Ш. Уәлиханов көрнекті тұлға және ғалым

Мазмұны

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4

1 Ш.Ш. УӘЛИХАНОВ КӨРНЕКТІ ТҰЛҒА ЖӘНЕ ҒАЛЫМ ... ... ... ... ...8
1.1 Ш.Ш.Уәлихановтың қоғам қайраткері ретінде өсіп.жетілуі ... ... ... ... ... ..8
1.2 Ш.Ш.Уәлихановтың Ресей империясының ғылымына қосқан көп
салалы ғылыми . творчествалық еңбегінің бағыттары ... ... ... ... ... ... ... . 12

2 Ш.ШЫҢҒЫСҰЛЫ УӘЛИХАНОВ .ҰЛЫ ГЕОГРАФ ... ... ... ... ... ... ... 32
2.1 Ш.Ш.Уәлихановтың географ зерттеуші ғалым ретінде
қалыптасуының алғышарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
2.2 Ш.Ш.Уәлихановтың география ғылымына қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... 34

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..69

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .71
КІРІСПЕ
Қазақтың тұңғыш ағартушы-демократы, ғалым-зерттеушісі, орыс, қазақ және басқа халықтар достығының жаршысы Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың творчестволық мұрасы әрқашанда ғалымдардың, жазушылар мен суретшілердің назарын аударып келеді.
Ш.Уәлиханов қазақ және қырғыз халықтарының шығу тегі, өзі өмір сүрген кездегі қазақ қоғамының әлеуметтік және саяси құрылысы, қазақ халқының Жоқғар шапқыншылығына қарсы азаттың күресі, Қазақстанның Россияға қосылуы мәселелеріне айрықша көңіл бөлді. XIX ғасырдың орта шеніндегі Орта Азия мемлекеттерінің қоғамдық және экономикалық құрылысының проблемасын, Шығыс Түркістандағы Маньчжур билеп төстеушілеріне қарсы азаттың күрес және басқа мәселелерді зерттеді.
Ш. Уәлиханов еңбектерінің тұңғыш басылымы 1904 жылы Орыс географиялық қоғамының жазбаларында жарық көрді. Бұл басылымды Шығысты зерттеуші Н. И. Веселовский әзірлеген болатын. Оған неғұрлым іргелі шығармалары: қазақтың XVIII ғасырда өмір сүрген аса ірі феодалдарының бірінің өмірі мен қызметіне арналған, сондай-ак, қазақ халқының Жоңғар басқыншыларына қарсы күресі баяндалған «Абылай» деген мақаласы, қазақтардың діни нанымдары мен әдет ғұрпына арналған «Қырғыздардағы шаман дінінің қалдықтары» деген этнографиялық еңбегі, «Жоңғар очерктері» және ғалымның «Алтышахарінің немесе 1858—1859 жылдардағы Қытайдың Нанлу провинциясының алты Шығыс қалаларының жайы туралы» деген көлемді туындысы және басқа еңбектері енгізілген.
Алайда Ш. Уәлихановтың творчестволық мұрасын кең көлемде арнайы зерттеу, ғылыми талдау тұңғыш рет Кеңес өкіметі жылдарында қолға алынды. Осы мақсатпен республикамыздың Шоқантануды зерттеушілері Омбының, Томскінің, Ташкенттің, Москва мен Санк-Петербургтың архив қорларын қарап шығып, едәуір мөлшерде деректі материалдар жинады, сөйтіп ғалым шығармаларының тізімі жасалды. Осы негізде 1958 жылы оның «Таңдамалы шығармалар» жинағы шығарылды, оған бұрын жарияланбаған еңбектері, атап айтқанда, 1856 жылы жазылған «Құлжа күнделігі» енгізілді.
Сонымен бір мезгілде Ш. Уәлиханов шығармалары жинағының бес томдық академиялық басылымы үшін оның қолтаңбаларын, қолжазбаларын, мақалаларының неғұрлым аяқталған нұсқаларын іріктеу жөніндегі жұмыс мықтап қолға алынды. Ғалымның жазуын ажыратып, жиі кездесетін қысқартуларын, қосымшаларын, автордың кейін анықтай түспек болып, ашық қалдырған жерлерін анықтау керек болды, сонымен қатар оның қолжазбалары текстіндегі басқа адамдар көшіріп жазғанда қалдырылып кеткен және бұрмаланған жерлерді жөндеп, түсіндірмелер жазу қажет еді.
Қазақ ССР Ғылым академиясы тарих институтының академик Ә.Қ.Марғұлан бастаған ғылыми қызметкерлері зор жұмыс атқарды. Солардың күш салуы арқасында Ш.Ш.Уәлиханов еңбектерінің академиялық, басылымының бес томы жарыққа шықты.
Мұның өзі Қазақстанның мәдени өміріндегі ірі оқиға болды, буржуазиялық, ғалымдардың Россияның шет аймақтарында революцияға дейін қоғамдың ой-пікір дамыған жоқ, оларда прогрестің маңызын түсіну болмады-мыс, ал революциялық идеялар сырттан әкелінді-міс деген пайымдауларын тағы да теріске шығарды. Ш. Уәлихановтың ғылыми еңбектері буржуазиялық бұрмалаушылар пайымдауларының түгелдей негізсіз әрі жалған екенін дәлелдейді. Қазақ халқы өз ағартушыларының еңбектері арқылы өзінің өткендегі озық ойлы қайраткерлері мен прогресшіл революциялық дәстүрлерін мақтан тұтады.
«Өткенді еске ала отырып қазіргінің қамын ойлау керек» /1/,— Ш.Уәлихановтың мақсаты, міне, осындай еді. Сондықтан да ол қазақ халқының және басқа да Шығыс халықтарының тарихын зерттегенде өткен оқиғаларды баяндап берумен шектеліп қалмады. Оның ғылыми еңбектері өз кезінде болған оқиғалардың тікелей әсерімен жазылды, ал өткендегі оқиғаларды зерттегенінде Шоқан өзінің алдына ол оқиғалардың шыққан негіздерін, себептерін ашып, олардың даму бағыттарын анықтауды мақсат етіп қойды.
Шоқанның ғалым ретінде сіңірген зор еңбегі — оның ресейдің ұлы ойшылдары — Чернышевский, Добролюбов, Белинский, Герцендердің қатарына қосады.
Россиядағы демократиялық күштердің алдыңғы қатарлы дүние танымын үлгі ете отырып, қазақ ағартушысы өз халқы тарихының көптеген мәселелері жөнінде дұрыс қорытындыларға келе білді, туған халқына іс жүзінде көмектесіп, оның прогресті жолға түсуін оңайлатуға, тездетуге ұмтылды.Қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық және саяси тарихы мәселелеріне ол осы тұрғыдан келді. Қазақ арасындағы патриархалдық-феодалдық қатынастардың қалдықтарына қарсы күресе отырып, Шоқан қазақ қоғамындағы - хан, сұлтан, би, батырлар секілді топтардың әлеуметтік және саяси мәнін дәл ашып көрсете білді.
Зерттеудің басты мақсаты Ш.Уәлихановтың ХІХ ғасырдағы қазақ халқының жаңа кезеңге, әлемдік озық білімге енді бет бұра бастаған дәуірінде тарих бетіне шығуы және қараңғылықты жара жарқ еткен сәуледей жаңа жол салуының ғылыми тұрғыдан зерттеп тұжырымдау болды. Осы мәселені шешу барысында Шоқанның аса көрнекті ғалым ретінде қалыптасуындағы негізгі даму бағыттарын - қоғамдық-саяси қайраткер, тарихшы, этнограф, шежіре жинаушы, әдеби мұраларды зерттеуші әсіресе аса көрнекті географ, жағангер саяхатшы, дарынды барлаушы ретінде жан-жақты дамыған дара тұлғасын ғылыми саралау міндеттерін шешуге әрекет жасалынды.
Диплом жұмысын жазу барысында Ш.Уәлихановтың осы жан-жақты өмірінен хабар беретін шығармалар дерек көзі ретінде пайдаланылды. Оның ішінде негізгі сүйенгеніміз Ш.Уәлихановтың бес томдық шығармалар жинағы, Г.И.Потаниннің, Ә.Х.Марғұланның және т.б. зерттеушілердің еңбектері пайдаланылды. Шоқан туралы мерзімді баспасөзде және ғылыми басылымдарда жарияланған мақалалар да талданды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Уәлиханов Ш.Ш. Шығармалар жинағы, 1-том, 373-б.
2. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах.Т.1.А-Ата, 1961, 499-б.
3. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах.Т.1.Алма-Ата, 1961, 313-б., Потанин Г.Н. Биографические сведения о Чокане Валиханове.
4. См. ЦГА УзССР, Ф. 175, оп. 1, д. 18, лл. 347-356.
5. Архив Всесоюзного географического общества за 1857г., ф.1., д.7.
6. ЦГА УзССР, Ф. 715, сп. 1, д. 19, лл. 84-85.
7. ЦГА УзССР, Ф. 715, сп. 1, д. 19, лл. 95-96, 153-154-б.
8. Бабков И.Ф. Воспоминания о моей службе в Зап.Сибири. Спб, 1912,125б.
9. Зап. РГО, 1904, ХХІХ., с. 1.
10. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений. т.1.Алма-Ата, 1961, 396-бет.
11. Умирзаков С.К. 100-летию Кашкарского путешествия Валиханова Ч.Ч. Известия Киргизского филиала Всесоюзного географического общества, 1959, вып. 1., 106-бет.
12. Вестник РГО, 1858, ч. 21.
13. Мушкетов И.В. Туркестан. т. Л., 171-172.
14. Баяндин Н. Географиялық ашулар.-2-бас. Алматы: Мектеп, 1989. 136-бет.
15. Бейсенова Ә.С. Қазақстан табиғатын зерттеу және физикалық география идеяларының дамуы.Алматы «Рауан» 1990.
16. М. И. Венюков. Орыстың Азиядағы шекараларын шолу тәжірибесі, Спб., 1873, 278-бет.
17. Семенов-Тянынанский П.П. Тянь-Шаньға саяхат, М., 1946, 86-бет.
18. Орыс географиялық қоғамының жазбалары, 3-кітап, Спб., 1861, 31-бет.
19. Уәлиханов Ш.Ш. Тақдамалы шығармалар, 589-бет.
20. Уәлиханов Ш.Ш. Шығармалар жинагы, 2-том, 127-бет.
21. Потанин Г.Н.Шоқан Уәлиханов туралы естеліктер. Орыс гөографиялық қоғамының этнография бөлімшесі бойынша жазбалар. 29-том, Спб.,1904
22. Уәлиханов Ш.Ш.Таңдамалы шығармалар, 568-бет.
Чернышевский Н.Г. Шығармаларының толық жинағы, 7-том, М., 1950
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ
............................................................................
.................................. 4
1 Ш.Ш. УӘЛИХАНОВ КӨРНЕКТІ ТҰЛҒА ЖӘНЕ ҒАЛЫМ ... ... ... ... ... ... Ш.Ш.УӘЛИХАНОВТЫҢ РЕСЕЙ ИМПЕРИЯСЫНЫҢ ҒЫЛЫМЫНА ҚОСҚАН КӨП
САЛАЛЫ ҒЫЛЫМИ - ... ... 12
2 ... ... ... ... Ш.Ш.УӘЛИХАНОВТЫҢ ГЕОГРАФ ЗЕРТТЕУШІ ҒАЛЫМ РЕТІНДЕ
қалыптасуының ... ... ... ... қосқан
үлесі........................... 34
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.......................69
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... ... ... басқа халықтар достығының жаршысы Шоқан Шыңғысұлы ... ... ... ... ... мен ... аударып келеді.
Ш.Уәлиханов қазақ және қырғыз халықтарының шығу тегі, өзі өмір сүрген
кездегі қазақ қоғамының ... және ... ... ... ... шапқыншылығына қарсы азаттың күресі, Қазақстанның Россияға қосылуы
мәселелеріне айрықша көңіл ... XIX ... орта ... Орта ... ... және ... ... проблемасын, Шығыс
Түркістандағы Маньчжур билеп төстеушілеріне қарсы азаттың күрес және басқа
мәселелерді ... ... ... ... ... 1904 жылы Орыс географиялық
қоғамының жазбаларында жарық көрді. Бұл басылымды Шығысты зерттеуші Н. И.
Веселовский әзірлеген болатын. Оған ... ... ... ... ... өмір ... аса ірі феодалдарының бірінің өмірі мен қызметіне
арналған, сондай-ак, ... ... ... ... ... ... ... деген мақаласы, қазақтардың діни нанымдары мен ... ... ... ... дінінің қалдықтары» ... ... ... очерктері» және ғалымның ... ... ... ... Нанлу провинциясының алты ... жайы ... ... көлемді туындысы және басқа еңбектері
енгізілген.
Алайда Ш. Уәлихановтың творчестволық ... кең ... ... ғылыми талдау тұңғыш рет Кеңес өкіметі жылдарында ... ... ... ... Шоқантануды зерттеушілері Омбының,
Томскінің, Ташкенттің, Москва мен Санк-Петербургтың архив қорларын ... ... ... ... ... жинады, сөйтіп ғалым
шығармаларының тізімі жасалды. Осы ... 1958 жылы оның ... ... ... оған ... ... еңбектері, атап
айтқанда, 1856 жылы жазылған «Құлжа күнделігі» енгізілді.
Сонымен бір мезгілде Ш. Уәлиханов шығармалары жинағының бес ... ... үшін оның ... ... ... аяқталған нұсқаларын іріктеу жөніндегі жұмыс мықтап қолға алынды.
Ғалымның ... ... жиі ... ... ... кейін анықтай түспек болып, ашық қалдырған жерлерін анықтау керек
болды, сонымен қатар оның қолжазбалары текстіндегі ... ... ... ... ... және ... жерлерді жөндеп, түсіндірмелер
жазу қажет еді.
Қазақ ССР Ғылым академиясы тарих институтының академик Ә.Қ.Марғұлан
бастаған ... ... зор ... атқарды. Солардың күш салуы
арқасында Ш.Ш.Уәлиханов еңбектерінің ... ... бес ... ... өзі Қазақстанның мәдени өміріндегі ірі ... ... ... ... шет ... ... ... ой-пікір дамыған жоқ, оларда прогрестің маңызын түсіну болмады-
мыс, ал ... ... ... ... ... ... тағы
да теріске шығарды. Ш. Уәлихановтың ... ... ... пайымдауларының түгелдей негізсіз әрі жалған ... ... ... өз ... ... ... өзінің
өткендегі озық ойлы қайраткерлері мен прогресшіл революциялық дәстүрлерін
мақтан тұтады.
«Өткенді еске ала ... ... ... ... ... ... ... міне, осындай еді. Сондықтан да ол қазақ халқының
және басқа да ... ... ... ... ... ... берумен шектеліп қалмады. Оның ғылыми еңбектері өз ... ... ... әсерімен жазылды, ал өткендегі оқиғаларды зерттегенінде
Шоқан өзінің ... ол ... ... ... ... ... даму ... анықтауды мақсат етіп қойды.
Шоқанның ғалым ретінде сіңірген зор ... — оның ... ...... Добролюбов, Белинский, Герцендердің қатарына
қосады.
Россиядағы демократиялық күштердің алдыңғы ... ... ... үлгі
ете отырып, қазақ ағартушысы өз халқы тарихының көптеген мәселелері жөнінде
дұрыс қорытындыларға келе білді, туған халқына іс жүзінде ... ... ... ... ... ... ұмтылды.Қазақ қоғамының
әлеуметтік-экономикалық және саяси ... ... ол осы ... Қазақ арасындағы патриархалдық-феодалдық қатынастардың қалдықтарына
қарсы күресе отырып, Шоқан қазақ ... - хан, ... би, ... топтардың әлеуметтік және саяси мәнін дәл ашып көрсете білді.
Зерттеудің басты мақсаты Ш.Уәлихановтың ХІХ ... ... ... ... ... озық ... енді бет бұра ... дәуірінде тарих
бетіне шығуы және қараңғылықты жара жарқ еткен сәуледей жаңа жол ... ... ... ... ... Осы ... шешу барысында
Шоқанның аса көрнекті ғалым ретінде қалыптасуындағы негізгі даму ... ... ... ... этнограф, шежіре жинаушы, әдеби
мұраларды зерттеуші әсіресе аса көрнекті географ, ... ... ... ... ... дамыған дара тұлғасын ғылыми саралау
міндеттерін шешуге әрекет жасалынды.
Диплом жұмысын жазу барысында Ш.Уәлихановтың осы ... ... ... ... ... көзі ... ... Оның ішінде
негізгі сүйенгеніміз Ш.Уәлихановтың бес томдық шығармалар ... ... және т.б. ... ... ... ... мерзімді баспасөзде және ғылыми басылымдарда
жарияланған мақалалар да талданды.
1 Ш.Ш. УӘЛИХАНОВ КӨРНЕКТІ ТҰЛҒА ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ұлы ... ағартушы-демократ Ш.Уәлиханов отандық ғылым мен
әдебиет тарихында үлкен орын алады. Оның кысқа да ... ... мен ... қазақ халқының көпғасырғы дамуының, рухани ізденістерінің тамаша
қорытындысы, биік жалғасы болды, ... ... ... ... ... етті.
Шоқан (шын аты Мұхаммедханафия) Шыңғысұлы Уәлиханов 1835 жылдың қараша
айында Кұсмұрын бекінісінде атақты аға ... ... ... ... ... ... Арғы ... Абылай жоңғарларға қарсы соғыста
асқан ерлік көрсеткен, ел бірлігін сақтауға едәуір ... ... ... ... ... ... мол, Орта жүз ханы ... Оның үлкен
ұлы Уәли (Шоқанның туған атасы)- қайтыс болғаннан кейін хан ... ... ... кіші ... ... ... «...Айғаным мен оның
балалары Россияға адал ниетін ... ... Уәли ... осы ... І аса бір ықылас білдірді.Сөйтіп қазак, даласында оған сәулетті
үй салып беруге әмір етті. Сол үйде ... ... туып еді» — деп ... ... Шоқан әжесі Айғанымның ықпалында болған.
1847 жылы 12 жасар Шоқанды әкесі Омбыға әкеліп, сол кезде Сібірдегі ең
таңдаулы оқу орны ... ... ... кадет корпусына оқуға
орналастырады. Жабық әскери оқу орны болғанмен, онда ... ... ... озық ойлы ... ... ... ... Омбының
көзі ашық оқыған адамдарының семьяларымен араласуы, көп оқып ... ... ... ... ... ... ... едәуір ықпалы
болған.
«Корпуста ой-өрісі, білімі жағынан Шоқан тез өсті, орыс жолдастарын
басып озып отырды. Екі-үш жылдан кейін-ақ ... өз ... ... өзінен екі жас үлкендердің класындағыларды да идея ... ... — деп ... ... ... ... досы ... Сібір кадет
корпусында оқудың соңғы жылдарында-ақ Шоқан биік саналы, терең ойлы, жан-
жақты білімді, дүниеге ... ... ... ... да, ... де ... оған ... пайдалы қызмет етуге дайын
мақсатшыл жас ... ... оның ... ... еңбектері болып
есептелетін «Профессор Н.И.Березинге хат», «Профессор Н.И.Березиннің ... ... ... ... т.б. ... да
байқалады. Жап-жас Шоқанға мұғалімдері де, құрбылары да болашақ ғалым,
зерттеуші деп қарағандары, ... ... ... де ... ... 1853 жылы ... корпусын бітіріп атты әскер корнеті
атағын алып шыққан соң Сібір қазақ-орыс әскерініің 6-атты әскер ... ... ... іс ... ... ... ... қалдырылады, Бір жылдан кейін Батыс Сібір мен Қазақстанның
солтүстік-батыс аймағының генерал-губернаторы ... ... ... Сонымен қатар Батыс Сібір өлкесінің Бас басқармасы
оған ... ... ... ... ... ... ... Шоқан бюрократтық аппараттың мансапқор, парақор, тоң ... ... ... мен ... ... ... ... әділетсіздіктерді көреді, оларға қарсы батыл пікірлер де ... ... ... ... шиеленісе түседі. Ол бұл қызметтерден,
Омбыдан кетуді, ... ... ... тиетін істерге араласуды
армандайтыны ... сол ... ... ... орыс ... досы ... ... жазғаны белгілі. Шоқанның
қоғамдық және әдебиет саласындағы белсенді қызметі осы жылдардан ... ... Ұлы жүз ... мен кейбір қырғыз руларын Қоқан
хандығының ықпалынан шығарып, Россияға ... қосу ... ... ... бір топ ... ... ... да қатысады. Осы
экспедицияда Шоқан Уәлиханов 1855 жылы Омбыдан Семей, Аякөз, ... ... ... ... Жоңғар қақпасына дейін келеді, қайтарда Алакөл,
Тарбағатай жерлерін аралады, Орталық ...... ... ... ... оралады. Бұл сапарда ол қыруар материалдар — ... ... ... қазіргі қалпы, ескі қалалардың орны, шың-
тастардағы жазу белгілері, көне ... ... ... ... ... ... ... Омбыда қорыту негізінде ол
қазақтардың тарихи ежелгі ... ... ... ... ... еңбектер жазды. Осы сапардан кейін Шоқанның әскери лауазымы
бір саты жоғарылатылып, оған ... ... ... жылы ... ... М.М.Хоментовский басқарған әскери-ғылыми
экспедицияға қатысады. Қырғыз елін жете зерттеуге, ... ... ... тиіс ... бұл зкспедицияға қатысу Шоқанның ғылыми
жұмысын ойдағыдай жүргізуіне мүмкіндік ... ... одан ары ... ... қаласына саяхаты және 1856-1857 жьылдары Жетісу, Тянь-
Шань сапарларында П.П.Семенов-Тян-Шанскиймен бірге ... ... ... рет ... ... оның «Қытай империясының батыс өлкесі және
Құлжа қаласы» деген ... ... ... ... күнделігі»,
«Қырғыздар туралы жазбалар», кырғыз эпосы ... ... ... ... ... рет орысшаға аударып, оған тарихи және әдеби талдаулар
жасауы, Жетісу, ... ... ... мен ... ... зерттеу
жазбалары, ориентологиялық, энтомологиялық коллекциялары, гербарийлері еді.
Сонымен қатар бұл сапарларында ол қызмет бабына сәйкес ... мен ... да ... ... география, әдебиет саласындағы еңбектері
Петербург ғалымдарының да назарына, ылтифатына, бағасына ие болып, 20-дан
жаңа ... ... 1857 жылы 27 ... Орыс ... ... ... ... сайланады. Бұл орыс қоғамы зиялыларының, орыс ... жас ... зор ... ... мен мәдениетке қосқан үлесін
мойындағандығы еді.
1858—1859 жылғы Қашғария сапары ... ... ... ... жаңа ... ... ... Ол кезде
Қашғария Европа ғылымы үшін бимәлім, құпиясы мол ел болатын, өйткені 13-
ғасырдың ... ... ... ... содан соң 1603 жылы саяхатшы ... ... ... ... үш жарым ғасыр бойы бұл аймаққа ешкім
бармаған, бара да ... ... бір жыл ... Кашғарияға Үндістан
арқылы барған немістің белгілі географы Адольф Шлагинтвейтті ... ... ... ... ... өлтірткен. Адольф Шлагинтвейттің
бұл қайғылы тағдыры ... ... ... ... ... ... ... Қатері де қаупі де мол Қашғария сапарында Ш.Ш.Уәлиханов оны жан-
жақты зерттеуі, ... ... ... ... ... мен ... ерекшеліктері туралы мағлұмат-деректерді әлемге, ғылымға ашып ... ... ... бұл ... талай-талай қиындықтар мен кедергілерден
өтеді, жалған атпен Әлімбай болып керуен ... ... ... ... биіктерінің бірі Сырт деп ... ... әрі адам ... биік асуларында түтекке тұншығып, суыққа тоңып, қарлы жаңбырда
тайғанақтаған ... де ... ... кейде алыс ауыл
тұрғындарының қауесет-сенімсіздіктеріне де ... ... ... ... 1858 ... 27 ... ... шекарасынан өткен.
Қашғарияда Шоқан 1858 жылдың 1 қазаннан 1859 ... ... ... ... ... ... бұл аймақты — Қашғар қаласы мен Алты шаһар елін
терең зерттейді.Ол кезде алты шаһар деп солтүстіктен Тянь-
Шань, оңтүстіктен Күн-Лунь тауы ... ... ... ... ... ... ... қалаларын айтады екен. Қоқан ханының ... ... әрі ... ... егде ... ... ... сыйлас, құрметтес болуы сапар нәтижелерінің ... де ... ... ... ... ... құрылысын, тарихын,
этнографиясын, рухани өмірін зерттеген, бұл аймақтың өткені мен сол ... ... ... ... ... ... де ... жинаған, шығыс қолжазбаларының бірсыпырасын қолға ... ... және тау ... ... ... жасаған.
Солардың бірінде Мирджай тауы мен Қарақаш өзені аңғарынан шығатын нефрит
асыл ... ... ... ... ... деп ... талай бұйымдар
да жиналған. Сөйтіп, бейтаныс елді жан-жақты сипаттайтын, әскери, саяси,
экономикалық, сауда-саттық ... ... де ... да ... бай
материал мен сирек деректерді жинап, қиыншылықтар мен қауіп-қатерді көп
көріп Шоқан керуені 1859 ... ... елге ... мен ... мол сапардан ауырып қайтқан Шоқан
Петербургке үсті-үстіне шақыртып ... да, ... ... ... ... ... ... айналысады да, Петербургке ... ... келу кезі ... ... жүр, 1860 ... енді бір мәлімет бойынша 1859 жылдың аяғында. Ол 1860 жыл ... ... ... нәтижелі жемісі —Ш.Ш.Уәлихановтың «Алты шаһардың
яғни Қытайдың ... ... ... ... ... алты қаланың
жайы» атты еңбегі Шығыс Түркістан халықтарының ... ... ... ... ... ... биік ... тұңғыш
зерттеу жұмысы болды.
Сондықтан орыс ғалымдары мен саяси қайраткерлері оны шығыстың тарихы
мен географиясы ... ... ... ... шын мәнісіндегі
географиялық жаңалық, ал Қашғарияға сапар нағыз ерлік деп таныды.
Қашғария сапарының ... ... ... ... ... ... ... жасағаннан кейін-ақ, оның материалын
Германияда неміс ... ... ... 1865 жылы ... ағылшын тілінде
жарияланды. Бұл Ш.Ш.Уәлиханов еңбектері Батыс Европада жоғары бағалануының
айғағы ... ... ... ... ... үкімет
тарапынан да аталып етті. Оған дәлел 1860 жылғы 8 сәуірдегі Үкімет ... ... ... ... ... штабсротмистр әскери атағы, 4-
дәрежелі Ізгі Владимир ордені және бір жолғы ... ... 500 сом ... ...... Шоқанның ұсынысы бойынша, осы экспедицияның
жұмысына қатысы бар 22 адам қоса ... оның ... ... ... ... көпесі Бұқаш, К.К.Гутковский т.б.бар.
1.2. Ш.Ш. Уәлихановтың ресей империясының ғылымына қосқан көп салалы
ғылыми - творчествалық еңбегінің бағыттары
1860 ЖЫЛЫ ... ... БАС ... ... ... ... СЫРТҚЫ ІСТЕР МИНИСТРЛІГІНІҢ АЗИЯ ДЕПАРТАМЕНТІНДЕ, ОРЫС
ГЕОГРАФИЯ ҚОҒАМЫНДА КЫЗМЕТТЕ ... ... ... ... ӘДЕБИЕТШІЛЕР ТОБЫМЕН КЕЗДЕСКЕН. ... ... ... ... ГРАФ ... ПЕН СИНОДТЫҢ ОБЕР-ПРОКУРОРЫ ГРАФ А.П.ТОЛСТОЙ
СИЯҚТЫ РЕСМИ ҚАЙРАТКЕР, Ф.Р.ОСТЕН-САКЕН, В.В.ГРИГОРЬЕВ, И.И. ... ... ... ... ТАҒЫ ... БАР. ОЛАРДЫҢ БІРАЗЫМЕН Ш.Ш.УӘЛИХАНОВ ... ... ... ... ... ... АРАЛАСҚАН.
Ш.Ш.Уәлиханов Петербургте болғанда өнімді ғылыми жұмыс жүргізеді. Бас
штабтың әскери-ғылыми комитетінің тапсыруы бойынша ол Орта және ... мен ... ... ... Оның редакциясымен «Балқаш көлі
мен ... ... ... ... «Іле сырты өлкесі бөлігінің
рекогноссировкасы», «Құлжа қаласының ... ... ... қосымша карта», «Қытай империясы батыс өлкесінің ... ... ... ... ... ... қосқан
үлесі зор.
Ол География ... ... ... ... Карл ... ... ... неміс, ағылшын, француз тілдеріндегі
еңбектерді зерттейді. Шоқан ... ... ... министрлігінің Азия
департаменті жанындағы Жоғары мектепте, география қоғамында ... ... ... ... лекция оқиды, университеттің тарих-
философия факультетінде лекцияларға қатысады.
1860 жылдары Петербургте Шоқанның «Жоңғария очерктері», «Алты шаһардың
немесе ... ... ... ... ... ... ... жағдайы туралы», «Адольф Шлагинтвейттің өліміне әкелген жағдайлар
туралы мәліметтер» еңбектері жарияланды.
1861 жылдың көктемінде денсаулығы тым нашарлап ... ... ... Петербургтен туған жеріне оралды Мұнда да ол творчестволық,
ғылыми ой толқындарын өрістете берді, ғылыми еңбектермен шұғылданды, талай
ақын-жыршылардаң ... ... ... ... жасады,
қоғам құрылысына көп көңіл бөлді, үстем тап ... ... ... күресуді, сөйтіп қазақ халқының ... ... ... әділеттілікті ойлады. Шоқан Уәлиханов
Атбасар округының аға сұлтандық қызметіне сайлауға қатысып, көпшілік ... ... ... оны аға ... бекітпеді, өйткені
демократтық бағыттағы озық ойлы ғалым ... топ ... ... ... үшін ... де кедергі болатын адам деп есептеледі. ... да ... ... еді, ... ойым ... ... етіп, оларды
чиновниктер мен бай қазақтардың қатал қысымынан қорғау еді» — деп ... ... ... барып, сол кезде Қазақстанда сот ... ... ... жатқанда, облыстық басқарманың, заң комиссиясының жұмысына
қатысады, сот реформасы елге тиімді, пайдалы болуды талап етеді. Бұл ... «Сот ... ... ... еңбегінің маңызы аса зор. Онда қазақ
қоғамының экономикалық, саяси, рухани жағдайлары және ... ... даму ... мен жолдары терең ... ... ... ... үлкен үміт туғызып отырған,
орыстарды отандас туысқанымыз деп ... ... және орыс ... еркімен қосылып отырған миллиондаған
адамдардың тағдыры, Шекспирше айтқанда, «болу не ... ... ... мәселелерді шешерде көбірек көңіл бөліп, көбірек қамқорлық
жасауға тұратын іс сияқты», одан әрі ... ... ... дамуы үшін қандай
шаралар қажет ... ... сөз ... жылдың көктемінде Ш.Уәлиханов Оңтүстік Қазақстанды Россияға
қосу жөніндегі ... ... ... ... Әулие-ата қамалын алуға қатысады. Бірақ жергілікті ... оның ... ... ... озбырлығы мен
қаталдығына наразы болған бір топ офирлермен бірге Шоқан 1864 жылы ... ... ... ... Ол Албан руының аға ... ... ... ... ... ... аңыз-ертегілерін жинап,
зерттеумен шұғылданады, сол кезде Батыс Қытайдағы қоғамдық-саяси жағдайдың
шиеленісуіне байланысты болған дүнгендер ... ... ... ... ... ... келіп жүрген бір сапарында Ш.Ш.Уәлиханов
«Русский инвалид» ... ... ... ... ... ... ... жіберді, ол мақала осы газеттің 1865 жылғы
51 санында жарияланды, бұл оның ең соңғы еңбегі еді.
Меңдеген ауру асқынып, Шоқан 1865 жылы 10 ... ... ... Көшен-тоған деген жерде Тезек ауылында ... ... ... ... ... облысы Шоқан атындағы колхоздың маңында
«Алтынемел» ... ... ... ... ... кысқа өмірінде қоғамдық ғылымдардың алуан
саласында — тарихта, шығыстануда, ... ... ... өнертануда — көптеген құнды еңбектер қалдырды. ... Орта және ... ... ... ... халықтарының —
қазақтың, қырғыздың, өзбектің, ұйғырдың, турікменнің тарихы мен сол ... тілі мен ... ... ... ... ... зор үлес
қосты. Шоқанның «Қазақтың шежіресі», «Жоңғария очерктері», «Қазақтар тура-
лы ... ... ... ... ... ... сауыт-
саймандары», «Даладағы мұсылмандық», «Қазақтағы шаман дінінің қалдықтары»,
«Қазақтың көші-қоны», «Оңтүстік Сібір тайпаларының тарихы туралы ... ... тағы ... ... ... мен Орта Азиядағы
түрік халықтарының ... ... ... ... және ... мәселелер қою мен шешуде қазақ ғалымы ... ... ... ... ... ... арқылы расталды, бүгінгі күнде
ғылымн мәні сақталды.
Ш.Ш.Уәлихановтың шетелдік Шығыс туралы еңбектері мен зерттеулері — ... ... ... мен ... ... тарихы туралы еңбектері оның
ғалымдық даңқын дүние жүзіне таратты. Ол «Алты шаһардың немесе Қытайдың ... ... ... ... ... атты ... ... және
Қашғарияға сапар күнделіктерінде осы аймақтың жан-жақты — ... ... ... мәдени, әдеби сипаттамасын берді. Қазақ
ғалымының еңбектерінде комплексті зерттеулердің үлгілері де бар. Көптеген
еңбектерінде ол ... ... ... публицист, әдебиетші, жазушы
болып көрінеді және көбіне қатар жүреді.
Ш.Ш.Уәлиханов — қазақ және қырғыз ... бай ... ... ... ... де ... ... көркем сөз өнерінің кейбір
үлгілерін ол жас кезінде- ақ ... оған ... ... ... ... ... мен қызметтері кезінде арта түскен де, 1850
жылдардың орта ... ... ... ... ... зерттеумен
шұғылданған. Ш.Ш.Уәлихановтың халықтардың әдеби мұраларының үлгілері
туралы ой-тұжырымдары бүкіл ғылыми зерттеулерінде, еңбектерінде қазақ және
қырғыз ... ... ... ... ... ... халық
поэзиясының үлгілері туралы», «Орта жүз қазақтарының аңыз-ертегілері», ... ... ... ... ... ... мен Тоқтамыс туралы
аңыз», «Едіге», «Шона батыр», «Манас» ... ... ... және ... ... асы» ... ... бір бөлімін орысшаға аударуы т.б.
Шоқаннан қалған мұраның енді бір алуаны — бейнелеу өнері саласындағы
еңбектері оның ... ... ... суретшісі екенін танытады.
Шоқан ... ... ... және ... ... ... ... Оның суреттерінің біразы 1860 жылдардың басында
«Всемирная ... ... ... ... лист»
журналдарында және Орыс География қоғамының «Хабаршысында» жарияланған.
Ш.Ш.Уәлихановтың көп ... әр ... бай ... оның дүниетанымы,
қоғамдық, философиялық, ағартушылық, демократтық көзқарастары биік деңгейде
болғанын танытады. Ол революцияшыл-демократтық ... ... ... көтеріле алмағанымен, көптеген қоғамдық құбылыс-көріністерді
озық ой-таным тұрғысынан талдады, ... ... ... ... ... үлес ... ... әр
салалы, терең мазмұнды еңбектері, өзінің асыл тұлғасы мен жарқын бейнесі
тарихтың әр кезеңінде ... ... Ол ... ... ... жылы лебіздер қалдырды. Шығысты зерттеуші әйгілі ғалым
Е.И.Ковалевский Шоқанды «Асқан ... жас ... ... ... ... ең жақын досы әрі орыстың мемлекеттік мүддесін қадір тутушы» деп
атады. «Шоқан қазақ ішінен оқырман қауымын тапқан ... ол өз ... ... ... ... ... еді» — ... Г.Н.Потанин. «Шоқан
Шыңғысұлы Уәлиханов Шығыс тану әлемінің аспанынан құйрықты жұлдыздай жарқ
етіп өте ... Орыс ... ... оны таңғажайып құбылыс деп
қарады, одан ... ... ... ... аса ... ұлы жаңалықтар
ашады деп үміт күтіп еді» — деп жазды аты ... ... ... Оның ... ... шығармаларының жинағы
Петербургте 1904 жылы жарық көрген еді. Шоқанды көрген, оны жақсы білген
ғалымдардың жылы ... оның ... ... ... әділ де жоғары
бағалағандығы болып қала бермек.
Ш.Ш.Уәлихановтың жарқын есімі Көкшетау ... бір ... ... ... ... колхоз бен совхозға, Қазақстан Республикасы
Ұлттық Ғылым академиясының тарих, археология және ... ... 1958 жылы ... ... ... ... бұрын
қойылған мәрмәр тас қабырғасына өріліп жымдасқан биік обелиск орнатылды,
«Алтынемел» архитектуралық ... ... ...... болуға лайық асқан ғалым, қазақ халқының мақтанышы.
2. Ш. ... ... ... ... ... ... ҒЫЛЫМЫНЫҢ МАЙТАЛМАНЫ РЕТІНДЕ
ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ АЛҒЫШАРТТАРЫ
Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың (1835—1865) ... ... ... ... ... ... заңды түрде құрметті орын алды. Осынау
бір аса көрнекті ғалым әрі ағартушы ... ... ... ... ... ... ... толымды да жемісті ғылыми
зерттеулер жүргізді және сол бір ... ... ... ... ... ... ... буып, батылдықпен саяхат жасады. Ол ... ... ... бірі ... суырылып шығып, тылсым
жатқан қазақ даласында прогресшіл озық идеяларды ... ... орыс және ... ... шынайы достығын шыңдауға игі істер
тындырды. ... ... ... ... ... жанқиярлық қызметімен
ол «қазақтардың орыстармен қаны да, жаны да бір ... ... ... ... саласындағы саяхатшылық, әрі творчестволық
қызметіне ерекше тұрғыдан қарауымыздың өзіндік ... бар. ... біз ... ... қызметін сөз еткенде олардың Қазақстан
территориясының белгілі бір ... ғана ... ... ... ... ... ... баяндаумен шектелсек, ал Ш.Ш.Уәлихановқа жалпы
мағынасындағы аса зерделі ... ... ... ... ... тұңғыш қазақ» (Ф. М. Достоевский) он
тоғызыншы ғасырдың орта ... ... ... ... ... ... кең тараған Омбыда оқып, білім алды. Мұнда ол жер ... ... ... ... ... аса ... географ —
ғалым П.П.Семенов-Тян-Шанскиймен, Шығыс зерттеуші ғалымдар И.Н.Березинмен,
Н.М.Ядринцевпен және басқа зиялы ... ... ... олар ... көзқарастарының қалыптасуына шешуші ықпал етті.
Шоқан Уәлихановты білімге баулыған Омбыдағы Сібір ... ... ... ең ... оқу ... бірі ... Оның қабырғасынан толып
жатқан қоғам қайраткерлері мен ғалымдар ... ... ... бұрынғы
шәкірттері В.И.Вагин, Г.Н.Потанин, Н.Ф.Анненский және т.б.тамаша ... ... және ... ... ... ... ... корпусында негізінен жалпы білімге жетік, маман оқытушылар сабақ
берді. Оның оқу программасына ... ... ... ... ... ... ... жаратылыстану ғылымдары және т.б.пәндер кірді.
Географияға пән ретінде сол сияқты ... мен ... ... оқып ... ... ... жіктеп, оларды негізгі топтарға
бөлу, әр ... ... діни ... мен тіршілік харакетіне қарай талдау
мәселелері де енгізілді. Россияның экономикалық географиясы үйретіліп, оған
статистика, сондай-ақ ... пен ауыл ... ... ... ... ... Үндістанды, Ауғанстанды, Персияны) Тұранның
(Бұқар, Қоқан, Хиуа) ... ... ... және ... ... оқып-
үйренуге баса назар аударылды. Бұл ... ... шығу ... діни және ... ... зер ... корпусында Қазақстан географиясы негізінен әскери-стратегиялық
жоспарда үйретілді. Қазақ ... ... ... ... ... жолдары, керуендер өтетін тау асулары, климат және
табиғат жағдайлары, қазақтардың ... ... шығу ... тілі мен діні,
қашан және кімге бағынғаны, қазақтарды басқару ісі, далада бекініс ... ... ... ... ... ... ... түскенде орыс тілін білмеген.
Бірақ өзінің керемет қабілеттілігі мен зеректігі арқасында ол орыс ... тез ... ... алған. «Шоқан білімге шапшаң жетілді»,— деп
еске алады кадет корпусында бірге оқыған жолдасы әрі досы ... ... ... орыс жолдастарынан суырылып озып шықты... оған талайлар ... ... ... оқу ... түскенге дейін-ақ сурет сала біледі
екен» /1/.
Шоқанның туған ... ... ... ... ... ... ... пайда болған. Жазғы демалыс кездерінде ол далаға, Көкшетау
өлкесінің көрікті жерлерінің бірі — ... ... ... Сырымбетке барып
тұрған. Бұл сапарларынан ол зор ... ... ... ... ... зер салып, халық өлеңдерін, аңыздарын, ... ... ... ... ... мен табиғатын суретке салған. Табиғатты қаз қалпында
суретке түсіруді Шоқан халық өмірін кез алдына ... ... ... ... деп ... ... күндерінде ауылда
салынған суреттерді» (1847—1852) ол ... ... мен ... құс ... ... ... де құмарта айналысқан. «Кадет
корпусының ақырғы курстарында,— деп жазды Г.Н.Потанин,— мен қазақ ... мен ... ... ден қойдым. Сонда Шоқан талай-талай
әңгімелерімен менің дәптерлерімді ... ... біз ... аң ... ... ... да мол ... дәптерге
түсірдік... ол жалықпай майын тамызып ... ... мен ... отырдым.
Сосын ол менің жазып алғандарымды суреттермен көркемдеп, сұңқардың
томағасын, ... ... дәрі ... мылтықты және т.б.салды.
Сол бір сәттен ... ... ... дос болдық, біздің ғылыми
мүдделеріміз де өне-бойы қабысып жатты, екеуіміз де ... бір ... ... ... мен Орта Азияны зерттеуді армандадық».
Г.Н.Потаниннің айтуы бойынша, Шоқан тарихи-географиялық әдебиетті өте
құмарта оқыған, ал ондай әдебиеттің ... ... ... Омбыда
қолға түсіру тіпті қиын болатын. Кадет корпусы ... ... ... ... ... ... ... беруі,— деп сөзін
сабақтайды Г.Н.Потанин,— мен үшін зор ... ... ... қолы жетпейтін
кітапханадан Шоқанның «Палластың саяхаты» және ... ... ... ... шығармаларды әкелуі біздің рухани өсіп-жетілуімізде
тұтас дәуір болды. Кітаптардың қалыңдығы, ... ... және ... сөз ... ... ... ескі ... иісі — бәрі-бәріне қайран
қалып, ауызымыздың суы құрушы еді. Өткен дәуірдің әуезді әні ... Біз ... ... ... ... ... таныс жерлер
немесе оларға ұрымтал аралар суреттелген беттерді жан-тәнімізбен қызыға
оқыдық. Саяхатшы бұл ... нені ... деп ... өз ... ... ... ... көрді. Біз Шоқан екеуіміз осыларға айрықша ден қойдық...
тіпті сол кездің өзінде-ақ, яғни Шоқан 14—15-ке жаңа ... ... ... ... оған ... зерттеуші, бәлкім ғалым ретінде қараушы
еді. Ал Шоқанның өз басы Орта Азияға саяхат шегуді армандады» /2/.
Кадет ... ... ... (1853) ... ... ... ... қызмет істеп жүрген кезінде Шоқан Ұлы жүз
казақтары мен Ыстықкөл ... ... ... ... ... мәселені шешуге белсене қатысады. Қокан хандығының Жетісу мен
Қырғызстандағы ықпалын жою үшін және ол ... ... ... ... алу максатымен патша әкімшілігі ... ... ... жас ... офицерін пайдаланды. Осы маңызды ... ... ... ... бірге өз сапарын қазақтар мен ... ... ... ... ... ... ... Ш.Уәлиханов генерал Гасфорттың Орталық ... ... ... ... ... ... Олар Омбы қаласынан шығып,
Семей қаласына ... одан ... бен ... ... Іле ... ... ... Шоқан Гасфортты Алтынемел асуына дейін ғана ұзатып салды ... әрі өз ... ... ... Алакөлге және Тарбағатай тауына сапар
шекті. Содан соң ол ... ... және ... ... ... ... жол ... Омбыға қайтып оралды. Бұл сапар ... ... әсер ... ... ол ... табиғат
жағдайларымен және халықтың өмірімен түңғыш рет кең келемде танысты.
жылы Шоқан полковник М.М.Хоментовскийдің ... ... ... ... мақсаты — қырғыз халқымен ... оның ... ... ... ... ... картаға түсіру еді.
Экспедиция құрамында Яновский басқарған топографтар тобы да болды. Сондай-
ақ оған жергілікті халықтың, өкілдері: ... ... ... Бұлан
Сасыбаев, Байғазы Тленшин, Жайнақ Темірбеков және басқалар қатысты.
Верный ... ... ... ... ... ... ... Шарын,
Үшмерке және Шырғанақты өзендерінің алқаптарын ... ... Одан ... бойымен жоғары өрлеп, Санташ асуы арқылы Түп өзенінің алқабына
шықты. Оны бойлай жүріп, Ыстықкөлге құлады.
Экспедиция ... ... ... топографиялық картаға
түсірді. Келдің солтүстік-шығыс және ... ... ... ... ... ... ... құятын барлық өзендердің
бойын зерттеуге де көңіл бөлді.
Ш.Ш.Уәлиханов П.П.Семеновпен бірге көл ... ... ... ... ... Ал жас ... ғалымы П.П.Семеновпен Омбыда 1856 жылдың
көктемінде танысып, достық қарым-қатынас орнатқанды.
1856 жылғы тамызда Шоқан Құлжа ... ... ... ...... ... ... жолға қою туралы қытай өкімет
орындарымен келіссөз жүргізу еді. Өйткені Шүгішектегі орыстың ... ... ... ... екі ... ... ... қалғанды.
Уәлихановтың, алдында даулы шекара мәселелерін шешумен байланысты ... ... ... ... ... Ол осынау бір маңызды
тапсырманы ойдағыдай орындап шықты. Құлжа өлкесінде үш айға жуық ... ... ... ... халықтың өмірімен және
тарихымен танысты.
1857 жылы Шоқан тағы да Алатау қырғыздарына сапар шегеді. Бұл Қашғарға
экспедицияға шығар алдында ... ... ... ... ... Бұл ... Батыс Сібірдің генерал-губернаторы Гасфорт былайша турасын
жазды: «Мен мынаны мойындаймын,— деді ол,— ... ... ... ... ... ... ... жібергенде оның алдағы уақытта
жөнелтілуге тиіс керуен ... ... және ... ... Қытайдағы
істерді қадағалау мақсаты көзделгенді»/3/.
Қырғыз Алатауында болған кезінде Уәлиханов қырғыз халқының ... ... ... ... оның тарихын, этнографиясын және
халықтық поэзиясын зерттеді. Қажымай-талмай еңбектену нәтижесінде ол ... ... ... ... ... ... деректер, тарихи мағлұматтар, үйсіндер мен тағы орданың ... ... ... ... ... ... болып
текшеленді,— деп жазды Уәлиханов. Бұл орайда ерекше көңіл аударарлық ... жас ... ... ... ... «Манасқа» тұңғыш рет зер
салып, оны бірінші рет қағазға ... және орыс ... ... Ол ... ... ... тұңғыш рет тарихи-әдеби талдау жасады.
Ш.Ш.Уәлихановтың 1856—1857 жылдардағы саяхаттарынын, ғылыми нәтижелері
оның ... ... ... ... арғы ... ... ... Қытай империясының батыс провинциясы және Құлжа
қаласы», «Қырғыздар туралы жазбалар» және ... ... ... ... Сол бір ... ... 21—22-ге жаңа толған жас Шоқан
өзін Тянь-Шань мен ... ... сол ... ... ... бес ... тамаша білетін байқампаз да дарынды
ғалым ретінде танытты.
Шоқан ... ... ... арқылы
Петербургтың ғылыми топтарына мәлім бола бастады. Ал ... ... өзі ... бірлесіп Шоқан Уәлихановтың еңбектері туралы
пікірлерін жазып, ұсыныс ... Сол ... ... ... ... ... «Шоқан Уәлиханов Ыстықкелдің шығыс жағалауына
сапар шегіп, Қырғыз даласы халқында аса бай ... ... ... материалдар жинады. Жас ғалым сол деректерді ... ... 1857 ... 21 ... Орыс ... қоғамының толық
мүшесі болып сайланды. Ал мұның өзі жас ғалымның орыс ғылымы ... ... ... бірауыздан мойындау еді.
П.П.Семеновпен пікірлесу Уәлихановқа көп әсер ... ... ... ... ... оның ... деген сенімін нығайтты. «Мен
Шоқанға осының ... ғана ... ... ... ... ... қойнына
сыймай масаттанып отырған шағында кезіктім,— деп ... ... ... ... ... ... сайын терең бойлап,.. хундар, тукиулер, жуан-
жуандар мен ұйғырлар жайында жазылғандарды қайта-қайта құныға оқып жүрген
мезеті ... Дәл осы ... ... ... ... ... ... аудармашысы П.П.Семенов келген еді. Ол осы ... ... ... ... ойды ... салып, аудармасын Шоқанға
оқытады.
2.2 Ш.Ш.Уәлихановтың география ғылымына қосқан үлесі
Өзін ержүрек саяхатшы ретінде даңққа бөлеген ... ... ... ... шықты. Бұл мейлінше қауіп-қатерге толы сапар еді.
Өйткені Қашқария елі ол ... ... үшін ... ... ... әрі қаныпезер қаталдығымен аты әйгілі болған Қашқарияны билеп-
төстеуші Қожа Уәлихан төре европалықтарға сенімсіздік білдіріп, ... ... аяқ ... ... ... отырды. Мысалы, белгілі
географ Адольф Шлагинтвайт, Уәлихан төренің әмірі бойынша басы кесіліп,
қаза ... Оның ... ... ... ... ... ... алып қайтты.
Міне сондай қиын-қыстау жағдайда Қашқарияда жұмыс істеп, ол ... ... ... ... өте ... еді. Осы ... қанық
П.П.Семенов-Тян-Шанский мен Е.П.Ковалевский экспедицияны ұйымдастырған
кезде оны сауда керуені деп ... ... ... ... жасады. Шоқан
қырғыз киімін киіп, керуен-басы ... ... ... ... ... ... ... тиіс болды.
Экспедицияны жолға дайындаған шақта (1857 жылдың аяғы— 1858 жылдың
басы) Шоқан ... ... 1858 ... 12 ... ... ... мынадай хабар жолдады: «Қыстың қатал болуына және кардың өте-мөте
көп ... ... ... ... ... мен ... ... қараша айынан бері бітеліп қалды және олардың ақпанның аяғына
дейін ... қоюы ... ... ол Жетісуда керуеннің келуін күтті.
Керуен Қапалдан 30 ... ... ... жотасының
бөктерінде орналасқан Сарыбас ауылынан жолға ... ... ... ... ... 1858 ... 28 маусымда жетіп, Семей қаласынан келген керуенге
қосылды. Керуеннің құрамында 43 адам, 101 түйе, 65 салт және жүк ... ... 6 киіз үй бар еді. ... ... ... киімін тастап,
басына сәлде тартып, ұлттық ұзын шапан киді және ... ... ... ... керуен Алтынемел жотасынан асып, Іле ... бет ... Ол ... Іле ... өту қиын ... өзен үстінде
көпір жоқты. Сөйтіп керуен өзеннің екінші бетіне түбі ... ... ... ... одан арғы жолы ... ... және ... алқаптарына ойысты. Жолай қырғыз ауылдарында жергілікті халық
арасында сауда-саттық ... ... ... ... жиі ... ... байланыс жасап, Шоқан олармен Қашқарияға ... ... ... ... ... қиыншылықтар туды. Ол жөнінде генерал ... ... ... деп ... ... ... байлайнысты Қытай
үкіметі қабылдаған шаралар Қашқарияға өтуге қиындық келтіруде...сөйтіп
біздің керуен оның ... ... ... одан әрі жол ... өкімет орындары келісім бермеген жағдайда товарларын өткізу үшін
Құлжаға барады». Бірақ экспедицияны ұйымдастырушылар мұндай жағдайды місе
тұтпады. ... ... ... Қашқарияға ете алмаса, онда оның ... еш ... жоқ» деп ... ... ... қоса сауда керуендеріне әлсін-әлсін шабуыл
жасап, тонауға ұшыратқан жол азабын да ... жөн. ... ... ... ... ... офицер бар деген сыбыс тарап кетеді. Міне осы
қиыншылықтардың бәріне қарамастан, ... ... өз ... әрі ... ... бел ... ... Қашқарияға Үш Тұрфан арқылы жүретін шығыстағы жол,
Үлкен Ақсайды және Атбашы, Арпаны басып ... ... ... ... ... бұл ... ... білетін Шоқан Орталық Тянь-Шаньның сырты
арқылы өтетін Ақсай жолын таңдап алады. Бұл шығыстағы ... ... ... ... ... ... (Жібек жолы) жолы еді. Зәуке алабында
шатқалдағы асу өте ауыр-ды. Зәуке белесінен жол Сырдария ... ...... ... ... сағасына бет алып, одан әрі Тянь-Шаньның
оңтүстік сілемі болып табылатын Теректі Дауан жотасына ... ... ... ... ... ... тағы да ... кездеседі: қыркүйектің
аяғында мұнда күн жайма шуақтанып, төңірек гүлдеп құлпырып тұрады. Осының
алдында ғана суықтан бүрсең қағып ... ... ... оңтүстік
беткейіне өтіп жылынып, рахатқа батады. Өз күнделігінде Шоқан ол ... ... ... ... жақсы өңделгені, сондай-ақ қолдан
суландырудың диқан ... аса зор ... бар ... ... ... ... ... Шоқан өз күнделігін Теректі ... ... ... Үш ай жол жүріп, керуен 1858 ... ... ... өтеді.
Ш.Ш.Уәлиханов Қашқарияда 1859 жылғы наурыздың ортасына дейін жарты
жылға жуық болған. Осы ... ... ол ... ... ... елін
зерттейді. Солтүстігінде Тянь-Шань, оңтүстігінде Кунь-Лунь таулары ... ... ... Үш ... ... Жәркент және Қотан қалалары сол
кезде Алты-шәһар деп жалпылама аталатынды. Сол дәуірде бұл ... ... ... ... Орта ... және ... саяси әрі
сауда-саттық қатынастары үшін ашық өлке саналған. Жат адамдардың назарын
аудармас үшін Шоқан керуеншілердің ... ... де ... ... ... ... Шоқан бұл арада қоқандықтарға ерекше
ілтипат көрсетілетінін бірден ... ... басы ... ... оны ... жая ... ... қорғап, қамқорлық жасаған. Міне
осының бәрі Қашқария елін зерттеуге ... ... ... ... ... ... әрі ... құрылымы, тарихы және
этнографиясы бойынша мол деректі материалдар жинақтайды. Қоқандықтар арқылы
Қашқарияның саяси және ... ... ... өкілдерімен
танысып, ол Алтышаһардың өткендегісі мен бүгінгісі туралы өте ... ... ... ... ... менің іс-қарекетіме келетін болсақ,— деп жазды Шоқан «Қашқарияға
бару және Алатау ... ... ... ... атты ... мен
Қашқарияда болған кезімде өлке туралы, әсіресе Кіші Бұқардың саяси ахуалы
жайында мүмкіндігінше дәлмедәл деректер жинауға барынша ... ... жету үшін ... ... ... ... адамдарымен
таныстым, сөйтіп бәз біреуден ... ... ... адамның
айтқандарымен салыстырып сараладым; оған қоса қожалар билеп-төстеген
дәуірге ... ... ... ... ... түсіру, бағзы ақындармен,
ғалымдардың достық ықыласымен пайдалану сәті ... ... ... тілін тәп-тәуір үйреніп алады. ... оның ... ... ... жазғандары сақталған.
1859 жылдың ақпанында Қашқариядағы саяси жағдай шиеленісе түседі.
«Түні бойы шаһарда салт атты ... ... ... ... дуалдар мен
дарбазалардың түбінде күзет ... ... ... ... деп ... ... қаңтардың аяқ шенінде Қашқарияға Құлжадан
бірнеше көпестер және бізден ... ... ... ... ... ... ... керуенде орыс жансызы бар деген сыбыс тарады». Сөйтіп
Қашқарияда одан әрі қалу өте ... ... ... ... ... ... Шоқан керуенбасы Мұсабайды тез кетуге асықтырады. 1859 жылғы
11 наурызда олар қайтар жолға шығады.
Қайтар жол Теректіден сәл оңға ... ... ... ... ... ... ... биік таудағы Шайыркөлге бет алды, ол көл жөнінде
ғалым ел аузынан толып жатқан тарихи әңгімелер мен ... ... ... бір керемет әсем көлге келген тұңғыш саяхатшы еді. Ол арадан керуен
Атбашы және Үзген өзендерінің аңғарлары ... ... ... ... ... ... ... бекінісіне шықты. Одан әрі керуен
Нарын өзенінің бойын өрлеп, солтүстік-шығысқа қарай шеру тартты. ... ... ... ... ... асуы ... ... алқабына баратын үлкен
керуен жолын кесіп өтті. Ақыры Ыстыккелдің шығыс жағалауы, Іле ... ... ... ... ... саяхаттағы жолда шеккен ауыр азап Ш.Ш.Уәлихановтың
денсаулығын өте-мөте әлсіретіп ауруға дұшар ... ... оның ... ... ... келмей қалды, ал ондағы ғалымдар жас саяхатшыны тағат
таппай ... еді. ... ... ... деп ... ... ... бұған дейін құлақ естіп, көз көрмеген Қашқарияға
Уәлихановтың сапары жайында ... ... ... әрі аса ынтымен
күтті. Осы іске мұрындық болған Е.П.Ковалевский елден ала бөтен құштарлық
білдірді... Біздің ... ... ... және ... ... яки Кіші
Бұқар жайында оның ете қызғылықты деректер жинағаны ... ... граф ... ... ... болуы себепті, Петербургтің
жоғары топтарына ... ... ... ... істер министрлігіндегілер
сол тұста Қашқарияға Үндістаннан ағылшын ... ... ... ... кейін оның Қашқарияда кісі қолынан қаза
тапқанынан хабардарды. Міне осы жағдай Шоқан саяхатының ... мен ... ... күшейте түскенді /7/.
Ш.Ш.Уәлиханов Петербургқа тек 1859 жылдың аяқ шенінде ғана келді. Орыс
ғалымдары оны ержүрек саяхатшы, Орта Азия мен ... ... ... ... ретінде қарсы алды. П.П.Семенов-Тян-Шанский Уәлихановты
Петербургта ғылыми жұмысқа қалдыру жөнінде үкіметке өтініш білдірді, ... ... ... ... ... ... Бас штабтың Әскери-
ғылыми комитетінде, Сыртқы істер министрлігінде, Орыс География қоғамында
да қызмет атқарды. ... жас ... өз ... ... ... жариялауға әзірледі. ... ... ... ... ... Нан-Лу провинциясындағы (Кіші Бұқардағы) алты
қаланың 1858—1859 жылдардағы жай-күйі туралы» және т.б.еңбектері 1861 ... ... ... жарық көрді.
Денсаулығының нашарлауына байланысты Ш. Уәлиханов 1861 жылғы ... ... ... болды. Дәрігерлердің ақыл-кеңесі бойынша ол
өзінің туған даласына аттанды. 1864 жылы ... ... ... ... ... экспедицияға шақырды. Бұл экспедиция ... ... қосу ... ... ... көп кешікпей Уәлиханов
одан кетуге мәжбүр болды. Шоқанның ойы бойынша қосылу бейбіт жолмен ... ... ... ... ... ... саясатын қызғыштай
қорушы патша генералы Черняев жиі-жиі озбырлық ... ... ... қанын төкті. Мұндай бассыздыққа наразылық білдірген
Шоқан экспедицияны тастап, Верный қаласына қайтып кетті.
1865 ... ... ... ... ... ұлы, аса ... ... әрі
саяхатшысы мезгілсіз дүние салды.
Орта Азияны, Қазақстанды және Шығыс Түркістанды зерттеуші ретіндегі Ш.
Уәлихановтың ғылыми ... ... ... бірауыздан мойындады. Оның
еңбектері орыс, ағылшын, неміс және ... ... ... ... ... ... ... туындыларына орыс ғалымдары П.П.Семенов-Тян-
Шанский, И.В.Мушкетов, Н.Н.Веселовский, ... ... ... ... және ... ... баға берді.
1904 жылы География қоғамы Ш.Ш.Уәлихановтың шығармаларын ... ... алғы ... академик А.И.Веселовский былай деп жазды:
«Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов шығыстану көкжиегінде жарық жұлдыздай жарқ ете
түсті. Орыстың ... оның ... ... ... ... және одан түрік халықтарының хақында ұлы да аса ... ... деп ... Амал ... ... ажал біздің, бұл
үмітімізді үзіп кетті» /8/.
Ш.Уәлиханов артында мол ... мұра ... Ол Орта Азия ... ... географиясына және этнографиясына арналған аса
маңызды қыруар еңбектер жазып үлгерді, сондай-ақ оның ... ... ... ... ... ... ... Ш.Уәлиханов бірқатар
шығыс және европа тілдерін жақсы білді. Мұның өзі оған Орта Азия ... ... ... мен географиясына қатысты шығыс және
европалық көне деректер мен ... ... ... ... ... Сол ... ол парсы, араб және түрік тілдерінде жазылған
бірқатар кітаптарын («Бабыр-наме», «Тарихи-Рашида», «Тазкирян ... т. б.) ... де ... ... ... Азия департаменті
жанындағы жоғары мектепте ол Азияға қызмет істейтін ... үшін ... ... ... ... ... арасында оның Жетісу, Ыстықкөл, Тянь-
Шань және Шығыс Түркістан ... ... ... ... ... ... аударарлық. Орта Азияны зерттеп білу оның ежелгі
арманы болатын. Сондықтан да ғалым өзінің күллі ... осы игі ... ... ... күні бүгінге дейін қандайда бір тылсым күңгірттік
торлап тұрғандай ... — деп ... ... ... ...... екі державаның — Россия мен Англияның ұрымтал орналасқанына
қарамастан, Орта ... көп ... ... ғылымы үшін әлі де болса көп
жағдайда беймәлім болып ... ... ... ... ... өзі ... «Ерdkundе vоn Аsіеп» атты Риттер кітабының II томы
бастырып ... ... Орта Азия Ішкі ... мен пара-пар ғана деңгейде
зерттелген деген тұжырымға келді. Расында да, Орта Азия ... ... ... орын алып ... ... әрі ... ... бұл
ел, бұрынғылар айтқандай, жабулы ... ... ... қала ... саймаса да бері салғанда өлкені ... қиын ... ... ... Ал ортаазиялық адам жөнінде ауыз ... біз ... ... да ... өзі зерттеген аймақтың табиғаты мен
физикалық-географиялық ерекшеліктерін танып-білуге ғана емес, сонымен қатар
оның адамдарына, олардың әдет-ғұрпына, ... ... көне ... да
қызыға зер салуы өзінен-өзі түсінікті.
Жүріп өткен жерлердің зерттелу ... және ... ... ... ... өз ... екі кезеңге бөледі: бірінші кезең
Жоңғарды аралап, Жетісу, Іле ... ... ... барған жолды қамтиды.
Бұл жерлердің физикалық-географиялық сипаты орыс ... ... ... деп ... ... өз еңбектерін
олар елемей немесе аңғармай кеткен деректермен толықтырды.
Менің саяхатымның екінші кезеңі Сырдария өзенінің негізгі ... ... ... ... жоғары сағасынан басталады. Бұл ара осы
меридианда Семенов ... ең ... ... Одан әрі ... алдымда әлі
зерттемеген, адам аяғы баспаған мүлде меңіреу өңір жатты, — ден жазды Шо-
қан. Уәлиханов ... бұл ... ... жемісті әрі географиялық
жаңалықтарға толы.
Шоқан сапарда жүргенде ұдайы күнделік жазып отырды, аса зор ... ... ол ... ... да осы ... әсте ... ізденістерінде сондай-ақ күнделіктерінде ... ... ... көп көңіл бөледі. Оның жүрген жолдарын суреттеген
жазбалары саяхатшы ат ізін салған ... ... ... ... ... Оларда жер бедерін тап басып нәзік түсіне
білу де, ... мен ... ... ... да, өзендер мен
көлдерді тамаша суреттеу де бар. Жазбаларға ... ... ... ... қоса ... ... ... тау жыныстарының
коллекцияларын, сондай-ақ түрліше сирек кездесетін ... ... ... әсем ... ... ыдыс-аяқтың және
т.б.үлгілерін жинады.
Ш.Уәлиханов белгілі бір елді сипаттағанда ... оның ... ... ... ... туралы жазбаларда» елдің
территориясының, шекараларының толық ... ... ... ... және Ыстықкөл ... ... ... ... ... «Іле ... ... очеркінде» осы
өлкенің шекаралары, жер бедерінің ерекшеліктері ... ... ... ... мен көлдері, өсімдіктер мен жануарлар ... ... ... келтірілген. Сол сияқты Шығыс Түркістанның табиғат
жағдайлары жөнінде ... үшін ... жоқ ... ... өзі ... аймақтардың географиялық шекараларын
неғұрлым ... ... ... талабын ерекше атап өткен ... ол Іле ... ... «Іле мен ... Алатауының қар басқан
жоталары арасында ұзыннан-ұзақ созылып жатқан ... ... ... ... қарай кеңейе түсетінін» атап көрсетті. ... ... ... ... ... деп ... «Шығыс
Түркістанды үш жағынан таулар қоршап тұр: ... ... ... ал ...... Бұл таулар ішкі Азияның ең
биік ... ... ... және ... империясы батыс өлкесінің табиғи
шекарасы болып есептеледі. Ал шын мәнісіндегі шекара деп тау ... ... ... ... дұрыс. Өйткені сол белдеулердің арғы
бетін қоқан хандығын мойындайтын ... ... ... ... ... шекаралары Махай және Қомыл ... ... ... ... ... ... ... алғанда Кіші Бұқар солтүстік
ендіктің, 36 және 43° аралығындағы, ... ... ... ... ... 70 және 92° аралығындағы алқапқа орналасқан».
Бұдан ғалымның өзі зерттеген аудандардың шекараларын анықтағанда
белгілі бір ... ... ... ескеретінін
байқауға болады. Ал бұл жағдайлар жер бедеріне, топыраққа, ... мен ... ... және ... ... ... ... кезде Шоқан ең әуелі жер
бетінің құрылымын, сондай-ақ жалпы сол ... ... ... айқындап алады. Семей өңірінің ... ... ... ... ... ... және ... Тянь-Шаньның алқаптары мен
жоталары туралы оның байқаулары, ... ... ... Ішкі ... жер ... ... ... өте-
мете ден қоярлық. Бұл атыраптың геоморфологиясын ол қыратты, үстіртті түрге
немесе, өзі ... ... ... ... жер бедерінің мұндай түрі
басқа өңірлерге қарағанда Қашқария ... ... ... ... тән екенін атап кәрсетеді. Ал батысқа қарай ... ... ... тау ... ... әдебиетте Уәлиханов тұңғыш рет Тянь-Шань Сыртын ашты ... ... ... мен ... ... дұрыс сипаттады. Оның
ойынша, Тянь-Шань Сыртқы Зәуке асуынан Теректі Дауанға дейінгі ... ... және ол ... ... әрі ... ... болып есептеледі.
Сырт 4000 м биіктікте орналасқан, сондықтан оның климаты өте ... ... Сырт ... ... ... дейін ешбір саяхатшы болып
көрмегенді. Сондықтан да жас ғалым бұл өңірге барынша ден ... ... ... және ... түгелдей күнделігіне жазып алады.
«Бүгін Зәукеден астық, — деп жазды Шоқан; — енді ... ... ... ... ... ... ... аяқ басамыз. Бұл елдер ... ... ... әрі ... ... жүргізуім керек...
Айнала заңғар таулардың аппақ шыңдары көз ... ... ... ... ал оның ... ... көл көзге шалынады. Қар жауып тұр, күн суық.
Мен бұл жолдарды көш аялдаған жерде ... ... ... ... отырмын».
Шын мәнісінде Ш.Уәлиханов Қашқарияға барар жолында Орталық Тянь-Шаньды
меридиан бойынша солтүстіктен оңтүстікке қарай кесіп өтіп, оның ... ... ... ... Осы сапарда ол бірнеше жаңалықтар ашып,
оларды тұңғыш рет ... ... ... ... ... Нарын,
Қарасай, Қарақал өзендерінің алқаптарын және т. б. ғалым ... ... ... жатқызуға болады. «Жетімшоқы сланецті, саздақ ... ... ... ... ... диориттен түзілген; мұнда әктас
пен құмдақ тас та ұшырасады, ал бір ...... ... гранит сынықтары
мен ірі тастар атымен жоқ», — деп ... ... ... ... ... және Нарынның кең де көгалды
алқаптарын қызыға зерттеді. «Сырт ... ... тек ... әрі ... Арпы және ... ... ғана бидай мен арпа өседі. Ежелгі
заманда бұл араларды ... ... ... ... ... ... ... болады, өйткені, қырғыздардың айтуы бойынша, Атбашының
төменгі жағында үлкен шәһардың қираған орны бар, ал ... көне ... ізін біз ... ... — деп жазды Шоқан.
Ш.Ш.Уәлиханов тұңғыш рет Түркістанның «Кіші Бұхардың» географиялық
мінездемесін берді. Оның географиялық шолуы жер ... ... ... ... ... басталады. «Терімкөл (Еркөл) өзенінің...
бассейні Шығыс Түркістанның алқабын түгелдей алып ... ... Кіші ... ... ... іспеттес ойпаң болып келеді, ол Еркөл
өзенінің ішкі ... ... мен ... ... адыр-қыратты жіңішке
келген құмайтты шөлейт түрінде басталады да, ... ... ... кеңейіп, ұланғайыр құмды шөл далаға (Гоби) айналады. ... ... ... жоқ, суы ... ... ... болып үйілген ... ... ... ... ... оларды «таг» (тау) деп
атайды...
Тек су түскен ойдым-ойдым жерлер ғана ... ... ... тау ... ... ... ... саздық төбешіктер
кейде жазықпен астасады да, Кіші Бұқар Сахарасындағы құмдақ жоталар сияқты,
онша биік болмайды. Үш заңғар тау ... ... ... және ... ... ... ... қоршап тұр».
Ш.Уәлихановтың Алтышаһардың жайы туралы еңбегінде Шығыс Түркістанның
өзендері жөнінде құнды мағлұматтар баяндалған. Ол Кіші ... ... ... ... атап ... Олардың негізгілері: Ақсу,
Файзабаддария (Қашқадария), Жәркентдария және ... Одан әрі ... ... мен ... олардың ағу бағытын суреттеп жазады.
Шығыс ... ... ... ... ... ... ... аққан тасқындарға ұқсайды да, онша терең болмайды, бірақ тастақ
түбін қуалай шулап ... ... мен ... таудағы қар ериді де, су едәуір
молаяды, дегенмен ол өзендерді жылдың әр уақытында өткел арқылы кешіп ... ... тек ... ... ... ... ғана олар ... ені де кеңи түседі, Қызыл өзенінде Қашқария мен Қытай ... және ... ... мен ... ... ... ... Ал соның өзінде Қашқадария мен Жәркентдарияда суы молыққан кезде
және Темірде жылдың барлық уақытында шағын кемелер мен ... ... ... тоқтаусыз қатынайды.
Аспанмен таласқан Ақсу меридианының батыс беткейіндегі Кіші ... ... ... ... санқилы тау жыныстарынан ... ... ... ... Ол ... жалаңаш жартастарында әр жерінде
әлжуаз қырбық шөп өседі немесе мүлде ... ... Кіші ... ішкі жағы ... ... ... жоқ құм ... немесе
ақтаңдақтанып тұз сіңген ұланғайыр тап-тақыр дала.
Қашқария экспедициясы туралы есебінде Шоқан былай деп атап көрсетеді:
«I ... ... ... ... ... ... ... ұсынғанындай, Қашқарияда ешбір жерде қант құрағы өспейді. ... — деп ... ... жас ... ... — қытайлар жергілікті
тұрғындардың балалары сабақтарынан шыққан тәтті шырынын ... ... ... ... ... ... ... болса керек».
Ішкі Тянь-Шань мен Қашқарияның Ш.Ш.Уәлиханов берген сипаттамасы сол
уақыт үшін үлкен жаңалық еді. Бұл ... ... ... ... ең жаңа заманда Россия тарапынан зерттеле бастағанымен, біздің.
әріптесіміз П.П.Семенов Яксарт тармақтарының бірі ... ... ... ... әрі аса ... ал мен болсам Тянь-Шаньды екі
бағытта кесіп өттім. Қашқария мен Жанашардың төңіректерін түгел шарлап, ... мен ... ... құм ... ... жеттім» — деп
жазды.
Ш.Ш.Уәлиханов өз еңбектерінде ... ... ... және ... өзен ... ... аса маңызды мағлұматтарды мәлімдейді.
«Ысықкөлге сапар күнделігінде» ол Қазақстан өзендері — Аягөз, Ақсу, ... ... ... және т.б. жөнінде көптеген ... ... ... ... сипаттаумен қатар Шоқан олардың геологиялық
құрылымын, алқаптарының жаратылысын, ағу ... ... ... және
өсімдіктер мен жануарлар дүниесін сипаттап жазды.
«Іле ... орта ... ... ... құмайтты адырлы-дөңесті
болып келеді де, оларда бірен-саран дала өсімдіктері ғана ...... ... ... бастаулары мен тармақтарын ғалым өте толық сипаттаған.
Ол былай деп мәлімдейді: «Шелек өзені Талғар өзені бастау ... ... ... ... ... ... Жіңішке өзенше көліп кұятын
сағаға дейін батысқа ... ... одан әрі Іле ... ... ... ... Оңтүстігінде: Қуғантер, Делқарағайбұлақ,
Сүттібұлақ, Үшбайсары, Күдерсі, Құрметі, екі Сарыбұлақ (Күлді ... ... ... және ... ... ... ... Сарыбұлақ және Асу Шелек өзеніне құяды немесе тіпті оларды
Шелек жүйесіне жатады деу дұрыс. Ғалым Шелек ... ... ... ... ... әрі ғалым былай деп жазады: «Шелек біршама жылдам ағатын өзен:
жылдың әр кезінде оның суы мол ... да, суы ... кең ... Өзен
тау басындағы қар мол еритін маусымның аяғынан бастап ... да, ... ... асып, телегей теңіз болып жатады».
Ш.Ш.Уәлиханов Шарын өзенінің жүйесіне де ... ... ... ... ... бастаулары тек Шоқанға дейін ғана емес, тіпті
одан кейінгі кезеңде де ... ... әрі ... ... ... Бұл ... ... ғалымы тұңғыш жаңалық ашушылардың қатарында
тұр. Оның ... ... ... бар ... ... толықтырды және
көп жағдайда дәлме-дәл айқындады. Саяхатшы ғалым Сырдария, Шу, Талас және
Іле өзендерінің ... де ... ... жазды.
Ішкі Тянь-Шаньды аралап сапар шеккен кезінде Ш.Ш.Уәлиханов сондай-ақ
Сарыжаз, Көкшағала және Нарын өзендерінің жүйелері ... бір ... ... бар жеке ... ... ... Терек,
Көкқия, Сарқырама, Опарға, Кішінарын және т. б. секілді бұрын ... ... ... ... бар ... ... Ол Нарын өзенін көбіне-
кеп зерттеп, суреттеп жазды.
Орта Азия мен Қазақстанның көлдерінің ішінде Ш.Ш.Уәлиханов ... және ... ... көңіл бөлді. «Алакөл мен Балқаш көлдері
бірге біршама бертін кезге дейін біртұтас су ... ... ... ... айтуы бойынша, Алакөл қазірдің өзінде де көктемде су
жайылған шақта сортаң ... ... ... ... ...... ғалым.
Ш.Ш.Уәлиханов Ыстықкөлдің бассейнін қолда бар деректерге сүйеніп және
өз зерттеулері негізінде суреттеді. Ыстықкөл алқабының биіктігін ол
П.П.Семеновтың гипсометриялық анықтауы ... 4400 фут ... ... ... ... ... болжап, 450 шақырым мөлшерінде (ұзындығы
— 200, ені 80) деп топшылайды. Көл ... ... ... ... ... белгіленген. Алайда ғалымның анықтағанындай, көл солтүстік-
шығыстан оңтүстік батысқа қарай созылып, оңтүстік бағытта иіле сүйірленген
шығанақ түрінде бітеді. «Ал оның бер ... — деп ... ... — көл ... ... ... ... созылады да, Қытай карталарындағы
Тұзкөлден айнымайды».
Кейбір дәлсіздіктеріне (көл ... ... ... аумағы,
тереңдігі және т.б.) қарамастан, ... ... ... ... ... жайында тұңғыш очерктердің бірінен саналады.
Қашқариядан қайта оралған ... ... ... рет биік ... ... ... ашты. Оның аумағы шамамен берілген: ені ... 20 ... ал ... ... 7000 фут. ... ... ол көл
Сеңгіркөл деген атпен Қарадария өзенінің сол жағасында белгіленетінді
Көлдің кейбір ... ... ... және шын ... ... суреттеуі арқасында мәлім болып отыр. Қөлдің аумағы туралы
оның деректері шындықтан онша алыс ... ... ... көлдің өте
биік орналасқанын да атап көрсетеді /10/,— деп ... ... ... С.Өмірзақов.
Ш.Ш.Уәлиханов өсімдіктер мен жануарлардың ... ... ... өте ... ... ... Ыстықкөлге
барған сапары кезінде ол ... ... ... ... (насекомдар дүниесі) ... ... ... өзім ... таныстарымның біреуі Дрезденге жіберіпті, бірақ
одан әлі хабар алғаным жоқ», — деп жазды Шоқан «Жоңғар ... ... ... жасаған саяхаттарын суреттеуді аяқтай
келіп, Ш.Ш.Уәлиханов жазық жерлердің ... ... ... оңтүстік
бөлігіндегілерге ұқсастығын, ал қыратты-адырлы ... ... ... ... ... ұқсайтынын атап көрсетеді. Ғалым Тянь-
Шаньның солтүстік және оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктердің бір-бірінен
айырмашылығын да сөз ... ... рет ... ... ... ... ... және олардың таралу заңдылығын анықтап ... ... ... ... ... ... Алатауы мен Тянь-Шаньның
биік белдеулерінде оңтүстік ... мен ... ... таулы аймақтарына
тән сүтқоректілер таралған. Шоқан бұл пікірін Жоңғар ... мен ... ... да ... ... ... қарақоңыр және қызғылт түлкі,
ақтөс сусар және т.б. кездесетінін айтып дәлелдейді.
Жоғарыда ... ... тән ... ... мысалы,
киіктер мен құландардың жоқтығын Шоқан ... ... ... ... ... деп есептейді. Құландар мен киіктердің
таралу аймағы ретінде ғалым Балқаш көлі мен ... ... ... ... ... «Бетпақдала мен Шу өңірінің адғарындағы
қалың құмда ... ... ... мен ... Иткешу меридианынан әрі
қарай шығысқа әсте аяқ ... — деп ... ... Сонымен қатар
Уәлиханов сол жануарлардың мекен алмастыруы жайында да мысалдар ... ... тағы ... ... ... ... біледі. Ол былай
деп жазады: «Жергілікті тұрғындардың ... ... ... ... ... ... барынша дәлелдегенімен, бірақ сол жергілікті елдің өзі
тағы түйелердің дәл қазір тіршілік ететіні ... ... ... ... сондықтан бүгінгі таңда тағы түйелер елде құрып біткен, немесе Кіші
Бұқар Сахарасының ит ... ... ... сіңіп жоғалған».
Ш.Ш.Уәлиханов өзі зерттеген елдерді картаға түсіру ісіне елеулі үлес
қосты. Оның ... ... ... чертеждер, карталар, схемалардың
сызбалары сақталған, олардың ... осы ... ... сыры ... және
қалпына келтірілмей жатыр. Ш.Ш.Уәлиханов еңбектерінің тап осы бөлігі ... ... ең аз ... сала ... ... ... ... жақсырақ біліп, оларға лайықты баға беру үшін оның Жетісуға,
Тянь-Шаньға және Шығыс Түркістанға қатысты негізгі еңбектері мен ... ... да ... ... ... ... сурет сала білген Шоқан жас шағынан бастап ... ... ... ... өз ... ... қоныстарын және
т.б.суретке түсіруге әуестенген. Олардың қатарына «Сырымбет таулары»,
Сырымбет ... ... ... Есіл ... ... қазақтардың күзгі-
қысқы қоныстары», «Құсмұрын дуаны ауылдарының қоныстану планы», «Құсмұрын
бекінісінің планы», «Құсмұрын мен үй ... ... ... ... және ... мен ... жатқызуға болады. Олар 1852 ... ... ... ... өзі балауса Шоқанның өлкетанушы-географ
болуға талпынған өзінше ... ... ... ... — 1856 ... ... ... Тарбағатайға, Жетісуға саяхат
жасаған және ғылыми экспедицияның құрамында Ыстықкөлге сапар шеккен кезінде
Ш.Ш.Уәлихановтың алдында ғылыми қызметін өрістету үшін кең өріс ... сол ... ... ... ... ... ... және түрліше схема, чертеждермен ... ... ... ... ... отрядының Торайғыр
таулары арқылы маршруты», «Торайғыр тауларынан Кунгей Алатаудың көрінісі»,
«Отрядтың Мерке өзенінде түнеуі», «Шарын өзенінің ... атты ... Ол ... рет ... ... ... ... картасын»,
«Солтүстік Тянь-Шань асуларының карта-схемасын жасап, оларда осы ... ... ... ... ... мен ... ... дәлдікпен бейнелеп, суретке салды. Ыстықкөлдің шығыс жағалауын
топографиялық съемкаға ... ... ... рет сол ... ... дәлме-дәл карталары қолға тиді. Айтылмыш карталарды құрастыруға
Уәлихановтың белсене қатысқаны ... ... ... ... сапар шеккен кезінде
өте құнды картографиялық ... ... Ол ... ... ... дейінгі жолдың схемалық картасын жасады. Шоқан Құлжа қаласының
жобасын ... ... ... ... ... ... ... қаласынын сұлбасын, Жәркент қаласының толық жобасын, Ақсу қаласының
шаһар дарбазалары мен ... ... ... ... қоса
түсірілген жобасын, Қашқария қаласы төңірегінің сұлбасын, ... ... ... ... және т.б. ... ... ... өз саяхаттарына әзірлік кезінде ... ... ... ... ... ... карталар жасады. Олардың қатарына
«Тарихи-Рашиди» кітабы бойынша жасалған «Монғолстанның схемалық ... ... ... ... маршруты» атты және т.б.
еңбектері жатады.
Ш.Уәлихановтың бірқатар европа тілдерін жетік білгені ... ... ... өзі оған көне ескерткіштер мен деректерді түпнұсқалары бойынша
зерттеуге мүмкіндік берді. Орта Азия мен Қазақстан халықтарының, тарихы ... ... ... ... қоса ол ... және шығыс
тілдеріндегі деректердің де бәрін дерлік жете ... ... ... ... 1375 жылы ... ... 1742 жылы ... басылып
шыққан Католон картасына назар аударды. Ол карта Дешті ... ... және ... ... сауда-саттық жүргізуші итальян көпестері
үшін ... ... ... ... ... ... Уәлихановтың
онымен француз басылымы бойынша танысқаны ... ... мен ... ... мен ... ... білу үшін картаның зор маңызы
болды, сондай-ақ ол Қазақстан территориясының тарихи ... ... әрі ... ... ... ... ... болған кезінде (1858—1861) Шоқан бірқатар карталарды қайта
қарап, оларға дәлме-дәл толықтырулар енгізді және ... ... Бас ... ... бүкіл Орта Азия мен Шығыс ... ... ... Сол ... ... ... ғалым толып жатқан
тарихи документтерді, ... ... ... Орта Азия мен ... ... сан алуан көне әрі жаңа деректерді ... ... міне ... ... ... ... Бас ... Батыс Сібірдің генерал-губернаторы Г.X.Гасфортқа 1860 жылғы
21 апрельде ... ... ... деп ... «Санкт-Петербургқа
келген штабс-ротмистр Уәлихановтың жәрдемімен ... ... ... бұл ... Кіші ... және ... көлі ... картасы
жасалуда».
Бұл фактілер Орта Азиямен Шығыс Түркістанның картасын құрастырған
кезде ... ... ескі ... мен ... ... өз ... қатар ғылыми әдебиетке де сүйенуге тура
келгенін дәлелдейді.
Архивте сол ... ... ... әскери-топографиялық
депоның архивіне түскен (1860 жылдың 1 наурызынан 1 сәуірге ... ... ... ... Олардың арасында мыналар бар:
Құлжа қаласының планы (бір парақ, бір дана, № 52854).
Балқаш көлі мен Алатау жотасынын, ... ... ... (бір
парақ, бір дана, № 52853).
Іле өзенінің төменгі сағасының ... (1 ...... өлкесінің батыс белігіне әскери барлау (1 ... № 52855). ... ... ... ... ... туралы есепке қоса
Ыстықкөлдің картасы да сақталған.
Ш. Ш. ... ... ... ... ... емес тізімінің
өзі-ақ оның Бас штабпен, Азия ... және ... ... ... ... зор іс ... көрсетеді.
Ғалым жасаған схемалық карталар негізінен оның ... ... ... ... осы ... картографиялық ғылымға
тән жетістіктер жоқ. Соның өзінде ол карталар жүріп өткен ... ... ... беріп, үлкен кәдеге жарады. Олар географиялық негізгі
объектілерді: тауларды, ... ... елді ... ... асуларының» схемалық картасы сол аймақты зерттеу
тарихында осы тектес карталардың тырнақалдысы болды. Ш.Ш.Уәлиханов ... ... ... ... ... ... Ондағы таулардың бағыты
осы заманғы картадағыларға мүлде дерлік сәйкес келеді. Орталық Тянь-Шаньнан
бастау алатын өзендердің, олардың салаларының ... ... ... ... ... ағып шығатын өзендердің (Зәуке, Қызылсу,
Жырғалаң, Түргенақсу, Текес, Түп) ... ... ... Картадан
Нарын өзенінің қайнар көзі Шәһарқорым тауының оңтүстік беткейінен
басталатын ... ... ... ... ... оң ... бар ... өзен Сарыжаз өзені ... ... ол ... ... ... ...... аталмыш картада кейбір кемшіліктер мен қателіктер жіберілген.
Оның ең басты ...... ... бұр-малануы. Солтүстік-
шығыстан оңтүстік батысқа қарай ... ... ... таулары және
басқа жоталар, яғни ... ... орта түсы ... ... Бұл ... мына ... бірден ескерте ... ... ... ... ... Хантәңірі шыңына дейінгі жолмен
жүрген жоқ. Сол себепті ғалым ол екі ... ... тап ... ... ... Шоқан көзбен шамалағанда жаңсақ-тық жіберіп алған ... ... ... ... ... ... басқа тауларынан.шоқтығы
әлдеқайда биік алып Хантәңіріге көз тастады делік. ... шың ... ... ... ... ол онша зәулім емес деп
жорамалдауы ықтимал. Сондықтан Шоқан «Хан ... ұшар басы ... 20 мың ... (6095 м) ... ... ал оның ... беткейіндегі
қар жатқан белдеуі 11530 фут (3520 м) шамасында шығар деп ойлаған болуы
мүмкін.
Егер бұл ... осы ... ... ... ... ... ... биіктігі 6955 м, (Уәлиханов белгілегендей 6095
м емес), ал Орталық Тянь-Шаньдағы қар жатқан белдеудің шырқау шегі ... 3520 м ... 4200 м ... ... Ал егер ... ... тұсында
қар жатқан белдеу төменірек екенін ескерсек, онда Шоқанның ... тым көп ... ... ... ең ... әрі қызғылықтысы —
оның Шығыс Түркістанға жинаған материалдары. Ғалымның қолжазбаларының
архивінде ... ... ... қоса ... жатқан
суреттемелер, топографиялық және географиялық карталар бар.
Бұл орайда Орталық Азияның картасы ... ... ... ... өз ... ... ... Картаны Шоқан өзі жүргізген
зерттеулерге сүйеніп, сондай-ақ ... ... (сан қилы ... ... ... ... алынған мағлұматтар)
негізінде құрастырған. Бұ-лайша ... ... бір ...... ... аймақтарда — Қашқарияның оңтүстік пен шығыс беігіндегі
аудандарда Шоқан ... ... ... ... бола тұрса да аталмыш
өңірлердегі ... оның ... ... ... ... ... оған ... жатқан облыс-тардың: Монғолияның оңтүстік-батыс, Орта
Азияның шығыс, тіпті Үндістанның ... ... көп ... ... өзі ... Қашқария мен оған шектес аудан-дардың тұңғыш
дәлме-дәл картасы болды. Онда тек тау жоталары, көлдер, өзендер және елді
мекендер ғана ... сол бір ... ... ... зор ... ... Шығыс елдерімен экономикалық қарым-қатынастары барынша
өрістеген көзде жас ғалымның картографиялық ... ... ... орыс ... мемлекеттік және әскери қайраткерлер үшін аса
маңызды анықтамалық құрал болды.
Орталық Азияның Ш. Ш. ... ... ... кұн-ды жақтарымен
қатар кейбір кемшіліктерден де құралақан емес-ті. Қашқарияны қоршап тұрған
негізгі тау жоталарының орналасу ... мен ... ... асқан дәлме-
дәлдікпен берген. Тек кей-бір тауларды, атап айтқанда ... және ... ... белгілеуде ғана жаңсактық жіберілген.
Мәселен, Уәлихановтың картасында Нань-Шань ... ... ... ... ... ... оңтүстіктен қоршап тұрған ... Шын ... ... ... шығысқа қарай орналасқан, ал
картадағы оның орнында Кунь-лунь таулары тұр. Бірақ мұның өзі ... ... ... ағаттық сияқты. Өйткені «Алтыншәһардың жағдайы тура-лы»
есебінде Шоқан былай деп ... ... ... ... үш жағынан
таулар қоршап түр: солтүстігінде ... ...... ...... Біз бұл ... ... оңтүстігінде
Нань-Шань емес, Кунь-Лунь ... ... ... ... білгенін
байқаймыз.
Монғол Алтайы Зайсан көлінің ендігінен Үрімші қаласының параллеліне
дейін созылып, ... ... ... ... ... аян. Ал ... ... олай емес. Онда Моңғол
Алтайы Тянь-Шаньның шығыс сі-лемдеріне жалғасып, астасады да қайдағы бір
шығысқа қарай ... ... Сол ... ... ... да, жас ғалым
белгілегендей, бойлық бойынша емес, ендік ... ... ... су ... ... толық керініс тапқан. Он-да Шоқан
Қіші Бұқардың негізгі өзендері мен ... ... ... ... ... ... да кейбір кемшіліктер жіберілген. ... ... ... алатын Жұлдыз өзені Ш. Ш. Уәлихановтың
картасында Текес ... ... ... ... Ал шындығында ол
Хайдыкелдің (Кеншедарияның) саласы. Онда ... ... ... да ... ... бұл өзеннің жоғары ағысы Мұзарт тауларында емес, Теріскей
Алатауда екенін Шоқан жақсы білген. Ғылым ... ... ... атты картасында Текес өзенінің бастауын өте дәлме-дәл анықтаған.
Ал бұл картаны ол Орталық Азияның картасынан бұрын жасаған ғой. ... ... ... бастауы жайында дұрыс дерек болған.
Шоқан Терім өзені салаларының құйылысын дәл ... Атап ... ... ... — Қашқадария, Жәркентдария, Қотандария, Ақсу бір тұста
дерлік жоғалып, ... ... ... ... ... көлі де бейнеленген.
Бір қызық жері: Бостаннор (Бақырашкөл) көлінен ағып шығатын Көкшедария
Шоқанның картасында ... ... ... ... ... ... тікелей
Лобнор көлінін, солтүстігіне құяды, ал Тәрімнен ... ... арна ... ... Рас, су ... кезде бұл екі өзеннің арасы қосылып кетеді.
Бұл жағдайдан өзендердің біршама қысқа мерзім ішінде бағытын ... ... ... алатынын аңғаруға болады.
Жоғарыда айтылғандарды қорыта келіп, кейбір қателіктеріне қарамастан,
Орталық Азия ... ... ... ... ... өте-мөте сәтті туынды екенін батыл атап көрсетуге болады.
Ұлы қазақ ... ... ... ... ... XVIII ... ... (1850 жыл) ерекше бағаланады. Ол
масштабы белгіленбей қауырсынмен сызылған. ... оң ... ... ... және «1850 жылғы 27 қаңтар» деп жазылған.
Карта батыстан шығысқа қарай Қаспий ... ... ... «Қытай империясының» шекараларына дейінгі және ... ... ... ... ... Орта ... шекараларына (Әмудария
мен Сырдарияның төменгі сағаларына) дейінгі осы ... ... ... ... ... дерлік толық қамтиды.
Біздің ойымызша, картаның ... ... ... ... ... Қазақстан территориясында XVIII ғасырда мәлім болған
маңызды географиялық объектілерді, бәрінен бұрын гидрографиялық торды, жер
бедерінің ... ... ... Семей қаласынан Ыстықкөлге дейін, Ертіс
өзені бойындағы Коряковск бекінісінен Баянауыл қыстағы мен Жаман ... ... ... Петропавл қаласынан (екі жол) Атбасар қаласы және
Ұлытау арқылы Сырдария ... ... Есіл мен ... ... ... ... ... және Райым бекінісіне (одан жол ... ... ... ... транспорт тамырларын қалпына
келтірді. ... ... ... ... ... Торғай өзендері
арқылы Райым бекінісіне және одан әрі ... ... ... ... да ... ... ... арқылы кететін жол Сырдария ... ... ... ... ... ... ... аттары жоқ, ол жерлер
қысқа-қысқа сызықшалармен белгіленген). Ол арналардың Жаңадарияның қазіргі
уақытта ... ... ... ... ... ... Демек, Ш.Ш.Уәлиханов
зерттеген кезде бұл өзеннің суы тартылып қалғанға ұқсайды. Кейінгі уақытта
да оның ... ... су ... ... ... ... жүргені белгілі.
Картаның оң жағына Шоқан тарихи тұрғыдан ден қоярлық өте-мөте қызықты
жазулар жазған: «1771, 5 ... 3000 ... «1771 ... өзін ... ... деп ... «1781 жылы 70 ... Абылай дүние салды»,
«1779 жылы Абыл-(ай) Талот (?) ... (?) өз ұлы ... ... (?). Сірә, бұл тарихи деректер авторға XVIII ... ... ... ... ... ... көрінсе керек.
Ш.Ш.Уәлиханов 1852 жылы құрастырған тағы бір карта бар. Ол — ... мен ... ... ... сызылып жасалған схемалық картасы.
1850 жылғы картамен салыстырғанда екінші карта ... ... ... елді ...... қалаларды, бекіністерді және
т.б. сондай-ақ табиғи объектілерді — өзендерді, көлдерді әрі жер бедерінің
жағдайларын біршама толығырақ ... ... ... асып ... ... 1852 жылғы схемалық картаның 1850 жылғы тарихи картадан тағы бір
айырмашылығы: онда сол уақытқа дейін мәлім болған ... ... ... ... ... ... қазақ даласының картасы» айрықша ... ... сол жақ ... ... қарағанда картаны Шоқан
1856 жылғы 9 қаңтарда, яғни небары 20 жасында сызғанға ұқсайды.
Картаның практикалық зор ... бар, ... оны ... ... ... салыстыра отырып, кейбір географиялық объектілердің ол
кезде қандай роль атқарғанын ... ... ... бұл ... ... жасаған басқа да құралдардан аса
маңызды бір артықшылығын атап өткен орынды. Ол — ... ... ... ... ... ол ... ... үшін өте
құнды құрал болып табылады.
Кеңістікті бұрмалап көрсеткен сол көздегі схемаларға тән кемшіліктен
Ш.Ш.Уәлихановтың осы ... да ... ... ... ... ... ... солтүстік-шығыстан оңтүстік-батыс бағытта белгілеп, Шоқан
қатеге бой ұрған. Шындығында тау солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай
созылып жатыр.
Арал ... ... ... және ... ... жалпы сұлбасы
дұрыс көрсетілгенімен, осы су көздерінің бітімі ... ... ... және оңтүстік бөліктердегі көптеген көлдердің аумағы
біршама үлкейтіліп салынған. Өйткені ... өз ... ... ... ... алған мөлшерлерге сүйенген. Мәселен, Қашқарияға
барған сапарында геодезиялық немесе астрономиялық ... ... ... ... Ал ... бола тұрса да, жоғарыда айтылғандай қиын-
қыстау жағдайларда Шоқан көзбен шамалаған жерлерін суреттеп, сипаттауда
және оларды ... ... ... ... ... ... ... экономикалық байланыстары нығайып, барынша
шарықтаған кезде Ш.Ш.Уәлихановтың шығармалары, соның ішінде картографиялық
еңбектері ... орыс ... мен ... қайраткерлері үшін
маңызды анықтама құрал қызметін атқарды. Оның еңбектерінің ... ... ... ... ... мен ... мәртебелі чиновниктердің
қолдарынан өткенін архив документтерінен айқын көруге ... Жас ... ... ... Бас ... офицерлері, Соғыс министрлігінің,
Сыртқы істер министрлігінің ... ... ... және Министрлер
кабинетінің мүшелері қызыға оқыған. А.Ф.Голубев, Д.И.Романовский ... ... ... ... сусындап, консультациялар
алған. П.П.Семенов-Тян-Шанский, М.И.Венюков, ... ... ... ... ... де ... еңбектерін
кәделеріне жаратқан.
П.П.Семенов Тянь-Шань мен Жетісуды аралаған сапарын аяқтағаннан кейін
1857 жылғы 20 қарашада Орыс ... ... ... ... ... ... ... таңдаулы білгірі поручик сұлтан Шоқан
Уәлиханов пен аудармашы Бардашев мәлімдеген деректер мен үшін ... /11/ — деп ... ... ... ... ... болғаны
жайында суретші Знаменский мағлұматтар ... Оның 1864 ... ... ... ... зоолог, этнограф, Уәлиханов және ... ... ... ... ... қару-жарағымен және қазақтармен
тауға аттанады». Автор Уәлихановтан басқа ... де ... ... оларды полковник М.Г.Черняевтің ... ... ... ... бойынша айқындауға әбден болады.
Ш.Ш.Уәлихановтың А.Ф.Голубевпен, М.И.Венюковпен, И.Ф.Бабковпен,
В.В.Обухпен және ... ... ... ... әрі ... ... ... толық жазған.
Ш.Ш.Уәлиханов жинастырып, ғылыми мекемелерге тапсырған зоологиялық,
геологиялық, нумизматикалық ... ... ... ... және ... ... табу ісі ... ойдағыдай нәтиже бермей отыр. Ал
көптеген ғалымдар ондай материалдардың бар ... ... ... ... деп ... ... Орталық Тянь-Шань арқылы
саяхат жасаған кезінде жолай ... ... ... ... ... Жәркент маңындағы Міржай тауларынан және ... ... ... ... Болор яшмасын, мраморын, хрусталін,
Керия өзенінің құм арасындағы алтын ... ... ... сол бір ... ... ... ... түспей, жоғалып кеткен.
Жоғарыда атап көрсетілгеніндей, Шоқан орнитологиялық және ... өзі ... ... ... ... жайында жазған.
Уәлиханов жинастырған көне ақшалар мен медальдар туралы В.В.Вельяминов-
Зернов мақала жариялағанды.
Ш.Ш.Уәлихановтың географиялық мұрасы ... бір ... ... ... ... ... саяхатшы әрі ғалым екенін ... ... ... ... ... ... ... пен ержүректік
танытты. ... ... ... ... ... ... ол өз ... өте білгір де парасатты саяхатшы-географы
дәрежесіне кетерілді. ... ат ізін ... ... ... ... ... қамтумен ерекшеленеді. Зерттеген жерлерін дәлме-дәл
әрі толық баяндау, Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... Уәлихановтың бірегей
туындыларының шоқтығы өзінің көптеген ... ... биік тұр. ... Орта Азия мен ... ... материалдық және рухани мәдениетін танып-білуде ... ... ... зор. ... да бір кезде мешеу қалған халықтың
жарқырап туған жұлдызы болған ол өз ... аса ... ... ... ... лайықты орнында тұр.
ҚОРЫТЫНДЫ
Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың көзқарастары ... ... ... ... орын ... орыс ... революциялық-демократиялық бағыттың ықпалымен қалыптасты.
Революцияшыл демократтар зерттеген көптеген тарихи мәселелер қазақ
ғалымын да толғандырды. ... ... ... қоғамның
сословиелерге бөлінуіне, мемлекеттің экономикалық және саяси ... жат ... ... ... ... үшін ... халықтарды
біріктіру ісіндегі бір орталыққа бағындырылған өкіметтің прогрестік роліне,
Шығыс халықтары мәдениетінің дамуына, тарихи ... ... ... ... ... ... бұқара өмірін жақсартудағы
реформалардың ролі мен, маңызына және басқа мәселелерге
Ш.Ш.Уәлиханов' творчестволық ... ... ... ... ғылыми еңбектерінің бәрінде дерлік қазақ халқы мен Шығыстың басқа
да халықтарының тағдырына ... ... бір ... ... ... ... ... көзқарасы оның дербес тарихи концепция
жасап, ... ... ... ... ... ... зерттеуші екенін
көрсетеді, оның тарихи көзқарастарында тарихи ... ... ... ... қолдану тән болды.
Уәлиханов қазақ халқының тарихи дамуын ... білу үшін ... ... ... ... ... және ең ... сын көзбен пайдалану қажеттігі
туральі мәселені Қазақстан жағдайында бірінші болып қойды. ... өзі ... ... ... ... ... ... болды, қазақ
халқының ертедегі тарихына қатысы бар тарихи фактілер цинь билеушілерінің
ыңғайымен кебінесе бұрмаланып келтірілетін ресми ... ... ... ... ... XIX ... ... өзінің жазба әдебиеті болмаған
халықтардың ауыз әдебиетіне жоғары баға ... ... бай ... ... оның ... және ... тарихтың көптеген мэселелері жөнінде дұрыс қорытындылар жасауына
мүмкіндік берді.
Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов тарихи прогресс және ... ... ... түсінді. Ол өзінің туған қаэақ халқының және көрші ... ... және Орта ... тарихын зерттеу мәселелерімен
айналысты. Уәлихановтың тарих жөніндегі еңбектерінің негізгі арқауы, ортақ
мақсатты — Шығыс халықтары тарихын ... ... ... ... ... ... ... ұмтылыс еді. Қазақстан тарихының фактілерін Россиядағы
оқиғалармен, Қытайдың тарихы мен саяси ... ... және ... ... ... ... ... қоғамы дамуының ... атап ... ... ретінде ол толып жатқан маңызды
мәселелерді ... шеше ... ... Қазақстанның әлеуметтік және саяси құрылы-сын
зерттей келіп, ғалым мүлік жағынан және әлеуметтік жағынан теңсіздік бар
екенін ашып ... ... ... ... ... ол ... ... билердің және батырлардың экономикалық және құқықтық жағдайлары,
әлеуметтік ... жеке ... ... ... ... әлеуметтік өмірін көрсетті. Ол ... ... ... саяси-экономикалық реформалаудың
қажеттілігіне ... ... ... ... ... ... мәселеде прогресшілдік
позиция ұстады. «Азиятшылдық» үстемдік еткен Орта Азия мен Қытай емес, тек
Россия ғана қазақтардың экономикасы мен ... игі ... ... ... ... артуына жәрдемдесе алатынына ол кәміл сенді. Революцияға
дейінгі Россия жағдайында ... ... орыс ... оның мүддесін патша
өкіметінің Қазақстандағы реакциялық ... ... ... ... түсіне
білді. Мұндай көзқарасын ол XIX ғасырдың екінші жартысындағы Орта ... ... ... ... ... Орта Азия
қоғамының тарихи прогресінің негізінде, ағартушының пікірінше, ең алдымен
бүкіл алдыңғы қатарлы және ... ... ... ... отырған
мұсылман фанатизмінің шырмауынан құтқару жатты. Бұл діннің ықпалын жоюдың
жолдары Уәлиханов ... ... ... ... ... ... дәл білді. Сондықтан да ол Орта Азияны экономикалық
және мәдени жағынан алдыңғы қатарлы Россияның ... ... ... ... ... және қырғыз халықтарының құрылуы мәселесі
жөніндегі көзқарастарының ... ... ... ... ... Уәлиханов қазақ және қырғыз халықтарының құрамының
құрылуы және ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның, Қырғызстанның, Орта Азия мен Батыс Қытайдың
тарихы жөніндегі еңбектері еліміздің ғылыми қазынасына қосылған бағалы үлес
болды.
Шоқан Уәлихановтың ... ... ... ... ... ... әлемдік география ғыымының дамуына орасан зор үлес
қосып, ... әлем ... әлі ... ... ... туралы мол мағлұматтар қорытылып Орта Азия, Шығыс ... пен Іле ... ... ... мен ... ... карталарын
жасады. Сонымен қатар Шоқан осы саяхаттар кезінде әлем ... ... ... ... ... ... бай ... жинап олардың «Манас» жырын
жазып алып, үзінділерін орысшаға аударып жариялады.
Ерекше атап өтаетін нәрсе ол бұрын ... ... ... ... ... қауіпті аймақ болып саналатын Шығыс Түркістанда зерттеу
жүргізіп ғылымға ... емес ... ... ... Жаңа ... Ақсу және ... ... аймақтардан өте құнды этнографиялық, экономикалық, географиялық,
геологиялық, тарихи-филологиялық және тағы басқа мол ғылыми ... ... Бұл ... ... ... ретінде беделін ерекше
ұлғайтып Ресей империясының атақты ... ... ... П.И.Лерх секілді ... ... ... ... Петербургте Ресей империясы Ген штабының әскери ғылым ... ... ... ... ... Орта Азия мен ... жерінің
географиясын, этнографиясын жазды. Қоғам мүшелерінің алдында ... ... оқып ... ... 30 ... толар-толмас қысқа ғұмырында артында ұрпақтар
үшін мәңгі өлмес ғылыми мұра қалдырды. Оның ... ... 5 ... ... басылып, осы уақытқа дейін үздіксіз зерттеліп келеді және зерттеле
бермек. Академик Веселовский «Шоқан шығыстану ... ... ... ... ағып ... /13/ Н.Б. Шоқан туралы, оның ғылыми мұрасы
туралы бір ауыз сөзбен бұдан артық баға беру мүмкін емес ... ... ... ... Ш.Ш. ... ... ... 373-б.
2. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах.Т.1.А-Ата, 1961, ... ... Ч.Ч. ... ... в пяти ... 1961, ... Потанин Г.Н. Биографические сведения о Чокане Валиханове.
4. См. ЦГА УзССР, Ф. 175, оп. 1, д. 18, лл. 347-356.
5. Архив Всесоюзного ... ... за 1857г., ф.1., ... ЦГА ... Ф. 715, сп. 1, д. 19, лл. ... ЦГА ... Ф. 715, сп. 1, д. 19, лл. 95-96, 153-154-б.
8. Бабков И.Ф. Воспоминания о моей службе в ... Спб, ... Зап. РГО, 1904, ... с. ... Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений. т.1.Алма-Ата, 1961, 396-бет.
11. Умирзаков С.К. ... ... ... Валиханова Ч.Ч.
Известия Киргизского филиала Всесоюзного географического ... вып. 1., ... ... РГО, 1858, ч. 21.
13. Мушкетов И.В. Туркестан. т. Л., 171-172.
14. Баяндин Н. Географиялық ашулар.-2-бас. Алматы: Мектеп, 1989. 136-бет.
15. Бейсенова Ә.С. ... ... ... және ... ... ... ... 1990.
16. М. И. Венюков. Орыстың Азиядағы шекараларын шолу ... 1873, ... ... П.П. Тянь-Шаньға саяхат, М., 1946, 86-бет.
18. Орыс географиялық қоғамының жазбалары, 3-кітап, Спб., 1861, 31-бет.
19. ... Ш.Ш. ... ... ... Уәлиханов Ш.Ш. Шығармалар жинагы, 2-том, 127-бет.
21. Потанин Г.Н.Шоқан Уәлиханов туралы естеліктер. Орыс ... ... ... ... жазбалар. 29-том, Спб.,1904
22. Уәлиханов Ш.Ш.Таңдамалы шығармалар, 568-бет.
23. Чернышевский Н.Г. Шығармаларының толық жинағы, 7-том, М., 1950.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ ағартушылығының негізін салушы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов13 бет
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев (1899-1964)7 бет
Қаныш сәтбаев7 бет
Қазақ тілі морфологиясы жөніндегі ілімдердің қалыптасуы мен дамуы26 бет
Орыс демократиялық мәдениеті және қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов5 бет
Хіх ғасырдағы қазақ ағартушылары және рухани мәдениет5 бет
"Л.Н.Гумилев- тарихшы ғалым және тарихи еңбектері"6 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь