Ш. Уәлиханов көрнекті тұлға және ғалым


Мазмұны

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4

1 Ш.Ш. УӘЛИХАНОВ КӨРНЕКТІ ТҰЛҒА ЖӘНЕ ҒАЛЫМ ... ... ... ... ...8
1.1 Ш.Ш.Уәлихановтың қоғам қайраткері ретінде өсіп.жетілуі ... ... ... ... ... ..8
1.2 Ш.Ш.Уәлихановтың Ресей империясының ғылымына қосқан көп
салалы ғылыми . творчествалық еңбегінің бағыттары ... ... ... ... ... ... ... . 12

2 Ш.ШЫҢҒЫСҰЛЫ УӘЛИХАНОВ .ҰЛЫ ГЕОГРАФ ... ... ... ... ... ... ... 32
2.1 Ш.Ш.Уәлихановтың географ зерттеуші ғалым ретінде
қалыптасуының алғышарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
2.2 Ш.Ш.Уәлихановтың география ғылымына қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... 34

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..69

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .71
КІРІСПЕ
Қазақтың тұңғыш ағартушы-демократы, ғалым-зерттеушісі, орыс, қазақ және басқа халықтар достығының жаршысы Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың творчестволық мұрасы әрқашанда ғалымдардың, жазушылар мен суретшілердің назарын аударып келеді.
Ш.Уәлиханов қазақ және қырғыз халықтарының шығу тегі, өзі өмір сүрген кездегі қазақ қоғамының әлеуметтік және саяси құрылысы, қазақ халқының Жоқғар шапқыншылығына қарсы азаттың күресі, Қазақстанның Россияға қосылуы мәселелеріне айрықша көңіл бөлді. XIX ғасырдың орта шеніндегі Орта Азия мемлекеттерінің қоғамдық және экономикалық құрылысының проблемасын, Шығыс Түркістандағы Маньчжур билеп төстеушілеріне қарсы азаттың күрес және басқа мәселелерді зерттеді.
Ш. Уәлиханов еңбектерінің тұңғыш басылымы 1904 жылы Орыс географиялық қоғамының жазбаларында жарық көрді. Бұл басылымды Шығысты зерттеуші Н. И. Веселовский әзірлеген болатын. Оған неғұрлым іргелі шығармалары: қазақтың XVIII ғасырда өмір сүрген аса ірі феодалдарының бірінің өмірі мен қызметіне арналған, сондай-ак, қазақ халқының Жоңғар басқыншыларына қарсы күресі баяндалған «Абылай» деген мақаласы, қазақтардың діни нанымдары мен әдет ғұрпына арналған «Қырғыздардағы шаман дінінің қалдықтары» деген этнографиялық еңбегі, «Жоңғар очерктері» және ғалымның «Алтышахарінің немесе 1858—1859 жылдардағы Қытайдың Нанлу провинциясының алты Шығыс қалаларының жайы туралы» деген көлемді туындысы және басқа еңбектері енгізілген.
Алайда Ш. Уәлихановтың творчестволық мұрасын кең көлемде арнайы зерттеу, ғылыми талдау тұңғыш рет Кеңес өкіметі жылдарында қолға алынды. Осы мақсатпен республикамыздың Шоқантануды зерттеушілері Омбының, Томскінің, Ташкенттің, Москва мен Санк-Петербургтың архив қорларын қарап шығып, едәуір мөлшерде деректі материалдар жинады, сөйтіп ғалым шығармаларының тізімі жасалды. Осы негізде 1958 жылы оның «Таңдамалы шығармалар» жинағы шығарылды, оған бұрын жарияланбаған еңбектері, атап айтқанда, 1856 жылы жазылған «Құлжа күнделігі» енгізілді.
Сонымен бір мезгілде Ш. Уәлиханов шығармалары жинағының бес томдық академиялық басылымы үшін оның қолтаңбаларын, қолжазбаларын, мақалаларының неғұрлым аяқталған нұсқаларын іріктеу жөніндегі жұмыс мықтап қолға алынды. Ғалымның жазуын ажыратып, жиі кездесетін қысқартуларын, қосымшаларын, автордың кейін анықтай түспек болып, ашық қалдырған жерлерін анықтау керек болды, сонымен қатар оның қолжазбалары текстіндегі басқа адамдар көшіріп жазғанда қалдырылып кеткен және бұрмаланған жерлерді жөндеп, түсіндірмелер жазу қажет еді.
Қазақ ССР Ғылым академиясы тарих институтының академик Ә.Қ.Марғұлан бастаған ғылыми қызметкерлері зор жұмыс атқарды. Солардың күш салуы арқасында Ш.Ш.Уәлиханов еңбектерінің академиялық, басылымының бес томы жарыққа шықты.
Мұның өзі Қазақстанның мәдени өміріндегі ірі оқиға болды, буржуазиялық, ғалымдардың Россияның шет аймақтарында революцияға дейін қоғамдың ой-пікір дамыған жоқ, оларда прогрестің маңызын түсіну болмады-мыс, ал революциялық идеялар сырттан әкелінді-міс деген пайымдауларын тағы да теріске шығарды. Ш. Уәлихановтың ғылыми еңбектері буржуазиялық бұрмалаушылар пайымдауларының түгелдей негізсіз әрі жалған екенін дәлелдейді. Қазақ халқы өз ағартушыларының еңбектері арқылы өзінің өткендегі озық ойлы қайраткерлері мен прогресшіл революциялық дәстүрлерін мақтан тұтады.
«Өткенді еске ала отырып қазіргінің қамын ойлау керек» /1/,— Ш.Уәлихановтың мақсаты, міне, осындай еді. Сондықтан да ол қазақ халқының және басқа да Шығыс халықтарының тарихын зерттегенде өткен оқиғаларды баяндап берумен шектеліп қалмады. Оның ғылыми еңбектері өз кезінде болған оқиғалардың тікелей әсерімен жазылды, ал өткендегі оқиғаларды зерттегенінде Шоқан өзінің алдына ол оқиғалардың шыққан негіздерін, себептерін ашып, олардың даму бағыттарын анықтауды мақсат етіп қойды.
Шоқанның ғалым ретінде сіңірген зор еңбегі — оның ресейдің ұлы ойшылдары — Чернышевский, Добролюбов, Белинский, Герцендердің қатарына қосады.
Россиядағы демократиялық күштердің алдыңғы қатарлы дүние танымын үлгі ете отырып, қазақ ағартушысы өз халқы тарихының көптеген мәселелері жөнінде дұрыс қорытындыларға келе білді, туған халқына іс жүзінде көмектесіп, оның прогресті жолға түсуін оңайлатуға, тездетуге ұмтылды.Қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық және саяси тарихы мәселелеріне ол осы тұрғыдан келді. Қазақ арасындағы патриархалдық-феодалдық қатынастардың қалдықтарына қарсы күресе отырып, Шоқан қазақ қоғамындағы - хан, сұлтан, би, батырлар секілді топтардың әлеуметтік және саяси мәнін дәл ашып көрсете білді.
Зерттеудің басты мақсаты Ш.Уәлихановтың ХІХ ғасырдағы қазақ халқының жаңа кезеңге, әлемдік озық білімге енді бет бұра бастаған дәуірінде тарих бетіне шығуы және қараңғылықты жара жарқ еткен сәуледей жаңа жол салуының ғылыми тұрғыдан зерттеп тұжырымдау болды. Осы мәселені шешу барысында Шоқанның аса көрнекті ғалым ретінде қалыптасуындағы негізгі даму бағыттарын - қоғамдық-саяси қайраткер, тарихшы, этнограф, шежіре жинаушы, әдеби мұраларды зерттеуші әсіресе аса көрнекті географ, жағангер саяхатшы, дарынды барлаушы ретінде жан-жақты дамыған дара тұлғасын ғылыми саралау міндеттерін шешуге әрекет жасалынды.
Диплом жұмысын жазу барысында Ш.Уәлихановтың осы жан-жақты өмірінен хабар беретін шығармалар дерек көзі ретінде пайдаланылды. Оның ішінде негізгі сүйенгеніміз Ш.Уәлихановтың бес томдық шығармалар жинағы, Г.И.Потаниннің, Ә.Х.Марғұланның және т.б. зерттеушілердің еңбектері пайдаланылды. Шоқан туралы мерзімді баспасөзде және ғылыми басылымдарда жарияланған мақалалар да талданды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Уәлиханов Ш.Ш. Шығармалар жинағы, 1-том, 373-б.
2. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах.Т.1.А-Ата, 1961, 499-б.
3. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах.Т.1.Алма-Ата, 1961, 313-б., Потанин Г.Н. Биографические сведения о Чокане Валиханове.
4. См. ЦГА УзССР, Ф. 175, оп. 1, д. 18, лл. 347-356.
5. Архив Всесоюзного географического общества за 1857г., ф.1., д.7.
6. ЦГА УзССР, Ф. 715, сп. 1, д. 19, лл. 84-85.
7. ЦГА УзССР, Ф. 715, сп. 1, д. 19, лл. 95-96, 153-154-б.
8. Бабков И.Ф. Воспоминания о моей службе в Зап.Сибири. Спб, 1912,125б.
9. Зап. РГО, 1904, ХХІХ., с. 1.
10. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений. т.1.Алма-Ата, 1961, 396-бет.
11. Умирзаков С.К. 100-летию Кашкарского путешествия Валиханова Ч.Ч. Известия Киргизского филиала Всесоюзного географического общества, 1959, вып. 1., 106-бет.
12. Вестник РГО, 1858, ч. 21.
13. Мушкетов И.В. Туркестан. т. Л., 171-172.
14. Баяндин Н. Географиялық ашулар.-2-бас. Алматы: Мектеп, 1989. 136-бет.
15. Бейсенова Ә.С. Қазақстан табиғатын зерттеу және физикалық география идеяларының дамуы.Алматы «Рауан» 1990.
16. М. И. Венюков. Орыстың Азиядағы шекараларын шолу тәжірибесі, Спб., 1873, 278-бет.
17. Семенов-Тянынанский П.П. Тянь-Шаньға саяхат, М., 1946, 86-бет.
18. Орыс географиялық қоғамының жазбалары, 3-кітап, Спб., 1861, 31-бет.
19. Уәлиханов Ш.Ш. Тақдамалы шығармалар, 589-бет.
20. Уәлиханов Ш.Ш. Шығармалар жинагы, 2-том, 127-бет.
21. Потанин Г.Н.Шоқан Уәлиханов туралы естеліктер. Орыс гөографиялық қоғамының этнография бөлімшесі бойынша жазбалар. 29-том, Спб.,1904
22. Уәлиханов Ш.Ш.Таңдамалы шығармалар, 568-бет.
Чернышевский Н.Г. Шығармаларының толық жинағы, 7-том, М., 1950

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге








Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ ағартушылығының негізін салушы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов13 бет
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев (1899-1964)7 бет
Ислам философиясы3 бет
Қазақ тілі морфологиясы жөніндегі ілімдердің қалыптасуы мен дамуы26 бет
Қаныш сәтбаев7 бет
Орыс демократиялық мәдениеті және қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов5 бет
Хіх ғасырдағы қазақ ағартушылары және рухани мәдениет5 бет
Қазақ өлкесінің аса көрнекті зерттеушісі Шоқан Уалиханов4 бет
«АСЫЛ МҰРА» Қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам қайраткері, КСРО халық артисі Мұқан Төлебаевтың туғанына 100 жыл (1913-1960 ж.) Лекция25 бет
«Қазақ батырлық эпосының» ерекшеліктерін таныту үшін эпос жанрының көрнекті өкілі Р.Бердібаев еңбектерін салыстыра зерттеу35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь