ХХ ғасырдың ұлы жаршысы - Әлихан Бөкейханов

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

1 АЛТЫ АЛАШТЫҢ АРЫСЫ . ӘЛИХАН БӨКЕЙХАНОВ
1.1 Әлихан Бөкейханов . өскен орта ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10
1.2 Саяси.көзқарастарының қалыптасу кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... .15

2 КӨРНЕКТІ ҚОҒАМ ЖӘНЕ МЕМЛЕКЕТ ҚАЙРАТКЕРІ .
ӘЛИХАН БӨКЕЙХАНОВ
2.1 Ә.Бөкейханов Уақытша үкіметтің Торғай облыстық комиссары ... ... .23
2.2 Уақытша үкіметтің жер саясаты және Әлихан Бөкейханов ... ... ... ... 33
2.3 Алаш мұрасы және осы заман ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...49

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53
КІРІСПЕ

Бітіру жұмысының өзектілігі. ХХ ғасырдың бас кезі қазақ қоғамы үшін түрлі ағымдардың өзара қақтығыс, күрес кезеңі болды. Бір жағынан, ескі, күні өткен феодалдық қатынастар өзінің барлық даму қуаты мен өткен қуатын тауысып, қоғамдық өніп-өсуде кедергіге айналса, екінші жағынан, оларды ауыстыра аларлық жаңа қоғамдық қатынастар тым әлсіз, балаң күйде еді. Елдегі мұндай ауыр жағдайды ресейлік империализмнің пәрменді отарлау және орыстандыру саясаты тереңдете түсті.
Міне, осындай жағдайда қоғамдық күреске қазақ қоғамы үшін мүлдем жаңа саяси-әлеуметтік күш – ұлттық интеллигенция араласа бастайды. Негізінен метрополия оқу орындарында білім алып, отаршыл мемлекеттік басқару аппаратындағы қызметке және қазақ арасына орыс мәдениетін егіп, тарату үшін даярланған зиялылары мұның бәрін жиып қойып, ұлттық тәуелсіздік пен ұлттық мәдениеттің өсіп-өркендеуіне, ұлт өмірін қайта құру мақсатына қызмет ете бастайды. Соның нәтижесінде қазақ қоғамында мүлде жаңа сападағы жағдай қалыптасып, феодалдық тоқырау мен отарлық тәуелділікке қарсы күрес оның негізгі белгілеріне айналады.
Барлық көрінісі жағынан қазақ қоғамы үшін нағыз өтпелі кезең болған сол уақытта тарих сахнасына көтеріліп, бас-аяғы жиырма жылға созылған қысқа мерзім ішінде өшпес із қалдырған бұл ұлт зиялылары қоғамдық-саяси болмысы тұрғысынан алғанда кімдер еді? Олар еліміздің тарихында қандай орын алмақ? Міне, бұл сауалдар тарихтану ғылымында өз жауабын тапты деп айта алмаймыз. Анығырақ айтқанда, қазақ зиялыларының жүріп өткен тарихи жолы әсіресе 1917 жылғы Қазан революциясына дейінгі қоғамдық-саяси қызметі халқымыздың күрделі тарихының әлі жазылмаған ақтаңдақтарының қатарына жатады.
Бұл тақырыпты байыпты, жан-жақты және терең зерттеу қажеттілігі, ең алдымен бүгінгі қоғамдық өмір сұранысынан, соған сай таным құралы ретінде тарих ғылымының табиғи болмысынан туындайды. Кез келген өркениетті елде тарих ғылымы сол елдің, халықтың жүріп өткен жолын, әсіресе күрделі тарихи өтпелі кезеңдер мен сол кезеңдерде өзінің қоғамдық қызметімен тарихта терең із қалдырған түрлі қоғамдық күштердің, жеке тарихи қайраткерлердің өмір жолын зерттеу арқылы өзінің гуманистік міндетін орындап отырған және сол арқылы прогреске қызмет еткен.
Сонымен бірге, тарих ғылымында соңғы уақытқа дейін қазақ қоғамында Қазан революциясы қарсаңында оны феодалдық мешеулік пен отарлық тәуелділіктен алып шыға алатындай саяси-әлеуметтік күш болған жоқ деген тұжырым етек алып келді және ол аксиомалық ақиқат есебінде қабылдануға тиіс болды. Бүгін біз осының дұрыс-бұрыстығын анықтауға міндеттіміз.
Өз халқының мұңын жоқтаған, сол жолда бар білімін, күш-қайратын жұмсаған осы зиялы қауым мен олардың ізбасарлары өз жеке басының емес, халқы үшін заман тауқыметін тартқан қайраткерлер ретінде тарихымыздан мәңгілік орын алды. Шынында да өз заманының талабын терең түсінген олар ағартушылық қызметпен шектеліп қоймай, азаттық күресі жолында парламенттік әдісті де жетік меңгеріп, қазақ мемлекеттігін қалпына келтірудің демократиялық жолын іздестірді. Олардың өмірі мен қызметі халқымыздың тарихында өшпес із қалдырғаны аян.
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының, қоғам және мемлекет қайраткерлері қатарындағы аса ерекше тұлға - Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан. Оның есімі ұзақ жылдар бойы сирек аталып, «буржуазиялық ұлтшылдықтың» синонимі ретінде қаралып келсе, кейінгі ұрпаққа қалдырған орасан мол аманат-мұрасы бір кісінің ғұмырындай уақыт шаң басып жатты. Көрнекті қоғам қайраткері – Ресейдің жергілікті және қалалық қоғам қайраткерлері съезінің депутаты, Ресейдің І Мемлекеттік думасының және мұсылман халықтары съезінің депутаты, ІҮ Мемлекеттік думасының мұсылман фракциясының Бюро мүшесі, Санкт-Петербор масоны, қазақтың XX ғасыр басындағы ұлт-азаттық қозғалысының негізін салушы әрі көсемі, халқымыздың тұңғыш саяси Алаш партиясының ұйымдастырушысы және ұлттық Алашорда автономиялы үкіметінің төрағасы; ғұлама ғалым – ормантанушы, экономист, тарихшы, этнограф, әдебиеттанушы, аудармашы әрі дарынды публицист – міне, ардақты азаматымыздың халқы үшін соңғы демі біткенше атқарып өткен сан-қилы қызметінің негізгі көріністері осындай еді.
Сол тар жол, тайғақ кешулерден арып-шаршаса да, қажып-қансыраса да, әрқашан қадір-қасиетін жоғалтпай, ар-намыс, абыройларын төкпей, ұрпағының сан ғасырлық тарихын сақтап, болашаққа деген сенімділікпен қадам басқан тарихи тұлғалар аз болған жоқ.
Шын мәнінде, олар ғұмыр кешкен ХХ ғасырдың басы алып адамдарды қажет еткен әрі осыған орай өздерінің ойлау, болжау қасиеттері айрықша, энциклопедиалық білім, талғам-танымдары жан-жақты алыптарды дүниеге келтірген дүбірлі заман еді.
Бірақ көп жылдар бойы Кеңес өкіметі жүргізген озбырлық пен қырып-жоюға, тарихты өрескел бұрмалауға негізделген саясаттың тікелей салдарынан халқымыздың сана-сезімі өлшеусіз де орны толмас жұтаңдыққа ұшырап, оның интеллектуалды ауқымының қарыштап дамуына үлкен нұқсан келді. Соның тікелей кесірінен Қазан төңкерісіне дейінгі жалпы адамзат өркениетінің төрінен орын алған ірі тұлғаларымызға «байшыл», «кертартпа», «діншілдер» деп ойдан шығарылған, жалған айдарлар тағылды. Олардың бай мұраларын зерттеуге цензура арқылы тыйым салынды. Партиялық талап, марксистік-лениндік идеология қазақ халқының дарынды дара перзенттерінің бостандық пен ұлт тәуелсіздігі үшін аянбай тер төккен, қабырғалары қайысқан ерекше еңбектерін большевиктік көзқараспен біржақты бағалап, оларды мемлекетке «қажетсіз» санап, жетпіс жылдан астам мерзімге жоққа шығарды.
Міне, сондықтан да біз қалам тартқан зерттеу еңбек ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ ұлт-азаттық қозғалысының қайғылы қасіретке ұшыраған тұлғаларының бірі Әлихан Бөкейхановтың өмірі мен қызметіне, сол арқылы Алашорда төңірегіне топтасқан қазақ зиялыларының қоғамдық қызметіне арналады.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері. Нысанаға алынып отырған ХХ ғасырдың басындағы азаттық пен тәуелсіздіктің күрес жолына, ағартушылыққа шақырған ірі қоғам қайраткерлерінің ел арасынан өздерінің табиғи дарынымен, асқан білімділік деңгейімен, рухани парасатымен суырылып шыққан алаш азаматы Әлихан Бөкейхановтың ұлт болашағы үшін жан аямай тер төгіп, бостандық пен бақытты өмір жаршысының тұңғыш қарлығашы бола білген ұлы қайраткердің өмір сүрген кезеңдерін тарихи фактілер арқылы талдап, өзіндік баға беру. Алдымызға қойылған мақсаттарды іске асыру үшін мынандай міндеттер қойдық:
- Алты Алаштың арысы атанған Әлихан Бөкейхановтың өскен ортасын негізгі құжаттар арқылы баяндау;
- Әлихан Бөкейхановтың саяси - көзқарастарының қалыптасу кезеңдерін ХХ ғасыр басындағы басқа ұлт зиялыларының көзқарастарымен байланыстыра зерделеу;
- Көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері дәрежесіндегі тұлғасын тарихи зерттеулер арқылы ашып көрсету;
- Әлихан Бөкейхановтың қазақ қоғамын құрудағы және ұлттық мүддені ойластыру мен шешудегі жетекші ролін бүгінгі күн тұрғысынан анықтау;
- ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамында ұлттық бірлікті нығайту идеясын алға тартқан, ұлт-азаттық қозғалысының көсемі Әлихан Бөкейхановты бүгінгі ХХІ ғасыр ұрпағына тың деректер тұрғысынан әділ бағасын беру.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Ұлт зиялыларының тарихы кеңестік және жаңа кезеңдегі Қазақстан тарихында заман шындығымен байланыстыра зерттелініп отыр. ХХ ғасырдың 1920-1930 жылдары кеңестік дәуір өктемдігі салқынын тигізген бірқатар ғылыми еңбектер жазылынып, оларда бүгінгі күнге дейін толғантқан мәселелер, атап айтқанда, ұлт зиялыларының пайда болуы мен қалыптасу жағдайлары қарастырылды.
Қазақ демократиялық интеллигенциясының XX ғасырдың бас кезіндегі қоғамдық-саяси қызметін зерттеудегі шын мәніндегі жаңа кезең 80-жылдардың соңына қарай басталды. Оған жол ашып берген сол кездегі бүкіл Кеңестер Одағын қамтыған қайта құру процесі, соған байланысты тоталитарлық жүйенің құрбаны болған қазақ мәдениеті мен ғылымының көрнекті қайраткерлерінің шығармашылық мұрасын қайта қарау қолға алынды.
Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы» (1992), «Ғасырлар тоғысында» (1996), «Тарих толқынында» (1999) сияқты еңбектері тарихи жолымызды зерделеуге, өткен заманғы тарихи тұлғалардың қызметін дұрыс бағалауға үйретеді.
Д.А Аманжолованың «Казахский автономизм и Россия» жарық көрген еңбегінде Бөкейханов көзқарасының Щербина экспедициясына қатысқаннан кейін үлкен өзгеріске ұшырағандығы және Бөкейханов сияқты қазақ зиялыларының көзқарасының мүлдем жаңа сапаға көтерілуіне тұңғыш орыс революциясының ерекше ықпал еткендігі баяндалады [46,81 б.].
Әлихан Бөкейхановтың қайраткер ретінде қалыптасуының екі рухани негіздерін бөліп айтқан жөн. Біріншіден, Әлихан еркіндік пен теңдікті жоғары бағалаған ортада өссе, екіншіден XX ғасырдың басында озық ойлы Европа мәдениеті мен дәстүрінің ықпалы болды. Бастапқы саяси күрес кезеңінде самодержавиялық билікті ұтымды сынға алып, оған қарсы аппозицияда болған конституциялық-демократиялық партияның Қазақстанда бөлімін ашуға ынта білдіргендердің қатарында Әлихан Бөкейханов та болды. Бөкейхановтың Алаш партиясының қоғамдық-саяси қайраткер ретінде көрсететін еңбектердің бірі- К.Нурпейісовтың «Алаш һәм алашорда» еңбегінде Әлихан Бөкейхановтың жетекшілігімен 1917 жылғы 1 шілдеде I-жалпы қазақ съезі өтіп, онда Алаш партиясы құрылып, Ә. Бөкейхановтың бастауымен 1917 жылдың күзі мен қысында мемлекеттік бостандыққа жетудің түрлі жолдары қарастырылады. Сонымен қатар бұл еңбекте Әлихан Бөкейхановтың Алашорда өкіметі мен Кеңес өкіметі арасындағы қарым-қатынас суреттеліп, Алашордалықтардың ақ казактар және патша генералдарымен бірге Кеңес билігіне қарсы болғандығы баяндалған [10,62 б.].
Мамбет Қойгелдиевтің «Алаш қозғалысы» атты еңбегінде большевиктер партиясы ұсынған бағдарламаның қазақ қоғамын үлкен апатқа ұрындыратын эксперимент жасалғаны баяндалып, қазақ коммунистерінің орталық биліктің қолшоқпары ретінде айыпталғаны көрсетілген және Әлихан Бөкейхановтың I Мемлекеттік Думаға Семей облысы қазақтары атынан депутат болып сайлануына жазылған [11,57 б.].
Әлихан Бөкейхановтың Қазақстандағы отаршылдыққа көшпек болған қазақ шаруаларына тиесілі жер көлемін анықтау мақсатында КСРО Ғылым Академиясы жанынан құрылған экспедицияны (төрағасы профессор С.П Швецов) ұйымдастыру идеясының авторы болуымен қатар өзі де соның құрамына еніп зерттеу жұмысына ат салысқандығы жайлы Әлихан Бөкейхановтың «Шығармалар» атты еңбегінде баяндалған [3,87 б.].
Қазақ жерінде патшалық империя мен орыстық зорлыққа қарсы шын мәніндегі мақсатты, ұлттық әлеуметтік күштерін қамтыған саяси қозғалыс 1917 жылы ақпан төңкерісінен кейінгі кезеңде басталды. Осы жылдың ортасында Алаш партиясының, ал соңына қарай Түркістан автономиясының (Қоқанда), ал оның артынан Алашорда өкіметінің (Орынборда) құрылуы бұл қозғалыстың нақты нәтижелері болғанын көрсетті.
XX ғасырдың басына қарай өз халқын оятуда қазақ интеллигенциясының шоқ жұлдызының буыны қалыптасты. Олар өз халқын отаршылдық бұғынынан азат, өркениетті, дербес және тәуелсіз жағдайда көруді армандады.
Зерттеу объектісі. XIXғасырдың 90-жылдарының орта тұсынан басталып, шамамен Алихан Бөкейханов репрессияға ұшыраған 1937 жылға дейінгі аралықты қамтиды.
Зерттеудің әдістемесі. Бітіру жұмысын жазу барысында тарихи танымдағы қазіргі таңдағы әдістер қолданылды: тарихи-типологиялық, тарихи-жүйелілік, және салыстырмалы, сонымен қатар оқиғаларға синхронды анализ жасау мен деректерден алынған мәліметтерді фактілермен салыстыру әдістері қолданылған.
Бітіру жұмысының хронологиялық ауқымы. Алаш интеллигенциясының шығармашылық қызметпен айналысқан өкілдері мен кеңестік шығармашылық интеллигенциясының жаңа ұрпағының тағдырына байланысты айқындалады. Алаш интеллигенциясының бірегей өкілі- Әлихан Бөкейханов тың еңбектері арқылы ғасыр басындағы қазақ қоғамдық ойының даму деңгейі мен бағыттарынан хабардар болумен бірге, сол ойдың дамуына Бөкейхановтың қосқан үлесі зерттеледі.
Бітіру жұмысының жаңашылдығы. Бітіру жұмысына XX ғасырдың екінші ширегіндегі қазақ ұлт-азаттық қозғалысының басшысы, Алаш партиясының негізін қалаушы Әлихан Бөкейхановтың «Қазақ» газеті және басқа басылымдарда жарық көрген еңбектері сондай-ақ ұлы күрескерге кезінде замандастары тарапынан берген бағалы ойлары зерттелініп, талдау жасалынды.
Бітіру жұмысының теориялық және практикалық маңызы. Зерттеудің нәтижесі бүгінгі күндерге дейін жалғасып келе жатқан Әлихан Бөкейхановтың қызметі мен шығармашылық мұрасы әртүрлі пікірталаста еленуге тиісті. Бітіру жұмысында келтірілген деректер кешені және ғылыми тұжырымдар Ә. Бөкейхановтың мұрасының тарихын одан әрі зерттеуде кеңінен қолдануға жарайды.
Бітіру жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы екі тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.

1. Қозыбаев М.Қ. Тарих зердесі. Арыстар тұғыры. (Екінші кітап)./ М.Қ.Қозыбаев.- Алматы: Ғылым, 1998.- 280 бет.
2. Бөкейхан Әлихан. Таңдамалы / Ә.Бөкейхан.- Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1995.- 472 бет.
3. Бөкейхан Әлихан. Шығармалар / Ә.Бөкейхан.-Алматы: Қазақстан, 1994.-384 бет.
4. Тынышпаев М. Қазақтар және азаттық қозғалыс / М.Тынышпаев // Ақиқат - 1992. - №5.- 22-27 бет.
5. Қозыбаев М.Қ. История и современность / М.Қ.Қозыбаев.- Алматы: Ғылым, 1991.- 294 бет.
6. Қозыбаев М.Қ. Өркениет және ұлт / М.Қ.Қозыбаев. – Алматы: Ғылым, 2001.- 238 бет.
7. Қожакеев Т. Қайшылықты қайраткер / Т.Қожакеев // Парасат – 1990.- №11.- 6-7 бет.
8. Қожакеев Т. Қажырлы қайраткер / Т.Қожакеев // Егемен Қазақстан – 1994.- 7 желтоқсан
9. Сүлейменов Р.Б. Ұлт интеллигенциясының қалыптасуының кейбір қырлары / Р.Б.Сүлейменов // Қазақстан коммунисі – 1982.- №9.- 86-91 бет.
10. Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда / К.Нұрпейісов. – Алматы: Ататек, 1995.- 256 бет.
11. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы / М.Қойгелдиев. – Алматы: Санат, 1994.- 368 бет.
12. Абжанов Х.М. Сельская интеллигенция Казахстана в условиях совершенствования социализма / Х.М.Абжанов.-Алматы: Ғылым,1988.-188 с.
13. Абжанов Х.М., Гуревич Л. Интеллигенция Казахстана: история, теория, современность / Х.М.Абжанов., Л.Гуревич.- Алматы: Наука, 1991.- 141 с.
14. Әбжанов Х.М., Әлпейісов Ә. Қазақ интеллигенциясы мен мәдениеті туралы / Х.М.Әбжанов., Ә.Әлпейісов.- Алматы: Ғылым, 1992.- 128 бет.
15. Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері / С.Қирабаев.- Алматы: Білім, 1995.- 288 бет.
16 Бердібай Р. Ел боламыз десек / Р. Бердібай.- Алматы: Қазақстан, 2000.- 400бет.
17. Елеукенов Ш. Әдебиет және ұлт тағдыры / Ш.Елеукенов.- Алматы: Жалын, 1997.- 368 бет.
18. Ақназаров Х. Кеңестік ұлттық интеллигенцияның қалыптасуы / Х.Ақназаров.- Алматы: Ғылым, 1994.- 198 бет.
19. Тастанов Ш. Советский опыт формирования и развития интеллигенции ранее отсталых народов / Ш.Тастанов.- Алматы: Қазақстан, 1975.- 202 с.
20. Бес арыс.- Алматы: Жалын, 1992.- 379 бет.
21. Мұқанов С. ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті / С.Мұқанов.- Қызылорда: Қазақстан баспасы, 1932.- 460 бет.
22. Байтұрсынов А. Ақжол / А.Байтұрсынов.- Алматы: Жалын, 1991.- 464 бет.
23. Әуезов М. Қазақ әдебиетінің тарихы / М.Әуезов.- Қызылорда: Қазмембас, 1927.- 266 бет.
24. Сейфуллин С. Қазақ әдебиеті (1-кітап). / С.Сейфуллин.- Қызылорда: Қазмембас, 1932.- 234 бет.
25. Тоғжанұлы Ғ. Абай / Ғ.Тоғжанұлы.- Алматы: Қазан, 1935.- 163 бет.
26. Рыскулов Т. Из прошлого казахской национальной интеллигенции: избр. труды / Т.Рыскулов.- Алматы: Жалын, 1984.- 512 с.
27. Кенжебаев Б. Қазақ халқының ХХ ғасырдың басындағы демократ жазушылары / Б.Кенжебаев.- Алматы: Жалын, 1958.- 450 бет.
28 .Олкотт М.Б. Казахи / М.Б.Олкотт.- Стонфорд, 1987.- 500 с.
29. Канапин А.К. Культурное стройтельство в Казахстане / А.К. Канапин.- Алматы: Жалын, 1964.- 315 с.
30. Ерман Л.К. Интеллигенция в первой русской революции / Л.К. Ерман.- Москва: Наука, 1966.- 188 с.
31. Қойгельдиев М. Қуандым түнде жүріп, күн шығар деп / М.Қойгельдиев // Социалистік Қазақстан.- 1990.-14-16 қаңтар
32. Зиманов С. Общественно-политические взгляды М.Сералина / С.Зиманов.- Алматы: Ғылым, 1989.- 498 с.
33. Кемеңгеров Ж.Б. Таңдамалы / Ж.Б.Кемеңгеров.- Алматы: Қазақстан, 1996.- 296 бет.
34. Тынышпаев М. Революционные движения в Казахстане 1905-1907 гг. / М.Тынышпаев.- Алматы: Наука, 1977.- 480 с.
35. Есмағамбетов К. Қазақтар шет ел әдебиетінде / К.Есмағамбетов.- Алматы: Жалын, 1993.- 455 бет.
36. Ғалиев Б.З. Жол нұсқаушылар / Б.З.Ғалиев // Жұлдыз.- 1970.-№3.
37 Озғанбаев Ө. Ресей Мемлекеттік Думасы және Қазақстан / Ө.Озғанбаев.- Алматы: Нұрлы Әлем, 1997.- 360 бет.
38. Мақаева А. Қазақ халқының мүддесін қорғаған комитеттер / А.Мақаева // Қазақ тарихы.- 1995.- №1.
39. Есмағамбетов К. Л. Азат рухтың күрескері / К.Л. Есмағамбетов.- Алматы: Өркениет, 2003.- 176 бет.
40. Брайнин С. Очерки по истории Алаш Орды / С.Брайнин.- Алматы: Мектеп, 1965.- 288 с.
41. Қойгельдиев М. Оянған сана үні / М.Қойгельдиев // Ана тілі.- 1990.- 12 сәуір
42. Есмағамбетов К.Л. Действительность и фальсификация / К.Л.Есмағамбетов.- Алматы: Казахстан, 1976.- 183 с.
43. Жанпеисова Ж., Тенисбаев К. Казахская национальная интеллигенция в востании 1916 года / Ж.Жанпеисова., К.Тенисбаев.- Алматы: Жалын, 1997.- 134
44. Жугенбаева Г. Алаш-Орда в годы гражданской войны / Г.Жугенбаева // Поиск.- 1998.- №4.- 76-85 с.
45. Алаш-Орда. Сборник документов / Составитель Мартыненко Н.- Алматы: Айқап, 1992.- 192 с.
46. Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и Россия. История движения Алаш / Д.А. Аманжолова.- Москва: Россия молодая, 1994.- 216 с.
47. Аманжолова Д.А. Партия Алаш: история и историография / Д.А.Аманжолова.- Семипалатинск: Издательство, 1993.- 137 с.
48. Омарбеков Т. 20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті / Т.Омарбеков.- Алматы: Санат, 1997.-320 бет.
49. Мектептегі А.Қ. Қазақтың саяси көсемдері / А.Қ.Мектептегі // Ана тілі.- 1992.- 9 сәуір
50. Нұрпейіс К. Қазақ интеллигенциясының әкімшіл-әміршіл жүйеге ғылым мен мәдениет саласындағы қарсылығы / К.Нұрпейіс // ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы.- 1998.- №9.- 22-24 бет.
51. Омарбекұлы С. «Алаш» шаңырағын бірге көтеріскен / С.Омарбекұлы // Ақиқат.- 2001.- №4.- 55 бет.
52 Бөкейханов Ә. Шығармалар. Құрастырып, кіріспесін және өмірбаяндық ғылыми мақаласын жазған М.Қойгелдиев / Ә. Бөкейханов.- Алматы: Қазақстан, 1994.- 387 бет.
53 Досжанов Д. Абақты / Д.Досжанов.- Алматы: Қазақстан, 1992.- 288 бет.
54. Асқаров А. Ұлы тұранның ұлдары / А.Асқаров.- Алматы: Нұрлы Әлем, 1998.- 152 бет.
55. Айдаров Т. Халқына қайта оралған арыстар / Т.Айдаров // Жетісу.- 1997.- 30 мамыр
56. Алаш мирас. Құжаттар жинағы.- Алматы: Дәуір, 1993.- 158 бет.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қазақстан және
шет елдер ... ... ... : ХХ ... ҰЛЫ ... - ... ……………………………………………………………………… 3
1 АЛТЫ АЛАШТЫҢ АРЫСЫ - ӘЛИХАН БӨКЕЙХАНОВ
1.1 ... ... - ... орта………………………………………….10
1.2 Саяси-көзқарастарының қалыптасу кезеңдері…………………………...15
2 КӨРНЕКТІ ҚОҒАМ ЖӘНЕ МЕМЛЕКЕТ ҚАЙРАТКЕРІ –
ӘЛИХАН БӨКЕЙХАНОВ
2.1 Ә.Бөкейханов ... ... ... ... ... Уақытша үкіметтің жер саясаты және Әлихан Бөкейханов…………….33
2.3 Алаш мұрасы және осы ... ... ... ... ХХ ғасырдың бас кезі қазақ қоғамы үшін
түрлі ... ... ... ... ... ... Бір ... ескі,
күні өткен феодалдық қатынастар өзінің барлық даму қуаты мен ... ... ... ... ... айналса, екінші жағынан, оларды
ауыстыра аларлық жаңа ... ... тым ... ... күйде еді.
Елдегі мұндай ауыр жағдайды ресейлік империализмнің пәрменді отарлау және
орыстандыру саясаты ... ... ... жағдайда қоғамдық күреске қазақ қоғамы үшін ... ... күш – ... ... ... бастайды.
Негізінен метрополия оқу ... ... ... ... мемлекеттік
басқару аппаратындағы қызметке және қазақ арасына орыс ... ... үшін ... ... ... ... жиып қойып, ұлттық тәуелсіздік
пен ұлттық мәдениеттің өсіп-өркендеуіне, ұлт өмірін қайта құру мақсатына
қызмет ете ... ... ... ... ... ... жаңа сападағы
жағдай қалыптасып, феодалдық тоқырау мен отарлық ... ... ... ... белгілеріне айналады.
Барлық көрінісі жағынан қазақ қоғамы үшін нағыз өтпелі кезең болған сол
уақытта тарих сахнасына көтеріліп, бас-аяғы ... ... ... қысқа
мерзім ішінде өшпес із қалдырған бұл ұлт зиялылары қоғамдық-саяси болмысы
тұрғысынан алғанда ... еді? Олар ... ... ... орын ... бұл сауалдар тарихтану ғылымында өз жауабын тапты деп айта алмаймыз.
Анығырақ айтқанда, қазақ зиялыларының жүріп өткен тарихи жолы ... ... ... революциясына дейінгі қоғамдық-саяси қызметі ... ... әлі ... ... қатарына жатады.
Бұл тақырыпты байыпты, жан-жақты және терең ... ... ... ... ... өмір ... соған сай таным құралы ретінде
тарих ... ... ... туындайды. Кез келген өркениетті елде
тарих ғылымы сол ... ... ... ... ... ... ... тарихи
өтпелі кезеңдер мен сол кезеңдерде өзінің қоғамдық қызметімен тарихта терең
із қалдырған түрлі қоғамдық ... жеке ... ... өмір
жолын зерттеу арқылы өзінің гуманистік міндетін ... ... және ... прогреске қызмет еткен.
Сонымен бірге, тарих ғылымында соңғы уақытқа дейін қазақ қоғамында
Қазан революциясы ... оны ... ... пен ... алып шыға алатындай саяси-әлеуметтік күш болған жоқ деген
тұжырым етек алып келді және ол аксиомалық ... ... ... ... ... біз осының дұрыс-бұрыстығын анықтауға міндеттіміз.
Өз халқының мұңын жоқтаған, сол жолда бар білімін, ... осы ... ... мен ... ... өз жеке басының емес,
халқы үшін ... ... ... ... ретінде тарихымыздан
мәңгілік орын алды. Шынында да өз заманының талабын терең түсінген ... ... ... ... ... күресі жолында парламенттік
әдісті де жетік меңгеріп, қазақ ... ... ... ... іздестірді. Олардың өмірі мен қызметі халқымыздың
тарихында өшпес із қалдырғаны аян.
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... және ... ... ... аса ерекше тұлға - Әлихан
Нұрмұхамедұлы Бөкейхан. Оның ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... ретінде қаралып келсе, кейінгі ұрпаққа
қалдырған орасан мол ... бір ... ... уақыт шаң басып
жатты. Көрнекті қоғам ...... ... және ... ... съезінің депутаты, Ресейдің І Мемлекеттік думасының және
мұсылман халықтары съезінің ... ІҮ ... ... ... Бюро мүшесі, Санкт-Петербор масоны, қазақтың XX ғасыр
басындағы ұлт-азаттық ... ... ... әрі ... халқымыздың
тұңғыш саяси Алаш партиясының ұйымдастырушысы және ұлттық Алашорда
автономиялы үкіметінің ... ... ...... ... ... ... аудармашы әрі дарынды публицист – ... ... ... үшін ... демі біткенше атқарып өткен сан-қилы
қызметінің негізгі көріністері осындай ... тар жол, ... ... ... да, ... да,
әрқашан қадір-қасиетін жоғалтпай, ар-намыс, абыройларын төкпей, ұрпағының
сан ғасырлық тарихын сақтап, ... ... ... ... ... ... аз ... жоқ.
Шын мәнінде, олар ғұмыр кешкен ХХ ғасырдың басы алып адамдарды қажет
еткен әрі осыған орай ... ... ... қасиеттері айрықша,
энциклопедиалық ... ... ... ... ... дүбірлі заман еді.
Бірақ көп жылдар бойы Кеңес өкіметі жүргізген озбырлық пен ... ... ... ... ... саясаттың тікелей салдарынан
халқымыздың сана-сезімі өлшеусіз де орны ... ... ... ... ауқымының қарыштап дамуына үлкен нұқсан келді. Соның тікелей
кесірінен Қазан төңкерісіне дейінгі жалпы адамзат өркениетінің төрінен орын
алған ірі ... ... ... ... деп ... ... ... тағылды. Олардың бай мұраларын зерттеуге
цензура арқылы тыйым ... ... ... ... ... ... ... дара перзенттерінің бостандық пен ұлт
тәуелсіздігі үшін аянбай тер төккен, қабырғалары қайысқан ерекше ... ... ... ... оларды мемлекетке «қажетсіз»
санап, жетпіс жылдан астам ... ... ... ... да біз ... ... ... еңбек ХХ ғасырдың бас
кезіндегі қазақ ұлт-азаттық ... ... ... ... бірі ... Бөкейхановтың өмірі мен қызметіне, сол арқылы
Алашорда ... ... ... ... ... ... жұмысының мақсаты мен міндеттері. Нысанаға алынып отырған ХХ
ғасырдың ... ... пен ... ... ... ... ірі қоғам қайраткерлерінің ел арасынан өздерінің табиғи дарынымен,
асқан білімділік деңгейімен, ... ... ... ... ... Әлихан Бөкейхановтың ұлт болашағы үшін жан аямай тер ... пен ... өмір ... ... қарлығашы бола білген ұлы
қайраткердің өмір сүрген кезеңдерін тарихи фактілер арқылы талдап, ... ... ... ... мақсаттарды іске асыру үшін ... ... Алты ... ... атанған Әлихан Бөкейхановтың өскен ортасын
негізгі құжаттар арқылы баяндау;
- Әлихан Бөкейхановтың саяси - көзқарастарының ... ... ... ... ... ұлт зиялыларының көзқарастарымен байланыстыра
зерделеу;
- ... ... және ... ... ... ... зерттеулер арқылы ашып көрсету;
- Әлихан Бөкейхановтың қазақ қоғамын құрудағы және ұлттық ... мен ... ... ... ... күн ... ... ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамында ұлттық бірлікті нығайту идеясын
алға тартқан, ұлт-азаттық қозғалысының көсемі Әлихан ... ... ... ... тың деректер тұрғысынан әділ бағасын беру.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Ұлт ... ... ... ... ... Қазақстан тарихында заман шындығымен байланыстыра
зерттелініп отыр. ХХ ғасырдың ... ... ... дәуір өктемдігі
салқынын тигізген бірқатар ғылыми еңбектер жазылынып, оларда бүгінгі ... ... ... атап ... ұлт ... пайда болуы мен
қалыптасу жағдайлары қарастырылды.
Қазақ демократиялық интеллигенциясының XX ғасырдың бас ... ... ... шын ... жаңа ... ... ... басталды. Оған жол ашып берген сол кездегі бүкіл Кеңестер
Одағын қамтыған қайта құру процесі, ... ... ... ... ... қазақ мәдениеті мен ғылымының ... ... ... ... ... ... алынды.
Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде
қалыптасуы мен дамуының стратегиясы» (1992), ... ... ... ... (1999) ... ... тарихи жолымызды зерделеуге,
өткен заманғы тарихи тұлғалардың қызметін дұрыс бағалауға ... ... ... автономизм и Россия» жарық көрген
еңбегінде Бөкейханов көзқарасының Щербина ... ... ... ... ... және ... ... қазақ зиялыларының
көзқарасының мүлдем жаңа сапаға ... ... орыс ... ... ... ... [46,81 б.].
Әлихан Бөкейхановтың қайраткер ретінде қалыптасуының екі ... ... ... жөн. ... ... ... пен теңдікті
жоғары бағалаған ортада өссе, екіншіден XX ғасырдың басында озық ... ... мен ... ықпалы болды. Бастапқы саяси күрес
кезеңінде самодержавиялық ... ... ... ... оған ... ... конституциялық-демократиялық партияның Қазақстанда бөлімін ашуға
ынта білдіргендердің қатарында Әлихан Бөкейханов та болды. ... ... ... ... ... ... еңбектердің
бірі- К.Нурпейісовтың «Алаш һәм алашорда» еңбегінде Әлихан Бөкейхановтың
жетекшілігімен 1917 жылғы 1 ... ... ... ... ... онда Алаш
партиясы құрылып, Ә. ... ... 1917 ... күзі мен
қысында мемлекеттік бостандыққа ... ... ... қарастырылады.
Сонымен қатар бұл еңбекте Әлихан Бөкейхановтың Алашорда ... мен ... ... қарым-қатынас суреттеліп, Алашордалықтардың ақ казактар
және патша генералдарымен бірге Кеңес билігіне қарсы болғандығы баяндалған
[10,62 ... ... ... ... атты еңбегінде большевиктер
партиясы ұсынған бағдарламаның қазақ қоғамын үлкен ... ... ... ... қазақ коммунистерінің орталық биліктің
қолшоқпары ретінде айыпталғаны көрсетілген және ... ... ... ... ... ... қазақтары атынан депутат болып ... [11,57 ... ... ... отаршылдыққа көшпек болған
қазақ шаруаларына тиесілі жер ... ... ... КСРО ... ... құрылған экспедицияны (төрағасы профессор С.П Швецов)
ұйымдастыру идеясының авторы болуымен қатар өзі де ... ... ... жұмысына ат салысқандығы жайлы Әлихан Бөкейхановтың «Шығармалар»
атты ... ... [3,87 ... ... ... ... мен ... зорлыққа қарсы шын
мәніндегі мақсатты, ұлттық әлеуметтік күштерін қамтыған ... ... жылы ... ... ... ... ... Осы жылдың ортасында
Алаш партиясының, ал соңына қарай Түркістан автономиясының (Қоқанда), ... ... ... ... ... ... бұл қозғалыстың нақты
нәтижелері болғанын көрсетті.
XX ғасырдың ... ... өз ... оятуда қазақ интеллигенциясының
шоқ жұлдызының буыны қалыптасты. Олар өз халқын ... ... ... дербес және тәуелсіз жағдайда көруді армандады.
Зерттеу объектісі. XIXғасырдың 90-жылдарының орта тұсынан ... ... ... репрессияға ұшыраған 1937 жылға дейінгі аралықты
қамтиды.
Зерттеудің әдістемесі. Бітіру жұмысын жазу ... ... ... ... әдістер қолданылды: тарихи-типологиялық, тарихи-
жүйелілік, және салыстырмалы, сонымен қатар оқиғаларға синхронды анализ
жасау мен ... ... ... ... ... ... жұмысының хронологиялық ауқымы. Алаш интеллигенциясының
шығармашылық қызметпен айналысқан өкілдері мен ... ... жаңа ... тағдырына байланысты айқындалады. Алаш
интеллигенциясының ... ... ... ... тың ... арқылы
ғасыр басындағы қазақ қоғамдық ойының даму ... мен ... ... бірге, сол ойдың дамуына Бөкейхановтың қосқан үлесі
зерттеледі.
Бітіру жұмысының ... ... ... XX ... ... қазақ ұлт-азаттық қозғалысының басшысы, Алаш партиясының
негізін қалаушы Әлихан ... ... ... және ... жарық көрген еңбектері сондай-ақ ұлы ... ... ... ... ... ... ... талдау жасалынды.
Бітіру жұмысының теориялық және ... ... ... ... ... ... ... келе жатқан Әлихан Бөкейхановтың
қызметі мен шығармашылық мұрасы әртүрлі пікірталаста еленуге тиісті. ... ... ... ... және ғылыми ... ... ... ... одан әрі ... ... ... жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы екі тараудан,
қорытындыдан, ... ... ... ... АЛТЫ ... АРЫСЫ - ӘЛИХАН БӨКЕЙХАНОВ
1.1 Әлихан Бөкейханов - өскен орта.
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы ... ... және ... ... ... аса ... тұлға - Әлихан
Нұрмұхамедұлы Бөкейхан. Оның ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... ретінде қаралып келсе, кейінгі ұрпаққа
қалдырған орасан мол аманат-мұрасы бір кісінің ғұмырындай уақыт шаң басып
жатты. Көрнекті қоғам ...... ... және ... ... съезінің депутаты, Ресейдің І Мемлекеттік думасының және
мұсылман халықтары съезінің депутаты, ІҮ ... ... ... Бюро ... ... ... ... XX ғасыр
басындағы ұлт-азаттық қозғалысының негізін салушы әрі көсемі, халқымыздың
тұңғыш саяси Алаш ... ... және ... ... ... ... ғұлама ғалым – ... ... ... әдебиеттанушы, аудармашы әрі дарынды публицист – міне,
ардақты азаматымыздың халқы үшін соңғы демі біткенше атқарып өткен ... бұл ... ... ... ... Н. ... 1870 жылы кешегі Семей облысы, ... ... ... ... ... бойындағы нөмірі 7-нші ауылда дүниеге
келген. Бұл ... ... ... ... ... қараған Қаратал
совхозының жері (совхозға 1992 жылы Ақтоғай аудандық ... ... ... ... ... ... жергілікті орта мектепке де
беріліп отыр).
Әлихан ата-тегі Шыңғыс ханнан бері келе ... төре ... ... ... ... ... ... қазақтың таққа
отырған соңғы хандарының бірі.
Бөкейханның бес әйелінен он бір ұл ... Он бір ... бірі ... арғы ... ... ... ... Әшімтай, Мырзатай туады.
Мырзатайдан Нұрмұхамед ... ... ... ... аты ... ... ... Нұрмұхамедтен Әлихан, Смахан, Базылхан, Әзіхан, Тәтіхан
деген бес ұл мен ... атты бір қыз ... ... ... зерек, алғыр өскен Әлиханды әкесі 1879 жылы ... ... ... ... ... ... береді. Әзіханұлы Райымжан
ақсақалдың айтуынша, көзі ашық, көкірегі ояу Әлихан ... ... ... ... үш ... бастауыш мектепке өз еркімен ауысып кетеді. Бұл
әрекетін бір келгенінде естіп білген Нұрмұхамед қарсылық білдірмейді, ақ
батасын ... ... ... ... ... ол ... ... жылдық училищесіне түседі. Училищені ойдағыдай ... ... ... ... оған «Бұл ... иесі Қарқаралы үйезі Тоқырауын
болысы сұлтанының баласы, мұсылман, он алты жастағы Нұрмұхамедұлы Әлихан,
Қарқаралы қаласының ... ... ... ... 1879 ... 16
қыркүйегінен 1886 жылдың 16 маусымына ... ... оқу ... тәртіп танытты... Қарқаралы қаласының үш жылдық училищесінде 1886
жылдың маусымында болған соңғы сынақтан ... ... соң, ... ... ... «өте жақсы» деген бағамен бітірді делінген
аттестат алды... Қазақ мектебінде оқып ... ол, ... ... ... алды және бұл ... өз ... шұғылдануына ерікті»
- делінген куәлік береді. Бұл куәлік 16 жастағы Әлиханға ... ... ... ... 1886 жылы ол Омбыға келіп, жергілікті 4 ... ... ... ... ... ... училищесі (ОТУ) 1882 жылы Ресей императорының
жарлығымен ашылған. Училище жаңа салына бастаған Сібір темір жолы ... ... ... ... ... тиіс ... ... талабы айтарлықтай қатаң болған. Біраз балалар ... өте ... ... ... ... 10 жыл ... ... алып
шыққан 70 түлектің (кейінгі жылдары училище құлдырап ... 14% ... 3% - дін ... 59% - қала тұрғындары және 24% шаруа балалары
екен. Ал училищенің ... мен ... ... ... көп ... ... ... 1886 жылы тұңғыш түлектері алдында сөйлеген сөзінен
аңғаруға болады: «Қымбатты ... ... ... ... ... қара жұмыспен айналысуға тура келеді. Бірақ сіздер
оған қобалжымаңыздар, өйткені солай болуға тиіс. ... ... ... жаңа ... ... да, ... жұмысшыға қарағанда,
сіздердің білімдеріңіз әлдеқайда жоғары екенін ... өз ... ... ... Сіздердің ол артықшылықтарыңыз
белгілі ... ... ... ... ... ... ... ақылым – бел
буып еңбек етіңіздер» [2, 87 ... ... ... дәстүрлі сабақтармен қатар, теориялық
механика, көтергіш ... мен ... ... ... ... Ағаш ... ... құрал-сайман жөндейтін шеберхана мен физика-
химия кабинеттерінде күнбе-күн сабақтар өткізілетін. Ал 3 кластан 4 класқа
өтетін жылы ... ... ... және ... шеберханаларына
тәжірибелік жұмыстарға жіберілетін еді.
Мәне, Әлиханның Омбы техникалық училищесіндегі оқуы ... ... ... ... демалыс күндерін ол елінде өткізетін. Ал оқу ... ... ОТУ ... өзінің оқуын жалғастырғысы
келетіндігін, Санкт-Петербордың императорлық Орман институтына ... ... ... ... ... өз тарапынан Қарқаралы уезінің бастығына
«оның (Әлиханның) өте жақсы оқып, үлгілі тәртіп көрсетуіне ... ... оқу ... ... өте ... сол себепті оған оқуға бару ... ... ... ... ... ... - деген
өтініш хат жолдайды. Тағы бір айта ... жай: сол, 1890 жылы ... ... ОТУ ... ... ... фамилиясы Нұрмұхамедұлы емес,
Бөкейхан екендігін білдіреді. Әлихан Бөкейханның кейін лауазым аттары көп
болған. Көп ... ... «Қыр ... «Сын ... «V», ... (К.Степняк), «Туземец», «Арысұлы», «А.Б.», «Қ.Б», «Ғ.Б.» деп ... ... ... ... ... мен ... Мұхамбетқали Жақсалиевтің
айтуына қарағанда, Әлекеңнің Кеңес дәуіріндегі баспа беттерінде жарияланған
мақалаларына қол қойып отырған ... және ... ... тіл.) ... ... ... Келешекте оның тағы басқа жасырын аттары анықталары
анық.
Әлиханның қай ... ... ... ... алғандығын дәл
айту қиын. Омбының техникалық училещесін «техник» мамандығымен ... 1890 жылы ... 14 күні ... етілген аттестат: «Сұлтан Әлихан
Нұрмұхамедұлы» атына толтырылған. Ондағы оқуды жиырма жастағы Әлихан ... мен орыс ... ... ... ... ... ағаш пен металды өңдеу тәсілдері, есептеу мен құрылыс ... ... ... ... салу пәндері мен шеберханалардағы
тәжірибе жұмыстарынан «жақсы» деген бағамен ... ... ... ... ... болуына байланысты босатылған.
1890 жылы шілденің 30 күні Дала генерал-губернаторы канцеляриясынан
Орман институтының профессоры Бородинге жазылған ... және ... ... 200 сом ... алып «қырғыз баласы» - сұлтан
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан Ресей империясының астанасы ... ... ... ... ... ... астанасындағы өткізген жылдары
марксизм «елесінің» Еуропаны ... ... ... ... ... ... ... ірі-ірі кәсіпорындар шоғырланған қалаларында
марксистік ... кең ... жая ... кезеңімен қатар келеді. Бұл
орыс жұмысшы табының сана-сезімі ояна ... кез, ... және ... ... ... мен ... пайда болып, солардың ықпалымен жұмысшы
стачкалары мен студенттік ... бой ... ... ... ... 25 ... 20 жасында келген Әлиханның студенттік күндерін
қалай өткізгендігі жайында Англияның әйгілі ... ...... ... Азияны зерттеу қоғамы» өзінің «Қазақтар 1917 жылға
дейінгі орыстар туралы» атты кітабында «Ә.Бөкейхан жас ... ... ... ... және ... атты ... ... әдеби
топтың мүшесі болды», - деп жазады. Кешегі КСРО Мемлекеттік ... ... ... ... келген бір құжатта «Әлихан
Бөкейхан... Орман институтының студенті болып жүрген ... ... ... белсенді түрде араласып, әрқашан да ... ... ... туралы қызу пікірталастарда ол экономикалық
материализм қағидаларын дес бермей қорғайтын» - ... ... ... ... «Новая жизнь» газеті 1906 жылы «Ә.Бөкейхан 1894 жылы,
Орман институтының 4 курс ... ... ... ... - деп ... [14, 58 б].
Жоғарыда берілген құжат үзінділерінде айтылғандай, Әлихан күнделікті
сабақтарына қоса, студенттердің саяси, әдеби, экономикалық және тағы ... ... ... ... қызу араласып, студенттік толқуларға
қатысады. Осы жылдары Әлиханның саяси көзқарасы қалыптаса ... ... жуық ... ... қол ... ... ескі ... қарым-
қатынастардан әлі арыла қоймаған, рулық, феодалдық күрес-тартыстан көзін
аша алмаған ... ... ... оны ... ... бастайды.
Қараңғылық пен надандық шырмауынан құтыла алмай отырған халқына, ең
алдымен, ... мен ... ... ... анық ... ... ... жоғары елдері санатына қосуды арман қылып, ... ... ... ... өзінің алдына мақсат қылып қояды.
Құжаттардан табылған материалдарға қарағанда, Әлихан ... ... ... ... рет осы ... да – 1937 ... «халық жауы» юолып атылып кеткенге дейін де шыққан жоқ. Орман
институтын ... ... ... ... 1894 жылы Омбы ... қайта
оралады. Әлиханның Омбыдағы жылдары оның көрнекті қоғам, саяси қайраткер
ретінде де, педагоктық, ғалымдық, ... ... ... ... ... ... ол ... патшалық тәртіптің қуғын-сүргінінде көрді,
екі рет заңсыз-сотсыз абақтыда да отырды.
Ол қазақ халқының ... ... ... ... ... жер-суын, қысқасы, әлеуметтік-экономикалық жағдайын жан-жақты
зерттеген санаулы ғалымдардың бірі. ... ... ... экономисі мамандығымен бітіреді де, 1894 жылы Омбы қаласына қайта
оралады. Оралған бойда алдымен ... ... ... ... екі ... уақыт өз мамандығы бойынша дәріс оқиды. 1896 жылдан
бастап Әлекең ғылыми жұмыстарға көңіл бөледі.
«Жер ... ... ... ... экспедициясы
күткендей-ақ Бөкейханның ынтық назарына тап болды», - деп ... ... ... ... ... 1906 жылы. Кейін ... ... ... ... ... бұл ... ... жылдар
аралығында сол кездегі Қазақ өлкесінің Ақмола және ... ... ... ... ... ... бұл экспедицияға дейін Тобыл гүбернісінде
жүргізілген санақ (статистика) жұмыстарына араласып, біраз ... ... ... ... ... ол алғашқыда статистик ретінде
шақырылып, кейін экспедицияның жеке ... ... ... ... істеген.
1.2 Саяси көзқарастарының қалыптасу кезеңдері.
Ә.Н.Бөкейханның саяси, қоғамдық, мемлекеттік қызметтері қай дәрежеде
болды? Соңғы жылдары ... ... ... осы ... ... ... Х.Әбішев, Б.Қойшыбаев және тағы
басқалардың бірталай үлкенді-кішілі мақалалары жарияланды. Ол мақалалар әлі
де ... ... ... ... еуропалық деңгейіндегі саяси-қоғам,
мемлекет қайраткерлерінің ... ... ... Әлихандай алып тұлғаны жан-
жақты таныта алмайды. Оның атқарған ісі, кейінгі ұрпаққа қалдырған ... ұзақ ... бойы ... әрі ... ... қарастыруды талап
ететін мол дүние.
Ағылшын зерттеушілері «Бөкейхан жас күнінде ... ... ... - деп ... - ... ... ол ... студенттік
қозғалыстарға белсенді түрде араласып, әрқашаг да ... ... ... ... қызу ... ол ... материализм
қағидаларын дес бермей қорғайтын», - деп жазды Санкт-Петерборлық «Новая
жизнь» ... [13,62 б.]. Ал, ... ... ... қауіпсіздік
комитетінің мұражайынан алынған құжаттардың бірінде мынадай жолдар бар:
«1894 жылы 4 ... ... ... ... ... қатынасты».
Міне, осы келтірілген мысалдардан Әлиханның студенттік күндерінен-ақ
Ресейдің ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп оның Ресей империясының қоғамдық, мемлекеттік құрылымына
деген, оның ... ... ... ... ... ... ... Санкт-Петербордың Орман институты студенті күндері-ақ қалыптаса
бастаған. ... ... 1894 жылы ... ол ... экономикалық
қағидаларымен қаруланған, саяси астыртын күрестің түрлері мен ... ... ... ... ... күрес-тартыстан белгілі
тәжірибесі бас саяси күрескер ретінде қайта оралады. Омбыға оралған бетте
қаланың ... ... ... ... ... ... тез тіл ... тығыз қарым-қатынаста болады. Астанадағы
қоғам, мемлекет қайраткерлерімен де ... ... ... ... қоғамдық тұрмысына белсене араласады. Студенттік күндері
социализм уағыздарына қызығып, социалистік ... ... өтіп ... Бөкейхан шамамен 1900-1905 жылдары «Халық бостандығы» партиясының
қатарына да өтеді. Өзі осы ... ... ... мен ... ... шағын тобын ұйымдастырады. Омбының социал-
демократиялық бағыт ұстаған ... ... ... вестник», «Степной
пионер» секілді газеттерінде және Санкт-Петерборлық «Сибирские вопросы»,
«Новая жизнь», тағы ... ... ... ... ... ... ... омбылық «Степной пионер» газетінде жарияланған бір
топ саяси ... ол ... ... ... қазақ даласына
Ресейдің түпкір-түпкірінен келімсектердің теңіздей ағылуына дем ... ... ... алғашқылардың бірі болып батыл сынға
алады, ол саясаттың авантюристтік мәнін ... ... ... ... пісіп жетілуіне, кейін белгілі саяси, қоғам, ... әрі ... ... ... ... және көсемі
ретінде танылуына, саяси күрескер ретінде шыңдалуына осы Омбы кезеңінің
орны ерекше ... 1905 ... ... ... ... ... ... түр-сипат ала бастады. Әлихан өізінің 1910 жылы ... ... ... ... ... атты жинаққа кірген
«Қазақтар» ... ... ... қазақ даласында екі саяси ағым
пайда ... Бірі – ... мен ... бет ... ... ... Бұл ... татар, Түркістан медреселерін ... ... ... уағыздады. Екінші бағыт оған қарағанда
жаңа, пантүркілік ... ... ... Батыс өркениетін үлгі тұтты.
Орыс мектептерінен тәлім-тәрбие алған қазақ ... ... ... ... және ... ... осы ... жататын-ды [ 25,83 б.].
Бұл топ саяси ұстамдылық танытып, ... ... ... ... құдыретті Ресей империясына қарсы ашық күрестің әлі ерте ... ... ... ең ... халықтың сана-сезімін оятатын барлық
жағдайды жасау керек деп білді, сол мақсатта ... ... ... ... солшыл саяси партияларымен ымыраға келуге ... ... ... зиялыларының бұл тобы қазақ халқын ұлттық ерекшеліктерін
сақтай отырып, Еуропа мәдениетіне, өркениетіне жеткізуді көздеді.
Мәне, осындай көзқарастағы ... ... 1905 ... ... өткен «жергілікті және қала қайраткерлерінің съезіне ... и ... ... қатынасады. Съезде Ә.Бөкейхан 5 миллионға
жуық қазақ халқының тіл, сайлау, діни және тағы ... ... ... ... ... казахов является свобода в
употреблении родного языка, ... ... в виду ... ... и я ... к ... тех товарищей, которые
просили съезд высказаться за ... ... всех ... в ... ... ... бұл сөзінің үзіндісі «Семипалатинский листок»
газетінің 1905 жылғы 8 желтоқсан күнгі санында басылды [46, 53 ... ... 15 ... ол ... І Мемлекеттік думасына Семей
қазақтары атынан бір ауыздан депутат ... ... ... ... ... ... жұмысын 27 сәуірде бастаған болатын. ... ... ... Дала генерал-губернаторы Галкин өзі
тікелей бұйрық беріп, 1906 жылдың 9 қаңтарында ... ... ... ... ... Әлекеңді Павлодар маңындағы бір орыс
деревнясында «в порядке охраны, как ... ... ... - деген сылтаумен, бес айдан аса уақыт, яғни Мемлекеттік ... ... ... ... ... Әлекеңнің 1916 жылы жарық
көрген «Выборы в ... атты ... оны ... ... ... ... ... съезі өтетіндігін хабарлап,
соған шақырған генерал Корниловтың ... ... ... ... Ал оны ... ... ... Абай Құнанбайұлының өлеңдерінің
қолжазбасы табылған. Әлекеңнің абақтыға жабылғаннан соң, келесі күні ... осы ... құны «5000 сом» ... және оны ... ... ... ... етеді. Міне, осы себеппен Әлихан Бөкейхан
Ресей империясының І Мемлекеттік думасына кеш сайланып, көп кешігіп ... июня ... в Омск для ... в ... член Государственной думы
от киргиз Семипалатинской области ... ... ... собралась на пароход многочисленная группа лиц из русских и
киргиз. Проводы имели самый ... ... - деп ... ... Семей газеті.
«Степной вестник» сообщает, что от ... ... Гос. ... ... лицом получена телеграмма, в которой сообщается, что
г.Букейхан прибыл в Петербург накануне роспуска Гос.Думы, вслед за ... ... в ... в город Выборг», - деп хабарлайды шілденің 26 күні ... ... ... Бұл ... ... сол: ... ... таратылғаннан кейін, патша үкіметінің бұл қылығына наразылық
білдіру мақсатымен, ... аса ... ... ... сол ... ... қаласына жиналады. Сол жиылыстың нәтижесінде пайда
болған «Выбор үндеуіне» 180 ... ... ... Бөкейхан да қолын
қояды. Сол үшін ... ... ... сот ... ... шешімімен» 3 айға Семей түрмесіне ... 1907 ... ... ... бұл ... 1908 ... 21 қаңтарында күшіне енеді.
Сөйтіп, Әлекең ІІ Мемлекеттік думаға сайлану мүмкіндігінен ... ... ... соң 1908 жылы ... жер аударылып, Самар қаласына
қоныс аударуға мәжбүр болады. Әлихан ... ... ... ... ... тұрып, өзінің алуан түрлі жұмыстарымен қатар, саяси
күресін тоқтатпайды. Қаланың беделді ... ... ... ... ... ол 1912 ... 24 қарашасында Самар қаласында өткен
қаланың ... ... ... ... ... мақсатпен болған
жиналысына қатынасады. Ол жиылысқа октябристерден бастап солшылдарға дейін
қатысқан ... ... ... ... Ресей империясының жер
саясатын батыл сынап, ... ... 1914 жылы ... ... ... ... жұмысына келген эсер
партиясының басшыларының бірі және ... ... ... ... ... ... ... жүздеседі. Съезде Әлихан Бөкейхан
«Ресей қазақтарының хал-ақуалы» туралы баяндама жасайды. 1915 ... оны ... ... ... ... құрамына мүше еьіп қабылдайды да, сол ... ... ... ... ... ... ... мәжілісі жұмысына араласады.
Мәжіліске Саратов, Симбмрск, және уфа губернияларының өкілдері ... ... ай ... ... тағы да А.Ф. ... ... Керенскиймен кездесуінің сырына біз төменде ерекше тоқтала
кетерміз. Ал мәжілісте мынадай шешім ... ... үшін ... пайдалану. 2. Меньшевиктермен бірігу... 5. Кадеттердің ҮІ
бүкілресейлік дайындық жұмысына кірісу. ... осы ҮІ ... ... ... ... тобының аса көректі басшыларының
бірі ретінде танылып, кадет партиясының Орталық Комитетіне ... ... ... А.Ф. ... ... сырына қайта
оралайық. 1917 жылғы Ақпан төңкерісі, Романовтар әулеті өкілінің тақтан бас
тартуы және соған байланысты шымшытырық оқиғалардың ... әлі ... ... ... жоқ. І,ІІ,ІІІ және ІҮ Мемлекеттік ... ... ... ... ... тағы басқа «земгорсоюз», «союз
союзов» сияқты түрлі одақтар ... және ... ... ... бар орыстың масон ұйымы туралы ... ... ... қасы.
Дегенмен де, батыстың кейбір ... осы ... ... ... ... мен оны құраудағы масондардың атқарған ролі туралы терең
зерттеу жұмыстары ... ... ... масон қозғалысына ... ... ... ... ... ... көптеп жарық көруде.
Кейбір сол зерттеулер мен естеліктер Ресейде қайта жарық ... ... жылы ... «ТЕРРА» баспасынан шыққан Б.И.Николаевскийдің
дайындауымен, орыс масон ұйымының ... ... ... ... масоны и революция» атты кітабының қосымшасында мынадай
жолдар кездеседі: «... большинство членов Верховного Совета ... ... ... ... ... не спосабны были противостоять авторитету
Керенского и заставить его обратиться к ... с ... ... ... ... ... из ... Керенский же, связав себя
обещанием перед французскими «братьями» не бросать их в ... был не ... ... эту ... Все это облегчило большевикам проведение
вооруженного восстания под ... ... ... ... ... ... ... масон ұйымының «көмегімен»
енгендігін болжау қиын ... Ал, ... ... ... ... ... атты ... Керенскийдің алдымен, Анкт-Петерборлық
«Темірқазық» масон ұйымының ... ... ... сол ... бірі ... ... ... дәлелдейді.
Б.И.Николаевскийдің кітабында «Темірқазық» ұйымының ... бірі ... ... ... дегеннің естеліктері берілген. Естеліктерінде Д.Бебутов
былай дейді: «...почти на глазах Столыпина и его многочисленной охраны, при
всех строгаятх ... ... было ... по всем ... ... ... масонство. Масоны устраивали ложи (масондық ложа немесе
ұйым) в двух столицах, а правительство со ... ... не ... проявили большую деяиельность. Были приняты вновь депутаты: Пергамент,
Букейхан(ов), Караулов, Розанов, Головин, князь Максудов, генерал Субботин,
доктор ... ... ... орыс масон ... оның ... досы және ... ... ... бірге қатынасқан әріптесі – Лев ... ... ... «Я уже ... что наша ложа ... насчитывала 16 членов.
Назову их. ... ее ... ... Степанов, член Думы,
кажется, горный инженер, член партии к.д. Братья: Н.К.Волков, член ... ... ... ... ... к.д., ... член Думы,
известный специалист по рыбоводству, ... ... ... ... к.д., ... ... Сергей Порфириевич, до
ссылки народоволец, позже с.р.» ... ... Л.К. ... ... ... ... ... мен С.П.Швецов есімдері ... ... ... - ... ... жылдары оқыған
Санкт-Петербордың Императорлық Орман институтында ... ... ... - ... ... 1903 жылы Сібір темір жолы маңында жүргізілген
зерттеу жұмыстарын атқарған. Бұл ... ... ... орыс масон
ұйымына мүше болғандығын көруге болады.
Ә.Н.Бөкейханның 1908-1915 жылдар аралығында мысалда айтылған Самар
қаласында тұрғандығын ... және оның ... ... рет келген
А.Ф.Керенскиймен осы жылдардың ішінде ... еске ... осы ... ірі ... ... ... сыры өзінен-өзі
айқындалады. Масон ұйымының самарлық тобын құрмақ болған ... ... ... ... ... ... шақыруы – екеуінің бірден-бір
сыры. Әйтпесе, «үш қайнаса ... ... екі ... ... ... ... ұйымының мәселелерінен басқа қандай көкейкесті
мәселе қосуы мүмкін еді? Ә.Н.Бөкейханның 1917 жылы ... ... ... комиссар болып тағайындалуы да кадет партиясының ұйғарымы емес,
масондардың тапсырмасы екендігі күмән келтірмесе керек. Ал, Әлекеңнің 1917
жылы ... ... ... ... және ... ... ... масондық сертінен бас тартуымен пара-пар болатын. Бас тартуының себеп-
салдары көп. Көп себептің бірі және аса ...... ... отырған масондардың қазақ халқына автономия беруден бас тартуы еді.
1916 жылы Әлихан Бөкейхан Самардан жер ... ... ... ... ... ... рұқсат берілмейді. Орынборға келе сала,
қаланың қоғамдық, саяси өміріне кірісіп кетеді.
2 КӨРНЕКТІ ҚОҒАМ ЖӘНЕ МЕМЛЕКЕТ ... ... ... Ә. ... ... үкіметтің Торғай облыстық комиссары
Патшалық биліктің орнына келген Уақытша үкімет бүкіл империя көлемінде
өрлеу алған ұлт-азаттық қозғалысты толық мойындамаса да, ... ... ... ... болған еді. Жаңа үкіметтің қызметіндегі мұндай
саяси бағыт қазақ облыстарын ... ... де ... ... Ақпан
революциясы жеңгеннен кейінгі уақытта жергілікті басқаруда, ел өмірін жаңа
мазмұнда ұйымдастыруда азын-аулақ ... бола ... ... ... ... ... ескі ... губернаторлық, уездік, болыстық және
ауылнайлық басқару жүйелері ... ... ... ... ... Уақытша
үкіметтің облыстық және уездік, болыстық және ... ... ... және ... атқару орындары қалыптаса бастайды. ... ... ... ... қосымша облыстық азық-түлік комитеті, жер комитеті
және басқа осы сияқты ... ... ... жылы 16 наурызда батыс майдан штабы жанындағы земскі және ... ... ... ... ... ... ... жерден
Петроградқа шақырылып, 20 наурыз күні Торғай облыстық комиссары қызметіне
тағайындалады. Дәл сол күні ... ... ... ... ол:
«Торғай облысына комиссар болып бекітілдім, 23-не шығайын деп тұрмын.
Жұртқа естіртіп: ... ... деп ... [14,93 б.].
Бірақ Ә. Бөкейханов 23 наурызда Орынборға ... кете ... ол жаңа ... ... ... ... съезіне осы партияның
орталық комитетінің мүшесі ретінде шақырылған еді. Ә.Бөкейханов съезге
қатынасып, 26 ... күні сөз ... Ол ... ... ... деп
жазды: «Мұжықтарға деп кескен, әлі мұжық ... ... ... ... ұзын ... ... ... барон Медем, Варун Секрет
секілділерге берілген жерлер қашан Учредительное собрание дала облыстарының
һәм ... жер ... ... ... бұрынғы иелерінде
қайтарылуы керек деп Ғалихан кадет съезіне кеше доклад қылды. ... ... ... ... орнына келтіру қамына кірісерге деп комиссияға
тапсырды.
Сабыр етіп, шыдай тұрыңдар. Жаңа ... ... ... ... ... [16,56 ... ... жаңа қызметке бекітілгеннен ... ... сөзі ... Ал оның ... ... ... комиссия жұмысына
біз алда өз ретіне қарай тағы ораламыз. Сәуір айының басында ... ... ... үшін 9 адамнан тұрған Түркістан Комитетін құрады. ... Ә. ... та ... еді. Бірақ ол облыс комиссары қызметінен
қолы босап, Түркістан комитеті ісіне араласа алған емес.
Ә.Бөкейханов Торғай облысының сол ... ... ... ... ... соңғы күндері жетеді де, сәуірдің 2-нен бастап облыстық
қазақ съезіне облыстық комиссар дәрежесінде ... Осы ... ... ... міндетіне қысқаша тоқтала кету артық емес. Ол
туралы Министрлер Кабинетінің төрағасы князь ... ... ... 15 ... ... № 1293/М ... мынадай деп
көрсетіледі: « 1. Губернский Комиссар является носителем власти Временного
Правительства в губернии и ему ... все ... и ... ... на ... за ... – отпавших вследствие
проишедших в государственном ... ... [46,90 ... ескі ... ... бөлу ... Қазақстан жері алты
облыстан тұрғандығын, соның ішіндегі Торғай облысы ... ... ... және ... ... ірі ... ... ескерсек,
Уақытша үкіметтің облыстық комиссары қызметі деңгейін аңғару қиынға
түспейді. Бұған қосымша, ... елі ... ... құрамына енгеннен бергі
уақытта оның ... ... ... ... ... губерниялық,
облыстық деңгейді қойғанда, тіптен уезд ... ... ... ... ... ... жүйесінде қазақтар болыстық
басқарудан жоғарғы қызметті иемденуге тиісті емес еді. Бұл ... ... ескі ... ... ... ... Уақытша үкімет жағдайында
облыстық басшылыққа ... ... ... болатын.
Жоғарыда аталған жеделхатында үкімет төрағасы князь Львов, сондай-ақ
облыстық ... ... ... ... ... ... таңдау және оны Ішкі істер министрлігіне ... ... ... жағдайда оған көмекшілер тағайындау, уездік комиссарлар арқылы
болыстық комитеттер жұмысын ... және ... ... ... ... Осы және басқа құжаттардан облыстық комиссардың басқа ... ... ... де байқауға болар еді. ... ... ... комиссардың қызметін бақылай алғанымен, бірақ оның
нұсқаулары мен шараларына араласу, ... ... ... бере ... құқы жоқ ... ... сәуірде облыстағы жағдаймен танысып, ... оның ... ... көп ... тұрғандығы түсінікті, бірақ,
дегенмен, солардың ... ол үшін ең ... ... екі бағыттағы жұмысты
бөліп айтуға болар еді. ... ... ... деңгейдегі үкіметтік
басқару орындарының қалыптасу процесінің аяқталуын тездету және, ... ... ... ... ... ... солар арқылы облыста
тұрақты мемлекеттік басқару жүйесін қалыптастыру еді. Бұл ... ... 20-28 ... ... Орынборда өткен Торғай облыстық орыс және
қазақ біріккен съезінің жағымды рөл ... атап ... ... ... ... жасауда екі жұртқа бірдей қолайлы принціптерді бекітіп,
ең ауыр мәселе – жер туралы сәуір басындағы ... ... ... қаулығы
тоқтайды. Ал ақпан төңкерісінен кейінгі ... ... ... ... ... ... ... Торғай облысынан көшсе, қазынадан
көмек ақша ... ... ... ... қабылдайды.
Съезд Торғай облыстық атқару комитетін сайлап, оның төралағына
заңгер Ткачеконы, оған ... С. ... ... ... А. ... ... және Н.Бегімбетовты бекітеді. Съезде
облыс көлемінде ескі ... ... және ... ... мекемелерін
жойып, оларды сол дәрежедегі атқару комитеттерімен ауыстыру туралы шешім
қабылданады.
Ә. Бөкейхановтың тікелей ... ... бұл ... ... ... маңызы бар тағы да мынадай екі шешім қабылданған еді. Олар
«атқаратын жұмысы жоқ болғандықтан ... ... ... оның ... және одан ... буындарын жою» және
«қызметін ... ... ... ... ... бастықтары
(крестьянские начальники) мекемелерін тарату» жөнінде қабылданған қаулылар
болатын. Бұл қаулылардың құндылығы ... ... ... өтер ... ... комиссар атына орталық үкіметтен аталған мекемелерді қажеттілігіне
сай қалдыра тұру ... ... ... ... ... ... Ішкі істер министрі леонтьевке ...... ... және ... ... ... бастықтары соғыс жылдары
өздерінің тікелей ... ... ... үшін мал ... алу ... ... ... бұлардың лауызымының өзіне бастықтарын түгелдей
қызметтерінен босатуға рұқсат беруіңізді өтінемін. Олардың ... ... ... ... ... орындарына және
соттарға жүктеліп, іске ешқандай да нұқсан келмейтін болады» деп негіздеді
[3,66 б.].
Ә. Бөкейхановтың қызметке ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, ол 5 сәуірде ішкі істер
министрі Щепкиннің ... ... ... ... бекіту туралы
ұсынысына байланысты, бұл қызметке ... ... ... ... Нақ сол күні Петроградтан облыстық комиссардың
Торғай уездік комиссары етіп ... ... ... ... ... ... ... туралы хабар жетеді. Шамамен, осы мезгілде
Ырғыз уездік комиссары болып Тобыл округтік сотының мүшесі ... ... Ал өзі ... қызметімен бір мезгілде Ақтөбе уездік комиссары
болып тағайындалады. Облыстық комиссар өзіне ... ... ... ... ... ... ... кеңсесінде ерекше тапсырмалар
чиновнигі қызметін Есен Тұрмұхамедов және Абдул-Хамид Жолдыбаев ... ... ... қызметке Сағындық Досжанов та тартылған еді.
Ә.Бөкейханов комиссарлық қызмет атқара жүріп өзінің артынан ерген,
әсіресе ... ... ... ... ... ... жастар
алдындағы борышын ұмытқан емес. Мәселен, оның бұйрығы бойынша Киевтегі
бұратана бөлімінің бұрынғы ... ... ... ... ... орынбасары, Минскіде бұратана бөлімінің бұрынғы хатшысы Елдес
Омаров Торғай уезі 2 ... ... ... ... ... ... ... да бір факті келтіре кетелік. Облыстық комиссар 1917 жылы 5
тамызда Орынбор округтік ... ... ... ... ... ... ... мынадай мінездеме береді: «...Гр.
Беримжанов по окончании реального училища в этом году по ... ... на ... в Киев для ... киргизских рабочих на родину, при этом
оказался весьма способным и работающим не за ... а за ... По ... как ... моих ... ... ... народник в духе народников 70-х годов. Надеюсь, что гр. ... мою ... и ... ... переводчиком Оренбургского Окружного
Суда» [47,51 б.].
Мемлекеттік басқарудағы осындай өзгерістермен бір мезгілде ескі
билік тұсында өз ... ... ... мен ... жол ... ... ... аластау, айырқа тарту процесі де жүріп
жатқандығын айтып өткен жөн. Ә. Бөкейханов ішкі істер ... ... № 350 ... 1917 ... 4 ... ... ... Эварсманның, вице губернатор Обухлвтың, аға кеңесші Агаповтың,
Шаруа ... ... ... ... ... Ткаченко,
Полуднев, Тарасенко, Данковцев, Прокоповтың, ... ... ... хабарлайды.
Комиссарлық қызметке кіріскеннен кейінгі уақытта Ә.Бөкейхановты
қатты алаңдатқан мәселе, ... ... ... ... ... ... облыстық, болыстық және уездік комитеттерді құру ісі болды.
Деректердің көрсетуіне ... ... ... ескі ... жаңа ... жатқан азаматтық комитеттердің жұмысына түрлі
кедергілер жасап, ... ... ... ... ... үкімет
орындарының кеңсе мен іс қағаздарын жаңа ұйымдасқан комитеттерге өткізу
жөніндегі нұсқауларын ... бас ... ... ... жайлар Ақтөбе
уезінде Бөрілі, Тоқан, Қобды, Аралтөбе және басқа болыстарда болған еді.
Ә. Бөкейханов өзінің № 591, 594, 665 және 670-бұйырықтарымен ... ... тез ... ... із ... жаңа ... ... нұсқау беріп, олардың істерін бұдан бұрынғы жарлықтарды
орындамағаны үшін сотқа ... ... ... ... және ... ... ... өкілдерін ел арасына комитет жұмысын
ұйымдастыруға жіберіп, қайсыбір ... ... ... ... ... ... байқау қиын емес. Ол ... ... ... ... ... комитеттер құру жөніндегі
облыстық съездің шешімін көлденең тартып: «Бұл съезд қаулысы – ... ... ... Жұрт жөн ... өзі ... қояр еді. Ескі болыс, би,
ауылнайлар мұны қылмай отыр. Енді бұл іске жоғарғы хакім кріспек. Қазақтың
жұртын ... ... ... өз ... өзі кетірмек болып тұр»,- деп,
жаңа құрылып жатқан комитеттердің қызметіне ескі ... ... ... ... мынаны айтады: «Жаңа үкіметтің қолынан келмес, қолынан
келсе момынды атқамінерлердің жеуінен тияр.
Бұрынғы болыс, би, ауылнай, бұларға баташы болған ... ... ... ... ... шығарып, елді ... ... жүр. ... көздегені – тағы комитет адамы болып, момынды жеп,
мал табу. Бұл бола қояр ма екен?». [50,37 ... Ә. ... осы ... ... ... ... ... халықты ғана емес, ел ішіндегі ... ... ... ... ... шақыру орын алды және оның
бұл айқындамасы сол кездегі ағартушылық көзқарасынан туындап жатқаны анық,
«Қазақ-ау! Оян! – деп ... ол. – ... көші ... ... ... ... ... көші отырып, бостандық, ... ... ... ... басқанда, мүйізге ұрған сиырдай шыр айналып, кейін
қайтып, көрші жұртқа балаңды ... ... құл ... ... ... ... баласы қылып жүрме!» «Қазақ жұрты, - деп ... ол ... ... - адам ... ... ... мұжық көршімен шаруа
таластырып, тарқы ... ... ... ... жұрттың пайдасын
қуған, жұрттың қамын ойлаған азаматты сайлаған оң» [15,37 б.].
Комитеттер майлау ісінде ғана ... ... ... ... ... ұйымдастыруда да ол осы айқындаманы ұстанды, елді бұл зәру ... әділ ... ... «Біздің қазақ жұртына айтатын тілегіміз, - деп
жазды ол, - биге ... биді ... ... Әділ ... жұрт
болмақ емес. Таза би партияда да жоқ болады. Партия биі әділ болмайды.
Англия биі дегенде, жер үстіндегі адам ... ... асын ... ... биі бір ... ... ... әділ болады, адамнан
қорықпайды.
Партия ... ... ... биде не ... не ... не
ерлік болады. Бұл бір қоянша алақтаған сорлы да. Мұның алдында әділ билік
қайтіп болады...
Шариғатта қисық билік ... ... орны ... деген. Осы билерді
біздің қажы ... ... ... алып жүр. Бұл ... ... ... ... тұрғанда қазақтың ескі, күні өткен
әдет-ғұрпымен, салт-дәстүрімен мүмкіндігі болғанша күрес жүргізгенін
байқаймыз. ... ... ... ... бірі әйел теңдігі болатын.
Құжаттық материалдар комиссардың неке ... жиі ... ... ... жеке бас ... ... шараларды іске асырып
отырғандығын көрсетеді. «Дүнияда адам баласы ... ... ... ... бірі - ... бірі махаббат. Қалқаман мен Мамырдың жалынғаны махаббат
емес пе еді.. Сүйіскен екі ... ... ... ... ... деп ... ... адамды байлағанды шариғат пен моллаға уақыт қала ма?» деп
білген қайраткерлердің жесір дауы, ... ... әйел ... ... әрине, таңданыс тудырмаса керек.
1917 жылғы 13 маусымдағы № 557 жарлығында облыстық комиссар № ... ... ... Нұрпейісовтың Ақілгек деген әйелі қашып кетіпті.
Әйелдің басы еркін, қалаған адамына ... шыға ... ... ... ... Мұқаш Нұрпейісовке қалыңмалын толық қайтаруы керек, сондай-ақ
алғашқы күйеуі әйелдің мүлкін беретін ... ... ... ... Жамила Имашқызы, Мәрия
Сүлейменқызы тағдырына байланысты ... ... ... ... бас ... алып ... ... Бөкейхановтың комиссарлық қызметте жүргенде ден қойған істерінің
бірі қазақ арасындағы ұрлыққа қарсы күрес еді. Ол «тіршілік-ғұмыр ... ... ... Кім ... ... ... ... ізденсе,
бірігіп, тізе қосып, әдіс қылса ғұмыр бәйгесі ... ... ақ ... ... ашып ... ... жалпая берсе, мұнан түк өнбейді»,
сондықтан етектен алып, балтырдан тартқан ескі жаман әдеттерден ... ... жаңа ... жаңа ... лайық іс-әрекеттерге бой алдыруға
шақырады. Сондай «тәмәм қазақ ... зор ... ... ұят» ... бірі ұрлық екендігін, «кедей тамақ асыраймын деп, ақылсыз жас
атымды ... деп, ... ... кек ... деп ұрлық» жасайтындығын,
бірақ «ұрлықтан атақ та, кәсіп те, кек те ... ... ... ау деп, бата ... әдіс ... ұрлық бұрынғы отқа табынған атамыздың
дінінен мықты емес , ... ... - деп, бұл ... ... ... ... ғана нәтиже шығатынына көпті иландыруға тырысты [42,67 б.].
1917 жылғы 15 маусымдағы № 907 ... Ә. ... ... ... бастығына «Бестамақ болысының қазағы Абдулла Аймағамбетовтың
шағымына қарағанда, осы ... ... ... ... ... ... ... ұрлап әкеткен. Ат ұрлаушыны ұстауға тез ... ... ... ... Егер Нұрманов қолға түссе, оны заңға сәйкес
жазалау қажет» деп нұсқау береді [19,25 б.].
Осы ... ... ол ... ... және ... ... мал ... және басқа әділетсіздіктерге байланысты береді.
Әрине, бұл уақытта әйел теңдігіне, ел ... ... ... ... ... ... сипат алып, жүйелі мемлекеттік шараға
айнала қоймағандығы мәлім. Оған ... бұл ... ... да ... жоқ еді. Дегенмен, облыстық комиссардың бұл бағытта жасаған алғашқы
қадамдары, сөзсіз, үлкен қоғамдық ... ... ... ... Ә.Бөкейханов пен М.Тынышбаев Уақытша ... ... ... ... ... көтерілісін басуға
қатысты деген пікір бар. Бұл жалған пікірді ... ... ... болатын. Олар өздерінің белгілі «еңбегінде»: «Букейханов ... ... ... в Тургайской области, Тынышпаев организовал
совместно с Шкапским погромное ... ... ... масс ... ... деп жазған болатын [45,37 б.].
Бұл, әрине, ешқандай да сын көтермейтін, фактілік негізі жоқ, ... ... ... ... оған елеп, көңіл аудармауға да болар еді,
дегенмен, көңілдегі күдікті сейілту үшін ... ... ... Біріншіден, біз жоғарыда бұл мәселеге арналған ... 16 ... ... кейінгі уақытта Ә.Бөкейхановтың Мемлекеттік дума
арқылы жүргізген жұмысы туралы жаздық. Ақпан ... ... ... билігі орнағаннан кейін бұл мәселе қайтадан ... сол ... ... ... және ішкі ... министрі Штюрмердің 25 маусым
жарлығын Мемлекеттік Думаның қолдауын алмастан, өз еркімен ... ... деп ... арнайы құрылған комиссияның тексерілуіне беріледі.
Мұндай хабарды жария ... ... ... ... «Речь» газеті
еді.Сөйтіп, жаңа билік ... 16 ... ... мәселесіне қайтадан
қозғау салынады. Оған Ә.Бөкейхановтың үкімет ішіндегі кадеттердің өкілдері
арқылы жүргізген әрекеті себепші болғандығына ... ... ... 1917 жылы ... ... ... күндері облыстық комиссар
Ә.Бөкейхановтың бастауымен Торғай ... осы ... ... ... ... ... байланысты мәселе талқыланады. Ол жөнінде «Қазақ»
газеті мынадай хабар жариялайды: ... – 25 ... ... ... ... оқиғаларды қазақ болып кеңесуге, халық арасын ... ... ... ... ... ... ... жиналып,
сөйлесіп, жаңа арада Торғай уезіндегі арғын-қыпшақ ... ... ... ... ... ... облысындағы әскер қайтарылды» [20,39 б.].
Үшіншіден, «Қазақтың» бұл хабарында берілген фактілерге толық сенуге
болады, өйткені осы ... ... ала оның ... ... ... іске асырылғандығын байқаймыз. Мәселен, Ә.Бөкейханов 1917 ... ... ... ... ... ... берген №5245 нұсқауында
былай деп жазды: «Амангельды и ... дали мне ... в том, ... ... ... ... и ... меры к исполнению
этого решения и к мирной ликвидации дел ... ... ... ... ... со своей стороны оставить Абдулгафара и Амангельду ... ... ... Вам для ... и ... [50,11 ... осы ... құжаттардан Ә.Бөкейхановтың мәселені
асқындырмай, өз жолымен, ақсақалдардың кеңесіне сала отырып, бейбіт ... ... ... қиын ... ... кеңесі, белгілі дәрежеде, оған дейін
қарама-қарсы айқындамада тұрған интеллигенция өкілдерін біріктіруші рөл
атқарды деп те ... ... Оған ... ... да ... ... мынадай
фактіні келтірейік. «Қазақ» газеті 11 маусым ... ... ... ... ... жәрдем беруші қазақ зиялыларының тізімін ... пен ... ... бұл үлкен тізімнің ішінде Әбдіғапар
Жанбосынов пен Аманкелді Иманов та бар еді.
Сонымен Әлихан өз кезеңіндегі ... пен ... ... ... айналысқан қайраткер.
2.2 Уақытша үкіметтің жер саясаты және Әлихан Бөкейханов.
Қазақ демократиялық интеллигенциясы үшін әр уақытта ең ... – жер ... ... ... ... оның мұрагері болған Уақытша
үкімет, ең соңында Кеңес үкіметі мен ... ... ... ... ... ... ... жүріп отырған күрес, арбасулардың түп-
тамыры, қайнар көзі осы жер мәселесі еді. ХХ ... ... ... ... ... елі үшін қоғамдық маңызын ғылыми тұрғыдан өз ... және ... ... ... қайраткер, ғалым, әрине, Әлихан
Нұрмұхамедұлы Бөкейханов еді. Уақытша үкіметтің Торғай облыстық комиссары
қызметінде ... де ол үшін жер ... ең ... ... ... қала
берді. Олай болса, Ә.Бөкейханов бұл кезеңде жер ... ... ... оны ... ... жолдарын ұсынды? Енді осы сауалға жауап ... ... ... ... билік екендігін, ал ... ... ... ... ... ... тікелей мұрагері
болғандығын, әсіресе жер саясаты анық ... ... ... ... ... ... ... ол екі бірдей оттың ортасында қалды. Бір жағынан,
үкімет соғыс жағдайында әскерді және ішкі ... ... ету үшін ... ... аз да ... ... болса, екінші жағынан, ол орыс буржуазиясы мен билеуші топтарының
үкіметі бола отырып, жер мәселесін ... ... ... шешуді
Құрылтай жиналысына қалдырды. Министрлер Кеңесінің төрағасы князь Львов
1917 жылғы 15 ... ... ... ... №72228 жарлығында
«шаруаларға өздеріне тиесілі жерге егін салуға кедергі жасалынбасын, жерге
байланысты ... ... өз ... ... ... елді ... ... етуге қажет жағдай қалыптастырылсын» деп көрсетіп, ... ... ... шешіп отыру үшін болыстық және уездік комитеттер
жанынан егіншілер мен жер ... ... ... ... ... Бұған қосымша Егіншілік министрлігі «жер аз,
яки жерсіз ... жер ... егін егу үшін бос ... ... жерге
мұқтаж шаруалар биылша пайдалансын» деген нұсқау ... Бұл ... ... ... бір ... таптық наразылығының
бәсеңдеуіне ықпалын ... ... ... ... аз да ... жағдай туғызған еді.
Мұндай шаралардың 1916 жылғы көтерілістен кейін қазақ облыстарындағы
ұлтаралық шиеленісті бәсеңдету мақсатында да ... ... ... 3 ... ... ... ... Волков Ақмола,
Семей, Орал, Торғай, ... ... және ... ... переселен
мекемелеріне 1038-нөмірлі жеделхат жіберіп, онда жер ... ... ... ... ... пайдасында тұрған жерлерден екі ... ... ... ... ғана ... жер ... ... осындай ауыр шағында қазақтың мал ... ... үшін ... ... бұл ... дейін мұжық орнамаған һәм жазылмаған
учаскелер қазақ ауылдық қоғамдарының пайдалануына биылша тегін берілсін»
деп көрсетілген еді [43,119 ... ... ... ... ... ... шешімді
белгілі дәрежеде, Ә.Бөкейхановтың тура осы ... ... ... съезінде сөйлеуі және оның ұсынысы бойынша бұл мәселені ... ... ... құрылған комиссияның жұмыс нәтижесі есебінде
қарауға болады. Бірақ бұл үкімет нұсқауының іске асуы, әрине, өте қиын ... ... біз ... ... тоқталмақпыз.
Осымен бір мезгілде Егіншілік министрлігі жанынан жер мәселесін
Құрылтай жиналысына дайындайтын ... ... ... оның ... ІҮ Мемлекеттік дума мүшесі, «Русские ведомости» ... ... А.С. ... ... Өз ... комиссиясы бұл мәселені түбегейлі шешу үшін империя
көлемінде жер комитеттері жүйесін құру ... ... ... ... ... ... басында Уақытша үкімет бекітеді.
Сөйтіп, мамыр айында ... ... ... ... да жер комитеттерін сайлау науқаны басталып кетті. Бұл ... аса ... ... шара ... ... Уақытша үкімет Құрылтай
жиналысына ұсынбақ болған жер реформасына байлагысты ... ... ... ... бұл ... ... өз мүдделерін
қоя білуі мен оны өткізе алуына көп тәуелді еді. ... ... ... ... жер ... құру ... ... осы
тұрғыдан қабылдады. «Қазақ» газеті сәуір айынан ... ... ... ... ... ... оларды құру жолдары мен тәртібін
түсіндіруді ... ... ... ... бастайды. Ал оның 1917
жылғы 24 маусымдағы санында 1 шілдеден бастап ... ... ... ауыл ... ... байланысты бір топ қазақ ... ... ... алу ... атты үндеуі жарияланады Ә. Бөкейханов,
А.Байтұрсынов, ... ... ... ... және ... қол ... бұл ... ең алдымен халыққа
жүргелі тұрған санақтың мән-жайын түсіндіруді көздеді. «Бұрын ... ... ... ... еді» деп ... ...... мол, егінді
көп саламыз десек, жерден айрыламыз ғой» деп қорқатын еді. «Малымызды көп
көрсетсек, алым-шығын көп түседі» деп ... еді. Адам ... ... ... адам ... алады, бізден солдат алғалы жүрмесін» деп
сезіктенетін еді. Қысқасы, қазақ ескі ... ... да, ... ... сенбейтін еді. Онысының қисыны да бар еді», - деген ойды білдіріп,
одан ары заманның өзгергенін, ендігі жағдайда ... ... ... ... айтып, оның нақты және дәрежелі себептерін келтіреді
[51,77 б.].
Ал осы уақытта Уақытша үкіметтің жергілікті ... жер ... ... еді? Бұл ... ең алдымен көзге ұратын жағдай – Уақытша
үкіметтің қазақ облыстарындағы жер ... ескі ... ... де ... өзгертуге құлықсыздық танытқандығы. Анығырақ айтқанда, ол
бұл ... ... ... ... еді. Мұны неден байқауға болады?
1) Уақытша үкімет ... ... ... ... ... ... ... бола отырып, революциядан кейінгі уақытта өткен
облыстық қазақ съездерінің ішкі Ресейден орыс ... ... ... ... шек қою, переселен мекемелерін жою, сөйтіп, жер ... бір ... ... туралы өтініштеріне құлақ аспады. Мәселен, мамыр
айының орта тұсына қарай облыстық комиссарлар атына жарлық ... ... ... ... ... ... ... общественные организации,
что в целях удовлетворения разнообразных нужд переселение и поддерживания
неокрепших переселенческих ... ... ... ... ... ... переселенческой организации и безостановочная ее
деятельность. Все отпускаемые сметы и ... для ... ... ... ... по ... исключительно через заведывающими районами,
которые ответствуют за правильное их расходование...
За ... ... ... ... ... ... ... Гедымин» [12,97 б.].
Мұндай сипаттағы саясатты жүргізудегі мақсат ... ... ... шет аймақтардағы отарлау ... қол ... ... ... ... сол ... империялық үстемдіктің жаңа
түрін қамтамасыз ету еді. Осы мүддені көздеген орталық Переселен басқармасы
1917 жылы 29 ... № 11 ... ... ... ... ... ... жаңа қалыптасқан жағдайға ... тез ... ... үшін дайындалған учаскелердің көлемі мен ... ... ... іске ... ... Осы нұсқауды ... ... ... облыстық переселен мекемелері қызметкерлерінің
жиналысында мынадай шешімдер қабылдады:
«І. Әлі де пайдалынылмай жатқан жер қорларын түгел ... ... ... учаскелерді қайта қарау үшін барлық шағын ... ... ... Жер ... ... ... үшін бұратаналарды да, ескі ... да және жаңа ... да ... ... ... [37,64 ... ... бұл құжаттан жер мәселесінде патша үкіметі
ұстанған негізгі екі бағыт өз ... ... ... біріншіден, сол
бұрынғыдай қоныс аударушыларды орналастыратын жер қорларын ... сол ... ... ... үшін қазақтарды жаппай ... 1917 жылы ... ... ... ... ... ... облыстық
қазақ съезі 1916 жылғы көтерілістің себеп-салдары ... ... ... ... ... себеп болған Велецкий басқарған облыстық
переселен мекемесінің «қазақ халқын жақсы жерден махрум» қалдыруды көздеген
қаскүнем саясаты екендігі ... ... ... ... Төрағасы мен
егіншілік министріне Велецкийдің ісін ... өзін ... ... Ал бұл ... ... мырза Орынбор губерниялық Мемлекеттік мүлік
мекемесін ... ... осы ... ... патша чиновниктерінің жаңа билік тұсындағы
отаршыл іс-әрекетін баяндайтын фактілерді басқа облыстардан да ... ... ... ... ... ... ... сақтап қалудағы
тағы бір мақсаты ақпан революциясынан кейінгі ... жаңа ... ... ... ... кейін ішкі Ресейге қайта көшу ... бас ... ... ... жол бермеу еді. Егіншілік министрлігі
мен ... ... 1917 жылы ... ... билік орындарына
жолдаған № 367 ресми хатында «Оралдың арғы ... ... ... ... арасында соңғы кезде отанына қайтып тез арада помещиктер
жерін бөліске салу ... ... ... ... ... ... жаңа жерде жинаған мүліктерін жаппай сатып, салған
егіндік жерлерін, пішенін ... ... ... ... ... салу
үшін асығыс қайтуда» деп көрсетіп, бұл қозғалысты өріс ... ... ... іске ... ... ішкі ... қайтармау шараларын 1917 жылы маусым
айында өткен Жетісу облыстық орыс ... ... де ... ... ... ... переселен мекемесінің бастығы Гончаревский орыс
шаруалары кейін Ресейге қайта көшіп помещиктік, ... ... ... ... бөліске салған күннің өзінде Жетісудағыдай құнарлы жер
үлесі оларға тимейтіндігін жан-жақты негіздей ... ... ... шешудің мынадай жолын ұсынады: «Орыс селоларының мұқтажын өтеуді
бірінші кезекке қоя ... ... ... пен ... жарамды егіс
жерлерді мен шабындықтарынан кесіп әперу керек. Бұл ... жер ... ... жер Құрылтай жиналысына дейін-ақ бөлініп берілуге тиіс,
ал мәселені біржола Құрылтай жиналысы шешеді» [39,27 ... ... ... ... үкімет және оның жергілкті
мекемелері жер ... ... ... ... шын ... ... саясатын ұстанды, ал Орталық Переселен басқармасы
бастаған ескі патша ... ... ... ... ... ... ... дейін орындап алуға тырысты.
Ақпан революциясынан кейін көктем шыға жер мәселесін шешуде қайсыбір
облыстарда қазақтардың белсенді әрекетке ... ... ... ... ... ... ... комитеттері мамыр айында Лагонский,
Кошкаров және Пуставалов деген жергілікті ... ... ... құжаттарын және ақшаларын тартып алып,
өздерін жұмысқа жібермей қояды. Болған оқиға туралы хабар ... Ішкі ... тез ... ... комиссар Бөкейхановқа жеделхат жолдап,
мұндай «бұзақылықты енді ... ... және заң ... ауа
жайылдырмауға» бағытталған нықты шаралар қолдануды талап етеді.
Әрине, қазақ демократиялық интеллигенциясының Уақытша үкіметтің ... ... ... және ... ... өзгерістері аралығында
бір күйде болды десек қателікке ұрынар едік. Егер олар ... ... ... ... жалпықазақ съезіне дейін жер мәселесін жаңа ... ... ... ... ... ... ... жағдай мүлдем
шиеленісіп кеткен 17-жылдың екінші жартысында бұл ... ... ... ... ... ... ... Бөкейханов 1917 жылғы көктемде Торғай облысында ... ... жиі ... ... басу ... тек ... ... ғана
әрекет жасауды қатаң түрде талап етеді. Оның мұндай айқындамасын Илек
болысы № 2 ... ... 1917 жылы 13 ... облыстық управа төрағасы
Ткаченко мен оның орынбасары Қадырбаевтың ... ... ... ... ... ... өзара қақтығысқа апаруынан
қауіптенген Ә.Бөкейханов № 2 ауыл қазақтарына: «...Орыс пен ... ... ... ... шеп ... ... одан ары қазақтар малдарын
жіберіп, пішен орып, егін екпейтін болсын.
Орыстармен ұрыспай, ... өмір ... ... ... ... ... болады» деп жазды.
Ал қазақтарға көрші орыс ... ... ... ... хатында: «...В настоящее переходное время в интересах государства и
закрепления завоеванных свобод необходимо, чтобы все граждане России ... ... ... и вероисповедения, жили между собою в ладу,
помогая по силе возможности друг ... ... ... ... № 434 ... свои ... ... не было
никаких столкновений и недоразумений на земской основе...» деп, ... ... ... ... [25,37 ... ... ... Ә.Бөкейхановтың жер және басқа қоғамдық
мәселелерге байланысты көзқарасы принціптік өзгерістерге ... ... ... ... ... ... жалпы империя көлеміндегі
саяси процестерді игеру қабілетінің күн ... ... ... ... өз ... ... ... партиясы мен мақсат-мүддесі айқындала
түскен ұлт-азаттық қозғалыстың негізгі принціптік мәселелерде өзара жітінің
алшақтай түсуі еді. Егер ... ... ... тәртіптің анархиялық
көріністерге орын бере бастауы ұлттық мемлекеттік дербестік ... ... ... ... ... ұлттық бостандық үшін күрес қарқынының
өсуі көптеген мәселелерді, соның ішінде, ең алдымен, жер ... ... ... ... тұрғысынан дербес көтеруді талап етті, бұдан
былайғы оқиғалар ағымы ресейлік саяси ұйымының жетегінде ... ... бұл ... жер ... ... ... ... шілдедегі бірінші жалпықазақ съезінің шешімдерінде,
сондай-ақ одан кейінгі уақыттағы ... ... ... «Жалпы
Сібір съезі» атты мақаласында айқын көрінді. Шілдедегі жалпықазақ съезінде
ол кадет партиясы құрамынан шығуының басты себебі ... жер ... ... партиясы жер адамға меншікті болып берілсе де жөг ... ... ... ... қылып алса, башқұртша көрші ... ... ... ... ... шыға ... деп түсіндіріп, қазақтарда
мүліктенген жердің болмауын, жердің ауылға, болысқа берілуін жақтады.
1917 ... ... ... ... ... елінің болашақ
мемлекеттік құрылымы туралы көзқарасы да белгілі бір жүйеге түсіп ... Ол ... бұл ... ... ... ... съезінен қайтар
жолда Семейдегі қазақ жұртшылығымен болған ... ... ... Оның ... ... ... ... Ресей көп ұлтты, үлкен мемлекет. Оның құрамында,ы әрбір халықтың
төл даму ... ... ... туындап жатқан өз ерекшелітері
бар. Ал «осындай тілі, жаратылысы, жаны бір-бірінен бөлек ... ... кісі ... ақылды болса да, бәрінің керегін біліп, бәріне ... ... бір ... ... ... Лайықты заңды өздеріне өзері ғана
жасай алуға мүмкін». Жалпыға бірдей ... заң ... орын – ... ... ... ... елінен сайланған депутаттар Ресей
мемлекетінің автономиялар (өз билігі өзінде) ... ... ... жөн ... үш ... 1) қаны ... 2) жері біргелкі, 3) шаруасы
біргелік».
3) Қазақ елі жеке автономия алуға әзір ... ... ... ... ... тіпті жеткіліксіз, қазақтың жалпысын тарих
даярлаған жоз». Сондықтан қазақ елі ... ... ... ... ... ... Қай күні өзін-өзі басқаруға жараса, сол ... ... ... ... бұл ... ... облыстарының Түркістанмен бірігіп
автономия құруына үзілді-кесілді қарсы. Оның ... бұл екі жақ ... ... байланысты өздерін-өзі басқаруға даяр емес. Ал
қосылған күнде , ... діни ... ... ... ауып ... ықтимал.
Ә.Бөкейхановтың бұл айтылған пікірлері қайшылықсыз емес-тін. Оны көп
ұзамай уақыттың өзі-ақ көрсетіп берген болатын. Ол жөнінде әңгіме ... ... Біз ... ... ... ... ... 17
жылдың күзіне қарай қоғамдық көзқарасында болып өткен өзгерістерді
баяндаумен ... 1917 жылы 15 ... яғни оны ... ... етіп ... екінші жалпықазақ съезі аяқталған күннің ертеңіне
комиссарлық қызметтен отсавкаға кететіндігін мәлімдеді. Бұл, әрине, ... ... ... тағы бір кезеңнің аяқталуы ғана емес, сонымен
бірге осы уақытқа дейін өзі ... ... етіп ... ... ... жаңа жағдайда, келесі жаңа кезеңнің басталуы еді.
2.3 Алаш мұрасы және осы ... ... ... ... ... ... ... алға тартқан
рухани-зерделі игі жақсылар қазақтың ұлттық идеясын ... ... ... ... Олар ... ... ... шыққандар, әрі ең алдымен
дәстүрлі дала ақсүйектерінің өкілдері еді. ХХ ... ... ... зиялы қауым қалыптасуының ұрпақтар эстафетасы сияқты сипаты
болғаны атап ... ... ... ... ала, ... ... ... барлық қазақ
облыстарында ұлттық интеллигенцияның ұйымдастыруымен үлкенді-кішілі съездер
өткізіле бастайды. «Қазақ» газеті «Съезд ... ... бас ... ... ... өзгерістердің мақсат, мағынасын ... ... ... ... ... адамдар» сайлау мақсатында
алдымен облыстық съездер өткізуге шақырды. Жер мәселесі, ... ... ... беру ... ... кезек күттірмейтін мәселелерді
қараған бұл съездердің жалпы ... ... айта ... ... ... ел ... үлкен тарихи кезең болғандығын, ... ... ... ... өту ... ... Бұл ... өкілдер өз сөздері мен ұсыныстарында халықтың ескі тәртіпке
шексіз ... ... ... ... ... ... ... талап етті. Тарихшы А.К. Бочагов 1927 ж. жарық көрген
еңбегінде: «Бұл съездер халықтың ескі ... ... ... ... ... ... ... болды және сонымен бірге халықтың өзін ... ... ... ... ... ... тоқталуы, ұлттық мектеп,
сот, милиция ұйымдастыру ж.б. үміттерінің көрінісі болды», - деп ... ... [29,79 ... ... қазақ съезі «Қазақ саяси партиясы» туралы мәселе ... ... ... ... ... өз алдына саяси партиясы болуды тиіс
көріп» оның программа жобасын жасауды бүкіл россиялық ... ... ... ... ... «Қазақ» газетінің партиягың орталық баспа
үніне айналды. Алаш ... ... ... ... баяу
жүрді. «Қазақ» газеті 1917 жылға 14 ... ... ... Торғай
облысының комитетінің ашылғандығын, оған бар болғаны 14 адам (Орынбордан –
10, уездерден – 4) ... ... Осы ... ... мүшелік
жарнамасы 1 сомнан екендігі айтылды. Тура осы ... ... ... ... облыстық комитеттері де құрылды.
Кезінде тарихшы Н.Мартыненко «Қазақ» газетінде жариялаған Алаш
программасы жобасының орыс ... ... ... өзі даярлаған
жинаққа енгізген болатын.
Әрбір документтің саяси, әлеуметтік мазмұны бүгінгі биіктен емес, ол
өмірге ... ... ... ... ... ғана тура ... мәлім. Бағдарлама жобасының жалпы ... ... ... қоғамдық саяси құрылыста, әлеуметтік-таптық
мәселелерде солғын тұстары болуы мүмкін ... ... ... сонымен
бірге оның ұлттық мемлекеттік тұтастық, жергілікті халықтың жер байлығын
талан-ьараждан қорғау, оқу-ағарту ісін халық ... сай құру ... ... ... өз ... мен ... үшін ... барысында
өмірге келген аса маңызды тұжырымдар болатын. Ал алаш бағдарламасының
жобасына басқа ... ... ... ... ... ... ... солардан алынып жазылған «қойыртпақ» ретінде қарау,
әйтеуір қалай болғанда да Алаш қозғалысының ұлттық ... ... ... ... «алаш интеллигенциясы» атанған әлеуметтік топты халыққа қарсы
қою әрекетінен туындаған пиғыл еді.
Әрине, европалық түсінік, ... ... ... Алаш ... ... ... алмағандай болып көрінуі әбден мүмкін. Бірақ
қазақ ... сол ... ... даму ерекшелігін ескерсек, Алаш саяси
партия есебінде өз міндетін, белгілі дәрежеде, атқара алды және бұл ретте
ұлт ... ... ... із қалдырып кетті деп ... ... бар. ... 1917 жылдың күзінде мынадай үш ірі мәселенің дұрыс шешілуіне үлкен
үлес қосты. Біріншіден, партия ... ... ... ... зиялылары
ішінде ең алдымен шешілуге тиіс жалпы ұлттық зәру мәселелерді талқылауға
мұрындық болып, сол мәселелер бойынша ортақ ... ... ... ... Бұл ... партия бағдарламасының жобасына енді. Екіншіден,
партияның ұйтқысы болған қайраткерлер қазақ елінің Алаш автономиясы ... ... ... ... ... еткен екінші жалпы қазақ съезін
(1917, желтоқсан) даярлап, өткізді. Осы ... ... ...... ... келгені және мәлім. Оның мүшелері ... ... ... ... ... ... күмән тудырмаса керек. Үшіншіден, ... ... ... ... ... құрылтайға депутаттар сайлауында
барлық және осы ұйымның атынан делегат болып сайланды.
Әрине, ... ... ... де қатал өмір ағымы Алаш
партиясының саяси ... ... ... ... ... саяси күшке
айналуына мүмкіндіктер бере қоймады. Қым-қиғаш Азамат соғысы тұсында мұндай
міндеттерді тек Алашорда атанған үкімет қана ... ... ... ... 1917 ... ... оның күзі мен ... еркіндікке жетудің түрлі жолдарын қарастырғандығын байқауға
болады. ... ол осы ... ... ... ... бастаған Сібір
автономистерімен қатынас жасап, Сібір автономиясы құрыла қалған күнде
Қазақстанның оның ... ... ... ... бүкіл империя көлемінде
жағдайдың күн өткен сайын шиеленісе түсуіне байланысты, бұл ... ... ... еді. Уақытша өкіметтің қолынан саяси билік біртіндеп ұзай
берді. Пәрменді биліктің болмауы ел ішінде түрлі ... ... ... берді. Бұл жағдай, әсіресе қолында қаруы жоқ ... ... ... ... ... ... ... етек алды. Міне осындай ... пен ... ... бір топ қайраткерлердің ... ... ... 1917 жылы 5-13 ... күндері Орынбор
қаласында қазақ мемлекеттігі туралы ... ... ... ... ... ... Съездің күн тәртібінде тұрған ең негізгі мәселе – ұлттық автономия
туралы баяндама жасаған Ә.Бөкейханов ... ... бұл ... бойынша қарар
қабылдап, онда Алаш облыстарын ... ... ... мақсатымен
уақытша «Ұлт Кеңесін құрып, оның аты ... ... ... Он бес
адамнан тұрған бұл өкіметтің төрағасы болып көпшілік ... ... Бұл, ... ... ... өзін бақытты сезінген
сәттерінің бірі ... ... ... ... ... ... келесі 1918
жылдың күзіне дейін іске кірісуге ырық бермеді. Ал оның ... ... ... кейінгі кезеңде жасырынып жүріп қызмет атқаруға
мәжбүр болды. Өйткені, ол қазақ қоғамына ... ... ... ... ... қолдамады, Кеңес өкіметін «найзаның ұшымен,
айбалтаның жүзімен» орнаған билік деп ... ... ... да ... ... ... елі үшін белсенді
қызметтен бас тартқан емес. Өкінішке орай, ... ... ... ... ... ... ... оның белгілі лидері
Ә.Бөкейхановқа сенімсіздік танытты, қоғамдық қызметін белгілі бір қалыпқа
салып, ... ... ... ... ол 1932-1927 жылдары Москвада ... ... ... ... ... болып жүріп, өз елінің рухани
өсуіне елеулі үлес қоса ... Осы ... оның ... туған көптеген
кітаптар, аудармалар, түрлі тақырыптарға жазылған ... ... ... жылы ... ... ... байланысты», ал шын мәнінде
БКП(б) ... ... ... ... бойынша қызметтен
босатылған Әлихан Нұрмұхамедұлына берілген ... ... деп ... ... ... ... ғылыми және әдеби қызметі кезінде
азамат Ә.Н.Бөкейханов қазақтардың тілін, шаруалығын және тұрмысын өте терең
білетіндігімен қатар, ... ... ... ... адамгершілікпен
қарайтындығын танытты» [25,97 б.].
1925 жылы Қазақстандағы саяси билікке Голощекин ... ... ... жер мәселесі қайтадан шиеленісе ... ... ... бұл мәселені шешуде бірінші кезекте ескі патшалық ... көп ... ... қазақ бұқарасының мүддесін есепке алудың орнына,
орталық биліктің қолдауына сүйене отырып отарлаудың жаңа ... ... жаңа ... ... ... еді.
Қазақ елінің мүддесіне төнген қауіпті тура түсінген Ә.Бөкейханов осы
тұста жаңадан отарлау саясатына жол ... үшін ... ... жер
нормасын анықтау мақсатында КСРО Ғылым академиясы ... ... ... экспедицияны құру ісінде белсенділік ... ... өзі де ... Қазақстанда жаңа қоныстанушыларға жарарлық артық жер
жоқ екендігін ... ... ... ... бұл ... ... мен ... Голощекинге және орталық мекемелерге ұнай қойған
жоқ-тын.
Голощекин 6-шы өлкелік партия конференциясында жасаған баяндамасында
Сұлтанбековтың КСРО Ғылым Академиясы жанынан ... ... ... ... ... мүшесі Ә.Бөкейхановқа барып жолығуына
мынадай баға берді. «Сұлтанбеков жер ... ... ... барып,
нұсқаулар алу үшін Өлкелік комитеттің жауапты хатшысына жолықпай, Әлихан
Бөкейхановқа жолығады. Бұл масқара емей не?
Ал бұл ... ... ... «дер ... ... ... Ол хатында: «Үстіміздегі ... ... ... ... ... ... Қырымға бара жатып Москваға тоқтады. Сұлтанбеков
жолдас заттарын қонақ үйіне қалдырып, тура сол күні Әлихан ... ... ... өткізді. Таң ертең олар ... тағы ... ... жолыққаннан кейін ол Төреғожин және Төлеповпен
әңгімелескенде былай дейді: ... ... ... ... ... уәде ... Әңгіме орталықтағы мекемелер келіспей отырған
Қазақстандағы жер нормасы хақында ... ... ... күрделі ішкі істерін «Алашорда» басшыларымен
талқыға салуға болмайды. Өйткені, соның нәтижесінде, партия ... ... ... ... аса ... мекемелерге большевиктер
идеологиясына жат, өте реакциялы алашордалық идеологияның енуі ... ал ... ... ... ... ... түспек».
Бұл, әрине, Голощекинге таптырмайтын материал еді. Ол ... ... ... ... ... ... ал ол
ауытқушылықтың негізгі көрінісі бірінші ... ... ... ... қоюларында, сөйтіп Бөкейханов бастаған алашордашылардың ... іске ... күш ... деп ... жұмысы толық аяқталмай жатып 1926 жылы Ә.Бөкейхановты
контрреволюциялық қызмет жүргізді деген желеумен ОГПУ ... ... ... да, ... ... ... жөнелтеді. Бірақ,
оны 15 күннен соң шығарып ... ... ... ... бұл ... ... ширыққан қайраткерлердің
жүрегін шайлықтарға алған жоқ еді. Келесі 1927 жылы ... ... ол ... ... ұсынған жер нормасын қорғап сөз сөйлеп,
отаршыл пиғылдағы шенеуніктерді әшкерелеп сынға ... ... ... ... аудару бағытын қолдаған ... ... ... ... ... ... да қазақтардың жерін тартып әперіп
орыс помещиктері ... ... еді. Егер ол ... Тула ... де ... мұқтаж болса, біз қазақтар олармен Верещагин сияқтылар
арқылы емес, тікелей келіссөз ... ... ... ... ... отырған жер нормасы қазақтарды қанағаттандыра алмайды,
өйткені ол көбірек артық жер шығаруды көздейді. Сондықтан да бұл ... ... жаңа ... саясатын жүргізуге бағытталған», - деп
бетке айтады [15,37 б.].
Бұл – бар өмірін өз халқының болашағы үшін ... ... ... ашық та ашына айтқан соңғы сөзінің бірі еді. Алашордалық
қайраткерлерге қарсы 1928 жылы ... ... сот ... ... оның ... серіктерін саяси өмірден біржола ығыстырып тастаған
болатын.
Әлихан Нұрмұхамедұлы 1922 ... ... ... ОГПУ орындарының
бақылауы астында тұруға тиіс болды. Үкімет орындарының, жеке адамдардың ... ... ... істеуіне рұқсат сұрап құдіретті орталыққа жасаған
өтініштерінен нәтиже шықпайды. Ұлт-азаттық қозғалыстың басшысына Москвадан
ұзап шығуына тиым ... 1928 және 1930 ... екі ... ... ең ... ... ... алынып, сотталғанда, ОГПУ
орындары Әлихан Нұрмұхамедұлын бір-ақ рет шақырып түсінік ... ... ... орындарының Бөкейхановты да жауып қоймай, сырт ... ... ... ... да ... ... олар өз ... пікір алдында тым айғақтап алудан қаймықты.
1937 жылы 27 қыркүйекте КСРО Жоғары соты әскери ... ... ... ату ... ... ... ... 1989 жылғы
14 мамырда КСРО Жоғары Сотының қаулысы бойынша ... ... ... ... ... заманның өзіндік ... ... ... Әлихан
Нұрмұхамедұлы мне оның серіктері өмір сүрген дәуірде қазақ қоғамы алдында
тұрған ең өзекті ...... ... ... ... еді.
Әлихан Бөкейханов мәселелердің жоқтаушысы ғана емес, бүкіл қазақ
елінің саяси қайраткер ретінде осы ... ... көш ... да ... ... соңына ерген інілерінің бірі, ... тағы ... ... ... оған арнау сөзінде: «Қараңғыда қан ... ... ... қазақ жолына құрбан қылған ағамыз, асқар беліміз!
Өмірінде жүрген жолың біздей інілеріңізге жағып ... ... ... ... ... ... жоқ ... ХХ ғасырдың бас кезіндегі екі бірдей – ... ... ... қыспағына түскен қазақ қоғамы бір жағынан, ауыр ... ... ... ... ... ... ... оянып, басқа
елдермен бірге өзіне лайық жол іздеу әрекетіне көшті. Бұл оның ... ... жаңа ... еді. ... енді ол ... ... өмір сүре
беруге болмайтындығын, ал жаңа заман, жаңа өмір, жаңа ... көшу ... ... ... отырған қоғамдық мерездерді жою мәселесін батыл қойып,
олардан арылу жолын ел болып іздеу қажеттігін түсіне бастады. Өзін-өзі ... бұл ... ... басында қазақ қоғамы үшін жаңа, дербес
әлеуметтік-саяси күш – ... ... ... ... ... ... ... оқу орындарында білім алып, прогресшіл
демократиялық орыс ... ... ... болып, сол арқылы
еуропалық озық оймен танысып, ұлы француз ... ... ... ... ... зиялылары өздерінің бастапқы табиғи міндеті – ... ... ... ... ... ... ... саясат ісіне
араласып, сол арқылы да өз ... ... ... ... ... етіп ... кім болды, ағартушы-ғалым ба, әлде ... ... ... ... ... ... ... қазақ зиялыларының қызметін кесіп-пішіп ... бір ... ... ... ... ... ... аяқталуға бет алған ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ зиялыларының
қызметінде бұл екі еңбек салалары бірдей көрінді. ... ... да ... ... ... даму ... ... сай қалыптасқан қоғамдық
сұраныс қазақ зиялаларынан туған елі үшін ... ... да, ... ... ... ... де талап етті.
Егер біз қазақ зиялыларының қызметін алдын ала дайындалған белгілі
бір идеологиялық схемаға салмай нақты деректерге сүйене ... ... ... ... рның сол ... негізгі табиғи мүдделерімен
байланыста қарар болсақ, онда ... ... ... ... айтқандай
«сеператистік» әрекетті де, большевиктік идеологтар «дәлелдеп» қойған
«буржуазиялық ұлтшылдықты» да ... ... ... ... елін ... теңдік және туысқандық жолына алып шығу үшін
өздерінің азаматтық күш-қуатын, адамдық бар ... ... ... ... зиялыларының бұл қоғамдық-саяси қызметі 1905-1907 жылдардағы
тұңғыш орыс революциясы тұсында және одан соңғы жылдары түрлі революциялық
істерге белсенді ... ... ... ... ... ... негізгі
мұқтажын білдіретін петициялар ұйымдастыруынан, саяси партия (қазақ
конституциялық ... құру ... ... ... шығаруға
жасаған дайындығынан, сондай-ақ сол тұстағы ресейлік ... үшін ... ... болған Мемлекеттік дума жұмысына ат салысуынан және басқа қазақ
қоғамы жағдайында мүлдем тың ... ... ... Нақ осы ... ... түрлі құжаттардан қазақ зиялыларының қоғамдық дамуға
байланысты көзқарасы, ... ... да анық ... ... ... ... осы ... шейін кеңестік тарихнама айтып
келгендей, күні өткен феодалдық-патриархалдық тәртіпті қорғауға немесе жаңа
буржуазиялық ... ... де ... еді. Оның ... мол
тарихи кезеңдегі ұлт-азаттық қозғалыс пен ортағасырлық қоғамдық мешеулікке
қарсы күрес мүддесі айқындады.
Қазақ қоғамында жаңа саяси күштің ... ... ... араласа
бастағанын патша жандармдары байқамай қойған жоқ.
Ұлттық саясатта ... ... ... ... ... бұл екі саяси жүйе де ұлттық ... ... ... да, ... шет ... бұл ойға қозғау салушылардың ... да ... ... Міне осыған байланысты біз соңғы уақытқа ... ... ... қайраткерлерінің өмір жолымен, олардың артында
қалдырған творчестволық мұраларымен таныса алмай келдік. Халқымыздың өз
еркіндігі үшін ... ... ... өлмейтін терең із қалдырған сондай
қайраткерлердің бірі - ... ... ... ... ... қазақ еліне өркениетті қоғамдық
даму бағдарламасын ұсына отырып, өздері атқарып отырған істің ... ... ... ... 1917 жылдың жазында жазған мақаласында «кейінгі
үрім-бұтақ не алғыс, не қарғыс ... ... ... зор ... - деп ... Бірақ қазақ елі 1917 жылы олар ұсынған жолға түсе алған
жоқ. Ал большевиктер ... ... даму жолы ... елі үшін азабы мол
жол болды. Ол үшін ... ... ... ... ... жоқ. ... ... бостандығы үшін соңғы деміне шейін күрескен оның
өзі де ... ... ... ... ... ... ... әрі көш бастаушысы
Ә.Бөкейханов 1929 жылы ОГПУ тергеушілеріне ... ... «мен ... ... ... тек ... және Дулатовпен ғана сөйлесуім
ықтимал, бірақ солардың өзімен сырласқан ... ... біз ... да ... ... ... пікір алысқан емеспіз, ал егер «ұлтшылдық»
тақырыбына сөйлесе қалған күнде біз тағдырға налып «егілумен» болдық» деп
көрсетті [25,37 ... ... ... ... ... ... туған көңіл күйі
екендігі түсінікті және ол ... ... ... ... атқарған зор тарихи еңбегі нәтижесіз аяқталды дегенді білдірмейді.
Ә.Бөкейхановтың ... 17 жылы ... ... жауапты тарихтың өзі берді.
ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялыларының өз халқын ұйқыдан оятып, бостандық,
теңдік және туысқандық жолына салу үшін ... ... ... ... бірге мәңгі жасамақ, ал бүгінгі күнде олардың азабы мол еңбегі
азаматтықтың биік үлгісі ретінде ... ... ... ... ... ... өз ... дербестігін алғаннан бергі уақытта жаңадан
қалыптаса бастаған ... ... ... ... ... тұтанып отыр.
Өтпелі кезеңдерге тән бұл әңгімеде, белгілі дәрежеде, ғасыр басындағы ... да ... ... әсер ... ... орай А.Байтұрсыновты
ОГПУ тергеушілеріне берген мынадай жауабы еріксіз еске ... Ол ... ... ... ... ... ... «Менің идеялым
қазақ халқының тұрмыс жағдайын, мәдениетін мүмкін болғанша көтеру, ал мұның
өзі оның ... ... ... болғандықтан мен осы мұратты қандай
билік қамтамасыз ете алса, соған риза болмақпын» деп ... ... еді. ... бұл ... мүдірместен демократиялық дәстүрлерге берік бүгінгі
қазақ, Қазақстан зиялылары да ... ... ... да ... ТІЗІМІ.
1. Қозыбаев М.Қ. Тарих ... ... ... ... ... Алматы: Ғылым, 1998.- 280 бет.
2. Бөкейхан Әлихан. Таңдамалы / Ә.Бөкейхан.- Алматы: Қазақ ... 472 ... ... ... Шығармалар / Ә.Бөкейхан.-Алматы: Қазақстан, 1994.-384
бет.
4. Тынышпаев М. Қазақтар және азаттық ... / ... // ... ... - №5.- 22-27 ... Қозыбаев М.Қ. История и современность / ... ... ... 294 ... Қозыбаев М.Қ. Өркениет және ұлт / М.Қ.Қозыбаев. – Алматы: ... ... ... ... Т. ... ... / Т.Қожакеев // Парасат – 1990.- №11.-
6-7 бет.
8. Қожакеев Т. Қажырлы қайраткер / Т.Қожакеев // Егемен Қазақстан – ... ... ... Р.Б. Ұлт интеллигенциясының қалыптасуының кейбір қырлары /
Р.Б.Сүлейменов // Қазақстан коммунисі – 1982.- №9.- 86-91 ... ... К. Алаш һәм ... / ... – Алматы: Ататек,
1995.- 256 бет.
11. Қойгелдиев М. Алаш ... / ...... ... ... ... Абжанов Х.М. Сельская интеллигенция ... в ... ... / ... ... ... ... Х.М., Гуревич Л. Интеллигенция Казахстана: история, теория,
современность / Х.М.Абжанов., Л.Гуревич.- Алматы: Наука, 1991.- 141 ... ... Х.М., ... Ә. ... ... мен ... ... /
Х.М.Әбжанов., Ә.Әлпейісов.- Алматы: Ғылым, 1992.- 128 бет.
15. Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері / ... ... 1995.- 288 ... ... Р. Ел ... десек / Р. Бердібай.- Алматы: Қазақстан, 2000.-
400бет.
17. Елеукенов Ш. Әдебиет және ұлт тағдыры / ... ... ... 368 ... ... Х. Кеңестік ұлттық интеллигенцияның қалыптасуы / Х.Ақназаров.-
Алматы: Ғылым, 1994.- 198 бет.
19. ... Ш. ... опыт ... и ... ... ... ... / Ш.Тастанов.- Алматы: Қазақстан, 1975.- 202 с.
20. Бес арыс.- ... ... 1992.- 379 ... ... С. ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті / ... ... ... 1932.- 460 ... Байтұрсынов А. Ақжол / А.Байтұрсынов.- Алматы: Жалын, 1991.- 464 ... ... М. ... ... ... / ... ... Қазмембас,
1927.- 266 бет.
24. Сейфуллин С. ... ... ... / ... ... 1932.- 234 бет.
25. Тоғжанұлы Ғ. Абай / Ғ.Тоғжанұлы.- ... ... 1935.- 163 ... ... Т. Из ... ... национальной интеллигенции: избр.
труды / Т.Рыскулов.- Алматы: Жалын, 1984.- 512 с.
27. Кенжебаев Б. Қазақ халқының ХХ ... ... ... ... ... Алматы: Жалын, 1958.- 450 бет.
28 .Олкотт М.Б. Казахи / М.Б.Олкотт.- Стонфорд, 1987.- 500 ... ... А.К. ... стройтельство в Казахстане / А.К. ... ... 1964.- 315 ... ... Л.К. Интеллигенция в первой русской революции / Л.К. ... ... 1966.- 188 ... Қойгельдиев М. Қуандым түнде жүріп, күн шығар деп / ... ... ... ... ... ... С. Общественно-политические взгляды М.Сералина / ... ... 1989.- 498 ... ... Ж.Б. ... / ... ... Қазақстан, 1996.-
296 бет.
34. Тынышпаев М. Революционные ... в ... ... гг. ... ... ... 1977.- 480 с.
35. Есмағамбетов К. Қазақтар шет ел әдебиетінде / ... ... 1993.- 455 ... ... Б.З. Жол ... / ... // Жұлдыз.- 1970.-№3.
37 Озғанбаев Ө. Ресей Мемлекеттік Думасы және ... / ... ... ... 1997.- 360 ... Мақаева А. Қазақ халқының мүддесін қорғаған комитеттер / А.Мақаева ... ... 1995.- ... ... К. Л. Азат ... ... / К.Л. Есмағамбетов.- Алматы:
Өркениет, 2003.- 176 ... ... С. ... по ... Алаш Орды / ... ... ... 288 с.
41. Қойгельдиев М. Оянған сана үні / ... // Ана ... 1990.- ... Есмағамбетов К.Л. Действительность и фальсификация / К.Л.Есмағамбетов.-
Алматы: Казахстан, 1976.- 183 с.
43. Жанпеисова Ж., Тенисбаев К. ... ... ... ... 1916 года / ... ... Алматы: Жалын, 1997.- 134
44. Жугенбаева Г. Алаш-Орда в годы гражданской войны / ... ... 1998.- №4.- 76-85 ... ... Сборник документов / Составитель ... Н.- ... 1992.- 192 ... ... Д.А. ... ... и Россия. История движения Алаш /
Д.А. Аманжолова.- Москва: Россия молодая, 1994.- 216 с.
47. Аманжолова Д.А. Партия ... ... и ... / ... ... 1993.- 137 ... ... Т. 20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті / ... ... ... ... ... А.Қ. Қазақтың саяси көсемдері / А.Қ.Мектептегі // Ана ... 9 ... ... К. ... ... ... жүйеге ғылым мен
мәдениет саласындағы қарсылығы / ... // ... ... ... 1998.- №9.- 22-24 ... Омарбекұлы С. «Алаш» шаңырағын бірге көтеріскен / С.Омарбекұлы //
Ақиқат.- 2001.- №4.- 55 ... ... Ә. ... ... ... және өмірбаяндық ғылыми
мақаласын жазған М.Қойгелдиев / Ә. Бөкейханов.- ... ... ... ... ... Д. ... / ... Алматы: Қазақстан, 1992.- 288 бет.
54. Асқаров А. Ұлы тұранның ұлдары / А.Асқаров.- Алматы: Нұрлы Әлем, 1998.-
152 бет.
55. ... Т. ... ... ... ... / Т.Айдаров // Жетісу.- 1997.-
30 мамыр
56. Алаш мирас. Құжаттар жинағы.- Алматы: Дәуір, 1993.- 158 бет.
С.Аманжолов атындағы Шығыс ... ... ... ... және ... ... 4Т- тобының
«Тарих » мамандығының студенті
Ибраев Қайраттың
«ХХ ҒАСЫРДЫҢ ҰЛЫ ЖАРШЫСЫ - Ә.БӨКЕЙХАНОВ»
атты бітіру жұмысына
ПІКІР
Бітіру жұмысының құрылымы мен ... ... ... екі тарау,
қорытынды, әдебиеттер тізімінен тұрады. Жалпы көлемі –58 бет. ... 56 ... ... ... ... ... Қайрат өзінің бітіру
жұмысында ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... және ... ... ... аса ерекше тұлға - ... ... ... ... қайраткері – Ресейдің жергілікті
және ... ... ... ... ... ... І ... және мұсылман халықтары съезінің депутаты, ІҮ ... ... ... Бюро ... ... масоны,
қазақтың XX ғасыр басындағы ұлт-азаттық қозғалысының негізін салушы әрі
көсемі, халқымыздың ... ... Алаш ... ... ... ... автономиялы үкіметінің ... ... ... ... ... тарихшы, этнограф, әдебиеттанушы, аудармашы әрі
дарынды публицист –Әлихан Бөкейхановтың ... ... ... ... ... мақсатына жету барысында ХХ ғасырдың
басындағы азаттық пен тәуелсіздіктің ... ... ... ... ... қайраткерлерінің ел арасынан өздерінің табиғи дарынымен, асқан
білімділік деңгейімен, ... ... ... ... алаш ... ... ұлт ... үшін жан аямай тер төгіп, ... ... өмір ... ... ... бола ... ұлы ... өмір
сүрген кезеңдерін тарихи ... ... ... ... баға беруді
анықтауға тырысты. Сонымен қатар, мәселенің қазіргі ... ... ... ... ... ... дайындылығы және білім деңгейі, кәсіби шеберлігі.
Ибраев Қайрат қажетті теориялық, ... және ... ... ... ... Ибраев Қайрат «ХХ ҒАСЫРДЫҢ ҰЛЫ ЖАРШЫСЫ - Ә.БӨКЕЙХАНОВ» атты
диплом ... ... оқу ... ... сай деп отыра, ол қорғауға
ұсынылады.
Ғылыми жетекшісі,
т.ғ.д профессор ... ... ... ... ... университеті
Тарих, психология және педагогика факультетінің 4Т- тобының
«Тарих » мамандығының ... ... ... ҰЛЫ ... - ... ... жұмысына
СЫН ПІКІР
Бітіру жұмысының құрылымы мен көлемі: ... ... екі ... әдебиеттер тізімінен тұрады. Жалпы көлемі 58 бет. ... 56 ... ... жұмысының артықшылықтары: Ибраев Қайрат өзінің бітіру жұмысында
Алты Алаштың арысы атанған ... ... ... ... ... - ... қалыптасу кезеңдерін ХХ ғасыр
басындағы басқа ұлт зиялыларының көзқарастарымен ... ... ... ... ... және ... ... ойластыру мен
шешудегі жетекші роль атқарғандығы туралы айтады. Студент бітіру жұмысының
мақсатына жету үшін бірнеше ... шешу ... ХХ ... ... ... ... ... нығайту идеясын алға тартқан, ұлт-азаттық
қозғалысының көсемі Әлихан ... ... ... ... ... ... әдебиеттерге сүйене отырып, тың деректер тұрғысынан әділ
баға бере білді.
Бітірушінің ... ... және ... ... ... шеберлігі.
Ибраев Қайрат маманға қажетті ... ... және ... ... ... ... жұмысының кемшіліктері.
- бітіру жұмысында грамматикалық қателіктер жіберілген
- тақырыптың тарихнамасында журнал мақаларына аз талдау жасалынды.
– жұмыста ... ... ... ... ... бұл ... жұмыстың құндылығын төмен түсірмейді. Керісінше,
ізденуші осы қатемен жұмыс істесе жұмыстың орындалуы жоғары дәрежеде ... ... ... ... ... ... Қайраттың
«ХХ ҒАСЫРДЫҢ ҰЛЫ ЖАРШЫСЫ - Ә.БӨКЕЙХАНОВ» атты бітіру жұмысы жоғары ... ... сай деп ... оны «жақсы» деп бағалаймын.
Сын пікір жазған,
т.ғ.к., доцент
Т.З.Қайыркен

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтың «бес арысы» атанған зиялылар ілімдеріндегі еркіндік мәселесі45 бет
Әлихан Бөкейханов – публицист4 бет
«Алаш» партиясы (1917—1920)6 бет
«Қазақ» газетінің шығу тарихы4 бет
«Қанды ғасырдың» қыран ұлы Ә.бөкейханов15 бет
А.байтұрсынов пен ә.бөкейхановтың әлеуметтанымдық ойлары3 бет
Алихан Бөкейханов өмірбаяны9 бет
Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы6 бет
Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы жайлы27 бет
ХХ ғасыр басындағы ұлттық интеллигенция10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь