Тұрмағамбет !зтілеуовтің өлеңдері мен айтыстары

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

1 ТҰРМАҒАМБЕТ ІЗТІЛЕУОВТІҢ ӨЛЕҢДЕРІ МЕН АЙТЫСТАРЫ 8
1.1 Ақын өлеңдеріндегі ағартушылық идея 11
1.2 Т. Ізтілеуов өлеңдеріндегі адами болмыс 14
1.3 Т. Ізтілеуовтің сатиралық өлеңдері 17
1.4 Т. Ізтілеуовтің айтыстары 22
1.4.1 Т. Ізтілеуовтің жұмбақ айтысы
28
2 ТҰРМАҒАМБЕТ ІЗТІЛЕУОВ ЖӘНЕ ШЫҒЫС ӘДЕБИЕТІ 31
2.1 Ақынның шығыстық сарындағы қисса дастандары 35
2.2 Тұрмағымбет Ізтілеуовтің «Рүстем. Дастан» поэмасын аударудағы шеберлігі 36
2.2.1 Кейіпкерлердің рухани дүниетанымы 39
2.2.2 «Рүстем. Дастан» шығармасының ұлттық сипаты 41
2.3 Тұрмағамбет Ізтілеуовтің Н.Рабғузиден аудармасы 44

ҚОРЫТЫНДЫ 50

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 53
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Бұл бітіру жұмысында XX ғасыр басындағы қазақ поэзиясының көрнекті өкілдерінің бірі Тұрмағамбет Ізтілеуов шығармашылығы көркем сөз құндылықтары тұрғысынан сарапталып, ақынның әдеби мұралары жайлы, ондағы адамгершілік мәселелер, ізгілікті наным ізі қарастырылады. Адамгершілік мәселесін толғау ежелгі мифтен, аңыз- әңгімелерден бастау ала отырып, түркі дәуірдегі жазба ескерткіштер мен жыраулар поэзиясында жаңғырып, жалғасын тапты. Тұрағамбет Ізтілеуовтің қисса дастандары, аудармалары арқылы Шығыс елімен тереземіз тең болды. Осы тұрғыдан алғанда Тұрмағамбет Ізтілеуовтің әдеби мұралары тақырыбын зерттеу нысаны ету зәру мәселелердің бірінен саналады.
Бүгінде тарихи- мәдени мұрамызды ел игілігіне айналдыру ісіне үлкен бастамалар көтеріліп, көптеген игілікті шаралар атқарылып та үлгірді. Біздің бітіру жұмысымыз да осы жайтты ескеруден туындаған зерттеу нәтижесі. Аса құнды рухани мұраларының барлық қырлары әлі де болса зерттеліп бітпеген ірі тұлғалардың бірі – Тұрмағамбет Ізтілеуов.
Тұрмағамбет Ізтілеуов әдеби мұралары тақырыбының жырлану жүйесіне зер салсақ, халқымыздың ғасырлар бойы қордаланған ұлттық құндылығымен тамырлас екеніне көз жеткіземіз.
Тәуелсіздікке қол жетуімізге орай халқымыздың әдебиеті мен мәдениеті, ғылымы мен өмірі жаңа қырынан зерделеніп жатқан уақытта Тұрмағамбет Ізтілеуов шығармалары да қоғамдық көзқарасқа сай қайта қарастыруды қажет етіп отыр. Адамгершілік мәселесін жырлаудың қазақ әдебиетіндегі көрінісін, әдеби байланыстармен ықпалдасуын гуманист ақын Тұрмағамбет Ізтілеуовтің шығармашылығы арқылы пайымдаудың маңызы зор.
Кеңестік кезең әдебиеттану ғылымында қаламгердің ағартушылық бағыттағы шығармалары бір жақты мансұқталып келді. Сол себепті бұл тақырыпта қалам төкпеген ақын-жазушылар өзінің лайықты бағасын алмады. Бұқарадағы «Көкелташ» медресесінде оқып, діни ілімнен молынан сусындаған. Тұрмағамбет ақын да осы қиянаттан тыс қалмады. Мұсылмандардың сана мен діни дүниетанымды сөз еткен «Аллаға», «Пендесін Алла жеткерер», «Ораза жоқ, намаз жоқ» т.б филисофиялық, танымдық мәндегі өлеңдеріне кеңестік көзқарас салдарынан көз жұмып қарауға тура келеді.
XX ғасырдың басындағы қазақ поэзиясында ерекше сипатқа ие болған жазба айтыс жанры сыр бойы ақындарына жаңа серпіліс әкелді. Жазба айтыс өнерін дамытушылардың бірі ретінде Тұрмағамбет ақынның есімін атауға болады. Оған қоса қаламгер жазба айтыс ақындарына аралық, тоқтау сөз айтып, айтыс жанрын жаңа бір қырынан дамытты.
Қазақ әдебиетін шығыс әдебиетімен байланыстыратын аса құнды аудармалар жасап, алтын көпір салған шығыстанушылардың бірі де Тұрмағамбет Ізтілеуов.
Осы орайда сөз өнеріне өзіндік қолтаңбасымен келген Тұрмағамбет Ізтілеуов өлеңдеріндегі білім- ғылым насихатын, адамгершілік идеялары мен сатираны ұлт әдебиетінің даму үрдісі негізінде қарастырудың өзектілігі айқындала түседі. Өскелең ұрпақ бойындағы ізгілік ізденістерді жаңғырту қоғамдағы маңызды міндеттердегі бірі саналатындықтан, ақынның әдеби мұралары тақырыбын зерттеудің зәулілігі байқалады. Осы секілді жайттар ақынның рухани әдеби мұрасының терең мазмұнын түсінуге көмектеседі.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. 1957 жылы ақын шығармашылығын зерттеуге мүмкіндік туған кезден бастап оның ақындық талантына баға берілген мақалалар жарық көре бастады. Қазақстан жазушылар одағы басқармасының 1958 жылы маусым айында өткен үшінші пленумында академик Ғабит Мүсірепов Тұрмағамбет Ізтілеуов шығармашылығын игеру, жұртшылық қажетіне жарату керектігін сөз етіп, тұңғыш рет қозғау салды [1;371]. Осыдан кейін ақынның әдеби мұрасына көңіл бөлініп, зерттеле бастады. Орта мектеп оқулықтарында Тұрмағамбет Ізтілеуов шығармашылығына елеулі орын берілді.
Тұрмағамбет ақынның ұстаздық қызметі, әдеби мұрасы жайында жазылған Н.Төреқұлов, Қ.Бекхожин, Р.Бердібаев, Т.Тебегенов, Т.Еңсегенов т.б ғалымдардың мақалалары қаламгердің қазақ поэзиясындағы орнын дәйектейді. Ақын мұрасының көркемдік деңгейі, тіл айшығы жөнінде Ә.Қоңыратбаев, М.Қаратаев, Е.Ысмайлов, Р.Бердібаев, Ш.Сәтбаева, Б.Адамбаев, М.Дүйсенов, А.Қыраубаева, Ы.Дүйсенов, Б.Әлменов, Ы.Сағитов және тағы басқалар зерттеушілердің мақалаларын атап өткен орынды. М.Байділдаев Тұрмағамбет Ізтілеуовтің ел ауызында жүрген өлеңдерін, тапқырлық сөздерін жинастырып, оның «Шаһнама» желісінде жазылған «Рүстем- Дастан» шығармасын 1961 жылы жеке кітап етіп бастырды. Өлеңдер жинағын «Назым» деген атпен 1972-1982 жылдары (толықтырып) жарыққа шығарды. Зерттеуші ғалым Ө.Күмісбаев Тұрмағамбет Ізтілеуовтің «Рүстем- Дастан» поэмасын жүйелі түрде қарастырып, классикалық туынды «Шаһнамамен» салыстыра зерделеді. «Рүстем- Дастан» 2004 жылы «Жазушы» баспасынан толықтырылып қайта басылып шықты. Ұ.Жанбершиева ғылыми зерттеу еңбегінде ақын шығармаларының жанрлық ерекшеліктеріне тоқталып, поэтикалық сөз жүйесін саралады [2;4].
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың баста мақсаты – Тұрмағамбет Ізтілеуов шығармаларының жалпы әдеби процестегі орнын айқындау.
Ақынның шығыстың сюжеттерді ұлттық болмысқа лайықтап қолдану ерекшелігі, өмір шындығы мен көркемдік шешім арасындағы байланыс желісі, ақын идеяларының әлеуметтік сипаты, туындыларындағы ұлттың, халықтың мәселелерді қарастыру да зерттеудің алға қойған мақсаттарының негізін құрайды. Осы мақсатқа жету барысында төмендегідей мәселелерді басты назарда ұстау міндеттелді:
- ақын өлеңдерінің тақырыптық жүйелігін айқындау;
- ағартушылық идеясының ақын жырларындағы көрінісін дәйектеу;
- ақын шығармаларындағы адамгершілік мәселелердің тәрбиелік мәнін ашу;
- сатира жанрының ақын мұраларынан алатын орын айшықтау;
- айтыс өнері мен жазбаша айтыс үрдісіндегі Тұрмағамбет ақынның шеберлігін тану;
- Сыр бойындағы ақындық мектептерді дамытуға қосқан үлесін салмақтау;
- Шығыстық сюжеттерді қолдана отырып ұлттық болмыста жазу машығы мен мәнерін анықтау.
Зерттеу әдістері. Бітіру жұмысында жүйелі сипаттамалы, салыстырмалы тарихи, салыстырмалы- типологиялық әдіс- тәсілдер басшылыққа алынды.
Жұмыстың жаңашылдығы. Тұрмағамбет Ізтілеуов шығармашылығы осы кезеңге дейін әдебиеттану ғылымы аясында бірнеше диссертациялардың, атап айтқанда, Ө.Күмісбаевтың «Тұрмағамбет Ізтілеуов и его Рустем- Дастан», Ұ.Жанбершиеваның «Тұрмағамбет Ізтілеуовтің поэтикалық творчествосы», Е.Нарбозовтың «Тұрмағамбет Ізтілеуов шығармаларындағы адамгершілік мәселелері» атты еңбектерінің зерттеу нысаны болғанымен, ақынның толық қанды әдеби мұралары жайлы талдау кең ауқымда қарастырылмады. Бітіру жұмысымызда Тұрмағамбет Ізтілеуов өлеңдерінің тақырыптық жүйесі айқындалып, айтыс өнеріне қосқан үлесі салмақталып, Шығыстық сюжетке құрылған дастандарындағы авторлық идеясы мен аудармада алатын орны белгіленді. Сонымен қатар Тұрмағамбет Ізтілеуов ақын, ойшыл, сатирик, аудармашы ретінде бағаланып, шығармалары әр қырынан зерттелді, нақты деректерге негізделген дәлелді тұжырымдар жасалды.
Жұмыстың теориялық – практикалық маңызы. Зерттеу жұмысының нәтижелері мен тұжырымдарын әдебиет тарихының мәселелеріне қатысты оқулық, жоғары оқу орындарына арналған курс ретінде, семинарлар жүргізуде, XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеті туралы дәрістер оқу кезінде пайдалануға болады.
Жұмыстың сыннан өтуі. «Қазақ тілі мен әдебиеті» апталығы аясында 7.12.06 ж. өткен студенттердің Ғылыми- практикалық конференциясында бітіру жұмысы бойынша «Т. Ізтілеуов және шығыс әдебиеті» атты мақала оқылды; 23.04.07 ж. кафедра оқушыларының қатысуымен алдын- ала сыннан өтіп, қорғауға ұсынылды.
Жұмыстың құрылымы. Бітіру жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен, қортындыдан тұрады. Жұмыстың соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.
1 Мүсірепов Ғ. Жазушы және ұйым міндеттері // Кітапта: Суреткер парызы / Алматы: Жазушы, 1970-371б.
2 Қарбозов Е.К. Т.Ізтілеуов шығармаларындағы адамгершілік мәселер: фил. Ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған диссертациясының авторефераты / Алматы: Б,Ж, 2005-24б.
3 Бердібаев Р. Гүлстанның бұлбұлдары / Алматы, 1970-65б.
4 Қарбозов Е.Қ Т.Ізтілеуовтің шығармасының шеберлігі // ҚазМУ хабаршысы. Филология сериясы. 2001-№14- Б.73-77.
5 Әбдіқалықова Е. Сүлейлердің сүлейі /Е.Әбдіқалықова // Егемен Қазақстан. -2002- 21 желтоқсан.
6 Қабдолов З Сөз өнері / Алматы: Қазақ университеті, 1992-350б.
7 Ізтілеуов Т. Назым / Алматы: Жазушы, 1982.- 318б.
8 Әбділманов Ө, М. Әуезов және ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті / Алматы: Қазақ университеті, 1999.- 237б.
9 «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы / Алматы, 2004.- 696б.
10 Т.Ізтілеуов өлеңдері // Әдебиет және өнер институтының қолжазба және текстология бөлімі, №875 папка, 1-дәптер.
11 Эльберг Я. Вопросы теории сатиры / Москва, 1957.- 270б.
12 Қожакеев Т. Сатира – күштілер қаруы / Алматы, 1985.- 288б.
13 Қожакеев Т. Шайрлар сатирасы // Оңт. Қазақстан. 1968.- 18 апрель
14 Т.Ізтілеуов Рүстем – Дастан / Алматы: ҚМКӘБ, 1961.-604б.
15 Борев Ю.Б О комическом / Москва: Искусство, 1957- 427с.
16 Жармұхамедов М. Айтыс / Алматы: Қазақ ССР «Білім» қоғамы, - 1990- 52б.
17 Әбдіқалықова Е. Сыр сүлейлерінің жазба айтысы; Филол. Ғыл.канд.дисс. автореф. / Қызылорда, 2004. -30б.
18 Қаратаев М. Жыр бұлағы // Қазақ әдебиеті. – 1983.-27 май.
19 Келімбетов Н. Ежелгі әдеби жәдігерліктер / Астана: Фолиант, 2004-480б.
20 Ізтілеуов Т. Шаһнама. Рүстем- Дастан / Алматы: Жазушы, 2004.-2 кітап, 328б.
21 Ізтілеуов Т. Шаһнама. Рүстем- Дастан / Алматы: Жазушы, 2004 – 1 кітап, - 336б.
22 Ежелгі дәуір әдебиеті. Хрестоматия/ Алматы: 1991.-197б.
23 20 ғасырдағы қазақ әдебиеті: Октябрь алдындағы кезең: хрестоматия / құраст. Т.Әбдірахманов, Қ.Жармағамбетов-өңделіп толықтырған 2-ші басылым / Алматы: Мектеп, 1983-327б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
3
1 ТҰРМАҒАМБЕТ ІЗТІЛЕУОВТІҢ ӨЛЕҢДЕРІ МЕН АЙТЫСТАРЫ ... Ақын ... ... ... Т. ... ... ... болмыс
14
1.3 Т. ... ... ... Т. ... ... Т. ... жұмбақ ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... Ізтілеуовтің «Рүстем- Дастан» поэмасын аударудағы шеберлігі
36
2.2.1 ... ... ... ... ... ... ... сипаты
41
2.3 ... ... ... ... ... ... Бұл ... ... XX ... басындағы қазақ
поэзиясының көрнекті өкілдерінің бірі Тұрмағамбет ... ... сөз ... ... ... ... әдеби мұралары
жайлы, ондағы адамгершілік мәселелер, ізгілікті наным ізі ... ... ... ... ... ... әңгімелерден бастау ала
отырып, түркі дәуірдегі ... ... мен ... ... ... ... ... Ізтілеуовтің қисса дастандары,
аудармалары арқылы Шығыс ... ... тең ... Осы ... ... Ізтілеуовтің әдеби мұралары тақырыбын зерттеу нысаны ету зәру
мәселелердің бірінен саналады.
Бүгінде тарихи- мәдени ... ел ... ... ... ... көтеріліп, көптеген игілікті шаралар атқарылып та үлгірді.
Біздің ... ... да осы ... ескеруден туындаған зерттеу нәтижесі.
Аса құнды рухани мұраларының барлық қырлары әлі де ... ... ... ... бірі – ... ... Ізтілеуов әдеби мұралары тақырыбының жырлану жүйесіне зер
салсақ, халқымыздың ғасырлар бойы қордаланған ұлттық құндылығымен тамырлас
екеніне көз ... қол ... орай ... ... мен мәдениеті,
ғылымы мен өмірі жаңа қырынан зерделеніп жатқан ... ... ... да ... ... сай қайта қарастыруды қажет
етіп отыр. Адамгершілік мәселесін жырлаудың қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... ақын ... ... ... пайымдаудың маңызы зор.
Кеңестік кезең әдебиеттану ғылымында қаламгердің ағартушылық бағыттағы
шығармалары бір жақты мансұқталып келді. Сол себепті бұл ... ... ... ... лайықты бағасын алмады. Бұқарадағы
«Көкелташ» ... ... діни ... молынан сусындаған. Тұрмағамбет
ақын да осы ... тыс ... ... сана мен ... сөз еткен «Аллаға», «Пендесін Алла жеткерер», ... ... жоқ» т.б ... ... ... өлеңдеріне кеңестік көзқарас
салдарынан көз жұмып қарауға тура ... ... ... ... ... ерекше сипатқа ие болған жазба
айтыс жанры сыр бойы ақындарына жаңа серпіліс ... ... ... ... бірі ретінде Тұрмағамбет ақынның есімін атауға болады. Оған
қоса қаламгер жазба айтыс ақындарына аралық, ... сөз ... ... ... бір қырынан дамытты.
Қазақ әдебиетін шығыс әдебиетімен байланыстыратын аса құнды аудармалар
жасап, алтын ... ... ... бірі де ... ... ... сөз өнеріне өзіндік қолтаңбасымен келген Тұрмағамбет
Ізтілеуов өлеңдеріндегі ... ... ... адамгершілік идеялары мен
сатираны ұлт әдебиетінің даму үрдісі негізінде қарастырудың өзектілігі
айқындала ... ... ... бойындағы ізгілік ізденістерді жаңғырту
қоғамдағы ... ... бірі ... ... ... ... ... зәулілігі байқалады. Осы секілді жайттар
ақынның ... ... ... ... мазмұнын түсінуге көмектеседі.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. 1957 жылы ақын шығармашылығын зерттеуге
мүмкіндік туған кезден бастап оның ... ... баға ... ... көре ... ... жазушылар одағы басқармасының 1958
жылы маусым айында өткен ... ... ... Ғабит Мүсірепов
Тұрмағамбет Ізтілеуов шығармашылығын игеру, жұртшылық ... ... сөз ... ... рет ... салды [1;371]. Осыдан кейін ақынның
әдеби мұрасына көңіл бөлініп, ... ... Орта ... оқулықтарында
Тұрмағамбет Ізтілеуов шығармашылығына елеулі орын берілді.
Тұрмағамбет ақынның ұстаздық қызметі, әдеби мұрасы жайында жазылған
Н.Төреқұлов, ... ... ... ... ... мақалалары қаламгердің қазақ поэзиясындағы орнын дәйектейді.
Ақын мұрасының көркемдік деңгейі, тіл ... ... ... ... ... ... ... М.Дүйсенов,
А.Қыраубаева, Ы.Дүйсенов, Б.Әлменов, ... және тағы ... ... атап ... ... ... ... ел ауызында жүрген өлеңдерін, тапқырлық сөздерін жинастырып,
оның «Шаһнама» желісінде ... ... ... ... 1961 ... ... етіп ... Өлеңдер жинағын «Назым» деген атпен 1972-1982
жылдары (толықтырып) ... ... ... ... Ө.Күмісбаев
Тұрмағамбет Ізтілеуовтің «Рүстем- Дастан» поэмасын жүйелі түрде қарастырып,
классикалық туынды «Шаһнамамен» салыстыра зерделеді. «Рүстем- Дастан» ... ... ... ... ... ... шықты. Ұ.Жанбершиева
ғылыми зерттеу еңбегінде ақын ... ... ... ... сөз ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың баста мақсаты –
Тұрмағамбет Ізтілеуов ... ... ... процестегі орнын айқындау.
Ақынның шығыстың ... ... ... ... ... өмір ... мен ... шешім арасындағы байланыс желісі,
ақын ... ... ... ... ... ... ... да зерттеудің алға қойған мақсаттарының негізін
құрайды. Осы ... жету ... ... мәселелерді басты назарда
ұстау міндеттелді:
- ақын өлеңдерінің тақырыптық ... ... ... ... ақын ... ... ... ақын шығармаларындағы адамгершілік мәселелердің тәрбиелік мәнін ашу;
- сатира жанрының ақын ... ... орын ... ... өнері мен жазбаша айтыс ... ... ... ... Сыр ... ... ... дамытуға қосқан үлесін салмақтау;
- Шығыстық сюжеттерді қолдана отырып ... ... жазу ... ... ... әдістері. Бітіру жұмысында жүйелі сипаттамалы, салыстырмалы
тарихи, салыстырмалы- типологиялық әдіс- тәсілдер басшылыққа алынды.
Жұмыстың ... ... ... ... осы ... әдебиеттану ғылымы аясында бірнеше диссертациялардың, атап айтқанда,
Ө.Күмісбаевтың «Тұрмағамбет Ізтілеуов и его ... ... ... ... ... ... ... Ізтілеуов шығармаларындағы адамгершілік
мәселелері» атты ... ... ... ... ақынның толық
қанды әдеби мұралары жайлы ... кең ... ... Бітіру
жұмысымызда Тұрмағамбет Ізтілеуов өлеңдерінің тақырыптық жүйесі айқындалып,
айтыс өнеріне қосқан үлесі салмақталып, ... ... ... ... ... мен аудармада алатын орны белгіленді.
Сонымен қатар Тұрмағамбет Ізтілеуов ақын, ойшыл, ... ... ... ... әр қырынан зерттелді, нақты деректерге негізделген
дәлелді тұжырымдар жасалды.
Жұмыстың теориялық – практикалық маңызы. ... ... ... ... ... ... ... қатысты оқулық, жоғары оқу
орындарына арналған курс ретінде, семинарлар жүргізуде, XX ғасыр ... ... ... дәрістер оқу кезінде пайдалануға болады.
Жұмыстың сыннан өтуі. ... тілі мен ... ... ... ж. ... студенттердің Ғылыми- практикалық конференциясында бітіру
жұмысы бойынша «Т. Ізтілеуов және шығыс әдебиеті» атты ... ... ж. ... ... ... ... ала ... өтіп,
қорғауға ұсынылды.
Жұмыстың құрылымы. Бітіру жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен, қортындыдан
тұрады. Жұмыстың соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген.
1. ТҰРМАҒАМБЕТ ... ... МЕН ... ... ... ... тән ... келеді.
Мектептік, өмірлік білімінің әсері де әдеби дәстүрлердің ... де, ... ... білуінің шамашарқы да ... ... ... ... ... ... ... әдебиет әлеміне
бірталай өмір тәжірибесінен ... көп ... ... ... ... ... ... өмірлік өнері екіндігін сезініп келген кісі.
Р.Бердібаев Тұрмағамбет Ізтілеуов туралы: «Шығыс тілдеріне жетік,
білгір, шабыты ... ... ... Ол ... қағып, шоқырақтауды
білмеді» - дейді [3;65]. Бұл да таланттың айырмасын ... үшін ... ... ... келу жолдары сан салалы, оның ішінде
халқымыздың ауыз әдебедиеті үлкен орын алып, ақынның ... ... ... ... болашақ тағдарын айқындауға жол салып берді. ... ... ... ... ... ... ... тілдері сияқты
ол да халқынан оқыды, халқынан үйренді, эстетикалық ләззат алып, оны өзіне
ұнаған, көңіліне ұялаған ой ... ... ... ... өз халқына
қайтарды.
Тұрмағамбет Ізтілеуов (1882-1939) Қызылорда облысы Қармақшы ауданының,
қазіргі Тұрмағамбет Ізтілеуов атындағы ауылда ... ... ... ... жол салған, жазба әдебиетімізге Шығыспен ... ... ... Ізтілеуов Орта Азияның ең маңдай алды оқу ... «Мир ... (XVI ... ... ... ... одан соң
«Көкелташ» медресесін тамандайды.
Тұрмағамбет Ізтілеуовтің алғашқы өлеңдері осы «Көкелташ» қабырғасында
жүргенде жазылады. ... онда ... ... ... ... тәжік
халқының ғұлама ойшылы Садриддин Айни (1879-1955) сияқы Орта Азияның түпкір-
түпкірінен жиылған ... ... ... орта ... еді. Сонымен бірге
ол араб, парсы, шағатай, ... ... ... ... ... ... ... мұрасының жалпы көлемі 200 мың жолдан асады, оның
басым көпшілігі әлі баспа бетін көрмей, халық ауызында ғана айтылып келеді.
Бар жоғы 57 жыл өмір ... ... ... өз ... әлде ... саға ... ... ғасырлардың қойнауынан сөз сақтап келеді.
Тұрмағамбет Ізтілеуов шығармашылығы өзге ақын- жазушылардан ... ... ... ... ... өзгеше көрінеді. Әйгілі «Көкелташ»,
«Мир ғараб» ... сол ... ... оқу ... ... ... ұстаған бағыты да, алға қойған мақсаты да шығыстық философия
мен далалық ойшылдықтың тоқайласқан түрі ... ... ... ... ... оқу ... тамамдаған соң
діни ізге түсуден гөрі тіл, әдебиет салаларын өркендетуге үлес қосады. ... ... да ... ... ... ... ... Мұзарап
Жүсіпов,Әбзәли Егізбаев сияқты ақындар Сыр ... ірі ... ... өсіп ... Тұрмағамбет Ізтілеуовтің еңбегі ұшаң- теңіз.
Тұрмағамбет Ізтілеуовтің ... ... ... бірден сіңіп қана
қоймай, Сыр бойының шайырлық, ақындық үлкен мектебін қалыптастырды.
Е.Қ.Қарбозов Тұрмағамбет Ізтілеуовтің ақындығы ... ... ... ... оның ... ... ең ... керек нәрсе:
тазалық, адамдық, әділдік. Осы үшеуі бар жерде кез- келген ақынның мерейі
үстем, шығармасы ... ... ... ақындық лабороториясында осы
үшеуі ошақтың үш ... ... те ... ... ... ... ... өз кеудесін жарып шығып, жүрегінің халық деп
соғып тұрғанын көрсетуге дейін ... - ... ... ... ... халық жадында соншалық сіңіп,
жүрегінен орын алуы оның шығыстық ... ... ... ... ... жаңартып жырлай біліуінде еді.
Ақын шығармашылығында романтизмнен гөрі, реализм басым. Ол ойшылдық,
сыншылдық, өсиет сөздерді орынды қолданудың шебері бола ... Сыр ... ... ... ... ... деп бағаласа, оның дәлелі де
жоқ емес. Айталық қазақтың болмысы мен сана сезіміне сыни көзқараспен қарау
Абай Жырларында басым ... ... ... сол ... ... нақыл- өсиет түрінде айтылады [5;4].
1916 жыл оқиғасына орай жазылған «Жер жүзін жеті ... ... ... ... Тұрмағамбет Ізтілеуов баяғы Дулат, Шортанбайларша «адам
азды» демейді, керісінше «заман азды», езілген елге бостандық керек ... ... ... әділ жан жоғынан
Тозды жұрт тойып жейтін нан
жоғынан.
Қыран құс қайда ұшарын біле ... жер ... аң ... ... жеті қабат зұлмат басып,
Жол таппай жүдеді жұрт ... ... ... ... ... патша тақтан құлап, Қазан төңкерісі болғанда,
Тұрмағамбет Ізтілеуов халықпен бірге қуанып, алдағы күндерден зор ... ... ... ... ... ... халыққа бостандық
таңы атқанда «Қадамың құтты болсын, Кеңес аға» (1918) деп ... ... ... ... Ал енді халық үкіметі нығайып, еліміз жаңа дүние
орнатуға бет түзеген шақта ақын ... ... ... ... қой
үстіне боз торғайды» (1920) деген ... ... ... кең ... ... кемдік көрген емес едік!
Кеңестің елін аман өткізуге,
Отырған ... ... ... алу үшін ұран ... ескі ... ... қой үстіне боз торғайды,
Туралық туын ұстап ... Ақын ... ... ... ... ... танымы – адам да, эстетикалық мұраты адамзаттың
рухани әлемі екендігі айқын. Қай ... ... ... мақсатты
ұстанбасын, әдебиет адам табиғатын ізгілікке ұмтылдырады. «Өнердің ... ... ... ... және ... қайнарынан шымырлап шығады да,
сол халықтың өзінің рухани ... ... [6;25], - деп ... ... ... ... ... рухани қазынасына айналып
отырған шығармаларды толықтай танып- білу, тереңіне бойлай зерделеу басты
парызымыз ... ... ... ... сөз ... ... ... отырып, сөз құдіретін дәріптеген, ағартушылық мұраттарды
шығармаларының ... ... ... ... бірі – ... ... ... ғылым- білімді жасынан игеруге ден қоя
отырып, шығармаларында оқырманын, шәкірттерін ғылымның ... ... ... асқақтата жырлаған ағартушылық, адамдық ізгі
қасиеттер турасындағы өлеңдер танылуға ... ... ... ... ... ... шығармашылығына оның өмір сүрген
ортасы мен ... ... әсер етуі ... ... Тұрмағамбет Ізтілеуов өмір сүрген кезең туралы
«XIX ғасырдың ақырынан, әсіресе XX ғасырдың ... ... ... ... жұмысы күшейеді», - деп тұжырымдайды [7;3]. Заман өзгерісі, жаңаша
даму үрдісі ... ой- ... әсер ... ... ... өнерге
шарықтап, жаңаша ұмтылуға үндеді. Мұның нәтижесінде қазақ әдебиетінде
ағартушылық бағыт ... ... ... ... әдетте ғалымдар діни- ағартушылар,
демократ- ағартушылар, және ұлт- азатшыл бағыттағы ақын жазушылар деп ... ... ... ... ... ... қазақ арасындағы оқу- ағарту жұмысы екі түрлі
болады: оның ... ... оқу, ... – орысша оқу еді. ... ... ... ... ... нақылдары мен
рубайларының көпшілігі діни- ағартушылық бағытта жазылса, өмірінің соңғы
кезеңінің жырларында ... ... ... ... ... Қазан
төңкерісіне бағытталған арнаулары дүниеге келеді («Ленин- күн», «Құтты
болсын ... он ... ... ... мектептерде қазақ балаларын жаппай сауаттандыру
ісіне белсене араласқан ақын ... ... ... ... ... ... де араласады. Демек, Тұрмағамбет Ізтілеуов – ... да ... ... ... ... ақын.
Бұл мәселе жөнінде біз профессор ... ... ... Зерттеуші демократшыл- ағартушылық бағыт пен діни- ағартушылық
бағытты біріктіріп, ... ... ... деп ... ... [8;44].
Тұрмағамбет ақын ағартушылықтың діни де, демократтық та ... ... ... әрі ... ... да қалам тербеген.
Ағартушы ақындардың бірінен саналатын ... ... ... ... ... ... қосылуы үшін білімге ұмтылудың ... ... ... ... ... ... етіп ... алды.
XX ғасыр басындағы ақын- жазушылар қатарында ағартушылық идеяны дамытқан
Тұрмағамбет Ізтілеуов шығармашылығында білім- ғылымды ... ... ... Мәселен, «Ақыл – тон аңдағанға тозбайтұғын»,
«Шәкірттерге», «Ұлдарым», «Ұстаз ... ... ... ... сөз ... өміршендігін өнеге ететін өлеңдер де ақын ... ... ... «Назым», «Сөз берсем», «Жөндеймін деп бұзасыңдар»,
«Әр елдің бар бұлбұлы», «Шөлмек», «Жоқ,- ... маза ... ... жаз
жөрмелеп» сынды жырлары сөзіміздің дәлелі болары анық.
Тұрмағамбет Ізтілеуовтің білім- ғылым ... ... ... ... аруы не қозбайтұғын?» деп аталады.
Ақыл тон, аңдағанда тозбайтұғын,
Ғылым – кен, күнде өніп қозбайтұғын.
Иелік екеуіне еткендердің
Жаны жоқ жер жүзінде ... оқу- ... ... ... нәтижесінде табылатындығын айтып,
жаңалыққа ілеспеген жалқау, надандарды аз ғана сөзбен сынайды, ... ... ... боздаған ботаға» теңейді. Бұл жерде ақын ... тон, ... ... кен» ... шебер инверсиялау арқылы
өсиет сарынды дидактиканы өнеге етеді.
Қазақ әдебиетінде ағартушылық идеясын ту етіп ... ... соң ... аяқ ... ... барлығы дерлік оның поэзиясынан сусындап,
кестелі сөз өрнегін, айшықты жыр дестесін үлгі тұтқаны белгілі. Сол ... XX ... ... кез- ... ... шығармашылығы Абай поэзиясымен
өзектес болып келеді.
Тұрмағамбет Ізтілеуовтің өлеңдері тек оқу- ағарту тақырыбы тұрғысынан
ғана емес, сөз өнерін ... ... діни ... жырлау, қазақтың мінез-
құлқын ашып көрсету ... да ұлы ақын ... ... жатады.
«Тіл өнері дертпен тең» деп Абай айтқандай, Тұрмағамбет Ізтілеуов те ... ... ... ... бағалаған.
Ақындық өнердің бастауы деп танып, сөз қадірін түйсінуге шақырған.
Абайды ұстаз санап, ұлы ақын ... ... ... ... ... ... сөз ... мақсат тұтқан Тұрмағамбет Ізтілеуов Абай жинағы жарық
көргеннен бір жыл кейін, яғни 1910 жылы ... ... атты ... ақын ... ... сөз ... Сөз өнерінің қадірі мен
сынын арттыра жырлауда Абай мен ... ... ... тұсы
төмендегіше көрініс табады:
Артында атақты ердің қалса ... деп ... анық ... ... ... ... мұра екендігін айтарда әрдайым оның:
Өлді деуге болама ойлаңдаршы,
Өлмейтұғын артына сөз ... ... жыр ... өзіне қолдансақ, осы тектес Т.Ізтілеуовтің де жоғары
екі тармағында ... ой ... ... қана ... ... ұқсастығының айқын көрінісі бола алады. «Абайды оқығанда» деп
айдан тағылған жыр діни ... ... ... сөз ... мен ... ... жазба ескерткіштерінен
бастау алған, жырлаулық поэзияда кемелдене толысқан, Абай жырларында жоғары
деңгейге жеткен дидактика, оны ... ... ... ... бір көрінісі болып табылады.
1.2 Т. Ізтілеуов өлеңдеріндегі адами болмыс
Діни- ағартушылық бағыттағы ақындар ... ... ... ... ... ... ... тақырыптың әдебиеттану ғылымы аясында біршама зерттелгендігін, әлі ... ... ... ... ... ... ... адамның қалыпты надандыққа қарсы қоя отырып, оның бар ... ... ... - ... ... көп осы ... адамдарда
Данаға «далдық» әрпін жібермеңдер
Ғылымға ойдың көзін қадаңдар да [7;41]
өлеңдегі «дал» сөзі қазақ танымына түсініксіздеу көрінгенімен, ... ... ... осы сөз бен ... ... көз жеткіземіз.
«Дал» - араб әліпбиіндегі сегізінші әріптің аты. Ақын «дал» әріпіне ерекше
мән бере ... ... ... іліміне сүйене келе, ... ... Ақын ... ... назарынан тыс қалып келген
«дал» сөзінің өлеңдегі функциясын тек осы муамма ... ... ... ... ... жұмбақтау мағынасында, ақындар көбіне өз атын
және шығарманың туындау мерзімін өлеңдерінде астарлап, ... ... ... діни ... ... ... жиі қолданған (Мысалы, Шәді төре
Жәңгірұлының «Хайбар» қиссасы) ... ... ... ... ... ... ... іліміндегі төрт санымен белгіленген «д» әрпіне астарлы мағына үстей
келе өлеңіне ... ... ... ... ойы ... ... төркіні «адам» деген төрт әріпті ұлықтау, қасиет тұту. Демек,
адам деген ардақты атты ... ... жыр ... ... ... ... ой ... қарау керектігін өсиет етеді.
Қазақ поэзиясындағы діни ағартушылық бағыттың дамуын зерттеушілер ... аяқ ... мен XX ... ... ... ... байланыстырады. Осы кезеңдегі қазақ ... ... ... ... ... діни ... сақтап, әдебиетке діни- ағартушылық
бағытты ұстанған бір топ ... ... алып ... Сыр ... ... ... ... Балқы Базар, Шораяқтың Омары, Тұрмағамбет
Ізтілеуов, Кете Жүсіп, Қаңлы ... ... ... адами тұлғасы жақсы қасиеттерімен, қайырымды іс-
әрекеттерімен, әділ ұстанымдарымен ардақталса, сөз ... ... ... оның жан ... ішкі әлемін ашып көрсетуімен айқындалады.
Тұрмағамбет Ізтілеуовтің жақсылық пен жамандықтың ара- ... ашып ... ... ... оқи ... адами болмыстың жыр
кестесіне түскендегі өрнегіне ... ... ... «Жақсы мен
жаман»).
Ақынның діни өлеңдеріндегі ... ... ... ... ... ... шақыру және адамгершілік ізгі қасиеттерге тәрбиелеу.
Тірегі жоқ бір Алла
Өлмейтін мәңгі, тірі Алла
Осыншаны ... ... ... ірі ... да өзіңнің
Құлыныңның болам бірі, Алла
Тәубе- таулық бермесең,
Көңілімді басты кір, Алла!
Сол кірімді келтіріп,
Ойыма орнат нұр Алла ... ... үгіт пен ... ... ада. Ақын Алла ... ... мадақ жырында халқын иманға ұйытқан Алланың жасынан таймайтындығын,
«қалайда құлы болатындығын» ... ... ... ... тәубе- таупик
сұрайды. «Аллаға» алатын ақын жырында адам пенденің жай- күйі ... ... жан- ... ашылған «көңілін кір басқан» ... ... адам ... ... ізгі ниет пен адал іс- ... шыға ... ... жеткізеді.
«Көңілдегі кірді» жеткізу үшін Алланың нұрынан медет ... ... ... бен ... ... ... ... тануға болады. Сондай- ақ
«Хазіреті Омардың хикаясы», «Пендесін Алла жек көрер», «Бұйрық» т.б ... ... ... ... өлеңдерінде өзінің суреткерлік таланты
мен құлашы кең ... дін ... ... ... психологиялық танымның
иесі екендігін дәлелдейді.
Діни- ағартушы ақындарға қызықтырып келген мәселенің бірі жан мен ... ... ...... ізденістер болса, тәннің азығы – нәпсіге
қатысты жайттар. ... ... ... таразыланса, адамгершілік
қасиеттер де осы жан мен ... рух пен ... ... ... ... ... ... Ізтілеуовтің осы мәселесі
қамтыған өлеңдерімен қоса шығыстық үлгіде жазылған рубайлары да бар.
Негізінде, нәпсім- бөрім, ... ... ... жоқ қой ... ... ... ... жүр осы уақытта дел- сал
бойым [7;54].
Нәпсі – тәннің азығы. Ол ... тірі ... ... ... ... ... ашкөз тойымсыздығынан туған тәннің қамы. Метафоралылық
тәсіл ... ... ... ойды оған жем ... ... ... сөз құбылта
отырып, Тұрмағамбет Ізтілеуов адам табиғатын сөз етеді.
Діни ілімдегі ... рух ... ... ... өлең ... ... ... ойға жетелері анық. Төрттағанда тойының нәпсі
жөнінде тұжырым жасауы Тұрмағамбет ... ... ... ... ... ... бөрімен ауыстырыла берілген нәпсі
ашқарақтық, тойымсыздық, қанағатсыздық көре ... ... ... ... басы ... белгілі. Осыны сезіне тұра көбіне нәпсіге
ерік беріледі.
Өлең ... дел- сал ... ... ... ... де адам
табиғатына тән нәпсінің сілтегенінен сырт ... ... ... ... болу ... ... ... келе бермейтін іс. Тұрмағамбет
Ізтілеуов ... ... ... кездеседі.
Мұндай ерекшеліктің ақын шығармаларында айқын көрінуі төрттағандық
рубайларды ... да шет ... ... Оған ... жыр дәлел
бола алады. Ауыстырудың (метафора) еш жалғау, жұрнақсыз жасалған түрі осы
«ой» төрттағанында бой көтереді. Мұнда ... ... ... балау мақсаты
ғана емес, өлеңге өзінше өң беру де қамтылған.
Тұрмағамбет Ізтілеуовтің ... Шал ... ... ... Шал ақынның жырларында да нәпсі бөріге, ақыл қойға ... ... Т. ... ... ... өміріндегі кемшіліктің қайсысынан болса да ... өз емін ... ... Әдебиеттің зор міндеттерінің бірі – елдің
мінезін түзеу деп білгендіктен, ... ... ел ... ... ... ... белгілі типтерді де көрсеткен. Оның
мұндай шығармалары көбіне сатира жанрында жазылған. Шын ... ... ... ... құбылысты немесе кейіпкерді өткір сынға алып,
әжуаға айналдыратын көркемдік бейнелеу ... ... ... ... зерттеуші, теоретик Я.Эльсберг: «Сатира болмысты әдебиет пен
өнерде ... әдіс - ... [11;27] ... ... ... ... ... қатысының, өзіндік ерекшеліктері бар, өмір
құбылыстарын зерттеу, бағалау, көрсетуде өзіндік ... ... ... ... сыр ... бар дербес әдебиет тегі» [12;7-88], - деп ... баға ... ...... ... ... қомақты үлесі бар,
әдебиеттің салалы бөлігі. ... ... ... адам ... ұнамсыз
мінез- құлық, әдепсіздік пен тәртіпсіздікті сынап, келемеж ... ... ... болуға үндейді. Сатиралық ... ... ... ... ... үлкен бір кезеңін қамтитын жыраулар поэзиясы, онан
кейінгі Абай ... ... ... сатираны өмірдің көлеңкелі тұстарын,
адам бойындағы адамгершілікке жат ... ... ... ... ... ақынның адамгершілікті мазмұнына ... ... ... ... ... нысанаға алған адамының теріс іс- әрекетін ашық ... ... орын ... келеңсіз жайттарды сынап- мінет елге ... ашып ... ел- ... сол ... ... ... ... бойды
аулақ салуға үндейді.
Үшіншіден, ақынның сатиралық өлеңдері өмірдегі көкейкесті мәселелерді
көтерумен құнды, төртіншіден, туындыларды оқи ... сан ... көз ... ... Ізтілеуов қоғамдағы адамгершілікке жат нәрселерді
сұрыптап, жақсы мен жаманның ... ... ... ал» ... ... жайып салады. Осы мақсатта ел ішіндегі кей ... ... ... ... ... ... ... мен «Жоқ», «Ал»
менен «Бер» деген өлеңінде:
«Бар» мен «Жоқ», «Ал» менен «Бер» бірге туған,
«Ал» мен «Бар» ажал ... ... ... пен ... жұрт ... жүр ... жолдас ертіп ылғи қудан [7;40], деп
басталатын ақын ... ... ... тобы ... «Бар», «Жоқ», «Ал»,
«Бер» сөздеріне жан бітіріп, оның ... мен ... ... ... суреттеліп,
нәпсі деген удан мерт болады. Ал, «Жоқ» пен ... атты ... ... ... ... кімнің тарысы піссе, соның тауығы болып жүр. Көбінесе
қудың алаяқтық рөлінде түлкі болса, ... ... ... және ... деген
сөздер бүкіл әлемдегі майлы қасықтай қолға ... ... орға ... өзі ... ақ, ... таза болып шығатын адамдардың образын бере білген.
Ақын өлеңінде синекдоха тәсілі ұтымды қолданыс таба отырып, ... тән ... ... ... оның бір ... ... сөздермен сипатталады. Өмірде «Менде бар мынаны ала ғай», ... ... ... ... жоқ, тек ... бер», - дейтіндер көбейіп,
өзінде бар болса бере алмайтын, біреудің барын көре ... ... ... ... ... ... шірітіп жатқанын көзі ашық ақын
күйіне жырлайды.
Сатира зерттеушісі ... ... ... сатирасы» атты
мақаласында осы өлеңге ... ... ел ... қолы ашық «бар ... дейтіндердің қалмағанын, «жоқ- жоқ» деп қақылдап, «бер- бер» ... қу- ... ... ... айтқан», - деп түйінді тұжырым
жасайды ... бер деп бір тара қу ... алар ... ... судан»,
- дейтін өлең жолдарында «Май алар асқатықтық ұрттам судан» деген бір жол
өлеңінде ... ... ... Сатира жайлы адам баласын түзу жолға бастай
отырып, дидактикалық ... ... көз ... ... ... Тұрмағамбет Ізтілеуовтің «Төрт дос» мысалы дидактикалық ... ... ... ... ... та сын ... де жоқ, ... беріп, өсиет айтуға ғана көздеген. Мысалға тасбақа, түлкі, киік,
қарға кейпіндегі адамдардың адам достығы ... ... ... - Мен қашайын болып асқақ,
Соңымнан сен – дағы ер жорта қақсап,
Ақ құрған қуалар қызыққан соң оны ... ... ... ... ... ... қу ... берілсе,
Тұрмағамбет Ізтілеуовте айласын ақыл мен жақсылық жолына жұмсаған нағыз дос
бейнесінде ... ... ... уытын күшейту мақсатында туындыларында
теңеулерді сәтті пайдаланған. Шын мәнінде сөз өнері үшін ... ... ... зор. Тұрмағамбет Ізтілеуовтің сатиралық
шығармаларында ... ... ... көп ... ақын ... тік
айшығымен ерекшеленеді. «Рүстем- Дастандағы» Залдың дүниеге келген сәтін
суреттеуіне назар аударайық:
Қара емес, ... ... ... ... салпы ерін, жік- жік басы
Әрмен көз, бермен ... ... ... ... ... шұғыласы [14;295].
Мұнда да тапқыр теңеу, келісті салыстырулар бар. Залдың портретін
жасауда шеберлік ... ... Сам ... ... ... кетті, пері ме
шайтан ба деп» тармағы арқылы сатираның уыжын күшейте түседі. «Шегір көз,
келте ... тісі ... деп ... ... келістіре суреттейді.
Сатира көбіне күлкі мен ыза бірігіп ызасы күлкі тудырады.
Ю.Борев: «Кейде ... ... ... күй шегіне ... ... ... мен өшпенділігі күлкіні басып тастайды. Сонда
ғана сатира күлкісіз болуы мүмкін», - деп жазды [15;67].
Біздің ойымызша, ыза, кек ... ... ... ... ... жаңа
сапаға көшіп ызалы, кекті күлкіге айналады. Мұндай кекті күлкіні сарказмнан
көрінеді. Сарказм – ... ... ... ... зардабын
әшкерелеуші сатиралық бағыттағы ащы, зәрлі, мысқылды және кекесінді сөз.
Сарказмда сын ... ... ... ... ... ... ... қайнап жатқан ащы шындық сыртқа ... ... ... тып- типыл ететін күші бар. ... ... ... ... атты ... ... ... нәсілің адам ая құрбан
Ессізсің ақылың неден құрыған, -
деп ... ... ... ... ... ... ... Діни шала сауатты Құрбанғалидің дүниешілігін сын тезіне салып,
адамдар арасындағы өзімшілдік, ... ... ... секілді
адамгершілік қағидаларымен еш мәмлеге келмейтін жайттарды сөз ... ... ... ... үстем мініп ырғаң -ырғаң.
Молдалы өлексені тартқылаған итке теңеп, абыройын төккен, Сәлдені
сәнмен ораған молдалықты мәртебе деп ... ... ... Бұл ... ... ... ... отырып, ақын сатирасының маңызын, қоғамдық әлеуметтік
сипатын айқындай ... ... ... ... алсақ,
Ораза жоқ, намаз жоқ
Құдайберген бір жанбыз.
Уайым жоқ, қайғы жоқ,
Есалаң, елсіз, ыржаңбыз.
Жал мен жая тартылса
Пышағы жоқ құр ... ... ... ... бірақ Мырзаңбыз!
Қалайынша болғанмен
Өмір бітсе күл жанбыз [7;46].
Бұл өлеңде әйтеуір ... ... атты ғана ... ал ... ... не
түсіне де кіріп- шықпайтын, сондықтан не уайым, не қайғы дегенді ... ... ... ... ...... жоқ», - деген халық
мақалын «уайым жоқ, қайғы жоқ, ... ... ... - деп ... ... ... жал мен ... тартылса, оны бойымызға ... ... жоқ құр ... ... Бірақ, басқа бақ қонған соң мырза болып,
білікті болып көрінгіміз келеді. ... бұл бақ Алла ... ... үшін берген сыйы өмір өткен соң бәріміз де күлге айналамыз, ... ... ... ... адамгершілік, кіршіксіз тазалық атты
бойымыздағы Алла сыйлаған құдіретті нәпсімізбен ... ... ... ... мен ... «Ал» мен ... өлеңінде ойын астарлап ирониямен
жеткізсе, ақын бұл өлеңінде сарказмға ... ойын ащы, ... ... . «Не көп» ... ... ... ... келісуден, керісу көп;
Өсек пен өтірікке ерісу көп
Көзге- дос, сыртыңнан- қас, іштен- араз,
Сылтау қып сәл ... ... ... дау- ... терісу көп,
[7;48]-
дей келіп нәпсінің достардың өзін қас ... ... күле ... ... қастық ойлап, түймедейді түйедей етіп көрсетіп, араздастыруын
түсіндіргісі ... ... ... ... ... – кемді санаспай ... ... ... ... ... ... ... өткір әшкерелеп, адамгершілік
идеяны дәріптей келе ... ... ... ... үлес ... Т. ... айтыстары
Әдебиетіміздегі айтыс тым көне замандарда туып, халық өмірімен ... біте ... ... Ол XIX ... екінші жартысынан бастап кең
өріс алып, күшті серпінмен дамыды. Бұған сол ... ... ... ... ... де ... себеп болды. Сөз жоқ, ... мен ... ... театры еркін дами қоймаған ... ... ... ... бір өзі ... айтыстың жанрлық мүмкіндіктері
ерекше еді. Оған айрықша ... ... жоқ, ... ... ... кез келген жерде өте беретін болған. Мұның үстіне айтыс
сауықшыл, қызықшылық ... ... ... ... ... өткірлік мазмұнымен де дараланады. Осындай қолма-қол, табан
астында тауып айтылған өлең жолдары ... ... ... ғасырлар бойы
онымен бірге жасасып келген. Ел өмірінің ... ... ... ... ... ірі ... ... шындығының жиынтық шежіресі
деуге де болар еді.
Айтыс ежелден импровизацияның жемісі, соның ... ... ... ол ... егіз сала – эпикалық, лиро- эпикалық жырлармен де тектес,
сабақтас. Бұған осы түрлердің ... ... ... ... салт- санасын
танытатын көне тұрмыс- салт жырларынан бастау алатыны да басты себеп болса
керек.
Айтыстың әр кезеңде біркелкі дами ... де ... ... XV-
XVIII ғасырларда сыртқы жауларға қарсы азаттық күрестері тұсында ... мен ... ... кең өріс ... ... бұл ... толастап бір
сәт бәсең тартты.
«Айтыс» - қазақтың байырғы төл сөзі, ежелден «айтысу», «сөз ... ... ... ... келген. Бізде өнер жарастырып ... ... бет ... ... ... қара ... де, ... күй тарту арқылы да, өзара жауаптасқан суырып ... ... ... ... бәрі де ішкі үлкен дайындықты: білгірлік пен сезімтал
тапқырлықты, қалт ... ... ... қиыстыратын» кәнігі
шеберлікті талап етеді. ... ақ ... алды ... тіл» деп сөз ... ... қастерленген қазақ халқы жалпы әдеби мұраны, оның ... сөз ... мол ... ... ерекше мән беріп, оны рухани азық
етті, көркем де асыл нұсқаларын ... ... ... ... айтысының бәрі де жұрт бас қосқан ойын-сауық, үлкен жиын, ас-
тойларда ... ... ... алдында орындалады. Шаршы топта бәсеке
сайысына түскен екі ақынның сөзін сарапқа ... әділ ... ... сөз ... ... ... би, ... ақсақалдар болған. Сол
билік айтушылар мен тыңдаушы ... өзі екі ұдай ... ... ... ... өз ... намысын қорғаушы ақынның жеңіп шығуын тілеп отырса
да, олардың тілеулес ақынға билікті ... ... ... да ... ... ... хақысы жоқ. Сол себепті бәсекелес екі жақ та «Сөз ... ... ... ... ... жауап қайырады» деген ұлағатты принципті
берік ұстанады.
А.Байтұрсынов кезінде: «Айтысқанда екі ... ... ... бірі ... ... бірі ... ... бірін- бірі жығу үшін
істейтін әдіс- амалдарды, тәсілдерді ... да ... ... ... ... ... айтысады. Сондықтан өлеңмен ғана айтысу – айтыс
деп аталады. Өлеңсіз айтыстың аты әзіл- ерегіс болады. Бәлки өлең ... ... ... ... ... ... болар. Бірақ бұл күнде айтыс деп өлең
түріндегісі ғана айтылады. Айтыс өлеңді сөз болған соң оған ... ... ... әдіс керек. Күрескенде күшке әдіс серік болу ... ... да әдіс ... ... ... жоқ ... ақынды әдісті
анау- мынау ақын жеңіп керуі мүмкін» - деп ... еді ... ... бас ... Сыр бойында жазба поэзия ерекше өрістен,
Тұрмағамбет Ізтілеуов оның кең ... ... ... ұстаздық рөл
атқарады. Жазба поэзияда қисса- аңыз, ... ... ... ... ... ... ... жазбаша формасы айрықша дамиды. Тұрмағамбет
Ізтілеуов жазба айтыспен жүйелі ... ... ... ... ... ... оның тек Шәді ... (1855-1933)
айтысы және Ермұрат Үмбетайұлымен айтысы, сондай- ақ Жүрсінмен айтысы
«Айтыс» жинағына енген.
Сыр бойы ... ... ... үлгілерін қалыптастыруда Шораяқтың
Омары, Кете, Қаңлы Жүсіптер, Қарасақан Ерімбет; Керейт Даңмұрын, т.б ... ... ... Тұрмағамбет Ізтілеуов олардай сөз жарасына белсене
қатынаспайды. Қайта жазба айтысындағы төрелік айтады, тоқтау қояды. Оны ... ... ... ... айға ... ... жеті қат көкті шарлаған»
ақындарды ... ... ... ... ... ... екі ... Тұрмағамбет Ізтілеуовтің айтқан төрелігі нәтижесінде ғана ... ... екі ру ... ... ... теке тірес сабасына түсіп,
тоқтайды.
Тұрмағамбет Ізтілеуовтің аралық өлеңі екі Жүсіпке ... ... ... ... ... мәні мен мазмұны жойылған емес. Мәселен, аралық
сөзді айтқан Керейт Даңмұрын да, Найман Мықан ... да, ... ... ... ... сәлем екі Жүсіп» (Керейт Даңмұрын); ... ... ... ... Байтекейұлы); «Қос Жүсіп, құлағың сал,
бірадарлар» ... ... деп екі ... нақты, тиесілі етіп жазса,
Тұрмағамбет Ізтілеуовте:
«Сіз, біз» деп бір- ... ... кел, күні ... қи ... -
деп басталып [17;4], «Қызым саған айтам, келінім сен тыңданың» мәнісін
көрсетеді.
«Жөнделмес, ерлер, ... ... ... -
деп басталатын қос Жүсіптің дамуына айтқан ақырғы төрелігінде, «Шәкей
сал мен алты ақынның өмірі туралы» айтысында Керейт елінің ... ... кен ... ... шама ... мен секілді.
Ортаңда татулықтың тұрса туы,
Дос- дұшпан демес сені «кем ... ... ... да, ... ... мен ... айтысындағы.
«Көп ойлаған өте артық,
Көп сөз айтып көпіргеннен» -
деп басталатын төрелігі де, Шораяқтың Омары мен Таубайдың Жүсібіне:
«Бектерім, бір- ... ... ... ... - деуі де, ... Жүсібі мен Ыбырашқа жазған бір ауыз өлеңі де,
мәңгілік ... ... пен ... нағыз төрелік. Ендеше, Тұрмағамбет
Ізтілеуов қазақ салтындағы қазыналық, билік, төрелік айту ... ... ... ... ... ... ... тұлға.
Айтыс поэзиясымен шынайы айналыспады десек те, ... ... ... ... білімін жазба айтыста танытқан кездері аз емес.
Соның дәлелі ... ... өмір ... ... деп ... айтыс жазба
айтысқа Тұрмағамбет Ізтілеуов енгізген тағы да жаңаша түр. Жазба ... қилы ... ... ... мұндай түрінде өздерінің
білім мен шеберлігін таныта алады. Атап айтсақ, ... ... ... ... Омарына:
«Келтірмес өлімді ойға нәпсіге ерсең,
Нәпсіге, ер емессің ерік берсең,
Тастайды ара шөлге адастырып,
Алдыңа «әуес» атты қойып көрсең»
Бар мүлкін бұл жаһанның ... ... ... ... көре ... денсаулықтан, азап көрсең.
Жеріңе көңілге алған, жеткізе алмас,
Нарқы арзан нәпсі- жабы, нағыз термең.
«Семіз,-деп,- сере шығатын қабырғасы»
Біз жүрміз ... ... ... ... ... ... ... қатысты элементтерді көру қиын [5;4].
Дегенмен, ақын өзінің өмір ... ... ... ... еру-
адам баласын адастыратын жол екенін айтып, ... ой ... Он ... ... ұйқаспен жолданған осынау өлеңге, енді екінші һәм үшінші
ақын да ой ... ... ... ... сөзін тарата жырлап, өзінше түйін
жасауы керек.
Жазба айтыстың ерекшелігі мен мақсаты – ... ... ... ... уәж айту ғана ... адамгершілік, өмір, өлім, жалпы ... ... ... ... ... Осы ... ... Тұрмағамбет
Ізтілеуовтің бұл бастамасы да құнды.
Тұрмағамбет Ізтілеуов мысал айтысқа да елеулі үлес ... ... ... атты айтысы дәлелдесе, «Сүлеймен мен Шымшық», «Ата мен бала»,
т.б ... ... да ... айтысқа жатқызуға әбден болады.
Тұрмағамбет ақынның суырып салмалық қасиетін тапқырлық сөз, ... ... ... ... қасына домбыра ұстап, көзбе- көз
отырып айтысқандығы жөнінде дерек бір жерде ғана ... ... ... ... айында өткен Тұрмағамбет Ізтілеуов пен Нұрғалидың айтысы)
[2;12]. Ол жазбаша ... ... ... ... қоса ... Сыр
бойындағы жазба айтыс мектебін қалыптастырушылардың бірі болды.
Суырыпсалма айтыс пен жазбаша айтыстың ... ... екі ақын ғана сөз ... ... айтыста екі немесе одан да
көп ақындар бір ... хат ... бір- ... ... ... мен он алты ақынның айтысы», «Алты ақынның айтысы»).
Зерттеуші Е.Әбдіқалықова: «Қазақтың сөз ... ... ... ... түрде айтысуы, хат арқылы сөз додасына түсуі тек қана ... ... ... да ... кездесіп отырғандығы мәлім.
Ш.Құдайбердіұлының «Жайлаудың баласымен ... ... ... ... ... «Ғылым мен надандықтың айтысқаны», т.б айтулы
туындылары жазба айтыстың көркем ... бір ... ... ... - деп ... ... бұл тұжырымды құптай отырып, жазба айтыс үлгісінің бастауы көркем
әдебиетте XI ғасырдағы Махмұт Қашқари ... ... «Жаз бен ... және XII ... Қожа ... Иасауидің «Диуани Хикметіндегі»,
«Жұмақ пен Дозақтың айтысы» туындыларынан, сондай-ақ ... ... ... ... діни ... сөз ... ... аңғарамыз. Мұнан жазба айтыс XI ... ... ... ... ... бен ... айтысы» мен «Жұмақ пен дозақтың айтысы». Сондай-ақ XX
ғасырда дамыған жазба ... ... ... ... қағаз бетіне
түскендігінде жатыр. Бірінде екі немесе бірнеше адам бір- бірімен ... ... ... жеке ... тілі ұғымдарды бір-бірімен
айтыстырады.
Тұрмағамбет Ізтілеуовтің жазба айтыстарын діни айтыс («Тұрмағамбет пен
Ермұраттың айтысы»), хат ... ... пен ... айтысы»,
«Тұрмағамбет пен Әбдікәрімнің айтысы»), жұмбақ айтыс (Тұрмағамбет пен Шәді
төренің айтысы»), ... ... ... мен ... деп жіктеуге болады.
Тұрмағамбет Ізтілеуов бастаған ақындар тобы халықтың игі үрдістердің ... өнер ... ... Т. ... ... ... айтыс – ақындар айтысының қиын да күрделі түрі. Көбіне,
шілдехана, ойын- ... ... той ... айтылған. Кез- келген төкпе
ақын жұмбақ айтысына араласа бермеген. Өйткені мұндай ... ... ... ... ... ... және ... ой жүйріктігін, 28
тапқырлық пен зейінділікті талап етеді. Сондықтан өмірден ... ... ... ... әрі қоғамдық ортадағы өзгерістерді бейнелі түрде
қабылдайтын байқатпас ақындар ғана ... ... ... ... ... ... бір ... екінші
затқа балап, ұқсатып, жанастыра жасырып, тұспалдап меңзеудің небір ... де озық ... ... ... ... көз ... да ... айтысының басты шарты – лезде жұмбақ құпиясына
жете бойлап, шапшаң жауап бере ... ақын ... ... ... ... ... өздері көріп- білген ортадағы барлық деректі
заттар мен іс- әрекеттерді тілге тиек еткен өнер ... бір- ... ... асып түсуге барынша күш салған. Сонысымен тосын тапқырлық пен
шешен ... қиял ... мен жай ... ... ... үлгілерін көрсеткен.
Қазақ халқында жұмбақ айтысына қатысып, оны тың, соны көркемдік биікке
көтерген өлең сөздің ... ... ... Ізтілеуов, Ырысты,
Сапарғали, Әсет, Нұржан, Шөкей т.б ... ... ... ел ... мен ... ... мен Нұржан, Балдырақ сері мен ... ... ... ... ... Шәді ... он бір буын мен ... жұмбақ
өлеңін жұмбақ айтыстың қатарына әбден ... ... Шәді ... ... ... ... ... «Алты ақынның өмір туралы»
айтысында бір тақырыпқа поэтикалық пікір ... ... ... ... ... ... Шәді төремен жұмбақ айтысында
адамның жас ерекшеліктері табиғатының түрлі құбылыстарына, жан- жануардың
қасиеттеріне ... ... ... Шәді ақын да ... жауабын шебер өрнектейді. Топ
аралық ... ... сөз ... ... Тұрмағамбет Ізтілеуов
аралық сөз айтып, бітістіруші ... ... де ... ... тән біз жаңа ... ... керек. Ол Тұрекеңнің -
өзге ақындардың ... ... ... ... - ... бұл ... ... [18;4].
Омар мен Таубайдың Жүсібіне, Омар мен Нұрмаханға, Қаңлы Жүсіп пен Кете
Жүсіпке, Кете Жүсіп пен Даңмұрынға ... ... ... ... ... ұстанымдарын дәйектейді. Айтысушы екі жақтың ара
қатынасы шиеленісіп, сөз сайысы ұзақ уақытқа ... ... ... ... тақырыптан ауытқыған жағдайда арасынд ағайын ретінде Тұрмағамбет ақын
айтысқа тоқтау айтқан.
Бұл да Тұрмағамбет Ізтілеуовтің ақыл- ой ... ... ... ауыз ... ... ... шебер ақын екендігін айғақтайды. Ақын
баяғы би-шешендеріміздің рөлін атқара отырып, әділ де ділмар сөзге жүгінген
ақындарға өз ... ... ... Жете ... пен ... ... ұзаққа созылған кезде Ерімбет Тұрмағамбет Ізтілеуовке
шағым өлең ... ... ... ... тоқтау өлеңінен
кейін айтыс доғарылған.
Ақын айтыскерлер арасында бітімгершілікке жүретін сол заманның биі
қызметін атқарған ... ... ... ... ... ... айтыстары мен
аралық сөздері қазақтың ақындық поэзиясындағы ... ... ... ... ... ... ІЗТІЛЕУОВ ЖӘНЕ ШЫҒЫС ӘДЕБИЕТІ.
Сыр бойы ақындарына ұстаздық жасап, қисса әдебиетіне жол салған қанатын
дамытқан, өлең мен термеге ... ... ... тұлға.
Тұрмағамбет Ізтілеуовтің ақындық стилі Орта ... ... ... еді. Сол стильді ақын ... ... жеті ... ... ... ...... дәстүрінің көрінісі. Рас, Науаи
хандарға ... ... әйел ... ... ұлы ... ... ... Ізтілеуов соны әлеуметтік мінездерді сынау, әділет пен
зұлымдықтың ... ... ... ... ... ... Науаидің
романтизмін емес, реалистік сатирасын ғана алған ... Бұл да ... тән ... ... ... ... өзі ... еді.
Көп уақытқа дейін қазақ әдебиет ... бір тобы ... ... ... бір ғана ағартушылық әдебиетін туғызады деп,
мәселені біржақты ... ... бар. ... ... ... Ресейге
қосылуы бір ғана Шоқан, Абайларды туғызып қоймай, сонымен бірге қазақтың
терме, әсіресе жазба (қисса) ... де жол ... еді. Бұл үшін ... ... ... қоймай, бүгінгі қазақ әдебиетінің басты- басты үш бұтағы
деп түсінген жөн.
Өйткені қазақ халқының тарихы ... ... ... ... ... ... халықтарымен тығыз байланыста туып, дамыған. Осы
реттен Тұрмағамбет Ізтілеуовтің ... ... ... ... ... ... зор табысы болды. Өйткені бұл ... ... ... Осы ... ... ... ... Жүсіпбек Қожа,
Шәді төре, Тұрмағамбеттер сансыз қисса жазған.
Қазақта қисса көп те, эпос көп пе деген мәселе арнайы зерттеуді ... ... ... ... өте ... ... ақын ... поэзиясын еркін меңгерген. Талантты жас ... ... ... ... ... ... ... классик ақындарының
шеберліктеріне де барынша көңіл бөліп, олардың ... ... ... түрлеріндегі жақсы үлгілерін қазақ топырағына егуге көптеген ... ... ... ... ... үстінде Тұрмағамбет Ізтілеуов 1909
жылы шыққан Абай өлеңдерін оқиды. Сонымен туысынан кедей семьядан шыққан,
еңбекші ... еш ... қол ... ... ақын ... ... ... жақсы үрдіс, жаңа рухтағы дәстүрлерді қостай өседі.
Тұрмағамбет Ізтілеуов поэзиясының тағы бір ... ... ... – жанр ... ... түрінің байлықтары. Ол ... ... бар ... терме, арнау, айтыс жанрларының ... ... ... мысал, тақпақ, рубаят, нақылиат, хикая, дастан
жанрларын енгізді және жанрды қазақ ... ... ... алды. Олар шығыс нұсқасынан шыққанмен көбіне қазақ материалына
құрылып, ... ... ... Ізтілеуов хикаяларының негізі – нақыл
айту. Бірақ сол нақылды термелеу, атау, сынаудан гөрі, ... ... ... ... ... береді. Кейде ол теріс мінездерді:
бұзықтық, ... ... ... ... ... үстінде сынаққа
айналдырады.
Тұрмағамбет Ізтілеуов хикаяларының бірсыпыралары «Тотынама», «Қырық
уәзір», «Мың бір түн» ... ... ... ... ... ... мен ақсақ», тағы басқалар. Ақынның мысалдары да ... бай ... ... бен ... ... мен шымшық», «Төрт
дос» сияқты мысалдары ... ... мол ... ... Шығыс
мысалдарының бір өзгешеліктері: түлкі, қасқыр, қарға киік, тышқан сияқты
хайуандар бір мінезде (қу, сұм, ... ... ... Қу түлкі кейде
ақылды ерлік те жасай беледі. Жемтік аңдыған ... да ... ... халде қалған мүсәпірге ... ... ... алады. Тұрмағамбет
Ізтілеуов мысалдарында да осы өзгешеліктер мол ... ... ... ... ... да ... қосқан
тәуір үлесі. Өлеңді төрт жолдан асырмау, осы төрт жолдың бір ... ... ... ... сөзден өзге ештеңе аластырмай, шебер түю, бас-
аяғы бар толық пікір ... ... ... мол жетілгенін, дұрыс
қалыптасқанын көрсетеді. Бұған ақынның 1905 жылы ... ... ... ... ... сен ... қарсы бір өзіңді,
Ақылсыз аусарлықтан тый өзіңді.
Әрқашан алам десең төрден орын,
Түзеп ал, татулықсыз қып мінезіңді».
Бізде өлеңді тақырыптан, жанрды ... ... әдет бар. Әр ... жанрда көрінген Тұрмағамбет Ізтілеуовке бұл өлшем тура ... ... ... ... ... ... ... шеберлік
мәселелерінен бастаған жөн. Стиль – ... ... ... ... дүрлігінде, метафоризмінде болса керек. Онда тақпақ, нақыл мен
ғибрат, рубаи, афоризм, қисса, бойын жасырған сатирашылдық бар.
Қабанға қарсы ұмтылма ер ... ... ... жер ... орын таппай қалмаңыздар
Төменнен тұра ұмтылма төр дегенге
«Артық па ата- тегі осылың» ... ... асып ... ... ... ... ... сал көкірегі шерлегенге.
Жармақты «жаман ас» деп теппе аяқпен
Қарныңды қазы- қарта ... ... деп ... бос
Қораңнан қой мен қозы өрмегенге.
Таңдағы тамағыңа еңбек кепіл
Дей көрме: «Өлі балық - өлмегенге!»
Бермеңдер ер екен деп ел ... құр ... ... адам сыры ... ... ... сыры ерлегенге, -
деген жолдар анық нақыл өлең үлгісі.
Тұрмағамбет Ізтілеуов Сыр елінің айтыс ... мен ... ... ... Жүсіп, Нақыптар термені бір ұйқаспен жазатын болған. Мұндай
шұбыртпалы ұйқасты Қарасақал ... ... ... ... да ... Ізтілеуовтен үйренген еді. «Татулық-таусылмайтын кен секілді»,
«желге ұшқан кенді жұмбақ ебелекше», «қолайлы қой дегенің иман ... ... ... сыйған шығар» деп келетін қос ұйқас-сол Тұрмағамбет ... ... ... ... Ізтілеуов мектебіндегі қара өлеңнің
бунақтары 3-4-4 болып келетін болса, мұның өзі Сыр бойында ... ... ... ... бірін-4-4-3, 4-4-3 болып келетін «түрікмен күйі»
өлшеуі дейміз. Поэзия мен ... ... ... бұл ... бірден түсіну
оңай емес.
Ақынның тағы бір ... ... ... ... ... інжудей төгіліп тұруы. Шораяқтың Омары
Тұрмағамбет Ізтілеуов поэзиясының осы ... ... ... ... Оның ... ... хаты, « Көріп кет келіп, Жәке, жан ... ... ... ... ... стилі Тұрмағамбет Ізтілеуов мектебінің
жемісі.
Шығыс сюжеті, қисса әдебиеті, шайырлық өнер қазақтың жазба ... ... ... оны біз ... Ізтілеуовтің сіңірген еңбектерінен
одан әрі зерттеуіміз керек. Шығыстың мың ... ... ... ... бірде реализм (сатира) түрінде жырлаған шайырлар мұрасына
байыппен келу қажет. Олардың бәріне бірдей ... ... ... атау ... Бұл ... ... ... біз арнайы қолдандық.
2.1 Ақынның шығыстық сарындағы қисса - дастандары
Қисса әдебиетіне 1900 жылдан ден қойған ақын ... ... ... ... ... түсті. Қисса әдебиетінің бәрі бірдей ... ... Оны ... ... бөліп көрсетуге болады.
«Мың бір түн», «Шаһнамадан» алынған ертегілік және мифтік сюжеттер;
Низами, Науаилардың құлдар мен ... ... ... ... ... ... ... «Кербаланың шөлі» сияқты жырлар.
Ислам діні мен феодализм қайшылығы ... ... ... ... ...... деп жырлайтын, дін емес, мифологияға негізделген
мистикалық махаббат, романтизм яки символизм түрінде жырланған ... ... жер қызы ... ... пері ... ... ... «Зияда- Шаһмұрат», «Төрт дәруіш» қиссалары айғақ. Ибраһим өлген ... ... ... ... ... ... ... будда, манихеизм
идеяларына тән. Оны біз «Тотынама» ертегілерінен де кездестіреміз.
Қисса ... ... ... сыны жоқ ... ... ... мұралардың бізге тілінен гөрі, тамшыдай болса да философиясы қымбат.
Мысалы, аспан мифологиясына өзгеріс жасау – ... ... ... ... ... бір көрінісі. Тұрмағамбет Ізтілеуовтің жеті қиссасында
феодализм болмысы өткір сыналған. Олай ... ... ... ... берілетін бағалар жаңартуға тиіс.
Осы тұрғадын Шәді мен Тұрмағамбет Ізтілеуовтің қиссалары арасындағы
өзгешеліктерді де ... ... жөн. Шәді ... ... ... ... ... безініп, аспандағы пері қыздарына ғашық
болса, мұнысы – мистикалық махаббат, романтизм. ... ... ... ... үшін ... ... ... Бұл – ірі философиялық жұмбақ. ... ... боса ... ... әйел правосының аяққа
басылғанын айтумен ғана шектеледі. ...... ... ... ... Бұл ... ... романтизм күштірек.
Фольклор дәстүріне сүйенген Базар жырау мен жазба әдебиетке бет бұрған
Тұрмағамбет Ізтілеуов ... ... ... Базар жырау романтикалық
толғау айтса, Тұрмағамбет Ізтілеуов реалистік, жазбалық терме ... мән ... оны ... ... ... ... терме-
реалистік поэзия жанры болды. Әрине, Тұрмағамбет Ізтілеуов тілінде араб,
парсы, шағатай әсері жоқ ... ... ... өзі де ... ... үлгісінде
көрінді. Ол жазбалық қисса, термеге жарасымды болған.
Жасымнан назым сөзге шебер едім,
Өзімнен шебер кім деп кебер ... ... ... мен ... шын ... ... ... түгіл түйе етіне тоймайтұғын
Шаһналық шаммен қайнар шөген едім.
Байтақтан басып озып, бәйге ... кер ... ... жердегі «шаһналық», «хикая» сөздері өлеңге айтарлықтай нұқсан
келтірмей, керісінше, жаңа бір рең беріп тұр.
Тұрмағамбет ... ... ... де ... Жеті ... оның «Шаһнамасы» қиссалардың алыбы еді. Ақын үшін ... ... Орта ... ... ... адам арманын
жырлайтын романтизм болса, Тұрмағамбет Ізтілеуов осы стильдің өзін де ... ... ... Т. ... ... – Дастан» поэмасын аударудағы шеберлігі
«Шаһнаманың» аударылуы Тұрмағамбет Ізтілеуовке дейін қазақ топырағында
Ораз молда (1843 жылдар ... ... ... ... ... (1934) аударған болатын. Әлемдік классикада жоғары бағаға ие
шығарманы қазақ тіліне ... ... ... ... соң кіріскен
А.Тәжібаева 1908ж. Ташкентте басы оған Шағатай нұсқасынан, ... ... ... ... ... ... қарасөзбен және кейінгі
жылдары Б.Алдамжаров («Мәнушәһір», 1973, «Кей Хосрау», 1976) ... ... ... (Ораз молда, Айман Күн) қолжазба күйінде сақталды.
Б.Алдамжаров ... ... (1973) және «Кей ... (1976) ... кітап болып жарық көрді. Аты аталған қаламгерлер «Шаһнамасы» ... ... ... ... оның жеке бір ... ... ... Бұлардың ішінде кең ауқымда аударып, көп еңбек сіңірген Ораз
молда болды, ол ... ... я өлең ... ... ... аударған.
Және оның аудармасын қазіргі уақытта оқып, ұғыну мүмкін емес, ... жылы ... 1000 ... ... ... ... ... де шығармалары насихатталып жатқанда, Т.Жүргеновтің бастамасынан
«Шаһнаманы» қазақ тіліне аудару ісі ... ... ... ... ақын 11 айда аталған жұмысты тиянақты орындап,
комиссия еңбекті жоғары бағалайды. Арада біраз ... ... ... ... ... ... М.Байділдаев) 1961 жылы Рүстем батыр
туралы бөлігі кітап басып шыққан. 2004 жылы ... ... сол ... ... жарық көрді («Шаһнама. Рүстем – Дастан»).
Шығармада әр түрлі діндер туралы тарихи мәліметтер бар. Иран мен ... ... даму ... бірнеше діни сенімдерді дастан кешірді. Осы
тұрғыдан келгенде ... ... ... ... ... ... ... Тұран патшасы Апрасияп (Афрасиаб) туралы деректі
дәйіктемелер келтірілген. Апрасияп – Алып Ер ... ... ... батыры, қолбасшысы. Шаһнаманы жазған Фердауси түркі топырағында
дүниеге келген «Алып Ер ... ... ... ... ... деп атап, оның Рүстемге қарсы жасаған соғыс әрекеттерін, т.б ... өз ... ... ... ... «Шаһнамасында» Тұран
елінің қолбасшысы Апрасияп туралы онға жуық арнаулы тараулар бар.
Тұрмағамбет ақын ... ... ... ... ... ... тілінде жырлады. Ақын туындысында Фердауси дастанының
сюжетін өзгертпей, қалыбын ... ... Бір ... жайт ... ... соғысқұмар, қатыгез қолбасшы ретінде суреттеледі. Себебі
Апрасияп Иран елі үшін жау ... ал ... ... ... ... ... ... белгілі. «Алып Ер Тоңға» дастанының бізге Махмұт
Қашқаридің «Диуани лұғат ат- түрік» атты ... ... ... ... ... ... ... тарихи тұлға Алып Ер Тоңғаның (Апрасияп) әділ
патша, жаужүрек қолбасшы болғаны айтылады.
Бұл жөнінде ғалым Н.Келімбетов: «Алып Ер Тоңға – Тұран елі үшін ... ал Иран жағы үшін ол ... жау, ... ... ... ... Сол
себепті Ұлы Шайыр «Шаһнамада» Алып Ер Тоңғаны, яғни ... бір ... ... орасан күштің иесі, дарынды қолбасшы етіп ... ... Иран елін ... ... әзір тұрған қатыгез патша ретінде
бейнелейді», - деп ... [19;27]. ... ... ... Сам, ... Кей- ... ... Пәрең, Сияуыш
секілді батырлар мен хандардың рухани дүниетанымына ... ... ... ... ... ... ... Дастанның бас қаһарманы
Рүстем мен қатар ірі сюжетті желіде Кей- қауыс, Зал, Саш, Таһина, ... ... т.б ... ... ... ... Осы
кейіпкерлермен қарым- қатынасқа құрылған эпизодтарда ...... ... ... ... жақсы танитын баласы Әбдірауық Тұрмағамбетов
пен інісі ақын Мұзарап Жүсіпов үшеуі ... ... ... оқып ... ақын ... ... ... тырысқан. Сондықтан бұл
еңбекті түпнұсқа деп тануға әбден болады.
«Рүстем – Дастанның» алғы сөзін ... ... «... Осы ... ... ... ... – Дастан» жыры Фердаусидің «Шаһнамасынын»
жасалған аударма емес. Ол ... ... ... қатарында Фердаусидің де
еңбегінен ауысқан) ауызша да, жазбаша да хикаялардың бәрінен құралып, ... ... ... тарап кеткен батыр жорықтарының жиынтық жыры...»
- деп атап көрсеткен еді [14;7].
Демек, «... Өлеңмен он бір буын он ай ... ... ... ... терлеп...» - деп өзі
жырлағандай, Тұрмағамбет Ізтілеуовтің бұл еңбегі қазақ әдебиетіне қосылған
баға жатпес мұра ... ... ... ... парсы тілінде «Афрасиаб» (Апрасияп) сөзі – «дүлей қара күш иесі»
деген мағына береді. Белгілі тарихшы ... ... ... ... ... Алып Ер ... яғни Априсияп батырдың ататек шежіресі
төмендігідей болып келеді: «Апрасияптың әкесі – Пишен ... ...... ... Дад ...... ... ал Тур болса, Афридунның
баласы» [19;25].
«Рүстем – Дастанда» Придонан – Ираж, сәлім, Тур тарайды. Турдың баласы
– Пышан, ... ... ... деп ... Байқап отырғанымыздай,
«Рүстем - Дастан» оқиғалары тарихи шындық негізінде түзілген. Фердауси
өзінің көлемді туындысында ... ... мен ... ... ... ... Тұран елінің батырларын да тілге тиек етеді. Алып Ер
Тоңғаны ... ... қара ... ... деп ... өзі батырдың алып
келбетін, оның орасан күш иесі екенін танытады.
Дастанда Иран мен Тұран патшалары сан қырынан ... Ақын ... ... барлай білетін білікті патша Манушаһар, оспадар мінезді
Нузар, мансапқор патша ретінде ... ... ... ... ... Кей- ... – бәрі ... дара мінезімен ерекшеленген. Шығарма
адамдықты ту етіп көтерген Пәрең, Бишан, Піраміріз, Кию тәрізді ... де ... ... ... ... ... ... болмысын сын сағаттардағы әрекет мінезі арқылы ашу шеберлігін осы
шығармасында тереңдете ... екі ... ... көрген «Рүстем – Дастан» мен
М.Байділдаев баспаға дайындаған түпнұсқа арасында текстологиялық ... ... ... кейбір өзгешеліктерді, кемшіліктерді сөздердің
түсіп бірнеше беттер мен тараушаларды ... ... ... ... ... атты тараушада 152 жыр жолы түсіп қалған, күні дейін
бапа бетін көрмеген, 1961 жылы ... ... ... Дастанда» [14;586]
және 2004 жылы ... ... ... ... ... ... әуелі осы ақыры бұл» деп басталатын ... ... ... мағыналық жағынан қиыспай, байланыспай тұр. Себебі бұл жерде де
Рүстемге Залдың Придонан қалған шоқпарды ... ... мен ... ... таңдап мінетіні жөніндегі 120 өлең жолы алынып тасталған. «Жазушы»
баспасында ... ... ... нұсқада жер мен көктің
жаратылысынан бастап ... ... ... ... ... ... жаңадан
қосылғанмен, тұпнұсқадағы «Баһымен мен ... ... (174 ... өлгені» (188 жол), «Баһыманның Пірәмірізді өлтіргені» (174
жол), «Баһыманның өлгені» (132 жол), ... ... ... (460 жол),
«Дараптың патша болғаны» (204 жол) атты тараулары басылымда ... ... ... ... «Жәмшит- нама» және «Рүстем- Дастан»
бөлімі ғана жарық көріп, ал «Дарап- нама» ... тағы да ... ... ... оқи ... өлең жолдарының шығармада
өзгертіліп берілген кейбір тұстарынна текстологиялық талдау жасадық. ... ... ... ... нұсқада «Жазықты және дағы болармын деп, Жасың ... ... ... құр» [21;56] деп келсе, түпнұсқада «Жазықты Жаббар
хаққа балармын деп, Жасың тый, ... ... ... құр» деп ... кеңестік кезең идеологиясы әсерінен автордың ... ... еніп ... туындының кей тұстарының соңғы басылымда да қайта
қалпына келтірмегендігін байқаймыз. Осы секілді ... ... ... ... ... ... ... аңғардық. Қорыта
айтқанда ақынның «Рүстем- Дастан» шығармасы – психологиялық ... ... ... ... ... ... – Дастан» шығармасының ұлттық сипаты
Осы бөлімде Тұрмағамбет Ізтілеуовтің шығыстық сюжетті шығармашылық
зертханасында қайта қорыттырып, ұлттық таным жөнінде айтылады. ... ... ... ... ... көз жеткіземіз. Дастанда қазақтың
эпостық жырларындағы секілді болашақ ел қорғаны болар ... ... ... сондай-ақ шығармада көбіне жекпе- жек, батырлардың
ерлігі, майдан даласы суреттеледі, яғни ... ... ... ... ... ... байқалады. Дастанда үйде не болмаса ордада өтетін
кеңес не жиынадар өте аз ... ... ... далада өтеді. Бұл
түркілердің ... ... жыр ... ... ... ... ер ... – тұлпардарын жан серігі санап, жорыққа
аттанады, Рүстем бастаған өңшең ... ... ... үнемі жеңіп
шығады. Себебі олар - ... ... ... үшін ... ... ... жақтың Тұран елі екендігін әрдайым есте ұстағанмен де,
жырдың ... ... ... ... Тұрмағамбет ақын Иранның
батырын өз елінің батырындай, Иранның жауын өз ... қас ... ... Дастанның негізгі идеялық желісі ... ... ... Бұл ... келе ... ... жырындағы
бұлжымас дәстүр. Әдетте фольклорлық шығармаларда тау – жеті ... ... ... да ... ... ... үңгірі мен Шаһилан
тауындағы айдаһарды өлтіріп, Жирун мен Әһіран ... ... ... ... ... ... батырлық эпостарымен жақын келетін
тұстары жетерлік. Төмендегі эпизодтар сөзімізді дәлелдей түседі:
1. Қазақ халқының эпостық жырларында батырлар ... ... ... күш- ... ... ... арқылы жеңіп шығады. Мұны
біз Рүстемнің жорықтарынын көре аламыз.
2. Ежелден жеткен жырларда батырлардың ... ... ... ... ... тастар ұшып жатады. Дастанда жекпе- жекке
шыққан Рүстемнің айқынынан қарсыласының біраз уақыт есі ауып ... ... тән ... ... ... көрінісі.
3. Батырдың астындағы аты жүйрік қана емес, керек кезінде «тіл бітіп»
сөйлей алатын ақылшы серік те болып ... ... ... ... бойында сөйлемегенмен, батырды оятып, жаудан сақтандырады.
4. Қалыңдықтың әкесі батырға шарт қойып, ол ... ғана ... Бас ... бірнеше шарттарды орындап ,күресте, жарыста,
мергендікте бәсекелестерінен озып барып дегеніне ... ... ... ... ... екі ... шарт қояды:
бірі: - Жәмшиттен қалған садақты көтеріп ату, екіншісі – ... ... ... оны ... қозғалмай, құламай отыруы.
Осы шарттарды Қию батыр мүлтіксіз орындап, Рүстемнің қызын алады.
Тағы бір оқиғада Қайсардың шартын ... ... ... Кәштасып
Жирун мен Әһірамға патшаның екі қызын алып береді.
5. Батыр қысылтаяң мезгілде, ... ... ... оған ... ... ... ... Зал, Рүстем батырлар қиналғанда әрдайым
Самұрық келіп жәрдемдеседі.
6. Бірін- бірі көрмеген әке мен баланың алғашқыда шекісіп барып, ...... ... Ал ... ақын Рүстем мен баласы – Суһраптың
айқасын тіптен шиеліністіріп, ақырында Суһрап ... ... ... ... Ендігі бір оқиғада Рүстем немересі Барзумен де жекпе-
жекте айқасып ... ... ... салт- дәстүрлерінің көбі көрініс тапқан. Құда
түсу, ұрын бару, шілдехана, адам ... «ой ... ... қырық
күн азалау секілді ұлттық ... ақын ... ... ... Бата ... сүйінші сұрау сияқты ерекшеліктер де шығарманы
ұлттық танымға жақындата түседі.
Дастанда ... ... ... «нағашы», «қайын ата», «күйеу
бала» секілді туыстық атаулар молынан ұшырасады. Бұл қазаққа ғана ... ... ... ... ... ... айқындығын қаныға
түсеміз.
Сонымен бірге қазақтың мақал- мәтелдері мен идиомалары дастанда
инверсияланып, ... ... ... ... ... нәр берген.
Тұрмағамбет ақын қолданған бейнелік өрнектер, ... ... ... сапаларын сіңірген, бірақ қазақ халқына тән ұлттық
бояуларын жоғалтпаған.
Ұлтқа тән мінез де әдебиеттің ұлттық сипатының айрықша ... ... ... ... әр ... әр түрлі дәрежеде көрініс
табуы мүмкін, қазақ халқының мінезінде ... ... де ... сипат
молынан кездеседі. Тұрмағамбет Ізтілеуов батаныңда ұлттық сипаттың
ұлттық мінез ... ... ... ... ... айқын көрінеді.
Кей- Қысыраудың болашағынан үміт күттіретін талантты ер болып өсіп келе
жатқанын ақын ... ... ... ... қапта» [14;179] деп бермеді.
Қазақ халқында бұл мақалдың түп төркіні алтынның сынағы, асылдың
тұқымы ... ... бір ... ... ... ... текті атаның баласы – ерекше туған ер мінезі арқылы ел мінезін
тану дастанның басты мақсаты саналады. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... жаралы» [2;190], «Суға кеткен тал қармайды»
секілді мақал- мәтелдердің орынды қолданысы ... ... ... ... ... арты ... [14;254] дегенде бір жамандықтың
артынан міндетті түрде жақсылықтың болатындығын ... ... ... ... мақалын қолдану арқылы қонақжай ... ... ... ... ... мен кешірімшілдігін білдіретін мақал ұлт
мінезін айқындайтын түйінді сөз десе де ... «Ер ... ... ... түбі – сары алтын» ... да ... мен ... қазақы ұғым үстейді.
2.3 Т. Ізтілеуовтің Н. Рабғузиден аудармасы
Кітаби ақындар назарын аударған туындылардың бірі – ХIV ... ... ... «Қиссаси Рабғузи» немесе «Қиссас - уланбие»
деген атпен кенң тараған шығарма. Бұл ... ... ... ... дүниеге келді. Сонымен бірге мағынасы терең, сюжетті мысал
өлеңдер көптеп жазылды. Бірақ ол ... ... ... ... ... негізге алған ақындар сол оқиғаның өзін халық
санасын оятатын үгіт, насихат құрамына ... ... Ел ... ... ... ... да ... қайратты да батыл жастар тәрбиелеп
шығару үшін осы бір ... ... ойын ... ... ... ... ... осы әдіспен жырлаған ақындарыдың бірі ... ... Сыр ... ... ... оқиғаларындағы
ұқсастықтар мен айырмашылықтарға тоқталамыз.
«Лұқпан Хакім хикаялары» ... ... ... хакім». Мысалы,
негізгі мақсат – халыққа ой салу, көпті тәрбиелеу, үлгі көрсету, насихат
айту болғандықтан ... ... ... ақындар дәстүрінен
ауытқымайды. Оқиға желісіне еш ... ... ... ... өз
тарапынан өсиеттер мен ой қорытындыларын айшықты сөздермен айта кетеді.
Әкесінің ... ... ... ... ... ... тыс еш ... Ал, Тұрмағамбет Ізтілеуов
Бағасы білімді ердің білмейді ешкім,
Ажарлы айуан артық ... ... [7;52], ... сөздермен өз ойын қосып кетеді. Оқиғадан ауытқымайды да, ... дәл ... қоя да ... ... ... ... тіпті
психологиясына жақындатып, сол халықтың тас туындысындай жырлайды.
Мысалы, сынамақ болып ... ... ... ... ... былай
берілген:
«Қатыны айқай салып патшаға барып айтты: - Ерім кеше бір ... ат ... ... еді. ... мені де ... ... Қашып мұнда
келдім» [22;53].
Тұрмағамбет Ізтілеуов бұл оқиғаның да тігісін жатқызып, әйелді
патшаға барғызбай ... оның ... ... ... болған жендеті дос қарызын ойына алып, арашашы болмақ түгіл,
жағасынан жұлқып айдай жөнеледі. Басына іс ... ... жаңа бай ... ... әлек ... Әкесінің өсиетін орындамаған баланың басына
аяқ астынан ақырзаман осылай орнай ... ... ... ... «Ей, ... не ... мұндай істерді жасадың?»,- деген бір
сөйлемге ақын бүкіл өзін ойландырған, толғандырған ең маңызды мәселелерді
кіргізіп аударады. Сол себептен де ол ... ... гөрі ... ... өз туындысына айналып кеткен. Ақынның үніне құлақ түрейік:
«Танып шах:-Сүбіхан алла себеп
нешік?
Мұндай іс шықпайтын ед сіз
ұрықтан.
«Оқ ... ата ... ... ... ... ... хакімұғлы айт,- деп,-
мұның,-
Пікірге басын салып ... ... ... оқ ... ... ... мақалын патшаның аузына
салуы да ақынның бұл шығарманы аудармағанына, оны қайта ... ... ... ... ... ... неге жолдан тайды?
Желісі бұзылмай келе жатқан жақсы жол қайда?- деп ақын барша ... ... ... танытады. Бұл істің ... ... хан ... ... ... ... ... бұл сөздерді есітіп өте мақұл
көрді, көп ілтипат жасады». Ал, Тұрмағамбет Ізтілеуов шығармасында ел
қамын жеген ... ... мен ... тек ел ... байланысты
болуы керек деген пікірді тереңдете түскендей. Соны халыққа көрнекті
мысалмен, ұғынықты тілмен ... ... ... ... ... ... ... данаұғлы, диянаттар,
Құтқардың қолым тұтып
қапырақтан.
-Азды-ау,-деп,- ... ед ... ... ... ... жоқ екенсің асылы
ауыққан» [23;53].
Ақынның көрсетуінше, жақсының ұрпағы жолдан тайғанынан хан бүкіл ел
болашағының ... ... ... ... ... ... ... ауыр қайғы түскендей қуанады. Осы бір детальдар арқылы-ақ ақын
ойы аталар заңы жоғалып, ұрпақ азып ... ме ... ... азап
шегетінін аңғартады. Кейінгі ұрпаққа айтар өнегесі жоқ аға ұрпақты да
өлең соңындағы мына сөздерімен түйреп, өз ... ... ... ... көрген қойып
ықылас,
Жақсы сөз жаттамаймыз
жабылықтан».
«Қиссадағы» сюжеттен алған тағы бір ... ... бен ... да ... еш өзгеріс енгізбейді. Соны тек түрленте, дамыта
жырлайды. Сүлеймен пайғамбардан жануарлар тілін ... ... ... пен өгіздің сөзіне түсініп, соған күліп тұрғанда әйелі ... ... ... шарт бойынша өзі өледі. Шынын айтпаса ... ... ... үш күн ... ... алып ... ... диқан
бейнесі екі ұдай ойға қалдырады. Момынға ... па, жоқ әлде ... ... ... ыза? «Үш ... ... етті ... қатын».
« Отырды үш күн ... ... кім, ... ... ... бір ... күлкіні естігендей боласың. Өлімге
мойынсұнып тұрғанда, өлімнен құтылар жолды кішкентай қораздың сөзінен
табады. «Қиссада» бұл былай ... « Мен бір ... ... ... ... ... бастап жүрмін. Ол бір қатында қайрат ... ... ... ер ... жүр? Егер қожа қатынды бір-екі ... ... ... ақын ... оқып ... бір уыс жүн, бас боп
жүрмін
Он шақты мекиен мен шөжелерге
Оларға ашуланып айқайласам.
Кіреді қорыққанынан көрден-
көрге.
Қожа боп бір ... ол өле ... ... [23;54]. ... ... ... ... білдірме деген қортынды жасайды.
Қожаның әйелін ... ... ... қалатын тұсын суреттегенде де
Тұрмағамбет Ізтілеуов өз бағдарынан айнымайды. Оқиғаны қазақ ... ... ... ... азаматтардың қолында жүретін қамшыны
ұстатып, қабағын түйе үйге ... ... ... ... ... ... жылы ... Басқа елден алынған туынды екенін білдіртпен, өз
ұлтының қарапайым бейнесін жасап тұрғанына ешкім дау айта алмас. ... ақын ... ... ... ... ... қожа бір
таяқ алып:-Күлгенімнің мәнісі осы,- деп шықпыртып ... ... ... ... тіс жармады. Қожа өлімнен ... ... ... ... қыстырып ап енді
белге...
Үйіне қабақ түйіп кіріп еді...
...Күйеуі ... ... ... ... ... ... ... өз тыңдаушыларына немесе оқырмандарына жеткізу тәсілі
әрі қарапайым, әрі таныс, әрі көркем образ. Және осы аяқталған ... ... ақын ... ... ойын ... алып ... ... ерлікке
шақырады. Жау алдында иілгенің- өлімге ... ... ... ... ... тек қана ... ... негізгі ойын білдірген.
«Басынар дұшпандарың бәріңді де,
Көрсетсең өзіңді осал өзгелерге.
Сескенер сырттағылар сұсың болса,
Дос ... ... ... ... ... сен қорықпасаң»-деген
нақыл
Байқасаң бар ғой, халқым,
ережеңде» [23;55].
Рабғузи хикаяттарынан алынған тағы бір ... ... ... Бұл ... ... ... екеуіне қарағанда сюжетіне
өзгеріс енгізілген. Және ақынның сюжеттерді таңдаудағы ... ... ... ... Кітаби ақындар тек діни мәні бар ... ... ... тек ... тартуды мақсат етеді, өлеңді сол үшін ғана
пайдаланды деген пікірдің дұрыс еместігін де осы ... ... ... ... ... күні ... ... періште ыдысқа құйылған су әкеп береді. Өлікке жан, ... ... бұл су- «Оби ... - ... суы ... ... Сүлейменге ішуге
жіберіпті. Сүлеймен сол суды қолына алып ойланып тұрып, бүкіл мұсылмандарға
жетпейтін болғандықтан, ... өзім ... күнә ... деп, ... ... ... ... Таң қалған періште жақын тұрған ағаштың
түбіне құя салыпты [23;55].
Тұрмағамбет Ізтілеуов бұл ... ... ... шабытпен
адамдық туралы ойларын ортаға салады. Оқиғаға жаңадан ... ... ... Суды алып ... Жебірейіл періште еді дейді ақын. ... ... суды ... де ... ... өзі ... Халқын
жиып кеңескенде барлығы қасиетті жанды өлімге қимай, суды ішуге кеңес
береді. Ақылды ... бұл ... әлде де ... ... ... ... ... ат пен қаршығаны жібереді. Кірпі бұл екеуіне
де келмейді. Ашуланған пайғамбар итті жұмсайды. Итпен еріп келген ... де ... ... ... ... Кірпінің ат пен қаршыға
барғанда келмеген себебін түсіндіруі осының дәлелі.
«Опа жоқ ... мен ... ... ... ... бұл ... ... күзететін,
Ит аралық, өз ойымда, инабатта»
[23;55].
Аталы сөз айтқан кірпінің кінәсін кешірумен қатар, қасынан орын ... ... ... ... да ... ... кішік бол»
деген халқымыздың негізгі принцптерінің бірі көрініс ... ... ... ... ақын ел ... ... ... да, жеке
адамның қадір- қасиетін сақтайтын мінез-құлықты да сөз еткен. Ал ... ... ... ... шешім түпнұсқадағы ойдан мүлдем бөлек
«Қатардан қате,- деймін
қалмағыңды,
Кейінгі ... ауыр ... ... үшін ... ... ... отырғанымыздай, Сүлейменнің мәңгілік өмір беретін суды ішпеуі
Рабғузида ... ... ... ... ... ... өмірдің өз заңдылығынан ... ... ... ... ... ... итке еріп ... де халықтың өз
ұғымындағы «ит- жеті қазынаның бірі» ... ... ... ... ... ... өзі енгізген кейіпкерлерінің орнын әдемі жымдастырған.
ҚОРЫТЫНДЫ
Біз, бүгінгі ұрпақ «Сыр елі-жырдың селі» атандырып аймағымыздың даңқын
жер жаһанға аспандадып кеткені үшін жыр ... ... ... ... хас таланттары- бағзы дарынды бабаларымызға қарыздармыз. Өзгені
былай қойғанда басқа ... ... ... ... Сыр
сүлейлерінің өзі қаншалықты. Бұл өлкеде бесіктегі баласы да әуезді ... ... ... ... ... дейін бұл жырларды шашу етіп
шашады.
Тал бойы өлеңнен ... ... ... бәрі ... ақын-жырауларымыз абыз Қорқыт атадан көш ... ... ... ... ... ... ... ақындық, жыршылық,
жыраулық дәстүр күні ... ... ... ... ... ... қызмет ету үстінде.
Кешегі бас билігіміз болмаған бодандық кезеңде осынау сөз зергерлерін,
құнды дүниелерін толық ... ... ... ... ... хақ. Енді сәті ... олқылығымыздың орнын толтырып, халықтың
асыл қазынасын, Мұқағалиша толғағанда «Күпі киген қазақтың қара ... ... ... ... парыз.
Е.Қ.Қарбозов Тұрмағамбет Ізтілеуовтің ақындығы туралы: «Әрбір ақынның
өнерлік өмірбаянына, оның ақындық лабороториясына ең алдымен ... ... ... ... Осы үшеуі бар жерде кез-келген ... ... ... ... ... ... ... ақындық
лабороториясында осы үшеуі ошақтың үш бұтындай бірлік те берік орын тепкен.
Сондықтан ақын шығармаларының ... өз ... ... ... ... деп соғып тұрғанын көрсетуге дейін барады» - дейді [4;76].
Тұрмағамбет Ізтілеуов ... ... ... ... ... орын алуы оның ... ... пайдалана отырып, қазақтың
өсиет өлеңдерін жаңартып жырлай ... еді. Ақын ... ... ... басым. Ол ойшылдық, сыншылдық, өсиет сөздерді
орынды қолданудың шебері бола білді. Сыр халқы ... ... ... ... деп бағаласа, оның дәлелі де жоқ емес.
Арғы жерді ... ... күні ... ... Тұрмағамбет
Ізтілеуовті молда санап, оның басына ... ... де ... ... қалған жоқ. «Тұрмағамбет молда емес, медресе ашып, ақындық
үрдіс қуған, көбіне жазба әдебиет үлгісін дамытқан ақын. Өзі шығыс ... ... де ... ... Сол үшін Сыр елі оны ... мектеп көрген,
қазақтың қисса әдебиетіне жол салған үлкен ақын, шайыр деп біледі»,-дейді,-
Ә.Қоңыратпаев[24;221].
Бітіру жұмысымызда Тұрмағамбет ... ... ... тануға шақырған өлеңдері, рубайлары, нақыл сөздеріндегі адамгершілік
ізденістер алдыңғы буын қаламгерлері және замандас ақындар шығармаларымен
салыстырыла ... Өлең ... ... шеберлігі, көркемдік
құралдардың қолданыс аясы теориялық ... ... ... ... ... ұстанымы оның «Шәкірттерге»,
«Балаларыма», «Ұлдарым», «Ақыл тон аңдағанда тозбайтұғын»атты өміршең
өлеңдерінен ... ... ... ... ... ... ... жол нұсқайды. «Аллаға», «Өмір өткелдері», «Ораза жоқ, намаз жоқ»,
т.б. өлеңдерінде ... ... ... ой ... ... ... дін ... адамзат баласын адалдыққа, адамдыққа үндейді. Сонымен
қатар ... ... пен ... айтқан аралық сөздеріндегі адамгершілік
идеяларға талдау жасай ... ... ... жаңа бір ... ... ... тұжырымдалды.
Ақын шығармашылығы жазба айтыс рубайлар, тақпақтар, мысал өлеңдер және
шығыс үлгісіндегі ... ... ... үлгісінде дамыды. Шығыстық
сюжетке құрылған «Көкқұтан мен шымшық», «Төрт дос» мысалдарындағы сатиралық
сарын үрдісіне талдау жасалып, кейіпкерлер ... ... ... ... Сатиралық шығармаларындағы ... ... баға ... ақын ... ... ... Түрлі оқиғалар үстінде туындаған тапқыр ... ... ... ... көзқарасы пайымдалды.
Шығармаларының ішіндегі шоқтығы биік туындысы «Рүстем-Дастан» арқылы
ерлік рухы дәріптеліп, ... ... ... сезімін ояту мақсаты
көзделді. Зерттеу жұмысымызда ... ... ... ... ... ұлттық сипаты түрлі ... ... Ақын ... ... ... ... туыстық атаулар, ұлттық нақыштағы өлшем ... ... ... жұмысымызда Тұрмағамбет Ізтілеуов шығармашылығының ... ... ... ... ... мен ... сөз өнері
сахнасынан алар орны дәйектелді. Осыған орай ... ... ... ... ... ... ТІЗІМІ.
1. Мүсірепов Ғ. Жазушы және ұйым міндеттері // ... ... ... ... Жазушы, 1970-371б.
2. Қарбозов Е.К. Т.Ізтілеуов шығармаларындағы адамгершілік мәселер: фил.
Ғылымының кандидаты ғылыми ... алу үшін ... ... / Алматы: Б,Ж, 2005-24б.
3. Бердібаев Р. Гүлстанның бұлбұлдары / Алматы, 1970-65б.
4. Қарбозов Е.Қ ... ... ... // ... ... ... 2001-№14- Б.73-77.
5. Әбдіқалықова Е. Сүлейлердің сүлейі ... // ... -2002- 21 ... ... З Сөз өнері / Алматы: Қазақ университеті, 1992-350б.
7. ... Т. ... / ... ... 1982.- ... ... Ө, М. Әуезов және ХХ ғасыр ... ... ... ... Қазақ университеті, 1999.- 237б.
9. «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы / Алматы, 2004.- 696б.
10. Т.Ізтілеуов өлеңдері // Әдебиет және өнер ... ... ... ... №875 ... 1-дәптер.
11. Эльберг Я. Вопросы теории сатиры / Москва, 1957.- ... ... Т. ...... қаруы / Алматы, 1985.- 288б.
13. Қожакеев Т. Шайрлар сатирасы // Оңт. Қазақстан. 1968.- 18 ... ... ...... / Алматы: ҚМКӘБ, 1961.-604б.
15. Борев Ю.Б О комическом / ... ... 1957- ... Жармұхамедов М. Айтыс / Алматы: Қазақ ССР «Білім» қоғамы, - 1990-
52б.
17. Әбдіқалықова Е. Сыр ... ... ... ... ... / ... 2004. -30б.
18. Қаратаев М. Жыр бұлағы // Қазақ әдебиеті. – 1983.-27 май.
19. ... Н. ... ... ... / ... ... ... Ізтілеуов Т. Шаһнама. Рүстем- Дастан / Алматы: Жазушы, 2004.-2
кітап, 328б.
21. Ізтілеуов Т. ... ... ... / ... ... 2004 – ... - 336б.
22. Ежелгі дәуір әдебиеті. Хрестоматия/ Алматы: 1991.-197б.
23. 20 ғасырдағы қазақ әдебиеті: Октябрь алдындағы кезең: хрестоматия /
құраст. ... ... ... ... / ... ... 1983-327б.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер25 бет
Абайдың махаббат лирикасы21 бет
Алашорда және қазақ әдебиеті8 бет
Ахмет Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегі ХХ ғасыр басындағы әдебиеттану ғылымының контексінде39 бет
Дін мен дәстүр (дүкеншінің әңгімесі)11 бет
Кете Жүсіптің Күзенмен айтысы3 бет
Синкреттік дәстүрлер және оның мектептері. Потебняның психологиялық әдісі. Психологиялық мектептердің туып, қалыптасуы10 бет
Сәбит Дөнентаев7 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиеті16 бет
Қажығұмар Шабданұлы «Қылмыс» романы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь