
атқарғанын, мемлекет тарапынан, дәлірек айтқанда, кеңестік ... ... ... ... дәлелдеп, оң қырынан жазған. Мәселен,
« Комиссия установливала срок изучения казахского языка. По ... ... не ... ... ... должны были уступить свои месты
работникам, знающим казахский язык...» ... этом ... ... с 1926 г, ... язык ... введен в программу
школ 2-й степени, где обучались дети европейцев. Если ... язык ... гг. ... лишь как язык ... ... то ... ... он начал выполнять ... ... ... и ... ... ... ... издание книг на казахском языке как по
числу ... так и по ... и по ... ... ... ... тілінің де басқа дамыған тілдер
деңгейіне қосылып, «мемлекет тілі» деген дәрежеде ... одан да ... ... Тілге жанашырлықпен қараған.
Тілдің тіл ретінде өмір сүріп жандануына оның мемлекет ... ... ... да ерекше әсер етеді. Осы мақсатта ғасыр басында
зиялылар қауымы 1905 жылы жіберген Қарқаралы ... 14 ... ... ... біздің қарастырып отырған объектімізге керек ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде оқыту; интернат, пансионат, жоғары
оқу ... ... ... ... ... ... Болыстық кеңселер мен халық соттарда істі қазақ тілінде қабылдау
правосын қалпына келтіру; қызметке ... ... ... ... Сот ісін ... тілінде жүргізу; [11,210]
Алайда, бұл міндеттердің барлығы дерлік өз ... ... ... петицияға қосымша ретінде Ресей ішкі ... ... ... ... ... ... Бұл арызда алғашқыға қарағанда нақты ... ... Оның ... ... сөз етіп отырған тақырыбымызға
байланысты. Атап айтқанда:
1. Жергілікті ... ... ... ... ... олар білімді адамдардан
сайлау жолымен қойылсын. Білімді адамдар бізде баршылық.
2. Іс қағаздары қазақша жүргізілсін. Песір, стажник, шабарман ... ... тек ... ... ... ... ... қазақша жақсы білетін болсын. Тергеу
қазақша жүргізілсін, адвокаттар ... ... ... ... ... ... ... 1905 жылдың 20 маусымында
жіберген ... ... ... беруге қамқорлық жасалсын, ... ... ... ... ... де ... қазақ тілінде
цензурасыз газет шығарылсын, баспахана ашылсын, ... ... сот – ... ... іс ... қазақша жүргізілсін,
қазақтардың өз тілінде жазған арыздары қаралсын, заңгер қазақтар қызметке
алынсын деген талаптар ... [13,12]. Бұл ... сол ... де ... ... ... жағдай, тілдік мәртебесі төмен деңгейде
болғандығын, ұлт зиялыларын тіл ... ... ... көреміз.
Ұлт жанашырларының бірі Ә.Бөкейхановтың мына сөзінен сол кезеңдегі
тіл мәртебесі жайлы ... өзі ұлт ... ... ... ... ... қиын ... Мәселен,
«Қазақ тілі бір болса, мұсылман бірігуіне жақсы, законда татар тілі болсын
деп ... ... ... ... ... өзге ... де Хасан ғата
пікірін қабылдайтын көрінеді.
Бақытжан ағамыз қазақта тіл жоқ ... Көп ... ... сиез
рухани мекеме қағазы «татар-түрік» тілімен жазылсын деді. Біз ... ... ... деп ... ... ... қалатын болған соң.
Түбінде біздің қазақ тілі, бізден тіл тұқымы бір өзге ... ... ... ... ғой. ... ... біздің қазақ
тілі өз бәйгесін алар: Абай, Ахмет, Мир Якуб, Шаһкерім, Тарғыннан ... біл ... тұр ... деп ... ... тілі жайлы
көзқарасына наразы болып, келер күннен үміт күтеді. Алайда, кеңес үкіметі
орнағаннан ... де, тіл ... өз ... ... ... ... «Тіл – ... жаны. Өз тілін білмеген ел
болмайды. Тілінен ... жұрт – ... ... ... пен ... ... ... елдің тілін көркейтіп, ... ... ... ... ... қалған тіл – шатасқан тіл. Ол ел – сорлы ел, мұндай
елдің тілі бұзылмай қоймайды... Ана тілін ... ... жат ... ... зор ... [8,255] ... ... да ана тіліне деген біріншіден,
ғалымның жеке көзқарасын аңғарсақ, екіншіден сол ... ана ... ... ... ... беретінін байқау қиын емес.
«Дала уәләяты» газетінде де нақты талып етіліп қойылмаса да, тіл
мәселесі әредік сөз ... ... ... ... газеті екеуінде сол
кездегі ұлт зиялыларының тілдің ... ... ... осы ... ... қозғалды.
«Дала уәләяты» газеті бетінде қазақ тілінің сол кездегі хал-
жағдайы, оның ... ... ... ... ... ... ... көтеріп, пікірталас ұйымдастырып отырды.[14,20] Газет
беттеріндегі материалдарды салыстырсақ, ... көбі ... ... жоқ ... наразылық сыңайын білдіріп жазылған. ... ... ... ... ... сұрақ төңірегінде біраз мақалалар
жарық көрді. Бұл мақалаларда медресе қандай бағытта жұмыс істеуі ... ... ... бірге, қандай тілде оқытылу керек деген сауалға да
жауап ... ... ... жоғарыдағы айтылған мәселелерде қазақ
тілінде оқытса артық, жақсы ... еді. ... онда ... ... Бұл секілді медреселердің ұстаздарының оқуы терең болмаса да
бала оқытуды жақсы үйрететін кісі болсын» ... ... мына бір ... ( «Тіл сақтаушылық» Уалиолла
Халили Қостанайдан ) ... ... ... ... ... ... милләтке қызмет етушілеріміз бір жағынан ... ... ... ... ... ... ... Бұл замандағы
педогогтардың пікіріне қарағанда бала ең кемі 3 жыл яки 4 жыл ана ... ... ... Біз ... ... сол 3 жыл ... өз тілімізде
кітаптар оқыған сияқты татар тілінен де хабарсыз етпеске керек. Әбптейі
(жаңаша) ... ... бала ... ... ... ... ... барып жоғары сыныпқа кіреді, оның дәріс кітаптарына ... бұл да ... бір ... [4,114] – деп сол кездегі ... ... ... ... ... бір ... ана ... екінші жақтан жоғарғы білімді жалғастыра алмай ... ... ... ... ... жазушы Ә.Бөкейханов съезде ... ... ... ... жобасында жазылған екен, рухани мекемелерде
қағаз ... ... ... деп. Бұл ... ... ... ыңғайсыз екені
көзге көрініп тұр. Түрік заты халыққа біздің қазақтай бір жерде тізе ... ... ... ел жоқ. ... ... ... ... біз кітап жазып,
журнал, газет шығара бастағанымыз осы үш-төрт жылдың ғана ... ... ... ... тілі ... қазақта» [11,187] – деп съезд шығарған
шешімге қарсы болып, қазақ тілін татар тілінен кем ... жөн емес ... ... ... артықшылығын көрсетуге тырысады.
«Қазақ» газеті шығып тұрғанда ұлт зиялылары сол кездегі саясаттың
астарының тереңде екенін тез ... ... ... «Өз ... ... ... жазған жұрттың ұлттығы еш уақытта адамы құрымай жоғалмайды.
Ұлттың сақталуына да, жоғалуына да себеп ... ... ең ...
тіл. Сөзі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады. Өз ... ... ... ... ... сол ... тілін аздыруға тырысады. Егерде біз қазақ деген
ұлт болып тұруды тілесек, қарнымыз ашпас қамын ... ... ... ... ... ... жасынан оқуға түссе, оқыған тілі басқа болса,
жазғанда сол ... үлгі алып ... олар ... ... жазуға
әдеттенер? Мұнан былай да өз бетімізбен жүре берсек, ақтығында ... ... ... ... ... ... ... жазу ұят көрінер,
сонан соң қазақша сөйлеу ұят көрінер, онан әрі не болары ... [16,15] ... ... сол ... ... ... бара ... шырылдайды.
«Қазақ» газетінде сонымен қатар сол замандағы съездердің шығарған
оқу мәселесіне байланысты қаулылары да ... ... ... Мектептерде
байланысты қарастырылған мәселелердің ішінде:
1.Бұратаналар школында оқу ана тілінде болсын;
2.Орыс тілі үш жылдан ... ... ... мен әйел ... ... ... ... басқа бұратаналарға арналып, орта һәм жоғарғы
дәрежелі школдар ашылсын; [6,389] - ... ... ... ... ... ... ... қабылданған.
Алаш партиясы бағдарламасында да ұлт зиялылары тіл мәселесіне ... ... ... бөле ... ... ... тілінің қоғамдық -
әлеуметтік қызметіне ерекше көңіл бөлген 9-тарау «Ғылым-білім үйрену» деп
аталды. ... ... ... ... де ... ашық һәм ақысыз болуы: жұртқа жалпы
оқу жайылуы. Бастауыш мектептерінде ана тілінде оқуы; қазақтың өз ... ... ... ... оқу жолы өз алды ... түрінде болуы;
хүкімет оқу ісіне кіріспеуі; мұғалімдер мен профессорлар өзара сайлаумен
қойылуы; ел ішінде кітапханалар ашылуы.» ... ... ... ... съездерде де бұл іс ... ... ... Өздерінің бағдарламасында белгілеген мәселелерді
бірте-бірте іс жүзіне асыра бастады. Бастауыш ... ... үш ... ана ... ... керек деген мәселені қозғады. Мәселен,
V. Билік һәм сот, Һәр ... ... пен соты ... ... қарай болуы.
Би һәм судья жергілікті жұрттың тілін білу. Қазақ көп жерде сот тілі қазақ
тілі болуы. [3,309]
Сонымен ... ... ... ... оқу ... ашу, яғни ... деңгейіне көтерілу керек деп үндеу тастайды.
Әуел бастан қазақ тілі ... ... ... ... ... еді. ... Кеңес үкіметі құрылған кезде де жоғары деңгейден
көрінуі мүмкін болмай қалды. Бұл кезеңде де ұлт ... тіл ... ... ... ... заманынан бері қазақты тілінен, дінінен айыру іс-
әрекеті кейінгі үкіметтің құрылып орнығуында ашық көрінбесе де, ... асып ... ... ... ... басына келгенде, дәлірек айтқанда біз
қарастырып отырған жылдары көптеген зерттеушілердің айтуынша ... ... ... ... ... ... оқу ... қазақ
баспасөздері пайда болып дамыды дейді.
Осы мақсатпен 1923 жылы қараша айында тіл туралы ... ... Бұл ... ... тілі орыс тілімен қатар мемлекеттік дәрежеге
ие болып, мемлекет тілі болып ... ... ... қоғамдық
мекемелерде іс қағаздарын орыс тілімен бірге қазақ тілі ресми тіл ... ... сол ... аз да ... ... ... ... өсуіне
жағдай жасады. Алайда, отызыншы жылдары тіл тағдыры мүшкіл халде болды. Ана
тіліміз ресми тіл болу, ғылым тілі болу, ... ... ... тілі ... біртіндеп, саясаттың ықпалымен айрыла бастады. Қазақ тілінің осы
кездері ресми тіл ... ... ... мектепте, жоғарғы оқу
орындарында оқу-оқыту қызметінен де ... ... ... ... ... ... едәуір болса да артты,
қолданылу аясы кеңіді. Бұны ... ... әр ... өзіндік тіліне,
әдет-ғұрпына тыйым салынбайды деген сөз жүзінде ... ... ... аз да ... әсері болды.
1920 жылы қазанда Қазақ АССР-ның Оқу халық комиссариаты құрылды. Оның
төрағасы болып ... ... 1921 жылы ... ... ... конференциясы шақырылды. Онда ... ... ... ... құру, кәсіптік-техникалық білім беру, саяси
тәрбие жұмысы т.б. ... ... ... ... ... кезеңдердің шеңберінен шыға алмаған әдебиеттердің бізге берері осы.
Алайда, ... ... ... ... ... ... мына ... жиылыстағы сөзін келтіре кету артық болмас.
«Қазақ тілін енгізу жөнінде жарлық, декреттерге қарамастан қазақ
тілін ... ... ... не ... жан жоқ. ... төрт жылдың ішінде
Орталық қазақ жерінен жұмысқа келген қызметкерлердің ішінен қазақ тілін
енгізуді аузына ... бір ... да ... ... Олар ... ... қызықсыз деп қарайды және Қазақстанда көп тұрмаймыз ғой ... ... жылы Орал ... ... ... ... ... еді, оған құлақ асқан ешкім болмады. Өткен төрт жылдың ... ... ... ... ... ... ... губерния
көлемінде өтіп еді, бірақ онда қазақтар тым аз болды. Республикамызда қазақ
тілінде 5 газет, орыс тілінде 17 ... ... ... 1 ... ... 6. ... саны 690, олардың 36 проценті қазақ, 64 проценті орыс
мектептері, оларда ... ... 29 ... ... 74 – орыс балалары.
[1,60] – деген Сәлімгерей Қаратілеуов көзқарасынан сол кездегі Лениннің
басшылығымен ... әр ... ... соның ішінде тілінің дамуына
кедергі жасалмай, керісінше жағдай жасалады ... ... ... бола қоймағаны айқын көрінеді.
Мәселен, белгілі ғалым, қоғам қайраткері, жазушы Сәкен Сейфуллиннің ... іс ... ... ... ... ... ... бар. Солардың
мазмұнына қарап, сол кездегі кейбір ... ұлт ... ... ... ... ... ... жоқтығын байқауға
болады.
ІІ тарау. Қазақ зиялылары қазақ ... ... ... ... Байтұрсынов
Ахмет Байтұрсынов көрнекті ғалым, тілші әрі ... ... ... жазушы, ақын, асқан талант иесі, дарынды адам ... ... ұт ... ... ... ... зор еңбек етті. Біз
ғалымның ана тілімізге байланысты еңбектерін қарастырамыз. Ұлт зиялылыраның
ішінде ана тілі жайлы көп сөз ... ... ... ... ... ... пікірлерін сол кездердегі баспа беттерінде жариялап отырған.
Ахмет Байтұрсынұлы Кеңес үкіметінің билігін мойындаған кезеңде ... ... ... АССР – і ... ... ... ... 1921-
1922 жылдары Өлкелік Халық Комиссариаты жанындағы Академиялық Орталықтың
төрағасы ... ... ... ... ... Ағарту Комиссариаты
жанындағы Ғылым-әдеби комиссиясының председателі, Қазақ өлкесін зерттеу
қоғамының ... ... ... қоғамдық қызметтерде беделді
орындарда жұмыс істейді.
Ғалымның қазақ тілін жетілдіру, қазақ ... ... ... әліпби жасау жөніндегі идеяларын алғаш «Айқап» журналынан көруге
болады. Қазақ тілінің тағдыры жайлы, тіл ... ... ... ... және ... тілдің көркемдік деңгейін, қоғамдық өмірдегі рөлін
көтеру жолында ұлт зиялыларымен бірге елеулі қызмет атқарды.
Ғалымның араб әліпбиіне негіздеп жасаған әліпбиі жайлы сол ... ... ... ... ... дау ... оны ... де болды. Сол кезде М.Дулатов ғалымның реформалаған жазуын
жақтап «Жазу тәртібі» деген мақала жазды. ... ... ... ... ... негізінде түзіп, қазақ халқының тілдік ... жазу ... ... тұңғыш қадамын жасағаны айтылады.
Ғалымның 24 таңбадан тұратын жаңа бір араб – ... жазу ... ... оған ... Міржақыптың оң пікірде екені жазылып, ұсынысы да
айтылады. Мақаланың ... ... ... ... аяғы ... тартысқа
ұласады. Әсіресе, Ш.Жияшевтің «Бірге қозғалайық» ... ... ... ... ... ұлы ... қарсы шықты деп, қазақты
түркің тіліндегі ортақ жазудвн бөлектегің ... деп ... Сол ... ... ... ... қарсы бірнеше мақала жазды.
М.Дулатов Ахметті жақтап, Жияшевтің қате пікірін ... ... ... кісі ... ... жазу ... ... өз алдына
тексеруден бұрын, ноғайлардың әліппе жазушыларынан басқа жол іздегені үшін
қатты ренжіген. Ахмет Байтұрсынов ноғай жазушыларын ... ... ... қанша дыбыс болса сонша белгі көрсетіп, ... ... ... ... жазу-оқуды оңайлатқан. Сынаушы да осының арасын
көздеу керек еді. Ахмет ... бұл ... жаңа ... ... ... ... де жаңа тәртіп деген сөз, екеуінің ... ... – бір. ... ... ... балаларын өз тілінде
үйрету үшін жеңілдікті басқа бір ретпенен тапса, ноғай жазушылары ... ... [17,54] – деп, ... ... 13 ... ... ... оқуға қиын болғанын, ғалым жасап отырған жазу ... ... ... өз ... да ... ... Жалпы түрік жазуын
жақтаушылар, көсемі Гаспринский болып, түркі тектес халықтардың әдеби тілін
бөлшектеуге қарсылық білдіреді. Ғалымның терең ... өз ... ... ... жазу деп ... ... бар дыбыстың бас-басына арналған
белгісі бар болса. Осы күнгі жазуымыздың дыбыс ... ... ... Бір ... ... түрлі дыбыстарды жазамыз... Бірдей жазылған
сөзді қалай һер ... ... ... ... деп бала қиналмай ма? Сондықтан
әуелі оқу құралын сайлаудан бұрын, жазуымыздың ... ... ... ... [4,176]. ... ... Байтұрсынов қазақ жазуын бір ... ... ... ... ... мен оны ... ... туралы
пікірлерін «Айқаптың» 1912 жылғы 9-10 нөмірлерінде ... ... ... ... жазып, онда қазақ дыбыстарын білдірмейтін кейбір араб
таңбаларын қазақ алфавитіне енгізбеу ... ... ... ... үшін оның алдына дәйкеші дейтін таңба қою қажеттігін дәлелдейді.
Одан кейін «Қазақ» газетінде «Жазу мәселесі» деген көлемді ... ... ... ... ... ... жанындағы өзінің пікірлерін айтады.
Сөйтіп, әрі қарайғы ізденістерінде араб графикасын қазақ жазуы үшін былайша
лайықтап алуды ұсынады:
1)қазақ жазуы үшін араб ... жуан ... ... ... ... ... дыбыстардың әрқайсысына таңба белгілеу, 3) к,г
дыбыстарынан басқа дауыссыз ... ... ... ... үшін ... ... дәйекші таңба қою. Бұлайша түзілген ... ... ... ... әдісіне сай келетіндігі байқалады.
А.Байтұрсыновтың араб жазуын қазақ тіліне икемдеген нұсқасын ... ... ... ... ... реформасы қазақ тілінің
табиғатына, яғни дыбыс үндестігі заңдылығына сүйеніп, ғылыми ... ... ... ... ... әліпбиін жасап шығарды.
Бұл жұмысты ғалым 1910 жылдан бастап қолға алған. Ғалым басылымда
жазудың ... ... ... Ғалым жасаған әліпби 1912
жылдардан бастап қолданысқа түсе бастайды. Сол кездерде бұл әліпбиді «жаңа
емле» деп ... 1915 ... ... осы емле ... он ... кітап
басылып шыққан. 1913 жылдары «жаңа емле» мұсылман медреселерінде, қазақ-
орыс мектептерінде қолданыла ... Араб ... ... ... ... білімпаздарының тұңғыш съезінде ресми түрде талқыланады. Бұл
съезде Р.Сыздықованың ... алты ... күн ... ... ... яғни ... ережелері, 2) әліпби (яғни алфавит, графика
мәселесі), 3) қазақша пән сөздер ( яғни ... 4) ауыз ... ... 5) оқу, ... ... ... шаралары, 6) бастауыш
мектептердің программасы.
Осы съезде ғалым «Әліпби тақырыпты» деген баяндама ... ... ... ... оның тиімділігін, жалпы қасиеттерін ... өзі ... араб ... тоқтаып өтеді. Алдымен сол кездегі
қазақ елі ... ... араб ... ... ... әліппесін аламыз
деген пікірдің тиімсіздігін түсіндіреді. ... ... ... ...... ... баланы оқытқанда әріптердің бөлек-бөлек оңаша тұрып
көре түруі, жазбасына баспасының ұқсастығы. Қазіргі қазақ ... ... ... әліппе жоқ. Латыннан анағұрлым әліппеміз тұрғанда, босқа
латыншыл болуы қажеті не? ... ... ... ... ауызға алу
еркіндік деп, ғалым болашақта түркі тілдеріне жақын болмағандықтан латынға
емес, орыс жұртшылығының графикасына көшу ... ... бұл жұрт ... деп ... ... ... съезде латын әліпбиін пайдалану
керек деген ұранмен Н.Төреқұлов баяндама жасайды. ... ... ... ... дәлелдейді. Мысалы: араб әрпіне 174 ұя қажет, ... әрпі 44-ақ ұяға ... ... ... 80 сом төленсе, латын әрпіне
39 сом ғана ... деп ... ... осы ... ... ... болып оқығандар жағы бірі арабшылдар, бірі ... ... ... съезд араб жазуының реформаланған түрін, яғни Ахмент
әліибиін қабылдап қара ... 1926 жылы Баку ... ... ... ... ... Онда ... халықтарының жазуы, орфографияның ... ана ... ... ... т.б. ... ... ... ішіндегі ең күрделісі Кеңес үкіметі құрамындағы түркі
халықтарының ... ... ... көшу, көшпеу әселесі болды. Съезд
төрағасы ... ... өзі ... ... ... араб
әліпбиіне негізделген қазақ жазуының тиімділігін әр қырынан дәлелдеп
көрсетеді.
Араб әріпін ... ... ... қазақ тілінің дыбыстық жүйесін зеттеп
алады. Бұған дәлел ретінде ... өз ... ... ... ... тартады. Мәселен,
1929 жылы 12 майда өз қолымен жазған өмірбаянында: «1901 жылдардан бастап,
бала оқытқан кездерден бос ... өз ... ... ... шұғылдандым. Ал Орынборға келгеннен кейін ең алдымен, қазақ
тілінің дыбыстық жүйесі мен ... ... ... ... ... ... алфавитін және емлесін ретке салып, жеңілдету жолына жұмыс
істедім, үшіншіден, қазақтың жазба тілін бөгде ... ... ... синтаксистік құрылысын өзге тілдің әсерінен ... ... ... ... ( яғни іс қағаздар тілін,
публицистика мен ... ... ... ... ... арылтып, халықтық
сөйлеу тәжірибесіне икемдеу үшін ғылыми терминдерді жасауға кірістім және
айналыстым. Стильдік ... ... ... ... ... 1920 жылы Қазанда бір-ақ рет басылған «Баяншы» еңбегінде
реформаланған араб әліппесін мұғалімдер оқушыға қалай ... ... ... төл ... ... ... дерлік қамтитын
қазақ жазуына негізделген әліпбиі өз кезінде аз уақыт болса да ... ... деп ... ... бар. ... Ахаң ... графикасына өткені белгілі.
Ғалымның тағы бір көтерген мәселесі мектеп мәселесі, ... ... ... ... ... ... болсын оқыту ісі жақсы тәртіпке қойылмаған.
...Қазақ баласы тәуірірек оқитын школда ... орын аз, өз ... ... ... келе ... Екі ... школдар әр уезде біреу-
екеуден, оларға отыздан артық қазақ баласын алмайды. Әр облыстың ... ... ... ... ... орын жоқ. ... ашылған
орындарда әртүрлі сылтаумен кеміген. Сөйтіп ... ... ... үшін есігі бекіп, жолы жабылған.» [5,78] – деп, сол кездегі оқудың
қазақ балалары үшін жабық екеніне ... ... ... ... қайтсе де
қазақ балаларын оқытып шығармақ ... ... өз ... бұл ... ... ... жетістікке жетеді. Ахметтің болашақ қазақ ... ... тіл ... ертеңіне деген алаңдаушылық ниеттері қоғам
қайраткері ретінде атқарған әрбір істерінен көрініп тұрады. ... ... ... ... ... ... ... үкіметі кезеңіндегі,
Кеңес үкіметі кезіндегі түрлі ағартушылық қызметтері ... ... куә ... те ... оқу ... атты мақаласы қазақ ... ... ... Оқу ... жаңа ... ... ұсынады. Сол
әдіспен жұмыс жасаушылардың кемшілігіне тоқталып ... ... ... ... ... ... ... өзі дыбысты
жөндеп айыру білмейтінің медреселерді бітіріп ... өзі ... ... ... ... ... көбісінің қазақ тіліндегі
дыбысты әріпке қарап ... ... ... ... ... ... деп санайды.Ғалымның бұл ... бәрі сол ... ... ... еді.
Кейін Кеңес үкіметі кезінде де 1923 жылы жарияланған «Қазақ арасында оқу
жұмысын қалай жүргізу керек?» деген мақаласында: ... ... ... келмейтіндігін анықтап отыр, үкімет 2116 кісінің ғана расходын
көтермекші, ал балаларды тегіс оқытуға ... ... кісі ... бір ... не бір ... ел күш ... байға байша, кедейге
кедейше үй басына салық салып, сол ... ... ... һәм ... ақысына, школдың керек жарағына міндетті болып, ... ... ... ... школ ашу ... [16,22] – ... пікірінен
ағартушылық жайлы көзқарасын аңғару қиын емес. Осы оқу –ағарту саласындағы
еңбектерінің өзін араб ... ... ... әліпбиін жасау, ана
тілімізде мектептік бағдарлама жазу және ғылыми еңдектері деп сала-салаға
жіктеуге ... ... ... Ахмет Байтұрсынов оқу-ағарту мәселесін жан-
жақты сөз ... ... сол ... ... ... мен орыс мектебін
салыстырп, орыс мектептеріне жасалып жатқан жағдайларының сырын ... ... те бар, ... да сай, ... ... бірі де ... ... пайдасы аз. Олардың пайдасын кемітіп отырған бір-ақ нәрсе:
қазақты орысқа аударамыз деген пікір ... ... Сол ... ... ... ... орыс ... түсеміз дейді, қазақ тұтынып отырған араб
әрпін тастап, орыс әрпін алдырамыз дейді. Сол үшін ... ... ... ... орыс ... ... ана ... оқыған аты болу үшін қазақ
тілінде орыс әрпі басылған кітаптардан бастап оқып, әрірек барған соң кілең
орысшаға түспек керек дейді. ... ... ... ... деп
қазақ даласында патшалы Ресейдің отарлау саясатының қалай іске асырылып
жатқанын ... ... ... ... ... мақсатын одан әрі айқындап
көрсетеді.
«Хүкіметке керегі мемлекеттегі жұрттың бәрі бір ... бір ... ... ... әр ... ... өз діні, тілі, жазуы сақталу. Солай болған
соң ... ... ... ... ... ... алыс боларға
керек... Қазақты басқа дінге аударамын деу құр әурешілдік. Қазақты дінінен
айыруға болмаса, жазуынан да айыру ... ... ... ... ... Бұл ... ... сол кездегі жоғарғы жақтың ықпалының,
ниетінің қандай екенін аңғару қиын емес.
Келесі бір мәселе – ... сол ... ... ана ... жайы. Бұл мәселе жөнінде де ғалым көптеген мақалалар жазды. ... ... ... ... ... ... ... «..ең әуелі мектеп керегі – білімді, педагогика, ... ... ... ... ...... ... керек құралдар қолайлы
һәм сайлы болуы. Құралсыз іс істелмейді һәм құралдар қандай болса, істеген
іс те сондай болмақшы. ...... ... ... ... ... ... болып шығуы үшін оның үлгісі я мерзімді өлшеуі боларға
керек. ... я ... ... іс – ... я ... я кем шықпақшы» деп
оқытудың әдістерін ғылымм тұрғыда көрсетіп өткен. Сонымен қатар мұғалімдер
даярлайтын жоғарғы оқу орындарының керектігін баса ... ... ... ... ... ... ... «Бастауыш мектеп» мақаласында патша
өкіметінің бодан елдер мен ... ана ... ... ... ... ... оқу ана тілінің қалай оқытылуы ... сөз ... сол ... ... жеріндегі ауыл мектептерінің жағжай мәз ... ... ... оқу ... ... оқу ... жоқтығын,
мұғалімдердің жетіспейтінін айтады.
Ресейдегі орыстан басқа елдерде бастапқы білім, алғашқы екі жыл
ана тілінде ... тиіс ... ... мен ... екі рет ... оқу министрінің « бірден орыс тілімен ... ... ... ...... ... бәрі бір тілде, біл дінде, бір
жазуда» болғанын да ... ... ... ... ал « әр халыққа
керегі - өз діні, тілі, жазуы сақталу» ... ... ... ... ... ... ... ұлтты жою үшін алдымен дін арқылы неген жазуын
жойса, дін де ... ... ... тіл де ... Сол ... ... 2%-і ғана сауатты деп шығарды. Алайда сол ... ... хат ... ... ... ... отырған жоқ.
Мәселен, Ахаңның 1914 жылы ... ... ... хат ... ... ... ... пікірімен салыстырайық. [18,21] Сонымен
бірге ғалым мақаласында қазақ жерінде ашылған бастауыш орыс мектептеріндегі
оқыту ісі біршама ілгері ... оны ... ... ... әрі ... ... бұл ... де пайдасы аз екендігін айтады.
Бастауыш мектеп дін саясатынан алыс болу ... дей ... ... ... ана
тілінде ашқаны абзал, атап айтқанда, бастауыш мектеп бес ... ... үш ... балалар ана тілінде, кейінгі екі жылда орысша оқысын ... ... Бұл ... мектептерде оқу, жазу, дін, ұлт ... ... ... ... шаруакәсіп, жаратылыс пәндері жүргізілсін деп нақты
көрсетті.
А. Байтұрсынов – қазақ балаларының ана тілінде сауат ашуына ... ... 1902 ... қазақтың үш жылдық бастауыш мектептерінде
бастауыш сыныптар орыс тілінде оқиды. Қазақша оқытылатын сабақтар ... ... ... негізделген жазу болмады. Сондықтан әр мұғалім
орысша ... ... өз ... ... ... ... бастаған ұлт зиялылары 1905 жылы Ресей Империялық Министрлер
Советінің Председателі атына петицияда жазады. Ондағы қойылған ... « ... ... оқу-ағарту ісі дұрыс жолға қойылсын, ол үшін
ауыл мектептерінде балалар қазақша сауат ашатын ... Оқу ана ... ... еді. ... ... ... ... қазақша оқу
құралдары, тұңғыш әліппесі жарыққа шығады. Ғалымның ана тілінде ... ... ... ... ... ... алға мақсат етіп қояды. Әрі
ғалым ана тілінде алынған білімнің ел ... ... ... ... атқаратынына тоқталып өтеді. Егер орыс мектептерін бітіргендер ары
қарай білімін ... ... ... қалатынын дәлелдейді.
Сонымен бірге, « бастауыш мектептер оқуы қазақ үшін бес ... ... ... үш ... ... ... ... оқуы керек.» [20,455]- деген
өзінің талабын да білдірген.
«Школдарда ана ... ... ... ... газетінің бетінде
жарияланған мақалада патша үкіметі шығарған ана тілі ... ... ... ... оның ... де ... ... екінші жартысынан бастап, орыс тілі үйретілмек, онда ... ... бірі ғана ... һәм орысша оқу-жазу үйретілмей ауыз
үйретілмек. Екінші жылы да орыс тілі ... ... ... ... ... Бірақ жалғыз ғана ауызша түрінде емес. Үшінші жылы оқыту
ана тіліндегіден орысшаға аумақ. Ана тілі басқа үйретілетін ... ... Онан арғы ... бәрінде ана тілі сол күйде қалмақ. Араб харпін
суырлап шығарып, орыс харпін жүргізуді қалаушылар школда ... ... ... ... ... ... [6,166] деп сол саясаттың
ыңғайын да ... ... ... мектеп « ең әуелі ... ... хат ... ... ... ... ... білім әрі оқимын дегендерге негіз
боларын көздеу ... оқып ... ... ... ... ... ұлт
әдебиеті мен матбуғатының мүлкін пайданарлық дәрежелі біліммен қалсын»- ... ... ... ... ... көп көңіл бөлуі орынды. Себебі, ана
тілінде сауат ашқан адамның бойынан еш уақытта ұлттық қасиет, ... ... Бұл ... ... дәлелденген.
Ұлт тілінде мектептердің өркендеуіне ғалым ... үш ... ... оқу ... оқу ... ... сол ... тілімізде шығарылған оқулықтар болмады, болса да белгілі дәрежеге ... ... ... ғалым төл тілімізде алғаш әліпби жасап, оны
үйретудің тәсілін ... ... ... ... «Тіл ... деген
атпен сөйлеу, оқу және жазу тілін тәжірибе қолданулу негізінде практикалық
жаттығулар жиынтығын, «Тіл-құрал» атты тіл ... ... ... ... түрде зерттеу деп атауға болатын үлкен еңбек жазды.
2.2 Міржақып Дулатұлы
Міржақып Дулатұлы – алаштың айбынды ардагерлерінің ... ... ... ағартушы-педпгог, қоғам қайраткері. Міржақыптың оқу-
білімге ... ... ... ... сол ... баспа
бетінде жарыққа шығып тұрды. Ғалымның басқа ұлт зиялылары сияқты сол
кездегі ... ... жете ... тіл ... ... ... әрбір сөзінен сезіліп отырды. Осы ... ... да ... Мәселен «Государственная дума һәм қазақ» деген
мақаласында: « Халықта оқымаған адам ... ... ... ... сол оқудың тәртібі хақында жаңа низам бойынша әлгі жас балалар
орыс кітаптарымен орысша оқып кетсе, тез уақытта ... ... ... ... қалу ... бар. ... үшін мұны білген адамдар ... ... оқу ... ана ... ... һәм діні де ... болса екен,
онан кейін әркім сүйген ғылымын үйренуіне ешкім тоқтау ... еді ... Бұл ... ... Дума ... алдында Россиядағы ноғайлар әр
шаһардан, тіпті ... да, ... ... ... ... ... жіберіп, жаңа низамның зарарлары орындарына риза ... ... ... ... ... ... жалғыз біздің
қазақ халқының бір жерінде үні шыққан жоқ, тіпті қазақ ішіндегі молдалар,
атқа мінген ... ел ... ... ... бұл мәселеден хабары
барлығында шибһе (шүбә) айтамын. Біздің қазақ бұл турасында өздігінен болып
еш нәрсе шығармаса да, ... ... ... һәм ... ... қосылғандығын білдіруге керек еді» [19,39] ... ... ... ... жүргізілген саясаттың ықпалын
аңғартса, екінші жағынан ғалымның сол кездегі ана ... ұлт ... ... сезімін көрсетеді. Жазушы да қоғам ... ... ... ... өзіндік үлесін қосқаны тарихи ақиқат.
Міржақыптың енді бір жазған мақалалар легі сол ... ... ... араб ... ... ... ... жазылған. Мәселен, араб әрпіне негіздеп, қазақтың өз тіліне ... ... және оның ... оқу ... ... ... әрі ... жетілдіру бағытында Республика Білім комиссариаты
әзірлеген жаңа жазу ережесін дайындау және оны ... ... ... алдында талқылау ісіне белсенді қатысқан. Осы мақсатта ... ... ... ... ... ... мемлекеттік тіл деген мәртебе
берілгеннен бері іске ... ... ... ... мемлкеттік маңызы
бар бұл істе әлі де болса көп – көп ... орын алып ... ... Осы ... ... «Қазақ тілін жүргізетін комиссияның құлағына
алтын сырға» мақаласында тоқталып ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде іс жүргізуді
енгізу барысында ... ... ... ... жол ... ана тілінің өрескел бұрмалануы ... ... ... әлде ... ... ... ... емес, орыс тілін
білмегендіктен, қазақша сауаты да ... ... ... ғалымның айтайын дегені бұл емес, әңгіме мұндай жауаптылығы зор істің
бақылаусыз қалғандығында.
«Қазақ тілінің мұңы» деген мақаласы – мемлекеттік тіл ... ... ... қолданудағы кемшіліктер туралы ашынып жазылған жазушының
өкпесі. Орыс тіліндегі оқу құралдары мен іскерлік ... ... ... ... ... беделін түсірмей, қайта оның мәртебесін
жоғарылату мүддесіне ... етуі өте ... ... ... ... ... ... аударма кезінде жіберілген қателіктерге,
екіншіден, ... ... ... Лиханов шығарған драмада қазақ
тіршілігін сорақы түрде ... ... ... ... қазақ
тілі мен әдебиеті жайлы жазылған дүниелерге талғампаздықпен ... ... ... ... ... ... әшкерелей
келіп, Кеңес өкіметі орнаған кезеңде, яғни ... ... бәрі ... ... ... ... көргендіктен ана тілінің
дамуына деген үміт сәулесі көрінеді. Мәселен,
Үкімет қазақ баласын оқытқанда, тек өзінің ... ... ... ... ғана, қазақты орыс дініне айналдыру ниетімен ғана оқытатын. Оқу ... ғана ... ... ... оқу түгілі, оқитын кітап, газет,
журналдардың болуына да ... ... ... ... ... ... кітап
болса, олар да қазақ тілінде оқи алмайтын, татарша, сартша иә арабша ... ... ... ... ... ... білімін артыруға кірісті. Оқу
жат ... ... ... ... ... жас ... түсінікті
болмайды. Сондықтан Кеңес үкіметі оқудың ана ... ... шарт ... ... өз ... жазулы кітаптары жоқ ұлттардың әдебиетін күшейтуге
кірісті, әр ұлттың өз ... ... ... ... ... ... ... кірісті. [19,148] – деп Кеңес үкіметі әкелген жаңалықты
қуанышпен ... ... Осы ... «Тіл ... ... 1921 жылы ... - да жарияланған мақаласында жалғастығын тауып жатыр. «Енді әр халық
өз тілінде оқуға, өз ... ... өз ... ... ... ... бастап, ауылный комитеттердің ісіне шейін, жазу әр ... ... ... керек. Бұған енді дау-дамай жоқ. Тек жүзеге шығару ... ... ... ескі ... құтыла алмай, бұл күнге шейін ... алып ... ... бар, мұның атын өшіріп, енді «орысшылауды»
ұмыту керек. Кеңес һүкіметі қазір сауатсыздықты жоғалтпақ ... ... ... ... хпт ... бір азатар қалмай, мекемелерде, соттарда жауап
беру түгіл, заң-законды өз көзімен, өз тілімен оқи ... ... ... ... [19,150] – деп ... ... ... тіл тағдырына,
болашақ ұрпақ сауаттылығына баса назар аударып отырғанын жазады. Алайда,
бұл ... ... ... жаны ашып істеген шаруасы еместігі белгілі.
Сөйтіп, Міржақып Дулатұылының шығармашылығынан біз қоғам
қайраткері ... ... ... ұлт жанашыры ретіндегі игі
ізденістерді көреміз.
2.3 Сәкен ... ...... ... ірі ... ... ... қоғам
қайраткері, ақын, жазушы. Сәкеннің біздің қарастыратынымыз – қазақ тілінің
мәртебесін қозғаған мақалалары, ой-пікірлері. Соның ішінде ... ... ... ... ... ... ... көсемсөздеріне тоқталып
өтеміз.
Белгілі сәкентанушы профессор Тұрсынбек ... 1923 жылы ... ... мемлекеттік дәреже беріліп, 1924 жылдың 1 шілдесінен
былай қарай бүкіл Қазақстан көлемінде ... ... ... және
республикалық деңгейдегі мекемелерде кеңсе ісі ... ... ... ... ... [23,8] Ғалымның зерделеуінше сол кездегі
қазақ тілі туралы декреттің қабылдануына, яғни орыс ... іс ... ... ... да ... іске құлшына кірісуінің өзі Комунистік партияның ХІІ съезі ... ... әр ... ана тілі ... ... ... ... қарарының қабылдануы еді. Осының негізінде 1923 жылы «Кеңсе істерін
қазақ тілінде жүргізу ... ... ... ... қазақ» газетінде
жарияланды. Мақала автономиялы ел болып, басқа халықтармен қазақ халқының
теңесе ... ... ... жоғарыдағы съезд қабылдаған қарардың
іске асырылу жолын сілтеп, істі нәтижелі аяқтауды көздеуден туындаған.
«Болостной исполкомдарда істі қазақ тілінде ... үшін ... ... ... ... ... ... керек, солардың жәрдемімен аудан,
облыс, республика мекемелеріне қатынас ... ... ... ... тұру ... ... ... қазақша хат білетін кісі жоқ,
сол себепті орысша жазу дұрыс деген ... ... ... деп ... ... ... егер ... тілі кеңсе істерінде қолданылатын болса, қаланың
өзінде қала ... ... ... ... ... ... ... аясының
кеңейе түсетініне сеніммен қарайды. Одан кейінгі «Кеңселерде істі ... ... ... ... «... ... ... көп ... басқа халықтардан бір де бір адам жоқ жерде, мәселен қырдағы
болыстарда, волосной исполкомдарда, ауылнай исполкомдарда, ... сот ... ... ... ... қазақ тілінде жүргізуге қазір Қазақстан
үкіметі кірісіп жатыр» [22,19] деп қорытады.
Осы мәселе төңірегінде, яғни ... ... ... ... ... ... ескертіп «Қызметкерлер даярлау» деген мақаласын
жазады. Бұнда Сәкен жалпы оқу-ағарту жөніндегі армандарын нақты іспен, яғни
кеңседе қазақ тілін жан ... ... ... ... мәселесімен
сабақтасырады. Хат білетін адамдарды көбейту үшін талай курстар ашып жатқан
тәжірибеге сүйеніп, «екі-үш айда ... ... ... хат ... ... ... ... оқытып, керекті қызметкерлер даярлап шығу -
өте тығыз, өте күрделі іс» деп ... ... де ... іс ... ... ... ... қадағалағаны
жөнінде мақалалар жариялап тұрды. Мәселен, «Қазақстанның заң комиссариатына
теңеліңдер» деген көсемсөзінде қазақ тілінде іс жүргізудің кейбір жерлерде
енгізілмей ... ... оның ... ... ... бұл істі ... ынта, жігерінің жоқтығынан көреді. Ал кейбір аймақтарда жүзге асып
жатқан бұл ... үшін ... ... Қазақстанның ең зор губерниясы, Семей губерниясында сот мекемелерінің
бәрінде Кеңсе істері тұтасымен қазақ тілінде жүре бастаған әм ... ... ... ... қаулылары, қарарлары Орынбордағы ... келе ... ... ... тіл ... тез ... ... алуды көздеп,
«...Қазақ тілін шындап кеңсеге кіргізу ретінде 3-4 мың ... ... ... ... ... ... ... әм орысша білетін адамдар керек. Тез,
шындап іздесе бұлар табылады. ... ... адам ... ... ... ... ... жұмысын тоқтатып қоймай, үсті-үстіне істей беру ... деп ... ... та ... Кеңсе істерін қазақ тілінде жүргізуге
белсене кіріскені сонша, кейінен 1923 жылы ... ... ... Қазақстанның
Орталық Кеңес комитетінің 3-жалпы жиылысында оыс жөнінде ... ... ... ... көп ... ... кеңсе істері қазақ
тілінде жүрсін, бұған әрбір аудандық исполкомдардың ... ... кісі ... үшін ... ... деген қарар қабылдатады. Бұл да
Сәкеннің еңбегі еді.
«Әр мекемелерден өзінің білетін тілінде ... ол ... ... ... ... ... ... тыңдап, жазатын арыздарын
сол өзінің білетін тілінде ... соң, ... ... халық
көңілдегідей бұрынғы тілі һәм өзі үстем болып қалған ... ... ... ... ... бұл ең бірінші ... ... ... еді» ... «Кеңсе жиналысының қорытындысы» деген мақаласында.
Сәкеннің азаматтығының, ағартушылығының, ... ... ... ... бірі – ... ... көп ... бөлегндігі. Халық
Комиссарлары Кеңесінің төрағасы болып сайланғаннан кейін жарық көрген «Зор
міндет» мақаласында «енді жиырма жылдың ... ... ... ... ... керек. Қазаққа оқу бұрын бір мәртебе керек ... енді ... ... ... – қазақтың болашағының күні қараң»[22,158] деп қазақ
жастарын ... ... оқу ... ... ала ... ... ... азып-тозып,
жер-судан айырылып құрып кетпек. Сол себептен қазақ ел болсын деп шын
ойлаған ... ... оқу ... ... ... беріп отыруы тиіс. Қазақ
кедейінің баласы көбірек оқуға барлық ынтасын салып, жаһат ... ... [22,161] ... ... ... ... ... үшін қам
жеуге айқын көреміз.
Сәкен сол кездегі оқығандарды үлгі етіп қаншама ... ... ... үкіметтің көп көңіл бөлуіне байланысты сол кездегі халық арасында ... ... ... ... ... оқу ... ... алға
басуына үкімет басында отырған адамдар көп көңіл бөлген жағдайда ғана
халықтың қараңғылықтан ... ... ... ... Мәселен,
«Қазақстанның бас мекемелері барлық қолындағы қаражаттың қақ жартысын оқу
ісіне жұмсау керек. Сөйтіп ... ... қақ ... оқу ... ған оқу істері көркейеді, сонда ғана мұғалідер табылады, сонда
ғана оқу үйлері ... оқу ... да ... оқушылар да ынталы
болып, оқу жемісті болады.» [22,177]
Сәкеннің қоғам қайраткері, ұлт ... ... ... ... ... әлі күнге дейін маңызын жоймай күн тәртібінде
тұр. Тіл ... ... ... іс жүргізу мәселесі де ана тіліне
толық көшіп, бірізділікке түскен жоқ. ... сол ... ... - ... ... яғни ... ... іс жүргізуге баса назар
аударуы, әрі билігі бар кезде өз мақсатына жету жолын қарастыру.
2.4 Смағұл Садуақасұлы
Смағұл Садуақасұлы – ... ... ... мемлекет және қоғам
қайраткері. Сол кезде шығып тұрған қазақ, орыс ... ... ... ... ел ісі, ... әдебиет, өнер, тарих мәселелерін сөз
еткен мақалаларында жарыққа шығып ... ... ... ... ... ... ... арнайы зерттелген емес. Біз
қарастырып отырған тақырыпта белгілі Смағұл мұрасын ... ... ... ... «Қаламгер Смағұл Садуақасұлының соңында
қалған мол көсемдік мұрасының бір жүйесін оқу-ағарту ісі туралы ... Оның ... бұл ... ... ... сәні бар.
Яғни, С.Садуақасұлы саналы ғұмырында оқу-ағарту жұмысының басы-қасында
жүрді. Ол 15 ... ... ... ... 18 жасында курстарында
коорпарация қисынынан, табиғаттану мен жаратылыстанудың физикадан дәріс
оқып, ... ... ... ... бөліміндегі оқу ісінің
меңгерушісі қызметін атқарады. 20 жасында ... ... ... пен
ұйымдастыру жұмысы бойынша арнайы сабақ өткізді, 25 жасында Халық ... ... ... ... оқу ісіне жауап берді, 27 жасында
Қазақ педагогика институтын басқарды» деп ... ... ... жолдарын тізіп шыққан.
Бұл салада «Нужды аула», «Халық ағарту мәселелері», «Оқу ... тіл ... ... мақсұттарымыз», «Жаңа жұртшылық негізі ғылым»,
«Оқу ісінің кемшіліктері, оларға қарсы ... атты ... бар. ... ... ... алдында тұрған міндеттер мен ... ... ... [24,20]. ... ағарту комиссариатының міндетінде тұрған әзірге үш үлкен жұмыс бар.
Оның бірі – мектептің ... ... ...... ... ... табу,
үшіншісі – мектепте қай ... ... ... – деп
нақтылап саралап, бұндай кемшілікті шешудің жолдарын қарастырып, ... ... ... ... ... ... Бізге ғалымның
ана тілі жайлы ... ... ... ... осы ... айрықша тоқталып өтеміз.
«Үшінші біздің мәселеміз: тіл туралы. Бұл мәселе тегінде біраз
таласқа түспей ... ... ... ... ... тілі ... (партия, совет мекебі, қазақ институттары, ... ... ... ... ... ... Бұлай болудың себебі: ең әуелі қазақ
тілінде дұрыс оқу құралы жоқ. Қазақша оқыта білетін ірі ... ... дей ... ... қазақ тілінде оқулықтардың
жетіспеушілігін алға тартып, оны былай шешеді: «Бұл мәселе ... ... ... ... біздің әзірге айтатынымыз мынау: ... ... ... ғана ... Онда да ... кем ... ... бірі
орыс тілі болсын. Орта дәрежелі, одан ілгері мектептердің бәрінде орысша
оқытылсын. Мұнсыз қазақ балалары жөнді ... ала ... ... ... қазақ орыс болып кетпейді.»[25,332]
Бұл пікірден бір қарасақ ғалым ана тіліне деген, оның ... ... ... жоқ ... ... мақаланың соңында ұлт
мектебінің ... ... ... ... ұлт ... алғашында
ағылшын тілінде оқытылып, кейінен өз ұлтының тіліне көшкенін ... ... ... ... ойы ... ... даму ... жету
үшін бізге де алдымен орыс тілінде сауат ашу керек деген пікірмен ұштасып
жатыр. Бұдан ол мүлдем ұлт ... ... ... ... қалыптаспауы керек.
«Қазақстанда халық ағарту мәселелері» атты ... ... ... « Оқу ... және тіл ... деп ... Ғалым бұл еңбегінде
сол кездегі қазақ мектептерінде қазақ тілінде оқулықтар жоқтығын ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы дәрежелі
білім ордалары әзірінше орыс тілінде оқыту керек деп қаймықпай айта аламыз.
Бұған істейтініміз – ... ... ... мен орта дәрежелі
мектептердің арасын байланыстыру керек дейміз. Біздің мұғалімдеріміз орысша
жетіліп, мектептердің ... ... ... ... ... болулары
керек... Біз орыс тілімен мәңгі оқыта беру керек деп айтпаймыз... Ешбір
мүмкіндік болмаған соң орта ... ... біз орыс ... ... – деп, ана тілімізде оқу құралдары жоқтығын айтып отыр,
Ғалымның орта дәрежелі деген сыныптарына 5-7 ... ... ... ... ... төрт ... қылуды , әрі оқудың төрттен бірі орыс тілінде
оқытылуды ... ... ... ... тіл ... көзқарасын талдай келе, ғалымның ағартушылық қырлары ... ... ... ... ... ХХ ... ... оқу-ағарту мәселесі
3.1 Ұлт зиялылары әліппе жайында
Ғасыр басындағы маңызын жоймаған, күн тәртібінен түспеген мәселенің
бірі әліпби жайы еді. Сол кездегі сөз ... ... араб ... ... ... өтей ... ... бетерінде әліпбиді
өзгерту жайлы қызу пікірталас жүріп жатты. Араб әліппесінің ... ... ... ... ... айта ... ... әліпби жасап
шығару мәселесін алға тартушылар да болды. Мәселен, « Араб әліпбиі ... үшін ... ... ... не оны ... ... не жаңа ... керек» [14,27] – деген ұсыныстар да болып жатты. Сол көзқарастағы
зерттеушілердің алға ... ... араб ... «дауысты
әріптердің жоқтығы», екіншіден тыныс ... ... ... ... ... төртіншіден барлық әріптер қолданылуына байланысты екі-
үш түрлі ... ... ... Сондықтан бұл әліпби тиімді емес деп
санады.
Аралас мектептерді қалыптастыру, сол ... ... ... сол ... көмегімен қазақ тілін жойып, орыс тілін
қалыптастыру отаршыл үкіметтің алға қойған ең негізгі ... бірі ... ... осы ... жету үшін ... ... ... ана тілінде
оқытпай, орыс тілінде оқытсын, ана ... ... аты болу үшін ... орыс әрпі ... ... ... ... әрірек барған соң кілең
орысшаға түссін деген ниеттерін іске асырып бақты.
Бірі латын ... ... бірі араб ... ... ... ... арасында үлкен дау туды. Ұлттың ана ... ... ... ... ... ғалымдар араб жазуына негізделген қазақ
графикасын қалыптастыруды қолға алды. Осы ... ... ... ... ... ... мен «Қазақ» газетінің бетерінде араб
таңбаларын ... ... ... ... ... туралы ой-
пікір қозғады. Оның араб жазуын ... ... ... ... ... ... ... қауымы жылы лебізбен қабыл алды. Себебі,
ғалым ... ... ... тілінің дыбыстық жүйесіне, заңдылығына сай
жасалған еді. Оның 1912 жылдардан бастап ұсынылған жаңа ... іс ... ... Ғалымның реформалаған араб жазуы 1913 ... ... ... орыс-қазақ мектептерінде қолданыла бастаған. Ғалым
латын алфавитіне қарсы болған.
Латын әліпбиіне көшу ... ... сөз ... ... Ақырында
1926 жылдың 26 ақпанына 6 наурызына дейін Баку қаласында Бүкілодақтық
бірінші Түркологиялық ... ... ... Бұл ... ... ... ... Б.Сүлеев, Ә.Байсейітов, Ә.Ермеков т.б
ғалымдар қатысты. Күн ... ... ... ... орфографиялық
негізгі рпинциптері және олардан әлеуметтік мәні, терминология мәселелері,
ана тілін оқыту әдістемесі сяқты ... ... ... ... ең ... пікірталасты туғызған түркі халықтарының бәрінің латын
графикасына көшу жайындағы мәселе болды. Осы мәселеге орай екі топ ... ... ... ... Ә.Байділдаұлы бастаған қазақстандық
бір топ зиялылар – ... ... ... әрі ... ұлт ... ... ... қабылданған латыншаға аударудың ешқандай
саяси-идеологиялық, не экономикалық тиімділігі жоқ, сауат аштыру, оқыту
ісінде де ... араб ... мен ... ... ... ... артық-кемдігі шамалы, керісінше сан ғасырлық мәдени мұралардың
болашақ ұрпаққа ... ... ... ... ... Е.Омаров,
І.Ахметов, Ә.Байтасов бастаған екінші топ – араб жазуы түркі тілдерінің
фонетикалық жүйесіне сай ... ... ... ... ... Еуропа
мәдениетімен жалғастырады деп өз пікірлерін дәлел етті. Т.Шонанов латын
әліпбиінің заман талабы, әрі қазақ ... ... ... ... Еуропа
халықтарымен жақындастырады деп өз пікірін білдіреді. А.Байтұрсынов араб
әрпін пайдаланудың тиімдігін ... ... ... Өзі ... ... тез ... жылдам жазуға қолайлы, ал ол жастарды сауаттылыққа
үйретуге мүмкіндік туғызады, баспахана техникасы мен өнімнің құны ... араб ... ... ... ... әлдеқайда арзанға түседі.
Үшіншіден араб әліппесінің әріп құрамы қазақ тілінің орфографиялық қажетін
толық қанағаттандырады. Төртіншіден, бүкіл Азия елдерінің ... ... ... ... ... айтылады. Ал, латын алфавитін жақтаушылар араб
әрпі сауат ашуға, оқуға, жазуға қиын, себебі:
1) бір әріптің төрт түрі ... араб ... көбі бір ... жазу ... солға қарай, ал цифрлар солдан оңға қарай жазылады.Бұл –
жазуда да, баспа жұмысында да ... ... ... кітаптарда пән белгілері латын әрпімен ... араб ... ... Араб әрпі ... да ... ... Араб әрпі ... жұмысында көп қиындық туғызады: теру, басу
қымбатқа түседі.[ 18,110]
«Араб тілінде дауысты ... аз. ... ... ... олар ... үтір ... ... Мысалы, біздің «мата» деген сөзімізді арабша
«мт» деп жазылады. ... ... ... орнына «қзқ» деп, халық
дегеннің орнына «хлқ» деп ... дей ... сол ... ... тілінің
дыбыстық жүйесіне лайық алфавиттің жоғына наразы болып, ескі араб әліпбиіне
қарсылық білдіріп, жаңа әліпбиге деген ... ... ... қазақ
тіліне анық жететін қылып әліпбиді ... ... ... ... ... ... [15,582] деген «Дала уалаяты» газетіндегі «Харіп
турасының сөзі» деген мақалада.
«Қазақ тілінше жазу ... ... ... көп заманнан
бері араб әріптерімен жазады, алай болса да қазақ сөздерінде әртүрлі жұмсақ
әуездер көп болған себебінен араб ... ... ашық ... ... ... ... бір ... адамдар, мәселен Григорбев, Ильминский
дегендер қазақ сөздерін араб әріптерімен жазғаннан орыс әріптерімен ... ... еді деп, ... ... ... деген пікірден араб
алфавиті, латын, орыс алфавитін қолдану ... көп ... ... мәселе, бұл даулар жайында М.Дулатұлының 1924 жылы Орынборда
қазақ-қырғыз ... ... ... сөйлеген сөзінен аңғаруға
болады.
«Латынды оңай, қазақ (араб) әрпін қиын ... ... үшін ... ... алады. Латынды қолданушылар қазақ әріптері жазуға да қиын
деседі. Бұл бекер.
Латыншылдар физика, алгебра сықылды ілім ... ... ... жазылады, соның үшін де латынды алу керек дейді.» [17,138]
Осы съезде Телжан мен ... ... яғни ... ... ... ... Бұлардың араб әріптерінің баспаға түсуі көп
қаражатты кетіреді деген ... ... енуі де араб ... көп шығынға ұшырататынын дәлелдеп келтіріп өтеді. Міржақып
ескі араб ... ... ... ... қиындық келтіргенін
ескертіп айтып, кейіннен Ахмет реформалаған араб ... ... ... осы ... пайдаланып оқып жатқан мектеп жүйесінен мысал келтіре
отырып дәлелдеп, осы графикада қала ... ... ... ... ... ... ... керек деген ұсыныс
талқыланды. Бұған А.Байтұрсынов бастаған ұлт ... ... ... ... ... съезінде сөйлеген мына бір сөзінен ... ... ... жоқ. ... ... бар жерде тізе қосып отырған 5 млн. ... тілі ... ... ... осы ... ... ... мінгескені адасқандық болар,
біз – қазақ татар тіліне шорқақапыз, татар тілі ... тіл тағы ... ... ... ... ... ... татарымен сөйлестірсе, бірін бірі ұға
ма, жұртқа ... болу үшін ... ... ... һәр ... һәр жұрттың
өз тілімен жазылсын дедік Жаһаншаһ екеуіміз. [11,191]
Алғаш қазақ ... ... ... қалыптасқан еді. Бұл бағытты
ұстанушылар қоғамды діни тұрғыдан ... ... ... діннің
қатып қалған қағидасын сақталған ... ... ... ... ... ... ... деген мақаласында осы ... ... ... ... Мәселен,
Сущность этого метода заключалась целые слоги, как было прежде и у ... ... (аз), «би» ... ... ... и ... ... «кадимистического» обучения было то, что весь смысл
оброзования понимался в ... в ... ... ... и ... ... Человек, прочитавший установленное коичество
таких книг, ... уже ... курс ... всех наук» и его называли
«образованным» человеком[25,7]. Кейіннен қадим мектептерін жәдит мектептері
ауыстырды. ... ... даму ... ... ... енгізуді
көздегендіктен, бұл «жаңа ... ... ... ... ... арифметика, тарих, география, жаратылыстану пәндері
оқытыла ... Бұл жаңа ... ... ... да ... Мәселен,
А.Байтұрсынов «Оқыту жайынан» деген мақаласында усул – жадит (төте оқу)
жүйесімен ... екі ... ... усул ... - әріп ... ... усул ... - дыбысты таныту арқылы сауаттандыру болып
бөлінетінін, оның ішінде ... ... ... ... ... ... ... тиімді екенін ескертеді. Ал Ахаңның 1912 жылдан бастап
бірнеше рет қайта басылған оқу құралдары усул ... ... ... ... оқуды негізге алған Гаспринский 1884 жылы жаңа оқыту
әдісі «Усул жадидті» ... ... Бұл ... ... негізделген жаңа
оқыту жүйесі еді. Гаспринский оқыту жоспарын, оқу ... ... қана ... ... ... Осы ... қарсылықты А.Байтұрсынов бастады да, ... ... ... Ахметтің қазақ тілінің төл табиғатына тән
ерекшеліктеріне сәйкестендірілген дыбыстық оқу ... араб ... ... ... ... да көп ... Алайда,
Гаспринскийдің жолын жақтап, түркі халықтарын бөлді деген ... ... да ... Ұлт ... әр ... өз төл дыбыстарын бейнелейтін
әліпбиі болу керек деген көзқараста болды.
«Қазақ сөздерін алып, орыс я ноғай ... ... ... ол нағыз қазақша
болып шықпайды. Сондай кемшілік болмас үшін, әр жұрт ... ... ... жазу-сызуға үйретіп, өз тілінің жүйесін білдіріп, жолын танытып,
балалар әбден дағдыланғаннан ... ... ... бастайды. Біз де
тіліміздің бұзылмай, сақталуын тілесек, өзгелерше ... өз ... ... соң басқаша оқыту тиіс.
Сол кездің өзінде-ақ өз бағасын алған бұл еңбектің қазақ қауымы
үшін мәні зор еді» [12,251] деп ... 1929 жылы ... араб ... ... ... ... ... әдебиет, мәдениет тілі болып келген араб алфавитінен
латынға көшу жаңа сауаттанып келе жатқан қазақ халқының мәдени даму ... ... ... ... Араб ... шыққан мәдени бай мұралардың көбі
керексіз болып отқа өртелді. Кейінен бұл қателік тағы да ... ... ... алфавитінен орыс жазуына көшіру ісі өркениет жолындағы тағы ... ... ... ... саласындағы осындай өрескел бұрмалаулар ұлт
мәдениетінің дамуына кері әсерін тигізіп келгені, сөйтіп ... ... ... ... ... де ... болып отыр. Отаршыл үкімет
отарлаған бұратана халықтарды оның ішінде елін біртіндеп, ... ... ... ... ... ең ... ... ретінде жазуды
өзгертуге көп мән беріп, ақыры көздеген мақсаттарына жетті.
Латынға көшудің түбінде қандай ... ... ... ең ... ... тіл ... ... кейінен ашық айтыла бастады.
3.2 Оқу-ағарту жайлы қазақ зиялыларының ... ... ... араб ... ... алғаш сауатын
молдалардан медреселерде оқып ашса, кейінен орыс елінің ... ... ... ... ... және жәдит мектептері мұсылман қағидаларын
негіздеумен осы бағытта жұмыс жасағаны, одан кейін ... ... орыс ... ... зор болғаны белгілі.
Ғасыр басындағы ағарту саясатындағы басты мәселенің бірі жаңадан ашылып
жатқан ауыл-село ... ... ... қамтамасыз ету жайы, ол
үшін алдымен білімге ... ... ... ... ... ... ... арнайы педагогикалық орындарды көптен ашу керек деген үндеу
тасталды.. Сонымен қатар осы мектептерде қандай ... ... ... ... ... көзқарастар қалыптасты. Ахмет Байтұрсыновтың бастауыш
мектептің бес ... ... ... үш ... бала ... ана ... ... екі жылында орысша оқумен қатар дін, жағрафия, жаратылыстану,
ұлт тарихы ... ... ... ... ... ... атап өткенбіз.
Бұдан ғалымның әр халыққа ұлттық рухтың ұлттық тіл арқылы ... ... ... ... ... ... ... байланысты қазақ
зиялыларының ой-пікірлері сол кездегі баспа беттерінде жарық көріп отырды.
Бәрінің көкейінде қазақ ... ... ... ... ана тілінің
мәртебесін арттыру жайлы пікірлері көрініс береді.
Патшалық үкімет отарланған ... ... ... ... құралы – аралас мектеп немесе әртүрлі саяси әлеуметтік жағдайларға
орай ашылып отырған мектептер түрі мен кейбір кәсіптік оқу ... ... деп ... Осы ... ... ... орыс емес ... үшін мектеп
ашқанда, оларды сауаттандырып, ... ... үшін ғана ... ... ... ... ... етер төменгі дәрежелі
қызметкерлер даярлау мақсатымен алып отырған. Патшаның отаршыл әкімдері
қазақ ... ... ... ... мен ... ... аралас мектептер атаулының бәрін де ... ... ... ... ... ... ... ашылған орыс-
түземдік аралас мектептер мақсаты жағынан мұсылман мектеп – медреселеріне
қарсы идеологиялық құрал ... ... ... ... ... отырды.
Өйткені балалар жастайынан аралас мектепте оқыса оның дүниетанымы мен мінез-
құлқының қалыптасуы ... ... өз ... ... ... ... ұлт тағдырына селсоқ қарайтын деліқұлы жандар шығатынын білгендіктен
талап еткен.
Кейінен Алашорда бағдарламасында да оқу-ағарту ... ... ... зиялылары халық сауатын ашуға белсене кірісті. Оқу-
ағарту ... ... ... ... ... зор. ... ... «Қазақша оқу жайынан», «Оқу жайы», «Орысша оқушылар», «Оқыту
жайынан», «Бастауыш ... т.б. ... бар. ... ... ... және оған ... көптеп тарту, сөйтіп, ұлт тіліндегі
мектептерді негізгі білім көзіне айналдыру және ... ... ... ... ... жағдай жасауды көздеген. Ғалым қазақ арасында оқу-
ағарту мәселесінің баяу қарқынмен жүріп ... ... ... ... ... мен мектептің материалдық жағдайының төмендегі деп
біледі. Шала сауатты молдалардан ... ... ... ... балаға
берер білімі де болмайтынын айтады.
«Оқыту жайынан» ... ... ... ... ... ... бар ... жіктеп, оның ішінде дыбыспен ... ... ... ... ... ... ... бастауыш мекептер қандай
болу керек? Деген сұраққа да жауап береді, мектеп ісін өркендетуге күш ... жете ... ... ... ... ... таңдайды.
«Орысша оқушылар» атты мақаласында 1910 ... бері ... ... ... ... ... ... түсе алмауына
наразылық білдіріп, « егерде оқу ... ... ... ғана ... орын тауып, басқалары қаңғырып далада қалып отырса,
қалай біз қазақ халқы мәдениетті алдыңғы қатарлы елдер ... ... сол ... ... ... ... қандай дәрежде жүзеге
асырылғандығынан мәлімет береді. [6,60]
«Мектеп керектері» мақаласында « әуелі мектепке керегі – ... ... ... ... ... мұғалім. Екінші, оқыту
ісіне керек құралдардың һәм сайлы болуы. Құралсыз іс істелмейді һәм құрал
қандай болса, ... іс те ... ... ... ... ... болуына
құралдар сайлы һәм жақсы болуы шарт. Үшінші, мектепке керегі белгіленген
программа» деп ең ... ... ... оның ішінде мұғалімдер
сайлы болу үшін олардың ... ... ... оқу ... ... сол кезеңдегі мұсылманша оқыған жастардың методиканы меңгермеу
кемшілігін көрсетеді.
Кейіннен ... ... ... ... ... ... теңдікке
жетуге үміт артып, қуанышпен қарсы алғаны белгілі. Ұлт ... ... ... құру жолында баспа ... ... ... ... Бұл ... ұлт ... ... мемлекетті сақтау жолында оқу-
ағарту мәселесіне көп көңіл бөлу керектігін бірдене ұқты.
1921 жылы ... 18-де ... ... ... Онда ... ... ... мектеп жүйесін
құру, кәсіптік- техникалық білім ... ... ... ... ... ... ... арналған төлтума оқулықтар жазу ісі де 20-40-
жылдары мықтап қолға ... Бұл іске ... ... ... ... А.Байтұрсынов, С.Аманжолов. М.Ғабдуллин,
Қ.Жұмалиев, Е.Бекмаханов т.б. үлес қосты.
...Оқу майданында қараңғылық, ... ... ... қиын ... әрі ... да көркейту өнер-білім, оқумен
байланысты екенін біліп, Х топ орталық үкіметке һәм жергілікті мекемелерге
мықтап тапсырған ... ... оқу ... ілгері бастыруға бар
күштерін, бар білімдерін ... ... [22;173] ... ... ... ... ... әм оқу бөлімдеріне» деген
жиналыстағы қаулыдан келтірілген сөзінен ... ... ... қажеттігін
аңғару қиын емес. Әрі бұл келтірілген ... сол ... ... ... ... бей-жай қарамағанын көруге болады. Сәкен мемлекет
қаражатының тең жартысын осы салаға бөлу ... деп, бұл ... ... ... дөп басып тапқан. 1920-1930 жылдары республика мектептерің оқу
базасын ... ... ... ... мол ... жұмсалды. Мәселен,
1925 жылы халық ағарту ісіне 6 ... мың сом ... ... ... ол 27 ... мың ... ... Ғалымның халқымыздың дамуына
білім-ғылымды игеру қажет екенін сезініп, осы мақсатта ... ... ... ... ... көсемсөздері мен мақалалары бар.
Мәселен, «Біздің мақсат», «Барлық күш оқуға», «Зор міндет», «Оқудағы ... ... ... да ... ... комиссары қызметінде
жүрген кездерінде атқарған жұмысының көбісі оқу-ағарту мәселесімен тығыз
байланысты болды. 1920 жылы жазған «Біздің ... атты ... ... ... « салып жібергенде қырқып түскендей жігер, соғып кеткенде
қиратып түскендей екпін» болу үшін ең алғаш оқу ісін ... қою ... етіп ... «Бірінші қадам – оқу. Оқу – дүниенің айнасы. Түгелімен
дүниені соның ішінен табасың», - деген ... ... жылы ... «Жаңа жұртшылық негізі – ғылым» атты мақаласында қазақ
қоғамының дамуына тоқталылып өтеді де, ... ... ... отырып, « Ғылымды үйренуге кірісу керек. Өзіміз үйреніп, жалпыны
ағарту керек» - деген мақсат қояды. ... ... ұлт ... ... ... түсінікті етіп айтады. Осы мақсатта ғалымның «
Шындығында ескеретін ... ... ... ағарту мәселелері», «Ауыл
мұқтажы», «Халық ағарту мәселелері» т.б. мақалалары жарық көрді.
Жалпы осы кезеңде өмір сүрген ағартушылардың зерттеу ... ... ... ... мұғалім мамандарының тапшылығы,
екіншіден, ана тіліндегі оқу құралдарының, мектептердің жабдықтарының
тапшылығы, ... ... ... оқу ... шеттетіліп қалуы сияқты
кедергілерді болғанын көреміз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қарастырып ... ... ... ... ... ... мәселенің бірі тіл мәселесінің өзектілігін жоймағаны белгілі.
Халықтың халықтығын ... ... ... ... ... тіл ... өмір сүреді. Тарих сахнасында халық дамыса, оның тілі де жандана
түседі, ал ... ... оның тілі де ... ... Тілдің атқаратын
қызметі сан алуан. ... ... ... болып әлеуметтік қызметі
қарастырылады. Қай тілдің тағдырын алып қарасаңыз да ... ... ... ... ... ... дамуына негізінен ұлт
зиялыларының көп көңіл ... ... ... ... С.Сейфуллин сияқты ғалымдардың пікірлерін саралай келе,
қазақ тілін әлеуметтік тұрғыдан қарастыра ... ... ... ой –
пікірлер шығарамыз:
1. Қазақстанның ХХ ... ... ... ... ... ... ие ... кеңестік өкіметтің нәтижесі болды.
2. Кеңес өкіметінің коммунистік идеологиясы идеал ... ... ... ... ... идея ... ... халқының ұлттық
санасын бұрынғыдан өсіре түсті. ... ... ... ... ХХ ... ... ... Ә.Бөкейханов, М.Дулатовтар
бас болған ұлттық теңсіздік мұратының жалғасы болды.
3. ... ... ... ... ... ... ролі ... көзқарастары ұлттық идеяның
темірқазығы болды.
4. Ұлт ... ... және ... ... жаңа сатыдағы ойлары
ұлттық оянудың бастамасы еді.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ахмедов Ғ.Таңдамалы шығармалар жинағы.2-том.Естеліктер мен деректемелер.-
Алматы:Жібек жолы,2005.- 280 бет
2. ... ... ... 592 ... тарихи көне заманнан бүгінге дейін.Очерк.Алматы:Дәуір,1994.-
446бет.
4.Энциклопедия «Айқап».Алматы: «Қазақ ... ... ... Ө. «Қазақ» газеті.-Алматы:Қазақстан, 1993.-168 бет.
6. «Қазақ» газеті.-Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас ... ... ... народов Казахстана и их взаимодействие.Алма-Ата:
Наука,1976.-216 бет.
8.Жарықбаев Қ,Қалиев С. Қазақ тілім-тәрбиесі.-Алматы:Санат,1995.-352 бет.
9.Әлем:Альманах:Өлеңдер, ... ... ... ... ... ... бет.
11. Бөкейханов Ә.Шығармалары.-Алматы:Қазақстан,1994.-384 бет.
12. Бес арыс:Естеліктер, эсселер және зерттеу мақалалар.-Алматы:Жалын,1992.-
544 ... ... Ш. ХХ ... ... ... ... ... бет.
14. Әбілқасымов Б. Алғашқы қазақ газеттерінің тілі.-Алматы:Ғылым,1971.-184
бет.
15. Дала уалаятының газеті.-Алматы:Ғылым,1994.-816 бет.
16. Сыздықова Р.Ахмет Байтұрсынов.-Алматы:Білім,1990.-52 ... ... ... ... ... ... 2-том.-Алматы:Мектеп,2003.-426
бет.
18. Ахметтану бастамалары:Оқу-әдістемелік құрал.-Қарағанды: ... ... ... ... ... ... ... 3-том.-Алматы:Мектеп,2003.-236
бет.
20.Байтұрсынов А.Тіл тағылымы.-Алматы:Ана тілі,1992.-455 бет.
21.Егемен Қазақстан.28 қаңтар.2000жыл. Тұрсынбек ... ... ... С. Бес ... шығармалар жинағы.5-том.-Алматы:Жазушы,1986.-
304 бет.
23.Кәкішұлы Т. Пенденің бәрі азамат емес// ... ... және ... ... Қар ... ... ... шығармалар жинағы.1-том.-Алматы:Алаш,2003.-360
бет.
25.Садуақасұлы С.Екі томдық шығармалар жинағы.2-том.-Алматы:Алаш,2003.-532
бет.
26.Мырзахметұлы М.Әуезов және Абай.-Алматы:Қазақстан,1996.-272 бет.
27. ... ... ... бет.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алаш тағылымы және қазіргі қазақ руханияты6 бет
Ардағым –ата жұрт4 бет
Казақ өлкесі мен тарихын зерттеу барысында тарихи мәліметтердің жинақталуы мен сипаты9 бет
Мәншүк Мәметова6 бет
публицист жазушы Нұрмахан Оразбеков 73 бет
Әбдіжәлел Қошқарұлы Бәкір6 бет
Апаттық-құтқару қызметтерінің міндеттері мен әрекеттері. Құтқарушының құқықтары мен міндеттері5 бет
Каспий теңізі, құқықтық мәртебесі бойынша келіссөздердің жаңа кезеңі69 бет
Каспий теңізін игерудің аймақтық мәселелері29 бет
Конституциялық құқық ұғымы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь