Ы. Алтынсариннің әңгімелеріндегі педагогикалық - психологиялық идеялар

Мазмұны:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.8

І.тарау. Ы. Алтынсариннің педагогикалық зерттеулерінің теориялық негіздері.

1.1. Ы. Алтынсариннің қоғамдық.саяси қызметін орыс ғұламаларының зерттеуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9.15

1.2. Ы. Алтынсариннің ағартушылық қызметін қазақстан ғалымдардың зерттеуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16.23

ІІ.тарау. Ы. Алтынсариннің әңгімелеріндегі педагогикалық . психологиялық идеялары.

2.1. Педагогикалық көзқарастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24.30

2.2. Психологиялық идеялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..31.39

2.3. Білім мен тәрбие беруде алға қойған мақсаттар ... ... ... ... ... ... ... ... 40.53

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54.58

Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .59.60
Кіріспе

Зерттеудің көкейкестілігі: Қазіргі кезеңде Қазақстан Республикасы әлемдегі өркениетті елдермен терезесі тең мемлекет ретінде халықаралық ықпалдастыққа бет бұрып, саяси-экономикалық мәселелерді ұлттық мүддеге орайластыра отырып, тиімді дамудың жолдарымен жүріп келеді. Мұны еліміз ішкі және сыртқы саясаттағы өзіндік байыпты бағыттары арқылы жүзеге асырып отыр. Бұл орынды да. Өйткені халқымыздың ғасырлар бойы біртіндеп қорланып қалыптасқан рухани қазынасы тоталитарлық жүйе кезеңінде орасан зор дағдарысқа ұшырап , тоқырап қалғаны баршаға аян. Ол өз кезегін жалпы жұртшылықтың, әсіресе өскелең жас ұрпақтық өз туған халқының рухани құндылықтарынан, салт-дәстүр, әдет-ғұрыптарынан ажырап қалуына әкеп соқтырды. Міне, сондықтан да жас өспірімдердің халқымыздың рухани тамырынан толық қол үзіп қалмауы – біздің бүгінгі елдігіміз бен егемендігіміздің негізгі өлшемдерінің бірі деп есептеуге болады.
Ел Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін, бәсекеге қабілетті экономика үшін, бәсекеге қабілтетті халық үшін» атты халыққа арнаған өткен жылғы жолдауында ендігі жерде қай салада да тек көшке ілесе білу ғана емес, нағыз бәсекелестік қабілеттілікті қарыштап дамыту керектігін айырықша атады. Бұл орайда, әрине білім беру саласында ерекше назар аудару қажеттігі айырықща аталады. Бұл орайда, әрине, білім беру саласына ерекше назар аудару қажеттігі анық. Ұлттың бәсекелестік қабілеті бірінші кезекте оның білімдік деңгейімен айқындалады. Әлемдік білім кеңістігіне толығымен бірігу білім беру жүйесін халықаралық деңгейге көтеруді талап ететіні сөзсіз. Бұл үшін оқушыларды жоғары сатыда бейінді оқытуды көздейтін... білім беруге көшу қажет, - деп атап көрсетілді жолдауда.
Тәуелсіз елімізде оқушы – жастарды бүгінгі күн талабына сай ұлттық тәлім – тәрбие беруде халқымыздың бай мәдени мұраларын , педагогикалық ой-пікірлерін, жинақталған ұлттық құндылықтарды зерттеп, жүйелеп оқу орындарының оқу-тәрбие үрдісіне пайдаланудың маңызы зор. Осы тұрғыдан алғанда, қазіргі бәсекеге қабілетті жас өспірімдерді тәрбиелеу, ұлт тұрмыс-тіршілігін өркендетуші сапалы да, сауатты, ұлтжанды, мәдени - ғылыми ой өрістері кең ұрпақ өсіру - қоғам алдында тұрған басты міндет. Әрбір қоғам өзінің даму барысындағы зиялы қайраткерлердің педагогикалық ақыл-ойын, тәрбиелік тәжірибесін зерделеп, заман талаптарына сай жетілдіріп пайдаланып отырған.
Сондықтан ғылыми педагогиканың бастауы деп санайтын орта ғасырлық ұлы ойшылдар Әл-Фараби, А. Иассауи, М. Қашқари, Ж. Баласағұни, М. Х. Дулати т.б. тарихи – педагогикалық мұараларындаға педагогикалық ой-пікірлері ұлттық тәлім-тәрбиенің мазмұнын кеңейтіп, жас ұрпақтарды ел жандылыққа, имандылыққа, патриоттық рухта тәрбиелеуде тірек болуда. Бұл тәлім-тәрбиелік идеялар ХІХ ғасырда Ыбырай, Шоқан, Абай сынды ағартушылардың ойлары мен қазақ халқының тәлім-тәрбиелік құндылықтарын жаңа деңгейге көтерді.
Жоғарыда аталған ғұламалардың жас өспірімдер тәрбиелеудегі озық педагогикалық ой- пікірлерін одан әрі дамытушы, кешегі кеңестік жүйенің солақай саясатының құрбандары болған А. Байтұрсынов, М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов, М. Дулатов, С. Аспандияров, Х. Досмұхамедов, Т. Шонанов, Ә. Дулатов, О. Жандосов т.б. белгілі қоғам қайраткерлері әрі қарай жалғастрып, қазақ мектептері оқу-тәрбие үрдісінің көлемін ұлттық тәлім-тәрбие мазмұнымен толықтырды.
Бұрынғы кезеңдердегі тәлім-тәрбие мәселелерін зерттеу жұмысына қазіргі ТМД аймағындағы елдерде ерекше үлес қосқан ғалымдар көптеп саналады. Айталық, Э. Д. Днепров, Е. Н. Медынский , К. Пирлиев, С. Раджабов, Ө. Алеуов т.б. еңбектерінде педагогика мен психология ғылымдары тарихы, оның іргелі де басым бағыттағы теориялық мәселелері, әдіснамалық арналары жайлы құнды пікірлер айтылады.
Ұлттық тәлім-тәрбие саласының сан алуан мәселелері біздің еліміз жағдайында да біршама уақыттан бері зерттеу нысанына айналып келеді. Бұл тақырыптарда тек соңғы жылдардың өзінде ғана ондаған диссертациялар қорғалып, бірқатар төлтума еңбектер жарыққа шықты. Мәселен, осы ретте Қ. Жарықбаевтың, А. Көбесовтің, С. Қалиевтің, К. Құнантаеваның, Г. М. Құдиярованың, Қ. Ш. Шаймерденованың т.б. ғалымдардың еңбектерін атауға болады.
Соңғы жылдары жекелеген ағартушылардың педагогикалық мұралары жан-жақты қарастырылып, зерттеу нысанына айналуда. Мәселен, «С. Аспандияров мұрасындағы педагогикалық идеялар», /Б. Қиясова/, «С. Көбеевтің педагогикалық көзқарастары» /С. Садуақасова/, «С. Торайғыровтың педагогикалық-ағартушылық көзқарастары» /Р. Көшенова/, «А. Байтұрсынов мұралары арқылы бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеу» /Р. Үсенбаева/, «М. Жұмабаевтың педагогикалық көзқарастары» /А. Құдиярова/, «Х. Досмұхамедұлының педагогикалық мұрасы» /А. Тұрсынова/, «Т. Шонановтың педагогикалық мұрасы» /С. Баймұратова/, «А. Жұбановтың педагогикалық идеялары» /Қ. Құнанбаева/, « М. Төлебаевтың педагогикалық идеялары» /Ж. Төлебаева/, «Е. Брусиловскийдің педагогикалық идеялары» /А. Имашева/ т.б. тарихи педагогикалық зерттеулерін арнаған.
Аталған қайраткерлердің қай- қайсысы да туған елін, өскен жерін шексіз сүйген ел жанды азамат, жалынды жазушы , арқалы ақын, зерделі зерттеуші, өз ұлтының шын мәніндегі ұлы ұстаздары іспетті еді. Олар өздерінің өнегелі істерімен, ұлағатты сөздерімен, қайырымды мінез-құлықтарымен сол дәуірдің өзінде де исі қазақ жұртының зор құрметін иеленген беделді рухани қолбасшыларымыз болды. Бұл зиялы азаматтарымыздың барлығы да – халық –ағарту майданында ерекше көзге түсіп, тәлім-тәрбие , мектеп жұмысы салаларында өзіндік із қалдырған, туған халқының рухани үрдістеріне бағыт – бағдар беріп жөн сілтеген қажырлы қайраткерлер. Олардың мұралары туралы зерттеулердің барлығы дерлік уақыт талабына сәйкес дүниеге келген қажет еңбектері екені толассыз.
Бұл ретте халқымыздың бүкіл рухани әлемінен, тәрбиелік ой-пікірлері тарихының аса көрнекті ағартушы , қоғам қайраткері, демократ, ғалым Ы. Алтынсарин есімінің алар орны ерекше. Ы. Алтынсарин - өз дәуірінің әдеби – мәдени өмірінде өшпес із қалдырған, туған әдебиетіміздің биік тұлғасы тұғырына көтерілген ұлы педагог, ұлағатты ұстаз, өзі айтатындай, әдебиетіміздің «алыптар тобының» өкілі.
Бұл заңды да. Өйткені, Ы. Алтынсарин-өзінің бұкіл жарқын талантын, күш жігерін, халқына еліне, әсіресе, жас ұрпақтың тәрбиесіне жұмсаған қаламгер. Оның әдеби шығармалары қазақ әдиебетінің қалыптасып дамуына, ал-оқу саласындағы көзқарастары-республикамыздағы педагогикалық-психалогиялық ой-пікірдің өсіп-жетілуіне, оқулықтарымен оқу құралдары-төлтума мектеп оқулықтарын жасау өндірісіне орасан зор ықпал етті. Міне соның нәтижесінде ұлы суреткер есімі өз кезінде барша көпұлтты кеңес мәдениетінің оқу-ағарту ісінің тарихынан да ерекше орын алды.
Демек, оның педагогикалық – психологиялық ой-пікірлеріне арнайы зер салу күн тәртібіндегі іргелі мәселелердің бірі.
Көрнекті қаламгердің танымдық-тәрбиелік мәні орасан зор көркем туындылары, ана тілі, ұлттық салт-дәстүр, әдет-ғұрып, оқу-білім, тәлім-тәрбие тақырыбына байланысты жазған мақалалары, баяндамалары, хаттары, ой-пікірлері, өткен ғасырдың 20-30 жылдары жарық көрген оқулықтары, оқу құралдары бірнеше салада зерделі зерттеулер жүргізуді қажет етеді.
Осы тұрғыдан алғанда, біздің алып отырған тақырыбымыз бұл саладағы алғашқы арнайы ғылыми жұмыс болып есептелетіні, өз зерттеуіміздің өзектілігі мен қоғамға қажеттілігі бүгінгі күн талабынан туындап отырғаны айқын.
Ы. Алтынсарин шығармашылығы қазақ тіл білімінде, қазақ әдебиеттану ғылымында, қазақ әдебиетін оқыту әдістемесінде біршама зерттеліп, тиісті бағасын алып келеді. Мәселен, Х. Әдібаев, Н. Ғабдуллин, Т. Ақшолақов, Ә. Нарымбетов, М. Бекбергенов, М. Тілеужанов, С. Қалиев, Б. Шалабаев, Қ. Тасболатов, Р. Сүлейменова, С. Тілешова, т.б. ғалымдардың еңбектері жазушы шығармашылығын әдеби-танымдық , әдістемелік, ті білімі тұрғысынан әр жақты қарастырылды.
Бірақ та ғылыми педагогикалық әдебиеттерге жасалған талдау зерттеліп отырған тақырыпқа қатысты ойлар бірлі-жарым мақалаларда көтерілгенімен, Ы. Алтынсарин ұлттық тәлім-тәрбиеге байланысты айтқан ой-пікірлері, идеялары арнайы қарастырылғанын көрсетеді.
Оның туған жерге , тілге, отанға деген сүйіспеншілік, ұлттық салт- дәстүрді құрметтеу, ананы қастерлеу, қыз баланы қадірлеу т.б. туралы жазған құнды ойларын, демократиялық көзқарастарын жеткіншек ұрпақты, оқушы-жастарды тәрбиелеу ісіне пайдаланудың маңызы зор.
Алайда, Ы. Алтынсариннің шығармашылығындағы адамгершілік, елжандылық, имандылық, тілін, дінін құрметтеу сияқты тәлім-тәрбиелік идеялардың жүйеленбеуі және сонымен бірге олардың жалпы орта білім беретін мектептер мен жоғары оқу орындарының оқу-тәрбие үрдісіне қажеттілігі, сондай-ақ мұның оқушы –жастарға адамгершілік-патриоттық тәрбие беруде өз дәрежесінде пайдаланылмауы арасында өзара қарама-қайшылықты байқатады.
Демек, аталған қайшылықтардың шешімін табуда жазушы педагогтың бай педагогикалық – психологиялық идеяларын ғылыми-педагогикалық тұрғыдан зерделеу біздің зерттеу жұмысымыздың проблемасын құрайды.
Педагогикалық-психологиялық әдебиеттерде жазушы- педагогтың педагогикалық-психологиялық ой-пікірлерінің зерттелмеуі ғылыми жұмысымыздың көкейтестілігін айқындап, зерттеу тақырыбын «Ы. Алтынсариннің әңгімелеріндегі педагогикалық-психологиялық идеялары» деп алуымызға себепші болды.
Зерттеудің мақсаты: Ыбырай Алтынсариннің әңгіме мұраларын, ұстаздық-ағартушлық, педагогикалық қызметін тарихи-педагогикалық тұрғыдан талдап, педагогикалық –психологиялық идеяларын жүйелеп, оқу- тәрбие үрдісіне ендіру.
Зерттеу обьектісі: Ы. Алтынсариннің әдеби-қоғамдық, ғылыми- танымдық, рухани-ағартушылық, педагогикалық- психологиялық идеялары.
Зерттеу пәні: Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық-психологиялық идеялары.
Зерттеудің міндеттері:
- Ыбырай Алтынсариннің қоғамдық-қайраткерлік, педагогикалық-психологиялық көзқарастыры мен шығармашылық іс-әрекетін саралап қарастыру;
- Ыбырай алтынсариннің әңгімелеріндегі педагогикалық-психологиялық идеяларына талдау жасау және оларды бүгінгі күн талабы тұрғысынан негіздеу;
- Ыбырай Алтынсариннің оқулықтары мен оқу құралдарының тарихи-танымдық, педагогикалық-психологиялық , ғылыми- әдістемелік арналарын ашу және олардың рухани- ағартушылық мәнін айқындау;
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Н. И. Ильминский «Ы. Алтынсарин жайындағы естеліктер» кітабы. Қазан 1890.
2. Әсет Ламашев. «Ыбырай Алтынсарин және оның орыс достары мен ізбасарлары» деген еңбегінен мақала. 1955.
3. Бүркіт Ысқақов. Мақала 1961 «Білім және еңбек» журнал.
4. Ә. Сыдықов. « Ы Алтынсаринның педагогикалық идеалары мен ағартушылық қызметі» Алматы-1969
5. Мұхамедрахым. «Ыбырай Алтынсарин тағылым»-Алматы: Жазушы,1991
6. Серағазы Калиев, Құбығұл Жарқыбаев
«Қазақ тәлім-тәрбиесі». Алматы, «Санат», 1995.
7. Ғафу Қайырбеков 1956.»Даладағы қоңырау» поэма.
8. Мұстай Ақынжанов « Қазақ ағартушыларының қоғамдық-саяси көзқарасының қалыптасуы» кітабы. 1949.
9. С. Ешімханов. Мақала 1989. «Мәдениет және тұрмыс» журналы N9.
10. Тіленіш Шойынбаев. Мақала 1911. «Ыбырай Алтынсарин –ағартушы педагог»
11. Аспандияров Санжар. «Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт –азаттық көтерілісі» кітабы. 1928.
12. Кенжебаев Бейсенбаев. «қазақ әдебиеті тарихының мәселелері» кітабы. 1941.
13. Самойлович Александр Николаевич. Түркі халықтарының әдебиеті» кітабынан ұсынушы С. Қорабаев. 1905.
14. Эфиров А. Ф. «Ы. Алтынсарин творчествосы» кітабы. Алматы, 1949.
15. Дербісалин Әнуар. «Ыбырай Алтынсарин» атты еңбегінен. 1980.
16. Жұмағұлов Қасым. «Қасым халқының ұлы демократ-ағартушылары» кітапша. 1949.
17. Жұмалиев Қажым. «Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзииясының тілі» аты монографиясынан.
18. Мазохин А. «Ы. Алтынсарин туралы естеліктерінен» 1889.
19. Соколов Ф. Д. «Ы. Алтынсарин туралы естеліктерінен» 1889.
20. Батырбекова Райхан . /аспиратн/ «Ы. Алтынсарин. Таңдамалы шығармалары» 1955, «Труды Лазеревским институтом восточных языков» Москва, 1900,
21. Базиянц А. П. «Лазеревский институт восточных языков» Москва, 1959
22. Данциг Б. М. «Ближный восток в русской науке илитературе /до октябрьский период/» Москва, 1973.
23. Миннақиб Ибрахим Алтынсарин-«Оренбурский листок» газетінен «Дала уалаятының газетіне» кшіріп басылған бұл неролг Суханбердиновтың Ү. «Әдеби мұра» атты кітабынан алынып басылған. 1894.
24. Ғ. Балғынбаев. «Ыбырай Алтынсарин туралы мәліметтер» (Қолжазба), Қазақ ССР ҒА: Орталық ғылыми кітапханасы қолжазба қор, 397,1941.
25. К. Беисенбаев. «Қазақстанның қоғамдық-саияси және философиялық ойларының тарихи очеркі». Алматы,1976.
26. Ы.Алтынсарин. Шығармашылығының жинағы, 3томды. 2т.1976.
27. Шоқан Уалиханов. Мақалалары мен хаттары. Алматы.1949.
28. М.Әуезов. Абайтанудың жарияланбаған материялдары. Алматы,’’Ғылым» баспасы,1988.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: Ы. ... ... ... Ы. ... ... зерттеулерінің теориялық
негіздері.
1.1. Ы. Алтынсариннің қоғамдық-саяси ... орыс ... Ы. ... ... ... қазақстан ғалымдардың
зерттеуі....................................................................
................................…......16-23
ІІ-тарау. Ы. Алтынсариннің әңгімелеріндегі педагогикалық – психологиялық
идеялары.
2.1. Педагогикалық көзқарастары
...........................................................…...24-30
2.2. ... ... мен ... ... алға ... ... ... көкейкестілігі: Қазіргі кезеңде Қазақстан Республикасы
әлемдегі ... ... ... тең ... ... ықпалдастыққа бет ... ... ... ... орайластыра отырып, ... ... ... ... Мұны ... ішкі және сыртқы ... ... ... ... ... ... отыр. Бұл орынды да. Өйткені ... бойы ... ... ... ... қазынасы
тоталитарлық жүйе кезеңінде орасан зор ... ... , ... ... аян. Ол өз ... ... жұртшылықтың, әсіресе өскелең
жас ұрпақтық өз туған халқының рухани құндылықтарынан, салт-дәстүр, әдет-
ғұрыптарынан ... ... әкеп ... ... ... да ... халқымыздың рухани тамырынан толық қол үзіп ... ... ... елдігіміз бен егемендігіміздің ... ... деп ... ... ... Н.Ә. ... «Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін,
бәсекеге қабілетті экономика үшін, бәсекеге қабілтетті халық үшін» атты
халыққа ... ... ... ... ... ... қай ... да тек
көшке ілесе білу ғана емес, нағыз ... ... ... ... ... ... Бұл ... әрине білім беру
саласында ерекше назар аудару қажеттігі айырықща аталады. Бұл ... ... беру ... ерекше назар аудару қажеттігі анық. Ұлттың
бәсекелестік ... ... ... оның ... ... ... білім кеңістігіне ... ... ... ... ... ... көтеруді талап ететіні сөзсіз. Бұл үшін
оқушыларды ... ... ... ... ... білім беруге
көшу қажет, - деп атап ... ... ... оқушы – жастарды бүгінгі күн талабына сай
ұлттық ...... ... ... бай ... ... ... ой-пікірлерін, жинақталған ұлттық құндылықтарды ... оқу ... ... ... ... ... ... тұрғыдан алғанда, қазіргі бәсекеге қабілетті жас өспірімдерді
тәрбиелеу, ұлт ... ... ... да, ... ... - ... ой ... кең ұрпақ өсіру - қоғам алдында тұрған басты
міндет. Әрбір қоғам өзінің даму ... ... ... ... ... ... ... заман
талаптарына сай жетілдіріп пайдаланып ... ... ... ... деп ... орта ... ... Әл-Фараби, А. Иассауи, М. Қашқари, Ж. ... М. ... т.б. ...... ... педагогикалық ой-
пікірлері ұлттық тәлім-тәрбиенің мазмұнын кеңейтіп, жас ... ... ... ... ... ... ... болуда. Бұл
тәлім-тәрбиелік идеялар ХІХ ғасырда ... ... Абай ... ... мен ... халқының тәлім-тәрбиелік құндылықтарын
жаңа деңгейге көтерді.
Жоғарыда аталған ғұламалардың жас өспірімдер ... ... ой- ... одан әрі ... ... ... ... саясатының құрбандары болған А. Байтұрсынов, М. Жұмабаев,
Ж. Аймауытов, М. Дулатов, С. Аспандияров, Х. ... Т. ... ... О. Жандосов т.б. белгілі қоғам ... әрі ... ... ... ... ... ... ұлттық тәлім-
тәрбие мазмұнымен толықтырды.
Бұрынғы кезеңдердегі тәлім-тәрбие мәселелерін зерттеу ... ТМД ... ... ... үлес ... ... көптеп
саналады. Айталық, Э. Д. Днепров, Е. Н. Медынский , К. ... ... Ө. ... т.б. ... ... мен ... тарихы, оның іргелі де басым бағыттағы ... ... ... ... құнды пікірлер айтылады.
Ұлттық тәлім-тәрбие саласының сан алуан мәселелері біздің еліміз
жағдайында да ... ... бері ... нысанына айналып келеді.
Бұл тақырыптарда тек ... ... ... ғана ... ... бірқатар төлтума ... ... ... осы ... Қ. ... А. ... С. ... К.
Құнантаеваның, Г. М. Құдиярованың, Қ. Ш. Шаймерденованың т.б. ғалымдардың
еңбектерін атауға болады.
Соңғы жылдары ... ... ... ... ... ... зерттеу нысанына айналуда. Мәселен, «С. Аспандияров
мұрасындағы педагогикалық ... /Б. ... «С. ... ... /С. ... «С. Торайғыровтың
педагогикалық-ағартушылық көзқарастары» /Р. Көшенова/, «А. Байтұрсынов
мұралары ... ... ... ... ... тәрбиелеу» /Р.
Үсенбаева/, «М. Жұмабаевтың педагогикалық көзқарастары» /А. Құдиярова/,
«Х. ... ... ... /А. Тұрсынова/, «Т. Шонановтың
педагогикалық мұрасы» /С. Баймұратова/, «А. Жұбановтың ... /Қ. ... « М. ... педагогикалық идеялары» /Ж.
Төлебаева/, «Е. Брусиловскийдің педагогикалық ... /А. ... ... ... зерттеулерін арнаған.
Аталған қайраткерлердің қай- қайсысы да туған елін, өскен жерін
шексіз сүйген ел ... ... ... ... , ... ақын, зерделі
зерттеуші, өз ұлтының шын мәніндегі ұлы ... ... еді. ... ... ... ... ... қайырымды мінез-
құлықтарымен сол дәуірдің өзінде де исі қазақ ... зор ... ... ... ... болды. Бұл зиялы
азаматтарымыздың барлығы да – ... ... ... ... ... тәлім-тәрбие , мектеп жұмысы салаларында өзіндік із ... ... ... ... ...... беріп жөн сілтеген
қажырлы қайраткерлер. ... ... ... ... барлығы
дерлік уақыт талабына сәйкес дүниеге келген қажет еңбектері ... ... ... бүкіл рухани әлемінен, тәрбиелік ой-
пікірлері тарихының аса ... ... , ... ... ... Ы. ... ... алар орны ерекше. Ы. Алтынсарин -
өз дәуірінің әдеби – ... ... ... із қалдырған, туған
әдебиетіміздің биік тұлғасы тұғырына көтерілген ұлы ... ... өзі ... ... ... тобының» өкілі.
Бұл заңды да. Өйткені, Ы. ... ... ... күш ... халқына еліне, ... жас ... ... ... Оның ... ... қазақ
әдиебетінің қалыптасып ... ... ... ... педагогикалық-психалогиялық ой-пікірдің ... ... оқу ... ... ... ... ... зор ықпал етті. Міне соның нәтижесінде ... ... өз ... ... ... ... ... оқу-
ағарту ісінің тарихынан да ерекше орын алды.
Демек, оның педагогикалық – ... ... ... салу күн ... ... ... ... қаламгердің танымдық-тәрбиелік мәні орасан зор ... ана ... ... салт-дәстүр, әдет-ғұрып, оқу-білім, тәлім-
тәрбие тақырыбына байланысты жазған ... ... ... ... ... 20-30 ... ... көрген оқулықтары, оқу
құралдары бірнеше салада зерделі зерттеулер ... ... ... ... ... ... алып ... тақырыбымыз бұл саладағы
алғашқы арнайы ғылыми ... ... ... өз ... мен қоғамға қажеттілігі бүгінгі күн ... ... ... ... шығармашылығы қазақ тіл ... ... ... ... ... ... әдістемесінде біршама
зерттеліп, тиісті бағасын алып келеді. Мәселен, Х. Әдібаев, Н. ... ... Ә. ... М. ... М. ... С. ... ... Қ. Тасболатов, Р. Сүлейменова, С. Тілешова, т.б. ... ... ... әдеби-танымдық , әдістемелік, ті білімі
тұрғысынан әр жақты қарастырылды.
Бірақ та ... ... ... ... талдау
зерттеліп отырған тақырыпқа қатысты ... ... ... Ы. ... ... ... байланысты айтқан ой-
пікірлері, идеялары арнайы қарастырылғанын көрсетеді.
Оның туған жерге , тілге, отанға деген ... ... ... құрметтеу, ананы қастерлеу, қыз баланы қадірлеу т.б. туралы
жазған құнды ойларын, ... ... ... ... ... ... пайдаланудың маңызы зор.
Алайда, Ы. ... ... ... ... тілін, дінін құрметтеу сияқты тәлім-тәрбиелік
идеялардың ... және ... ... олардың жалпы орта білім
беретін мектептер мен ... оқу ... ... үрдісіне
қажеттілігі, сондай-ақ мұның оқушы ... ... ... өз ... ... ... өзара қарама-
қайшылықты байқатады.
Демек, аталған қайшылықтардың шешімін табуда жазушы ... ...... ... ғылыми-педагогикалық
тұрғыдан зерделеу біздің зерттеу жұмысымыздың проблемасын құрайды.
Педагогикалық-психологиялық ... ... ... ... ... ... көкейтестілігін айқындап, ... ... ... ... ... идеялары» деп
алуымызға себепші болды.
Зерттеудің ... ... ... ... ... педагогикалық қызметін тарихи-педагогикалық тұрғыдан
талдап, педагогикалық ... ... ... оқу- ... ... ... Ы. Алтынсариннің әдеби-қоғамдық, ғылыми- танымдық,
рухани-ағартушылық, педагогикалық- психологиялық идеялары.
Зерттеу пәні: Ыбырай ... ... ... ... ... қоғамдық-қайраткерлік, педагогикалық-
психологиялық көзқарастыры мен шығармашылық іс-әрекетін
саралап қарастыру;
- ... ... ... ... ... талдау жасау және оларды бүгінгі
күн талабы тұрғысынан негіздеу;
- ... ... ... мен оқу құралдарының
тарихи-танымдық, педагогикалық-психологиялық , ғылыми-
әдістемелік ... ашу және ... ... ... ... Ы. ... педагогикалық зерттеулерінің теориялық
негіздері.
І.1. Ы. Алтынсариннің қоғамдық-саяси қызметін орыс ғұламаларының
зерттеуі.
Аса талантты педагог, ... ... ... ... ... ... ... қоғам қайраткері Ыбырай Алтынсарин қазақ
қоғамының мәдениет пен экономика жағынан ... ... өмір ... ... ... мен ... бірсыпыра саласында
жаңадан өсіп өркендеуіне ... жол ашып ... ... ... Жан- жақты
талант иесі Ыбырайдың есімі қашанда уақыт соңынан мүдірмей өтіп, ... ... ... келеді. Оның өмірі өз отанын шексіз ... ... ... ... ... тамаша үлгілерінің бірі болып табылады.
Ағартушының өнегелі ... мен ... биік ... бір ... ... да, жанды қасиеттерімен көрініп, қазақ тарихында айқын іздерін
қалдырса қазір де сол асыл да ... ... өз ... ... Мұның өзі заңды да еді. Өйткені әрбір ұлы адамзат пен ... ... ... ... ... көтереді. Сондықтан да олар
арада бірнеше ұрпақтың өткеніне ... ... жаңа ... ... алыстан қол созып «жол болсын» деп ... ... ... ... ... ... мән ... қадір-қасиеті арта түседі.
Мәдениетіміздің тарихында Ы. ... дәл ... ... ... бірі ... еді. Ол ... бүкіл творчествалық өмірін
бір ұлы мақсатқа арнады. Ол ... ... ... ... бойы ... ... пен қараңғылықтың шырмауынан босатып өнер-білімді,
мәдениетті елдердің ... қосу ... И. ... /1/ ... ... жазысқан хаттарынан
...Алтынсарин қырғыздарға білім беру ... ... сала ... ... ... ... Орынбор оқу окуругының ... Н. А. ... /1/ сол ... өзінде халық ағарту ісін,
әсіресе қырғыздарға білім беру ісін ... ... Мен ... отыз
жылға жуық, яғни 1859 жылдың ноябрінен таныс ... Мен оған ... ... әсіресе оның орыс бөліміне ... ... ол ... ... үшін де ... екенін ешқашанда есінен
шығармайтындығын айырықша бағалайтын ... ... ... адамгершілік қасиеттері өзінің
ішкі сезімі мен көңіл күйін тура және әсерлі етіп ... ... ... Бұл ... оның ... ... жылдары жазған
алғашқы хаттары ерекше көңіл аударарлық. Бұл ... оның ... ... ... құштарлығы байқалады. Мен де, оның көптеген
хаты ... ... ол ... өзі ... болып істейтін мектептерге
тиісті мәселе жайында. Орынбор оқу округының татар, ... ... ... ... В.В. ... мен ... ... мектептерінің мұғалімдері А. А. Мазохин мен Ф. Д.
Соколовқа да жиі хат ... ... . ... ... қосымша ретінде
Алтынсарин марқұмның маған және басқаларға ... ... ... ... ... ... Бұл ... оның тамаша
адамгершілік қасиеттері көрінеді.
Ұлы ағартушы мектеп ашу және оны ... ... мен ... ... баса мән ... ... сол ... мен мұғалімдердің
тұрмысына, шаруашылық істеріне, хал –жағдайларына да ерекше ... ... Ы. ... өзі ... қызмет істеген жылдары Орынбор, Қазан,
Уфа, Петербург қалаларындағы сол кездегі шығысты ... ... ... ... Н. И. ... В. В. Катаринский , А. А. Мазохин, ... ... ... ... тағы ... мен ... достық қарым-қатынаста болды. Солар ... ... ... Ш. Маржай, Қ. Насри, С. Кукляшов ... ... ... Ш. Уалихановтың досы, белгілі татар ағартушысы
Хұсаин Фаизхановпен де танысып, ... ... хат ... хат ... ... ... бұлардың қайсысының болса да Ы. Алтынсаринге
көмегі тиген. Алтынсарин ... ... ... ... ... және ... ... қазақтың басын діни
фанатизіммен қатыруға қарсы ... ... ... ... ... дипломаттау болған. Сол ... ... үшін ... ... іс ... Оның ... ... – ғылыми –зерттеу жұмысымен ... ... ... ... ... ... үлкен ғалым. Ұлы Октябрь революциясынан
кейін Ыбырайдың педагогтік ... мен ... ... ... ... ... ол ... халқының аса көрнекті ағартушы- ... ... ... ... ... Д. ... мен Л. Н. ... мәдениетінің, педагогикалық
тарихында сәулелі жарық жұлдыз боп туып, халық ағарту ... ... үлес ... Оқу ... ... мәселелеріне бүкіл қоғам кеңнен
назар аударды, осы бағытта ... ... ... ... зор күшке
айналды, іргелі дамыды. Советтік жалпы ... ... ... ... ... ... баға жетпес ой-пікірімен асыл
адамгершілігімен, қиялға қанат қаққан өршіл де ізгі ... ... ... ... саласының табанды да дәйекті күрестер болған Ыбырай
бүкіл адамзаттық білімнің ... ... мен ... ... екінші жартысында табиғаттану ғылымында орасан зор
жаңалықтардың біреуі ... Ч. ... ... бұл жаңалық биологияны
нағыз ғылыми жолға қойды, сонымен ... ... ... ... аса ... ... бірі ... К. Д. Ушинский өзінің
«Тәрбиелейтініміз – адам» атты ... ... адам ... ғылымның
негізінде тәрбиелеу мен білім беру ... ... ... ... ... мектебін құрған кездердерінде Ы. Алтынсарин табиғат
тану ғылымдарының мәселелерімен қатты шұғылданды. Бұл ... ... ... ... өмір бойы ... тілінің тазалығы үшін күрестен ... ... ... ... ... ... Алтынсарин туралы
мәліметтер» деген естелігінде: «Оның өз ана тілі – ... ... ... ... сөздер көп болса да, орыс тіліндей бай тіл болмаса
да әрдайым ойды ... әрі, ... ... бере ... талай
рет ескерткен және бұл тілді таза сақтау керектігін мойындатқызды ... ... ... татар тілін, татардың кітаби тілін араластырып
сөйлеушілерге қарсы тұрғанын айтады». ... ауыз ... мен ... ... ел ... фальклор материалдарын жиып бастырады. Мысалы,
«қара батыр, Жәнібек батыр», ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің бір байлығы болып саналатын ... ... ... орын алуы ... ... Ыбырайдың
алғаш кезде шәкірті, кейін жұмыстас жолдасы болған Ғ. Балғымбаев ... ... ... ... жағынан да татар
тілінен кем түспейтін, аса бай тілімізді әлі де ... ... ... ... ... жұмбақ , фольклорындағы қанатты, нақышты
сөздерінің бар нәзіктеріне дейін меңгеру ... ... ... ... ... айтады. Ыбырай бұл сөздерін ... ... ... жоқ, ... ... төл ... ... қолдана білді.
Ыбырай Алтынсариннің біздермен, мұғалімдермен, өткізген әңгімелері
жүрекке жылы ... таң ... ... ... ісіне деген
қайрат жігерді тасытатын, мектепті шын ... ... , ... ... атқару үшін бар күшіңді салуыңа ұмтылдыратын. Жалпы
онымен бірге болған, ... ... одан ... дем ... шығатын. Сөйтіп, оның ақылды сөздерін есітіп, ... ... ... өтеді. Алтынсарин өзінің жеке өмірінде ақ жарқын , мейірбанды
адам еді. әрқашанда да ... ... ... ... ... ... оны шын пейілмен тыңдап, не ақылымен ... ... ... ... ... аса зор ... қадірлейтін. Ол қадірлеуге тұратында
еді. Оның ... ... ... де ашық ... ... меншікті
мүлкімен де жәрдемдесіп тұратын. Қоныстанушы ... да оған ... ... адам деп ... ... ... де оны аз
уақыт көрмесе, сағынып қалатын, ал ... ... де ... жиынды жандандырып жіберетін; оны жұрттың бәрі ... ... ... Ф. Д. ... А. А. ... естеліктерінен/
Ы. Алтынсариннің «Жаз» өлеңінің ... ... ... ... басылымы едәуір сәтті ... дей ... Бұл ... ... ... мен творчествасын зерттеушілердің назарынан осы күнге
дейін тыс қалып ... Ы. ... ... ... ... ... ... басылды. И. ... ... ... ... ... тәржімалаған нұсқа жадағайлау, кейбір
компоненттер түсіп те ... Ал, И. ... ... ... аударудың,
байсалды түсініктерімен жабдықталуының деңгейі әлдеқайда жоғары.
И. Лаптевтің қазақ елінің ... ... ... ... ... отырып, әсіресе түсініктемелерде, кейде зерттеу жүргізгенде
Ы. Алтынсариннің «Қазақ хрестоматиясынан» мысалдар ... не ... ... И. ... ... ... «Өсиет өлеңдер» тобына
Жиренше шешен туралы әңгімелеріне үлгі ретінде ... ... ... оқып, тәрбие, алған, ... ... ... ... шығыстанушы И. Лаптевтің ... ... асыл ... ... ең бір елеулі шығармасы ... ... орыс ... аударуы, түсініктемелері мен жабдықталуы
кезінде шығыстанушылар тарапынан да ... жылы ... ... Иван ... ( Ы. ... айтып отыр) барлық
саналы өмір-мекен ... ... ... ... ... ... беруге бағышталған еді. Ол ... ... ... ... әрі оны ... ... еді. ... арасында ағарту жұмысын ... бар ... оның ... жердегі беделді адамдарды ... ... беру үшін ... бас ... қаржы жинау
керектігін ... ... ... өзі сол ... ... ... ... қонақасында беретін. ... ... ... ... болып тағайындалғанға дейін облыста екі-ақ
училище бар: оның ... 4 ... ... орыс-қазақ, 4 болыстық
қазақ, 1 болстық орыс-қазақ, 1 қазақ ... ... ... орыс ... ... мен ... мен ... орыс-башқұрт ауыл ... ... ... ... ... ауыл ... ... қоғамдық стипендиялар
тағайындалған.
Халық мұғалімдеріне Ы. ... ... ... ... ... талап ететін, ал жауапсыз қалғандарды ... ... Өзі оқу ісін ... ... ... ... ... ұқыптылықты талап ететін, ал жауапсыз қарағандарды ... ... Өзі оқу ісін ... беріле сүйсе, қарауындағы
мұғалімдермен сұқбаттасқанда олардың оқу ... ... ... ... ... ... біздерді жоғары ... және ... ... ... ... талап ететін, әрі шыншыл, әрі
пайдалы еңбеккерлер ... ... ... ... . ... ... зор құрметке ие болушы еді. Алдына қай ... ... ... да ол кісі ... ... ... ... не
көмегін аямайтын. Қазақ халқы оны аса ... ... ... да
бар еді, бұл кейбір ... ... ... ... ... ... Олар оны ... бүйрегі бұрғандығы
үшін» халқын сатқан опасыз деп атайтын, әсіресе оның Ырғыз ... ... үшін ... ... үшін жақтырмайтын ... Осымен Алтынсарин
жайындағы естелігімді тәмамдаймын. Мен оның тек ... ... атап ... ... осылардың өзінен-ақ , оның ... ... ... өз ... ... ... ... ықылас ілтипаты
көрінеді.
Қорыта келгенде, Ы. Алтынсарин өзінің ана тілі - ... ... ... Бұл ... ол әрі ... әрі ... үшін қадыр
тұтып қастерлейтін, оның ... ... ... ... ... де ... ... ашып, қамқор насихатшы ... Оны ... өте ... тұтатын, оған айырықша көңіл танытатын.
Алтынсарин орыстардың әр ...... ... ... ... ... данышпан, қазақ халқына һәм ... ... ... бір артық жан болды.
1.2. Ы. Алтынсариннің ағартушылық ... ... ... жасаған «Қырғыз ... ... ... және ... ... ... тамаша ескерткіш болып
табылады. Сонымен қатар, Ұлы Октябрь социалистік ... ... бұл ... ана ... ... ... ... үлгісі болғандығын да айта кету керек. Алтынсарин ... ... сол ... орыс ... ... ... ... таңдауларын зор педагогтық шеберлікпен теріп алып,
жас ... ... ... ... ... ... өзінің тәрбие беру ... ... сай ... тырысады. Материалды құрастырғанда ол халықшылдық, ... ... ... ... Ол ... ... ... барлық бастаған жұмысында ... ... ... ... ... ... жұмысын одан сайын
өркендету мүмкіншілігі белгілейді. Алтынсарин ... ... ... ... анық ... Мұның өзі оның
шығармаларында үлкен орын алады. Алтынсарин адамшылық туралы айтқандағы ... және ... ... шын ... ... Бұл ... ол
орыстың революцияшыл демократтары мен орыс педагогикасын классиктерінің
негізгі ... ... ... ... ... ... ... ғылым мен білімінің ерекше ролін тану ... орта ... ... ... қарсы күресте, феодалдық- патриархалдық
құрылысқа қарсы күресте ... зор рол ... ... тану ... ... ... ... ерекше көңіл бөледі. Ол жаңа ғылыми идеяларын ... ... адам ... ... ... ... бәрін терең
бағалап артта қалған қазақ қоғамында сол кезде Россияның барлық халықтары
жөнінде 60 – жылдардағы демократиялық ... ... ... ... ... ... ... әдісі сөйлеудің алғашқы
даму сатысында ғана үлкен орын ... ... және ... ... ... ... ... бұл әдісті қолдану орыс әліппесін және оқитын алғашқы
кітаптарды пайдалануға, маңайдағы ... ... ... ... ... ... тиісінше жол ашады, - деп өзінің ... ... /4/ ... ...... ... кең ... ғылым мен білімнің шырағын жақты. Ы.Алтынсарин халықтың
творчестволық ... ... ... болашағына мол сенім артты. Ол,
әсіресе, жастарды оқытып, тәрбилеу ... ... ... ... оларды
біздің нағыз келешегіміз, бар келешегіміз, бар ... деп, ... ... көк ... теңеп, «біз болмасақ, сіз барсыз үміт еткен
достарым, сіздерге бердім батамды» деп, қазақ жастарыннан үлкен үміт ... ... ... кезеңде қандай жағдайда келіп, жалпы ... ... ... ... ... ... - деп ... филология ғылымдарының
докторы Әнуар Дербісәлин /5/ - өз заманының аса ... ... ... өмірі жағдайындағы университет дәрежесінде қызмет еткенін көреміз».
Қазақстандағы педагогика ғылымның елеулі табыстарының бірі екі ...... ... 40 ... ... таяуда жарық көргелі ... ... 14 ... тарихын қамитын «Қазақстан педагогикалық ой
пікірлер антологиясы» (Қ.Жарықбаев, С.Қалиев) /4/ болып ... ... ... Ы.Алтынсарин атындағы педагогика ғылымдаврының ғылыми
– зерттеу иниститутында пед. Институттар мен университеттердің педагогика,
психология кафедраларында, жекелеген ауыл шаруашылық және ... ... ... жүргізіліп келеді. Қазір республикада ...... ... ... ... 2,5 ... астам ғылыми
қызметкер айналысады. Бұлардың 700-дей ғылым кандидаттары, отыздан астамы
докторлар мен професорлар. Ғылыми – ... ... орта ... мен орта – ... оқу ... оқытушылары да айналысып
отыр. Олар ... ... ... ... ... «төрағасы, профессор Г.А. Уманов» төңірегіне топтасқан. Ғылыми
– зерттеу жұмыстарының ... ... ... және ... ... ... ... мен мәдениеті, ғылым-білім,
әдебиет, өнер ... даму ... ... ... тығыз байланысты. Мәселен, қазіргі кезде, Ы. Алтынсарин
атындағы педагогика ... ... ... ... тілдері
әдебиеттерін тереңдете оқыту және ... ол ... ... ... ... ... ... тиянақты етіп, ... ... ... ... ... ... ұлт мектептерінің оқу-
тәрбие процсіне батыл енгізу т.б./ проблемалары қарастырылуда. Қазақстанда
педагогика ғылымының дамуы Ы. ... ... ... ... ... ... мен ... байланысты. 1933 жыллыдың нарыз
айында сол кездегі Қазақ АССР –ы Оқу ... ... ... Мектеп
ғылыми-зерттеу институты ашылды. Ол Қазақ мектептері үшін ... ... ... ... ... ... мекемелерде
практикалық көмек көрсетуімен айналысты. Республикамызда педагогикалық ... жаңа ... ... сай жолға қойылуы үшін ... ... ... ісін ... алу ... ХІХ ғасырдың аяқ кезінде
қазақ мекпептері ... ... ... ... ... күн ... ... Осы жөнінде бір-біріне қарама-қарсы екі көзқарас пайда болды.
Бірі-бұратана халықты шала ... ... төл ... қол ...... орыстандыру саясаттын көздеген миссиолер (Н.И.Ильминский т.б)
ал екіншісі – орыс халқының прогрессивті озық мәдениет ... ... өз елін ... ... деңгейіне көтеру қажет дейтін қазақ
ағартушыларын (Ш.Уәлиханов,Ы.Алтынсарин,А.Құнанбаев т.б) еді. Ы.Алтынсарин
балаларға сабақты ... ... әрі ... етіп беруші еді.
Мәселен, діни мектептерде молдалардан сабақ ... ... бір жыл ... хат ... ... ... ... шәкірттер не бәрі үш айдың ішінде
хат танитын болды. Оқу – ... ... ... ол ... жүзі
педагогика класиктері: Я.А.Коменский, Ж.Ж.Руссо, К.Д.Ушинский, Л.Н.Толстой
т.б гуманистик идеяларын басшылыққа алды, оларды қазақ ... ... ... ... педагог болды. Ы.Алтынсариннің педагогикалық көз
қарасын да бүкіл әлемдік тәлім-тәрбиенің ... ... ... ... яғни шәкіртке жылы жүректі болу, мұғаліммен оқушы ... ... ... ... ... Ы.Алтынсариннің
демократиялы – ағартушылық бағытты оның педагогикалық көз ... ... ... ... Ол ... шығармаларын шәкірттерді, адал, шыншыл,
еңбек сүйгіш, өнегелі, өнерлі, азамат болуға зиянды іс-әрекеттен, ұрлық-
зорлық, жатып ішер ... ... ... әдет жат ... ... ... шақырады. Қазақ халқының келешегі – тек өнер білімде деп ... өз ойын іске ... ... ... ... ... оларды табандылықпен жеңе отырып, өз мақсатын іске асыра білді. ... ... ... молдалары таратқан діни оқиға сондай-ақ патша
үкметінің отарлау саясатына негізделген ... ... ... ... Ы. ... өз халқын жан тәнімен ... ... ... өсуі үшін ... бар күш ... ... ... нағыз патриот
адам. Ыбырай өз заманның ақыл –ойшылы, ірі ... ... оның ... мен ... мен қазақ халқының мәдени –экономикалық дамуын
қазақтың ұлт ... ... ... ... мәдениетті, оқыған арманы,
Қазан кейінен қазақ, топырағында толық іске асып салтанат құрып отыр, ... ... ... ... ... ... жазды.
Әдебиет зерттеушісі Бүркіт Ысқақов өзінің зерттеуінде мына ... ... ... ... ... ... көңілге,
Ықыласпен тоқылық!- осы небәрі төрт жолдан ғана ... өлең ... ... даласында білмейтін адам – кемде- кем десек қателеспеген болар
едік. Өйткені бұл өлең жүз жылдан астам уақыт ... ... ... ... ... әрбір баланың алғашқы әліппесі болып келеді.
Сондықтан, өлең ... ... қара ... қазақтың көкірегінде
сақталып, жүргінде жатталып келеді. Қазақ халқы бұл өлеңдермен бірге ... ... және ... ... адамның да есмін жақсы біледі. Ол -
Ыбырай Алтынсарин. Оның ... ... аса ... демократ ғалымы,
тұңғыш ағартушысы Ш. Уалиханов және данышпан ұлы ақынымыз Абай Құнанбаевтар
мен бірге көп ұлтты ... ... ... ... ... орын ... өмірі мен творчествосы жөнінде көптеген ғалымдармен, ақын
жазушылар ғылыми еңбектер жазып оның ... және ... ... ... аса ... ... болатын.
Қазақ халқының ұлы перзенті, ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы ... ... ... өзгерісті жасау жолында талмай
күрескен, сүйтіп халық игілігі үшін жан ... ... ... үлгісін
көрсеткен Ы. Алтынсарин Қазақстандағы қоғамдық ой-пікірдің өркендеу
тарихында ... орын ... ... сан ... ... ... зерттеуге, Қазақстанның
ғалымдары тек Ұлы Октябрь Социалистік революциясынан кейін ғана мүмкіндік
алды. Басты міндеті ... ... ... ... бағытты
анықтау. Ол өзі өмір сүрген дәуірдегі ... ... пен сана ... ... ашу ұлы ... ... мұраларын Қазақ халқының
сол кездегі талап-тілігі, мұң-мұқтажы тұрғысынан қарап, өткен заманның
прогессшіл ... үлгі ... ... ... байланысты
түрде талдау болып табылады. Ы. Алтынсарин мұраларын ... ... ... жол осы еді. ... ... ғалымдары осы жолды таңдады. Қазақ
ағартушылары мектеп ... ... ... ... ... тума жазуын жасау, кітап басып шығару ... ... ... т.б. ... ... ... шешудің жалпы принципін анықтауға талаптанып, алғашқы қадам
жасады. Жас ұрпақтарды тәрбиелеу проблемалары ... де әр ... ... ... ... ... революцияшыл- демократтарының көзқарасы
қоғамдық-сасяи және педагогикалық озық ... ... зор ... ... ... Ы. ... ... –саяси
және ағартушылық қызметі сондай-ақ оның әдеби мұралар жан-жақты, терең
қарастырылады. Соңғы он жыл ... ... аса ... материалдар
табылды; олар ... ... мен ... ... ... тұрғысын терең де толық ... ... ... ... ... үшін жан ... пен ... жолдары туралы және жоғары
идеялық туралы Алтынсариннің кейде шолақ қайырып, ... ... ... ... сілеме ғана қалған сөздері міне, осылайша зерттеудің
арқасында ғана ... ... ... ... ... ... өмірі мен қызметін сипаттайтын ... ... С. ... ... ... терең зерттеп, оны түсіну жолында
Қазақстан ғалымдары ... ... ... ... кейінгі дәуірдің бай библеографялық әдебиеті баға жетпес дерек
болып ... аса ... ... Ә. ... Ы. ... ... қоғамының Орынбор бөлімінің жазбаларында сондай-ақ мерзімді
баспа сөз бетінде жарияланған. Этнография саласындағы ... ... ... алды. Ә. Марғұланның іздену жұмыстарының нәтижесінде Ы.
Алтынсариннің творчествалық өмір ... ... ... ... ... ... бар көптеген документтер табылды.
Қазақстан ғалымдар С. Мусин мен Ш. ... ... ... біз ... ... мен ... тәрбиелеу мәселесіне Ы.
Алтынсариннің практикада қалай қарағаны ... ... ... ... Алтынсарин туралы библеографиялық деректер мен оның өмірі ... ... ... ... ... мен өлең ... бар. Халық
жүрегінде Ы. Алтынсарин зор ақыл иесі, «Қазақ даласындағы бірінші мұғалім.»
Ы. Алтынсарин мұраларын ... ... ... ... алғашқы
кезеңінде кейбір авторлар Ыбырай жобалаған мектептің сипатын тек сырттай
үстірт бейнелеумен болды. Ыбырай ... ... ... баға ... ... ... оның қызыметі, іс ... қиын да ... ... сол жағдайға байланысты оның ... ... ... ауытқушылықтар еріксіз кездесетіндігін ескеруге тиіс.
Заманымыздың заңғар жазушысы М. О. Әуезов бір ... Ы. ... ... деп ... ... ... ... әсерін қазақтың
екінші бір ағартушы ... және ... ... ... да анық ... болады. Орыс мәдениетін игеруге шақыру,
жергілікті орыс-қазақ мектептері арқылы орыс классиктерінің шығармаларымен
таныстырды. ... кең ... ... өлкелерінен шықса да бір туғандай
сезілетін жандар: Шоқан, Ыбырай, Абай. Бұл мұнарадай болған үшеуін ... Бұл ... ... ... ... үш ... ... қатар,
үшеуін бір туғандай ететін ұқсастық та аса айқын. Ол ... ... ... ... ... туған. Олар өздеріне бұрынғы қазақ баласы
бармаған ырыс өлкесіне жетті. Сол ... шын ... анық ... ... Ол ұлы орыс ... ... дүние мәдениетіне үлгі шашқан
нұр қазынасы еді.
Қорыта айтқанда, Алтынсариннің өз ... ... ... үндеуге,
надандыққа, зұлымдыққа қарсы шығуы, сол кезде әлеумет ... ... ... өмір шындығын көрсетуі, жастарды жақсылыққа,
адамгершілікке ... оның ... ... жағы ... ер ... ... ... және балалар әдебиетінің ең алғашқы
негізін салушы болды. Сондықтан да Ыбырай ... ... ... ... түрде орын алып отыр.
ІІ – тарау Ы.Алтынсариннің педагогикалық –психологиялық
идеялары.
ІІ.1. Педагогикалық көз қарастары.
Ыбырай Алтынсариннің ... ... ... ... ... ... ... көзқарасын бейнелейді.
Алтынсарин құрастырған «Қырғыз хрестоматиясы» тарихи –мәдени көз қарас
жағынан және оның педагогикалық құндылығы ... ... ... ... социалистік революциясына дейінгі барлық кезеңде бұл хрестоматия өз
ана тіліндегі балалар әдебиетінің жалғыз ғана үлгісі ... атап ... ... құрастыруда Алтынсарин зор педагогикалық
шеберлікпен, жас өспірімдердің талап ... ... ... және
олардың ұнамды мінез –құлқының өсуіне өзінің тәрбиелік қызметтері ... ету ... сол ... орыс ... оқу ... ... іріктеп ала білді. Материалды сұрыптауда оның идеясының халықтығы,
гуманизмі, демократизмі және отанын сүюі негізіне жетекшілікке алынды.
Бұл кітаптың тағы өзгешілігі сол, ... оның ... ... ... әдеби тілдің өсуіне мүмкіндік берді және сол кездегі көне
араб жазуына, мәнерлі, айқын ... ... ... ... ... ... наразылық білдірді.
Сол кездегі жағдайға байланысты, ана тілінің орнына, бастауыш оқу үшін
ара, түрік және парсы тілдерін ... ... ... ... ... ... корпусы құрастырған «Татар әліппесін» пайдалануға тура
келді, ... ... 1815 жылы ... ... Хива ... ... көлемді тарихи шығармасын әдебиеттік оқу кітбы үшін
пайдаланылған.
Алтынсарин хрестоматия құрастыру ... 1876 ... 1888 ... ... алып ... ... ... бірінші күнен –ақ құрастыру ойы
болғаны оның әркімге жазған хаттарынан байқалады, бірақ ол өз ... ... ... ғана ... ... ... қайтыс болғаннан кейін
хрестоматия араб ... ... 1899 ... атпен басылып
шықты. Оның хрестоматиясының екінші бөлімі мазмұнына қарағанда, ... ... , ... жаратылыс тарихының энциклопедиясы болған
тәрізді. Бұл жұмысы туралы Алтынсарин өзінің хаттарның бірінде былай ... ... мен ... ... ... ... ... ... бұл бөлімсінің тарихи мәліметтер жөніндегі тарауына қырғыз
халқының өз тарихынан материалдар енгізу ... ... ... ... ... ... ... білмеймін... өз туған халқыма қырғыз тілінде
жалпы білім беретін, дұрысын айтқанда ... ... ... бір еңбегімен қызмет етпектін».
1883 жылы 7 апрельде В. В. ... ... ... ол ... екінші бөлімін қалай құрастырғандығы ... бұл ... мен ... ... ... түрде жаратылыс
тарихы туралы, география, тарих туралы, ... ... ... ... ... ... келеді. Қазақ халқының ... ... ... болатын бұл еңбекті ойдағыдай орындап, шығуына
құдай тек өмір мен күш ... ... - мұны ... қолдана білсек,
бұл қазақ даласына көп өзгеріс енгізеді»- деп ... ... ... ... тілі ... ... ... еңбегін жазды. өз заманында Коменский «Тілге жол ... ... ... ... өте дұрыс. Методикалық идеяны енгізі
етіп алады.
Бастауыш құралға Алтынсарин 500-ге арта сөзбен-сөздер ... ... ... ... әр ... ... күнделікті тұрмыста кездесетін
сөздер. Орыс тілін мұндай шамадаға сөз мен сөз ... ... ауыз ... ... ... ... ... хрестоматия мен орыс тілін үйретудің ... ... ... ... ... ... дәуірде жаңарған қазақ халқы
оның қарапайым еңбегін мәдениетке қосылған бай қазына ... ... ал оның ... ... ... ... педагог ретінде өте
жоғары дәріптейтінін болжаған жоқ.
Алтынсарин ағартушылық идеялары өзінің өткірлігімен қазақ хаққының
экономикасы мен ... ... ... Ол қазақ халқын мәдениетті
халықтардың қатарында ... ... ... ... ... бұл ... жету үшін ... барлық, патриярхтық – рулық
құрылысты түбірінен қайта ... ... еді. Ол ... ... ... ... құралы есебінде қарады.
Өзінің поэтикалық шығармаларында Алтынсарин байлардың, ... елді ... ... ... ... күресте жастарды біліммен, ғылыммен, техниканың ... ... деп ... ... ... де ... Ол ... қараңғылықта және
аяусыз қанаушылықта отырған себебін аша келіп, оны жоюға тек ... ... ғана ... ... ... оймен шектелді. Ескіліктің
әдет-ғұрыпымен, мәдениетсіздікпен, ауадағы реакциялық күшпен күресу жас
ұрпақтардың ... және ... ... іс деп ... ... ... «Әй, жігіттер» -атты тамаша өлеңдері
Некрасевтің ... ... ... жақсы тұрады» поэмасымен идеялық
жағынан үндесіп жатыр. Жауыздықты зорлық –зомбылықты ... ... ... алынсарин астарлы сөз бен ... ... ... ... әрі ... өмір ... ... таптар- таптар
жасап отырған заңсыздықты, жауыздықты ашып ... ... ... ... ... ... ... жүріп аяққа қан салғыздың;
Жан жүрмейтін ісіме жан алғыздың,
Ақырында малымнан құр қалғыздың.
Оразаның түбіне ... ... ... ... ... ... хан тайса наным кетер,
Жылай-жылай жарлының малы ... ... ... бұл дүние өтер-кетер,
Мал иесі де артынан қуып ... да бір ... әділ ... күн ... арыз ... жігіттер!» өлеңінде Алтынсарин артта қалған ауылда кездесетін
зиянды салтты ... ... ... өтірікші, екіжүзділік
әрекеттерін сипаттайды.
Әй жігіттер!
Әй жігіттер, үлгі ... ... ... ... ... ауырса бақсыларды,
Алып келіп бақтырарсың,
Жазықсыз жануарды сойып,
Өкпемнен қақтырарсың.
Алтынсарин әңгімелерінің көбінің ... ең ... сол ... ... сөз ... Феодалдық реакцияшыл басшалардың
идеологтарына қарама-қарсы, ол бай ... ... - ... бар ... ... ... өлеңінен халықтың тұрмысын
жақсарту үшін техникалық прогрестің ... ... ... Техника
адамдарды ауада ұшуды, теңізде жүзуді, бір ... ... ... ... ... сарайлар салуды үйретті; техника мен ғылым адамның
еңбегін жеңілдетеді, ... ... өлең ... үндеу есебінде аяқталады да ... ... ... ... ... деген өлеңімен
үндеседі.
Алтынсарин хрестоматияға ... ... ... ... ... мен өнер ... ... Техниканы меңгергенде адам
баласының қолынан келмейтін жұмыс жоқ, ... ... ... ... ... түсінік берді. Өзінің хаттарының бірінде: «Ғылым –тәжірибе
арқылы өзіне жол ашты», -дейді.
«Қыпшақ Сейітқұл» әңгімесінде ол ... ... ... ... ... ... егін ... өмір сүрумен салыстырады. Осындай
тұрмыстың пайдалы жағын көрсетеді. Бұл ойын ары қарай дамыта ... ... ... ... бір ... ... байлығының көзі тек
қажымай –талмай еңбектенсе ғана болатынын айтады.
Алтынсариннің балаларға жеңіл етіп, сатиралық сарында ... ... мен ... ... ... ... идеялық мазмұны жағынан Салтықов
–Щедриннің «Екі генерал мен ... атты ... өте ... ... мен ... ұзақ ... ... айту жат.
Автордың жағымды кейіпкерлері аңғарғыш, ... ... ... ... ... әр ... еңбекші халық ортасынан келтіреді. Басты
кейіпкерлердің аузына өткір , ... сөз ... Ал ... ... ... ... жағына азғандаған етіп, ... ... ... ... Ы. Алтынсарин мұрасын ғылыми
тұрғыдан ... ... оның кім ... ... ... алмай
жүргенімізде Украин халқының белгілі шығыстанушысы А. Е. ... ... ... ... ... ... мақаласында ағартушы
педагог жөнінде былайша әділ ... ... еді: ... ... ... хрестоматия Алтынсарина и вне школы получила самое широкое
распространение и сильно ... к ... ... духа ... ... ... ... бізде тек соңғы қырық жылдан бермен қарай
әр түрлі ... ... ... Оның әлеуметтік, әдебиеттік,
әдебиеттік, этнографиялық, ... ... ... ... дессертациялар қорғалып, жекелеген манографиялар жазылды.
Бұларда ... сан қилы ... әр ... сөз ... ... Е. Бекмахановтың, Д. Қабдиевтің, Б. Қазыханованың, ... Б. ... Қ. ... О. Сегізбаевтың
еңбектерін атап ... ... Бір ... ... ... де, әле ... ... ағартушы-педагогтың философиялық
көзқарасын жан-жақты талдаған монографиялар жоқтың ... Бұл ... ... ... осал ... ... түсуді меңзейді.
Ы. Алтынсарин түсінігінде ... ... ... ... ... ақыл деп ... - ол,- айналадағы бізді қоршаған өмірді ғана
қамтуға қабілетті, ал, оны ... ... ... де ... ... ... білім ғана».
Ы. Алтынсариннің дүниеге көзқарасын қалыптасуында сол ... ... ... орыс ... К. Д. ... бір шама ... ... Мұны осы екі ұлы адамның педагогикалық ... ... ... ... (Н. Н. ... А. Р. Эфиров, . т.б.) атап
өтеді. «Алтынсариннің ... мен ... К. Д. ... игілікті
әсер еткен» - деп ... ... ... ... білгірі, профессор,
Н. Н. Меденский. «Ушинский бастаған педагогикалық ... ... ...... ... ... нәрінен қорек
алмаса, Ыбырай болмаса еді»,- дейді М. О. ... Осы ... ... ... саяси-әлеуметтік, ... ... ... кемшіліктердің сырттай болса да К. Д.
Ушинский көзқарастарымен астарласып, ... ... ... ұлы орыс ... ... Ы. Алтынсариннің шығармаларының
әсіресе, оны негізгі еңбегі ... ... (1879) ... ... көзқарастыры жайында бірсыпыра еңбектері жарық
көрді. (Ә. Сыдықов, Т. Тәжібаев, А. Оразбеков т.б.). Бірақ әлі ... ... ... аударылмай келе жатқан оның ... ... ... Бар ... ... ... саласына сарып еткен, осы
қызметті өз өмірінің негізгі арқауы деп ойлаған үлкен жүректі ... ... ... сезетін, аса сезімтал психолок болғанына шүбә келтіруге
болмайды.
Қорыта айтсақ, біз ... ... ... өмір ... ... ... сөз арсында айтып өттік. ... ... ... ХІХ ... ... ... ... әдебиетінің
екініші методы реалистік әдіс болды. Бұл жайт туралы әдеби бағттың ... ... бірі - ... ... ... ... ... аша түсуді керек етеді.
Алтынсариннің ел арасында көп болғандығы бізге өмір ... ... ... оның ... ... өмімірін жақсы білу үшін ең қажетті жағдайдың ... ... ... ... және өз ... ауыр ... ұлы классиктерінің еңбектермен жақсы таныс Ыбырай өз кезіндегі
әлеуметтік ... жай – ... жай ғана ... ... ... жазып,
бүркегендерін ашшылардың да бірі. Ең ... ... ... ... көре білді.
2.2. Психологиялық идеялары
Ы. Алтынсарин Шоқан мен Абай секілді ... ... ... ... де оның сан ... ... шығармаларынан (оқу
құралдары, хаттарымен жазбалары, тағы ... ... ... ... ... ... мәселелеріне орайласа айтылған әр түрлі
қызықты деректер табылады. Алтынсарин қозғаған осындай пікірлерге: ... оны ... ... ... ... ... және
педагогикалық негіздері, ұстаз проблемасы, қоғамдық психологиялық
мәселелері т.б. ... ... Енді ... ... ... өтелік:
Ы. Алтынсарин өзінің ұстаздық қызметіне байланысты оқытып – тәрбиелеу
мәселесін ең негізгі, ... ... деп ... ... үшін ... адамдардың қатарын көбейту арқылы қазақ қоғамының ... ... ... ... ... ... ... ісінің
құдіретінен артық еш нәрсе жоқ деп ... ... ... жан – ... ... ... екендігін ол «Бақша ағаштары», деген
әңгімесінде өте жақсы көрсеткен. «Бағу қағуда да көп ... ... шек ... – бір әке өз ... ... ... сен де өзіндік тәлім алсаң
болады, сен де жас ағашсың, саған да ... ... мен ... қате ... ... ... үйретсем, сен менің айтқанымды ұғып, ... ... түзу кісі ... ... бағусыз бетімен кетсең сен де
мына қисық ағаштай ... ... ... айтқан ақылын баяндайтын осы әңгімеде үлкен ... Егер ... ... ... ... берілсе оны балалар дұрыс
қабылдайтын болса, онда мұндай тәрбие баланың ... адам ... ... жасайды. Адам тәрбиенің нәтижесі ол өмірде пешенесіне не жазылса
сонымен ... оның ... ... ... ... ... жері өмір талқысы, әректе ету, тәрбие. Күн мен Ай бәрімізгі
ортақ бәріміз адамның ... ... ... ... артықсың деп
айыруға болмайды –дейді Ыбырай бір ... ... осы ... де ... жері бар. Ол адам психологиясының ... ... , ... ... ... ... ... алмауы. Ы.
Алтынсариннің ойынша адамның ... ... ... билейді де, оның
«Сегіз қырлы бір сырлы болып қалыптасуына ... өмір ... ... ... мен ... ... ... еткісіз
келеді. Бірақ Ыбырай жеке адамның даму ... ... ... ... Оның адам ... ... жеке адам ... қоғамдық қатнастардың
жиынтығы» дейтін маркісі қағидаға ... келу қиын еді. ... ... ... Ы. ... ... одан ... әлде қайда жоғары тұрған
небір ... ... да келе ... ... ... ... ... екінші бір өзекті мәселе:
жастардың түрлі жақсы қасиеттерге баулу және жаман қасиеттерден ... Оның ... ... ... –ақ ... ... ... тазадлыққа мейірімділікке шақырған
әңгімелермен өлеңдер жиі кездеседі.
Ы. Алтынсарин өз ... жас ... ... ... ... ... пен ата-ананың ортақ ... деп ... Осы идея Ы. ... ... ... ... ... ол
жастардың байқағыштық қасиетін арттыру жетілдіру мақсатын көздеп, өзі
құрастырған. «Хрестоматияға» үнді ... ... бір ... ... ... іліп ... етін ... алып, айналасына жар салады, аласа
бойлы қолында қысқа мылтығы бар, ... ... ... иті бар, бір қарт ... деп?. Бұл ... әркім көрген екен, сілтеумен барып тауып,
ұрысып ұстасыптымыс. Ауылдас адамдары үндістен: «ұрының түсі ... ... деп ... ... ... ... дейді: Ұрының аласа бойыл екенін
білгенім, менің қолыммен ілген етімді ол ағаштан аяғының астына тас ... ... ... алыпты. Қарт екенін білгенім, жүргендегі ізінен
байқадым: ... ... тым ... екен. Мылтығының қысқа екенін етімді
ұрларда мылтығын ағашқа сүйеп қойған екен, сонда мылтықұтың ауыз ... ... ... ... жер мен сол жыртылған қабықтыңарасынан
шамаладым. Ұрының қасында иіті бар екенін және ол ... ... ... құйрық екенін білгенім: етімді ұрлар жатқанда, ит анадай ... ... ... екен, соның құмға ... ... ... және
бұлғандатқан құйрығының табынан байқадым – депті-мыс.
Ы. Алтынсаринің осы үзіндіде ... ... адам ... ... ... ... алатыны тіпті, мұндай қасиет білім жоқ, ... бапр ... ... да ... ... сөз ... де
жастарды өмірді зерттеп білуге байқағыш, іздемпаз, тәжірибелі болуға
меңзейді.
Осынлай ... ... толы ... жас өспірімдер үшін
тәрбиелік мәні аса зор. Мәселен, «Аурудан аяған күштірек» ... ... ... ... ... ... ерік ... қасиеттері олардың
сыр-сипаты сөз болды. Абайсызда бір баланы арба ... ... ... ... мұны ... ... танады, осыны сезген бала жалма-жан
жылағанын қоя қойып, тіпті сыған ... ... ... ... ... шытпайды. Бұған қайран болған сынықшы: -Аяғының ауырмай ... ... да ғой ... Қасынды шешсінің жоғын көрген бала
ауырмақ түгілі жаным көзіме көрініп тұр, ... ... ... ... де ... ... деп, шыдап жатырмын депті. Адам өмірінде әдепті
алтын орын ерекше . Істеген істі жүрісі-тұрыстың деп алыстың яғни ... ... ... да, ... ... ... біртіндеп әдетке
айналып отырады. Бірақ әдеттің де, ... бар. ... ... ... ... ... жаман әдеттер де болады. Мәселен, салақтық жаман әдет одан ... ... да ... жоқ ... орай Ы. ... ... -атты
әңгімесі жарамсыз әдеттің адамға зиянды екенін көрсетеді.
Бала жанынң ... Ы. ... ... ... ... жас ... орай түрлі жеңіл мазмұны ... ... әсер етіп ... Осы ... ... ата-
аналар балалардың ұқыптылықпен сабырлыққа, ... ... ... ... болады. Мәселен, оның салақтық ... ... ... ... жирендіру талабында жүргізілетін «Жирен
жаман әдеттен» цикл үшін таптырмайтын тақырып. Алтынсариннің ... ... ... ... және ... ... қайнар көзі – еңбек сүйгіштік
туралы еңбек ... ... ... бірқатар әңгімелерінің идеялық маңызы
осындай.
Ыбырай ... ... бала ... ... ... ... ... оның көптеген әңгімелерін, идеясын Абай айтқандай, «Еңбек
етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей» - ... ... ... Мәселен, «Бай және жарлы ... ... ... ... ... үйреткен тұрмыс тауқыметі екендігін ... оның ... ... өмір сүру адал ... көрсете келіп
жастайынан еңбексіз өскен бос белбеу, болбыр Асанды барынша келемежейді.
Ы. Алтынсарин осы істеген ... ... ... ... сана ... ... қалыптастыруда ерекше орын алатынын жақсы түсінген.
Бұл әңгімелердің кейбіреулерін мысалға келтірейік:
«Өрмекші», «Құмырсқа», «Қарлығаш» ... ... бұл ... әр
қайсысы өздігінен тамақ іздеп еңбек етеді. Күн көру үшін күреседі. Бұл
әңгімеде ... жас ... мен ... одан бірнеше сауал сұрайды:
- Балам, анау өрмекшіні көремісің ол не істеп жүр?
- Көремін әке ол ... ... ... Анау ... ... ?
- ... ... тістеген бидайы бар жүгіріп кетіп барады.
- Жоғары қарашы көкте не көрінеді?
- Жоғарыда қарлығаш ұшып жүр, ... ... ... ... ... былай депті:
- Олай болса, шырағым бұл кішкентай жәндіктердің ісі еңбегі ,
саған ғибрат: Өрмекші, маса, шыбынға, тұзақ ... жүр, ... соң оны азық ... ... бала ... ... тапқанын өзі жемей аузын тістеп қуанғанынан ініне
жүгіріп қайтып ... ... ... ұя ... ... ... Міне ... бе? Жұмыссыз жүрген бір жан жоқ. Бәрі де жұмыс
істеп жүр. Сен де ертең ... ... ... ... ... ... Еңбек етуге әдеттен. «Еңбек етсең-емерсің»!
«Байлық неде?» деген тағы бір ... ... ... ғалым мынадай жауап береді. «Қанағат ете білсең, еңбек
қылсаң – байлық сол. Малы көп ... да ... ете ... ... ... ... ... пайдаланбаса да, мұндай адамның
көңілі жай болады. Соның үшін ... ... пен адал ... ... ... ... түзейтін құрал деп қарауы
өте ... ... ... ... ... ... ... адамға
өзімшілдік мінез жат.
Ыбырай еңбек сүймей, ... ... ... ... ... күн ... ... мақсат ететінін, ал мұның өзі ... ... ... ... олай ... үлкендер балаларды
кішкентайынан еңбекке баулу қажеттігін ... ... ... не ... ... соны ... ... жас
өспірімдердің терең астастырады.
Ы. Алтынсарин көптеген психологиялық мәнді ... ... тобы оның ... ... ... ... Ыбырай
жақсы тәрбиеші ғана емес, ол ... ... ... , ... ... ... де еді. Ол ... әдісін өз түйгенінше, орыс
мектебінің озық үлгісіне ... ... ... Мектеп
оқушыларына арнап оқу құралдарының, программалары, нұсқау ... Ол ... ... физикалық, химиялық,
астрономиялық құралдарымен жабдықталуына, оқушылардың түрлі ... өнер ... ... ... ... үлкен мән береді.
Ыбырай шәкірттерді әр кезде әр түрлі әдіс пен және ... ... ... ... Ол ... ... ... ғылыми
негізде оқытылуын оның жас өспірімдердің ақыл оймен сезім дүниесіне
әсер ете алуының ... зор ... баса ... ... ... орыс ... үйретудің бастауыш
құралында» көптеген психологиялық ... ... Осы ... ол
былай деп жазды. Әуелі оларға (шәкірттерге- Қ.Ж. зат есімге ғана
жататын зат ... ... ... ... ... ... сын ... үйретемін. Осылардан кейін зат есімдерді
олардың ... ... «ақ ... деген сияқты сөйлемдерді құрып
үйретемін». Екінші бір жерде ол: ... ... ... ... ... ... отыруға кіріспей тұрып,
олардың жеке сөздерді болсын және граматикалық ережелерді ... ... ... ... әзірліктен өткізу керек болады.
Ағартушы - педагогтың осы ойларында ... ... ... Ол ... білімді жай жаттап алып, үстірт
меңгермей, әрбір мәселеге терең бойлай түсінуін ... ... ... ... осылай жүргізудің қажеттігін, яғни К. Д. Ушинскийдің
тілмен айтқанда, оқу әрекетіне барлық сезім мүшелерін /көз, ... т.б./ ... ... ... белсенділігін арттыра
білудің ерекше маңызды алатындығын атап өтті. Ол сондай-ақ қазақ
балаларының өзіндік ... ... ... ... ... ... оқыту процесінде мұғалімдердің ескеріп отыруын қажет деп
санады.
Ы. Алтынсариннің қазақ балаларына орыс ... ... ... пікірлерін қазіргі күн талабымен ұштасып жатқан жерлерін
ерекше атап өткен ... ... ... ... ұстаз, мұғалімдік,
өнер жөнендегі небір жүрек тебіреңтерлік аталы ойлар, аталы сөздер ... ... ... ... ... еді. Ыбырай да озық ойлы орыс
елінің педагог – ғұламалары сияқты мұғалімнің оқу тәрбие процесіндегі
роліне айырықша маңыз берді, сүйтіп ... ... сан – ... ... ... мен іскерлігіне беделі мен өз жұмысын
сүйе білетіндігіне байланысты деп дұрыс ... ... ... ... керектісі - оқытушы, тамаша, жақсы педагогика құралдары да, ең
жақсы ... ... да ... ... ... ... инспектор
бақылауда оқытушыға тең келе алмайды... ... ... ... көбінесе істің басталуына байланысты, сондықтан мен қазіргі
жақсы оқытушыны дүниедегі заттың бәрінен де ... ... - ... ол. Оның бұл ... ... ... ... жайында айтқан ойларымен тамаша үндесіп
жатыр. Ал орыс зиялыларының қай ... да ... ... ... ... роль атқаратынын жеріне ... ... ... ... оның жеке ... ... ... Торғай облысында инспектор болған ... ... ... ... ... - ... оқыту ісінің нәтижесі шәкірттерден гөрі
мұғалімдерге көбірек ... ... ең ... – бала ... ... ... сезе алмайтындарда. ... өз ... деп ... ... зер салмайтыдығынан
немесе топастығынан деп білетің мұндай оқытушылардың қатты адасатыны
айтпа-ақ түсінікті-дейді Ы.Алтынсарин.Егер ... ... ... онда ... ... кінәлауға тиіс. Ол балалар мен
сөйлескенде ашуланбай, жұмсақ сөйлесу, шыдамдылық ету керек, әрбір
нәрсені де ... ... етіп ... ... екі ... сөз орынсыз терминдеді қолданбау керек.
Ыбырай өз ... ... ... үшін ... саналы
өмірін сарп еткен халыққа қызмет етуден артық іс жоқ деп ... ... ел – ... жан-тәнімен сүйген, нағыз отаншыл азамат
еді. Сондықтан оның ... ... ... халқы туралы
небір жүрек тебірентерлік сөздер ... ... ... мен ... ... ой – толғаулар көптеп кездеседі.
Ы. Алтынсарин қазақ халқының ... ... ... ... ел екенін айта келіп, оның ... ... ескі ... жұрт ... талай рет атап өтеді:
«Қазақтарға – деп жазады ол, -осы ... ... есі мол ... ... ... ... және ... даму жолына түсетін
бағыт беру, қалай дегенмен аса ... ... ... екі ... ... ерекшеліктері туралы ой
шерткісі келген, бірақ бұл мәселені ... ... ... ... жете ... Алтынсарин ағартушылық- педагогикалық қызметімен кең
байтақ ... ... ... ... Осы « білімнің
қандай кезеңде, қандай жағдайда келіп, ... ... ... ... ... ... ескерсе, -деп ... ... ... Ә. ... -өз ... аса ... ... ошақтарының дала өмірі жайындағы университет дәрежесінде
қызмет еткенін ... ... ... ... ... ... ... мол сенім артты. Ол, ... ... ... ... ... ... бөлді, оларды біздің нағыз
келешегіміз, үмітіміз деп, жастарды «жекелеп ... көк ... «біз ... сіз ... үміт ... достарым, сіздерге
бердім батамды» деп, қазақ жастарынан үлкен үміт күтті. Сол үшін
халқымыз сол ... ... ... ... ... «ол біз ... Ломоносов қана емес, сонымен қатар қазақтың ағарту саласындағы
апостолы» деп, жеткізе ... еді. ... тек ... ... емес, сондай-ақ бүкіл еліміз болып оны ұстаздардың ұстазы деп
әр кезде ... ... ... келе, Алтынсарин өзінің бар ғұмырын өзі жанындай
сүйген халқының білімге қол ... үшін ... Өз ... жету
үшін, ең алдымен, өз ұлтын молдалардың аяр, ... ... ... орыс ... ... қол артты. Осылайша
даланың алыс түкпірінде, мәдени ... ... ... ... ... ... педагогикалық бастау көзі
ашылады, мұндай ... ... ... ... ... ... Россияның орталық аудандарының өзінде
мұншалықты мол болған емес.
2.3. Білім мен ... ... алға ... ... ... ... беру ... өмірдің талабынан,
көпшілік халықтың ... ... Оның алға ... ... ... ... жеке басының ақыл-ойын ... ... ... үшін ... ... беру керек.
Алтынсарин оқыту процесін ұйымдастыруды дұрыс деп түсінді:
1) Мұғалімнің ең ... ролі ... ... үшін барлығы
мұғалімнің өзінде, асқан игілекті жарлықтарды да, өте ... ... да ... салыстыруға болмайды.
2) Оқу матералдық базаның шешуші маңызы;
3) Оқулықтарды қазақ ... ... үшін ... ... ... отырудың қажеттігі.
Ол ... ... ... мен ... ... міндетті деп есептейді. Торғай облысының
мұғалімдері үшін ол ... және ... ... мектеп» деген
журналдар алғызып тұрды. Мектеп кітапханалары үшін ... ... ... ... ... оқу ... шолу», «Ұлы дидактика» деген, Бунаковтың «Ана тілі» ... ... ... Э. Реклюдің «Жер, құрғақтық және мұқит,
Советовтың «Егеншілік пен мал шаруашылығы» деген кітаптарын алдырды.
Алтынсарин ... ... оқу ... мен ... үшін ... ... 600 ... бөлуге мүмкіндік тапты. Ол
кезде мұндай ақша өте көп ... ... ... ... ... ... құралдар комплексімен жабдықталды.
Мектепте берілетін білім мен ... ... ... ... деп ... жоқ, ... ... өкінішті дәуірінде оған
пайда келтіретін, іс жүзінде ... қару ... ... ... ол ... қажетті оқу жабдықтарын сұрыптап алды, бұл
сұрыптаудың ... ... ... не үшін ... керектігі жөнінде
педагогикалық талдауға салды.
Алтынсарин ол ынталы ... ... ... ... ... ... ... мектебінің тәжірибесін зерттей келіп,
мектеп жұмысын одан сайын өркендету ... ... ... ... жағы ... күнде де қамтамасыз етіледі,
енді істің маңызды жағы- оқыту мәселесі ... ... Ол да ... жатпаған сияқты. Дегенмен жөнге салынбаған оны –мұнылар да ... ... ... ... негізі ғой. Міне сондықтан ... ... деп ... «Ал ... айтқанда, -деп жазды ол, біздің
мұғалімдеріміз оқу жұмысын қалай болғанда да ... ... ... гөрі тәуір деп ойлаймын».
Алтынсариннің кейбір пікірлерінде «адамгершілікке» тәрбиелеу ... ... Бұл ... оның ... терең көрсетіледі.
Адамгершілік жөнінде Алтынсариннің айтқандары өз ... ... шын ... ... Бұл ... ... ол ... мен орыс педагогикасының классиктерінің негізгі идеяларын
терең игереді.
Өзінің жазбалары мен ... ... ... ... ... және оны іс жүзіне асырады:
- «Оқушылар кейін ... ... ... ... ... ... жәрдемдесуге барлық күшімен тырысамын»- дейді Алтынсарин,
- Менің алға қойған тұрақты мақсатым ... ... ... ... ... ... ал ... ойым осыған жетемін ғой деп барлық
жағынан өзімді ... ... ... ... қызметінен-ақ
педагогикалық жұмыстың өте сәттілігіне осылай қуанышын білдірді.
Адамгершілікке тәрбиелеу идеясы, ... мен ... ... ... ... ... ... ислам идеологиясымен, ... ... ... – сол ... ... роль ... ... Алтынсарин діншілдікті, діни сенімді, жоқ-барға
нанғыштық- барлық қырсықтың көзі деп қарады да, ал ... ...... ... ... ... айуандармен салыстырды.
Алтынсариннің ағарту саласындағы еңбегін бағалай отырып, біз
әсіресе схоластика мен ... ... ... ... ... ерекше көңіл аударуымыз керек. Ескі схоластикалық мектепті
аяусыз сынау, педагогикаға жат ... ... ... ... надан молдаларды өткір сарказммен түйрейді. ... ... ... ... ... қатырып, ... ... ... әшкерелеп наразылық білдіреді.
Діни тәрбие беру жүйесі, Ушинскийдің педагогикалық жүйесі сияқты
екінші жақта қалды.
Орыс ... ... ... ... ... оқу ... программасын жасай отырып, Алтынсарин діни оқудың негізінде ... ... ... ... жат ... тілдегі діне
қағидаларды жаттап алуға үзілді-кесілді қарсы болды. Балаларды ... ... ол ... ... олардың ақылын топастандыратын
іс деп қарады.
Дегенмен Алтынсарин шығармаларынан тілге сіңісіп кеткен, әрі діни
наным мен ... ... ... ... ... ... алла,
жаратқан т.б./ жиі кездестіруге ... Ол ... ... ... ... ... де келтіреді. Алтынсариннің ... ... ойда ... діни ... бой ұрып ... («Атымай
Жомарт» әңгімесінде төртінші себеп неліктен екені белгісіз, ... ... діни ... ... ... ... ... бір әңгімесінде («Надандық» туралы ) табиғат құбылысын қисынсыз
дінге байланыстырып аяқтай ... ... ... ... реалистік идеялар басым
және ашық ... ... ... бас ... бар.
Алтынсарин хрестоматиясындағы кейбір әңгімелер бала ... ... ... ... Бұл ... ... ... әңгімесі өте қызық жазылған.
«Жаздың әдемі күнінде таңертең бір төре өзінің баласымен бақшаға
барып, ... де ... ... мен гүл ... көріп жүрді.
- Мынау ағаш неліктен ... ана ... неге ... ... ... ... Оның себебі, балам анау ағашты бағу-қағумен ... ... ... ... ... ағаш ... өз шығу ... - деді атасы.
- Олай болса, бағу қағуда көп мағына бар екен ғой! ... ... көп ... барында шек жоқ, шырағым. Мұнан сен де
өзіңе ... ... ... Сен жас ... ... да күтім
керек; мен сенің қате ... ... ... ... сен ... ... ... орнына келтірсең, сен де
мынау қисық біткен ағаштай қисық өсерсің», -деді.
«Лұқпан әкім» әңгімесінде де педагогикалық ... сөз ... ... бір ... адам бір ... айтты:
- Сіздің ауруға ем етуіңіз күнә, құдайдың ... ... ... ... деген құдайға қарсылық болып табылады
деп білемін, - деді.
Лұқпан молданың айтқаны зиянды, надандық ... ... ... де ... бір ақыл ... ... да бір істі ... келсе,
ол іске әуелі ... одан соң ... ... ... соң
ақылыңыз дұрысталса, көзіңіз көріп, жөнін танып мақұл ... ... ... сонда ерік беріңіз.
Екінші , сіздің айтқан сөзіңізден ... ... ... әр ... дене ... қол ... ... қылмақ үшін, көз
берді- көрмек үшін, аяқ ... ... ... ... ... ... ... ойланып, жаман жақсыны аңғаруға. Сол ... ... ... ... ... ... ... болып табылса керек; оның
үшін жүрмей, тұрмай, көрмей, есітпей құдайға құлшылық етіп те ... ... ... нәрселердің де ... ... жоқ. ... у етіп ... екінші шөпті оған басытқы етіп жаратты; ... ... ... бұйрықты орынына жұмсасаң кінәлі боласың, ... ... ... обал ... ... - ... өзінің хрестоматиясын сол кездегі орыс тілінде ... ... ... ... зор ... ... ... жас балалардың тілегін неғұрлым толық қанағаттандыруға, олардың
саналылығын өзінің тәрбие беру ... ... сай ... тырысады. Материалды құрастырғанда ол халықшылдық, ... ... ... көздеді.
Сонымен қатар бұл кітаптың тағы бір өзгешелігі бар. ... ана ... ... жасағанда әдебиеттік ана тілінің ... ... оның ... ... ... дәлелдеп отырады, сөйтіп сол
заманда кең өріс ... ... араб ... ... (жарқын
және жанды халық тілін бұзатын кітап тіліне) қарсы шығып ... ... бұл ... ... ... ... былай деп
жазады: «Қазір қырғыз хрестоматиясының екінші бөлімін ... ... ... ... ... ... қырғыздың өз тарихы туралы
бір нәрсе қосу ... ... ... бірақ ол үшін ешбір жерден ... таба ... ... және ... ... ... ... тілінде
кітап жазып, туысқандарыма тағы да бір еңбек сіңіргім келеді».
1880 жылғы 7 апрельде В. В. ... ... ... ол ... ... ... ... істеген жұмысын хабарлайды. «Бұл
бөлімде мен жаратылыс тарихы, география, тарих ... ... ... және ... физика, техникалық өндіріс жөнінде аздаған
мәліметтер бермекшімін, ... ... ... ... табылатын бұл
еңбекті пайдалану үшін қуат беріп, ажалын алыстата ... ... ... ойдағыдай қолданатын болса, дала жағдайын көп өзгертеді».
Алтынсарин бұл хрестоматиямен ... ... ... орыс ... жөнінде оқу құралын жазды. Бұл еңбегінде ол өз ... ... ... жол ашу» ... ... ... пайдаланылған
методикалық идеяны қолдана білді.
Алтынсариннің орыс тілін үйрену жөніндегі оқу ... және ... ... ... ... 500-ге жуық ... ... бар. Бұл орыс тілін алғашқы үйренушілерге, олардың сөз
құрап ... ... ... хрестаматиясын мұғалімдер үшін методикалық
оқу құралын жасағанда, әрине, жарты ... ... ... ... ... ... туылған қазақ ... оның өз ... ... ... ... үлес ретінде ардақтайтын, жете
бағалайтынын, ... ... ... ... және аса ... ретінде дәріптейтінін білген жоқ.
Алтынсариннің ағартушылық идеалары негізінен ... ... және ... ... ... ... Ол ... цивилизациялы халықтарының қатарына жеткізуді арман ... ... бұл ... жету үшін ... мақсат
емес, әлуметтік ортаны ... ... ... ... ... жолы деп ... өзінің ақындық шығармалығында болыстардың, билердің,
молдалардың және байлардың, озбырлығын, ... ... ... отырады. Олармен күресу үшін ... ... ... ... жетістіктерімен қаруландыру керек деп ... ... ... де бар. Ол ... қалушылық, аяусыз
қанаушылықтың ... ... ... ... ... ... жастарды тәрбелеу жолымен ғана ... ... деп ... ескі ... ... ... мәдениетсіздікті, реакцияшыл
күштерді жеңу өсіп келе жатқан жас ұрпақтың ісі, оның ... деп ... ... ... ... сан алуан және
соншалық кең ... ... ... ... да ... оның
мұғалімдерге берген нұсқауларында мектептегі оқу жұмысы мен ... ... беру ... ... ... ... ... Кластан тыс тәрбие беру жұмысын ол оқушылармен ... ... Оның ... мектептің оқу жоспарлары мен
программалары ... ... ... отыруға тиіс.
Оқу жұмысын ұйымдастыруды Алтынсарин: 1(мұғалімнің ең ... ... ... ... үшін ... ... ... игілікті жарлықтарды да, өте ... ... да ... ... ... ... ... базаның шешуші маныз алатыны; 3) қазақ ... оқу ... жеке ... қажет екенін дұрыс түсінген.
Алтынсаринның ... ... ең ... тәрбиелеу мәселесі болып ... ... ... және тәрбиелеу ... ... ... аударылғанын
көреміз.
Алтынсаринның еңбек туралы және ... сүю ... ... көз ... ... тереңдігімен және
жүйелігімен К. Д. Ушинскийдің ... ... әрі ... ... ... ... ... ойлары мен айтқан сөздері
аңғарылады.
Ушинскийдің ... ... ... ... да ... тәрбие үлкен орын алмайды.
Алтынсариннің пікірінше негізгі мінтеті – бастауыш ғылыми білім
беру, орыс ... ... ... адамгершілікке тәрбиелегенде ең
алдымен адам ... ... ... ... Бұл ... ... жолын қуады.
Орыс мектептерінің ... ... ... ... ... мен программаларын жасағанда, Алтынсарин діннің негізін оқытуды да
қосты. Бірақ ол дін ... жат ... ... ... педагогикаға
жатпайтын әдістерге мүлде қарсы болды.
Балаларды осылай әурелеу – оқушыны топастандыратын ... ... ... ол. ... қазақ хрестоматиясын жасаумен қатар, ол қазақ
тілінде оқушыларға ... дін ... ... ... / ... жасады.
Бірақ мектептерде дін жолын үйрететін молдалардың ... ... дау- ... ... ... жерлерде молдалар өздеріне бөлінген
оқу сағатына ... өз ... ... ... ... ... намаз оқу» кезінде мектептен кетіп, үнемі мешітке ... ... ... ... ... ... ... діншілдік сарында да
сезіледі. Надандық туралы тағы бір ... ол ... ... ... көзқарасының жалпы тұрғысынан алғанда, оның ... ... ... бас ... ... көрінеді. Ал, жоғарыда
айтылған қайшылықтар сол ... ... ... ... ... ... мағынасыз қыспағынан туған нәрселер
деп қарау керек.
Алтынсариннің ... және ... ... идеялары туралы жоғарыда келтірілген фактылар оған ... ... ... ... ... мен мәдениеті, оның
ардагерлері – Чернышевский мен Добролюбов, ... ... әсер ... ... ... - деп ... Ушинский, - адамнан ... ... ... бір ғана оның ... ... ... өрісін кеңейтумен әсер етіп қоймай, өзі жеткізетін заттық бағалы
нәрселерге қарамастан, бір ... тән, ... ішкі ... ... ... ... жемістері – адамның игілігі, бірақ, еңбектің
тек, ішкі рухани күші ғана адам ... , ... ... ... ... көзі болады. Еңбек еткен ... ... ғана ... ... ... болады. Еңбектің заттық жемістерін
тартып алуға, мұра етіп ... ... ... болады, бірақ еңбектің
ішкі рухани , ... ... ... ... да ... бұл күш ... адамның өзінде қалады.
Адам өмірі үшін еңбектің маңыздылығы соншалық, ... адам ... ... және барлық қасиеттерінен айырылады ... адам өзі еңбек
етпейінше алға баса алмайды, бір ... ... қоя ... ол ... тиіс.
Тәрбие адамның ақыл-ойын күшейтіп, оған ... ... ... қана ... ... ... оны елеулі еңбекке құштар етуге
тиіс, мұнсыз оның ... ... да, ... да бола ... ... арналған хрестоматияға енгізген мақалалары мен
әңгімелерінде ... ... аса зор ... ... ... және ... ... мақсатын көздейді.
Оның әңгімелерінде бейнеленген еңбекшілерден ... ... ... ... ... ... мен ... тұрысындағы адамгершілігі
жөніннен әрқашан бай балаларынан, ... ... ... ... ... өмірлік күрес пен еңбектің нәтижесінде
пайда ... ал ... ... ... өз ... ... ... көптеген қасиеттерінен айырылып, еңбекке ... ... ... ... жеңе ... ... мектептеріне керекті мұғалімнің маңызы және оны
даярлау туралы мәселеге ерекше ... ... ... ... , ... ... Алтынсарин, - қырғыз мектептерінің бүкіл болашағы ... ... ... іске байланысты, сол себептен мен ... ... ... ... ... ... ... мектептері үшін
мұғалім болса болғаны».
Орскіде ашылған ... ... ... мектеп оның
өзінің алғаш ұйымдастырған мектебі еді. Бұл ... 1886 жылы ... ... рет ... шықты.
Алтынсариннің мұғалімдерге арнап ... көп ... ... ... мен ... ерекше қамқорлық жасап, көңіл
қоятындығын көрсетеді.
Алтынсариннің пікірінше, ... ... ... іс
мұғалімнің оқытудың ең ... ... ... ... мен дұрыс
сөйлесе білуде. Үлгілі жолға қойылған, дұрыс ... бар ... ... ... ... ... мәдениетке еңбекке
және ой ... ... ... олардың білімге және орыс ... ... ... арттыруға тиіс.
Сол заманның жағдайына, қазақ даласында, жапан ... ... орыс ... ... бірінші рет «халық мектебі ... ол орыс ... мен ... алдыңғы қатарлы мектебімен берік
байланыс жасағанда ғана ... ... ... ... бола ... жастары үшін орыс оқу орындарының есігі ашылу, орыстың бас
мәдениеті мен ... ... ... тілі мен ... ... ... болатын нәрсе еді. Осындай пікірді Алтынсарин да, Абай Құнабаев
та айтты.
«Орыс ... ... ... мен ... ... ... міне осында» . Абай ... бұл ... ... ... ... тілі ... мәселені шешуді
анықтаған тұжырым болды. Абай Құнанбаев пен ... ... үшін ... ... ... ... орыс тілін меңгеруді де ... деп ... ... ... қиын ... суреттеуден және баяндаудан
басталады.
Балаларға ана ... оқу үшін ... ... ... ... ... өлеңдерді ұсына отырып,
Алтынсарин ... ... ... ... ... оның зор ... әңгімелердің қызықтығына,
тақырыптарының байлығына және ... әр ... ... ... ... болу да ... ана тілін оқытуда Алтынсарин кей ... Л. ... ... ... ... ... ана ... оқуға және
жазуға үйретудің даярлық оқушылардың «оқушылардың өзі ең ... ... ... ... ... ... еді.
Сол заманның жағдайында қазақ мектебіндегі орыс тілінің ролі
туралы ... ... ... бірден-бір дұрыс жолға түсті – ... ... ... ... ... ... татар, чуваш
мектептерінің алдыңғы қатарлы қайраткерлері де ... ... ... жөнінде Ушинский және ... ана ... ... қадірлейтін
алдыңғы қатарлы қайраткерлерінің бәрі дәл ... ... ... ... ... ... ... Алтынсариннің «Қазақтарға
орыс тілін оқытудың бастаушы құралында» айтылған (ол Орынбор ... жылы ... ... ... ... осы уақытқа дейін
өзінің ... ... ... ... бұл оқу құралдағы
негізгі методикалық нұсқауларды мысалға келтірейік:
«Орыстың бір ... ... ... ... орыс ... оқытушылар әдетте оларға орыс ... ... ... ... бастау жөнінде қиыншылыққа ұшырайды. ... ... және екі ... ... ... екі ... жүруін
ұсынды. Оқыту жылдарының ... оның ... ... орыс ... ... ... тілін де үйретілуге тиіс.
Қазақтан ... ... ... ... орысшаны қазақшаға,
қазақшаны орысша аудару түрлі қазақ ... ... етіп ... ана тілін қолдануды барынша жақтауы, мектепте
ана ... ... ... бұл ... ... ... ... мен интернаттарда ана тілінде сөйлеген ... ... ... ... ... ана тілі және
Алтынсаринның хрестаматиясы қолданудан ... ... тілі мен орс ... қоса ... оқытуды ұсына
отырып, Алтынсариннің өзі қазақ балаларына орыс тілі мен ана ... ... ... отырып, үш-төрт айдың ... ... ... ие ... Егер ... ... ... жазу және оқу оның
өзінен асқан шеберлікті, ... ... ... бұл міндетті орындауда
ол «баланың соңынан ... ... деп ... ал ана тілі ... ... ерік ... ... ... жеке ескертулері /оқытудың тым теориялық ... ... істі ... ... ... сәйкес жүргізу керек
дегені/ ... ... ... ... ... ана ... сауаттандыр, өзге тілді үйренудің ... ... үшін ... ... оңай ... ... қатар
көбінесе орыс-қазақ мектептеріне сегіз жастан емес, едәуір ... 15-17 ... ... оның бер ... кейбір оқушылардың
мектепте сауатты болып келетінін ескерген жөн.
Алтынсариннің ... ана ... ... алу, ... ... болды, ана тілін үйрену неғұрлым жоғары дәрежеде ... ... ... ... таныстыру, бұл заттар туралы
жеңіл- желпі түсініктітерді ... ... ... жоқ. Алтынсариннің 70-
80 жылдары алдыңғы қатарлы орыс педагогикасының аса көрнекті өкілдері
К. Д. ... Л. Н. ... Н. Ф. ... И. Н. ... басқалардың еңбегі арқасында орыс халқы мектебі дамып, алға
басты.
Көрнекті ... ...... ... ... және ... ғылымдарының докторы
А.Я.Эфировтың Ы.Алтынсаринге арналған ... ... ролі ... ... баға ... ... ... «Педагогика тарихы»
кітабында былай деп жазды: «Алтынсарин қазақ мектептерінің инспекторы
ретінде өз халқы үшін ... ... ... ... ... ... Ушинский ұсынған прогресшіл оқыту методтарын орнатып, осы
мектептер үшін ... ... ... ұйымдастыру жөніндегі күрделі мәселелер мен ... ... ... сол замандағы алдыңғы қатарлы орыс
педагогикасы жөніндегі қол жеткен табыстарына және ... ... ... ... тәжірибесіне сүйенді. Бірақ осы ...... мен ... ... ... ... Алтынсарин қазақ
даласының нақты өмір шындығын ескере отырып, ... іс ... ... ... қызмет ету жолындағы алғашқы бастамасы, сол кездегі тілекпен
салыстырғанда өте аз, ... ... ... ... ... атымен біздің қараңғы, суық тұрмысмызға жарық беріп, оны жылыту»
әрекеті еді.
«60 – жылдардың мұрасы» болған сол заманғы ... ... ... тән ... осы ... ... ұлт аймақтарының
кейбір өкілдерінің көзқарастарынан да және қызметінен де ... де осы ... ... бұл оның педагогикалық
көзқарастары мен ағартушылық қызметінен айқын көрінеді.
Алтынсариннің қоғамдық – ... ... ... оның өмір бойы қажымай жүргізілген күресі анықтай түседі.
Ол бүкіл өмір бойы өз халқына аз болса ... ... ... ... ... күрес жүргізді, қайткенде де тілдің, әдебиеттің, ғылым мен
ағарту жұмысының өмірге қажетті мәселелерін шешіудің ... ... ... ... құштарлығын арттырды. Бұл өз заманнындағы алдыңғы
қатарлы таңдаулы адамдармен бір сапта ... ... ... ... ... ... мен Шоқан Уалиханов сияқты, қазақ халқы Алтынсарин арқылы өз
тағдырын, мәдениетті, ... ... ұлы орыс ... ... ... Қазақ халқының аса көрнекті қайраткерлері орыс
халқымен достастықты жоғары бағалап, орыс ревалюциялар демократтар, озат
орыс ... және ... ... ... ... ... ... халықтары еңбекшілерді азат ету үшін күресушілердің талай
ұрпақтарын өз идеяларымен руықтандырған өткен ғасырдағы ұлы ... өнер және ... ... ... бағалайды. Өз мінезі және
қоғамдық қызметінің үлгісімен, олар өздерінің жоғары морольдық бейнесін, өз
халқына деген ... ... мен ... келешегіне деген берік
сенімін көрсете білді.
Қорытандылау келе, сол заманнан бері қарай біздің кейінгі ұрпағымыздың
бәріне де Абай ... ... ... ... да өз ... өз ... аса ыстық, аса бағалы болады. Олар кейде баяғыдан бері өткен шөл
ғасырлардың соңғы дәуіріндегі зор мұнарадай көрінсе, кейде ... ... ... ... қос ... шөл ... ... дән бітіріп
айқасып ағып келе жатқан қос өзендей ... ... ... ... ағарту ісі тарихында
Алтынсаринің маңызы өте үлкен. Алтынсариннің ... біз үшін ... ... ... оның ... ағарту ісі мен қазақ әбебиетінің
тарихындағы орны ... көп ... ... ... Ең ... ... ... халық мұғалімі, Қазақстан халық мектептеріннің бірінші
ұйымдастырушы және қазақ халқынан шыққан тұңғыш педагог – ... ... аса ... ... үшін ... балалары үшін ана тілінде құнды әңгімелер мен өлеңдер жазған
Алтынсарин қазақ әдебиеті тарихында Абаймен қатар жазушы – ... ... ... ие ... Оның шын ... жан – тәнімен жазған шығармалары
балаларға жақын және ... ... ... хрестоматиясының бірінші бөлімін жазған кездегі өріс
алған әдеби ... өзі ... ... ... асып ... ... әдебиеті тарихында орны мен маңызын сипаттай келе,
профессор Қ.Жұмалиев пен ... ... ... ... деп ... еді:
«Абай мен Ыбырайдың шығармаларында негізгі әдіс реалистік әдіс болып
табылады.
...Абай мен ... ... ... ауыр хал – жағдайын, сол
қоғамдық теңсіздікті ... Олар ... ... ... зор ... Олардың шығармаларының тақырыбы мен мүддесіне арналды. Сонымен,
олар қазақ халқының тарихында тұңғыш демократ – ағартушылар ... ... ... ... және артта қалушылық жақтарын ызалана
әшкерелей отырып, зорлық – зомбылық, езгі және ... ... ... өз ... ... үшін қажымай еңбек ... ... ... ... дәлелдейді. Ол жастарды ... үшін ... ... ... ... мәдениетін қабылдап,
ұсынуға шақырады. Ол ... ... ... ... ... ... қарама-қарсы жұрттың көңілін ... ... ... ... ... еңбекші қазақ халқын, қарапайым
халықтың бишаралық халге ... ... еске ала ... сонымен
бірге билеуші топтардың тұрмысы мен ... ... да ... білді.
Алтынсарииннің тарих, этнография, өлке танудағы маңызды да өте
зор.
Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылуы да Алтынсариннің еңбегі ... ... ана ... ... жаңа алфавит бойынша
/орыс графичкасына негізделген/ сауат ... ... ... ... ... ... және өзі құрастырған ... ... ... түсінікті және өнегелі-үлгі аларлық мақалаларды
түсіндіріп оқу жұмысында жүргізілді.
Гуманистік және демократиялық ... ... ... идея
мақсатымен азбаған, дарынды қазақ халқының білім алуға деген ... ... ... ... ... ... мен мәдени
экономикалық дамуын көздеп, халық ... ... ... ... ұйымдастырылуын талап етеді. «Жергілікті қазақтардан мұғалімдер
дайындап, мектептер жанынан ... ... ... ... тарту мәселесін қозғайды».
Осы мектептердің жұмыс мазмұны мен методикасы сол ... ... ... ... ... олардың қатарына
Алтынсарин өмір сүріп, қызмет істеген кезде ... ... ... И. ... та бар ... ... ... олардың орыс кітаптарын оқи бастап, оқығанын
түсіндіруден бұрын, жеке, сөздерді ... ... ... ... түсіндіруге бірсыпыра системалы әзірлік керек. Осындай
алдын ала жасалған әзірлік болмайынша ... ... ... ... ... ... ... туралы өздерінше
түсіну балалардың қолынан келмейді,сөйтіп олар көп ... ... ... ... «Он» деп, «Шел» деудің орнына «иду» деп сөйлейтін
болады. Орыс қазақ мектебінің бірінде ... ... ... мен нақ ... қорытынды келтірді, сөйтіп сол кезде
долбар мен ... осы оқу ... ... ... ... ғана ... ... ісі менде ойдағыдай және дұрыс жүріп берді.
«Оқу ... ... ... деп ... ... өзінің
мұғалімдерге берген нұсқаулары мен ... - ... ... және ... негізгі ... ... ... ... ... мен ... арқылы неғұрлым оңай сөздермен
түсіндіретін ... ... ... үлгермейінше алға
кетпеу керек, орыс сөздерін айтқанда оқушы бұл ... ... ... ... оның соңынан қалмау керек. Таза жазуда оларды анық
жазуға, әріптердің ... ... ... дағдылануды үй ретеміз,
белгілі ... ... ... ... оқушыны ешбір алға
жібермейміз.
Оқыту жұмысы мағынасыз болмауы ... біз ... ... түсіндіреміз және таныс емес сөздерді жаттап алу үшін, жазып
алатын дәптер ...... өзі ... ... оқи ... кездегі көрнекті методистер Н. А. Корф, В. В. Водовозов, Д. И.
Тихомиров, Н. Ф. ... орыс ... ... ... ... ... ... олар орыстан өзге халықтар мектебінің
алдыңғы ... ... ... ... ... орыс тілін үйретуге ... ... ... ... ... Алтынсарин «кітап» бойынша қалай болса солай
үйретуді - оқу кітабы ... ... ... деп ... ... алғаш үйрету оның пікірінше, дұрыс ... ... ... ... ... ... ететін қызықты әңгіме ... ... ... ... ... ... мөлшерде сөйлеу материалын
меңгеріп, орыс сөздерінің жай ерекшеліктерін айыра білетін болуға ... ... ... ала ... ... ... ғана ... болады. Істі осылай жүргізу оқытушыға екніші ... ... ... ... оқып берудің методикалық ... ... оқу ... ... және ... ... ... зор мүмкіншілік береді.
Алтынсариннің қызметі қоғамдық –саяси ... даму ... ... ... ... қара ... ... халқы мәдениеті тарихының жарқын бір кезеңі болды.
Өз Отанымыздың пайдасына ... ... үлес ... ... Отанының пайдасмы үшін» еткен ауыр және сол ... ... ... ... еңбекті Алтынсарин өзі үшін шын ... ... ... жол ... ... жұлдызы - өз уақытындығы жауынгер
демократиялық рух ... Сол ... ... ... адамдардың
ұраны Беринскийдің сөзіне: «Өмір дегеніміз- әрекет, ал әрекет ... деп өте ... және ... ... ең ... ... ... мысал өлеңінің түрін енгізді. Оған
шейінгі қазақ поэзиясындағы қара өлең, ... ... ... жыр ... орыс ... ... ... ақынға аз, жеткіліксіз
көрінеді. Екінші жағынан, бұл мысал өлеңдер, оның алдына қойған ... дәл ... Өз ... ... ... ... ... екі жүзділік, аярлық, өзімшілдік, ... ... ... тәрізді өмірдің көлеңке жақтарын өлтіре сынап, бүккенін
жазып, бүккенін ашу үшін , улы ... ... ... толы орыс халқының
ұлы ақыны Иван Андрееввич Крыловтың мысал өлеңдері оның ... ... Өз ... орыс ... ... ... ... ашып,
Белинский, Добролюбов тәрізді әділ төре, қатал ... ... ... дана ... ... ... өзінің ұстазы деп ... әр ... ... жөніндегі Криловтың көзқарасын өзіне
өнеге, кейінгілерге үлгі ... ... ... ... ... ... Қараға мен түлкі, Қайырмады ... ... ... да, ... ... да ... ... көрнекті
аудармалардың төрінен орын алды.
Алтынсаринның орыс әдибетінен үйрену ... ... ... бір ... ... ... тек байлық кені адам баласы ... ... ғана ... ... сылулықтыңда әлемі. Сарғая ... ... ... күн, дірілдеген сәуле, үдере көшкен бұлт, жайнаған
жаз, ... ... ... ... ... теңіз, дүрлей орман-
барлығында ад ... ... әр ... ... ақын ... ... күш, қиялын серпінтерлік қуат бар. Табиғат, оны
суреттейтін ... мәні ... ұлы ... ... «Табиғат
ақынның алғашқы оқытушысы рух берушісі...», «Табиғатты сүйе ... рух ... ... ... ... ... де сондықтан.
Мәдениетті елдерінің ұлы ... ... ... ... әр ... көзі мен ... шебер суреттеген ақынның
ойпікір, сезім ... ... жай ... ... ... ... лирикаларын жалпы әдебиет тарихында ... ... Н. И. ... «Ы. ... ... ... кітабы.
Қазан 1890.
2. Әсет Ламашев. «Ыбырай Алтынсарин және оның орыс ... ... ... ... ... ... Бүркіт Ысқақов. Мақала 1961 «Білім және еңбек» журнал.
4. Ә. ... « Ы ... ... ... ... ... ... Мұхамедрахым. «Ыбырай Алтынсарин тағылым»-Алматы: Жазушы,1991
6. Серағазы Калиев, Құбығұл Жарқыбаев
«Қазақ ... ... ... ... Ғафу ... ... қоңырау» поэма.
8. Мұстай Ақынжанов « ... ... ... ... ... ... С. ... Мақала 1989. «Мәдениет және тұрмыс» журналы N9.
10. Тіленіш Шойынбаев. Мақала 1911. «Ыбырай Алтынсарин ... ... ... ... ... 1916 жылғы ұлт ... ... ... Кенжебаев Бейсенбаев. «қазақ әдебиеті тарихының мәселелері» кітабы.
1941.
13. Самойлович Александр Николаевич. Түркі ... ... ... С. Қорабаев. 1905.
14. Эфиров А. Ф. «Ы. Алтынсарин ... ... ... ... Дербісалин Әнуар. «Ыбырай Алтынсарин» атты еңбегінен. 1980.
16. Жұмағұлов Қасым. ... ... ұлы ... ... Жұмалиев Қажым. «Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай
поэзииясының ... аты ... ... А. «Ы. ... туралы естеліктерінен» 1889.
19. Соколов Ф. Д. «Ы. Алтынсарин туралы естеліктерінен» 1889.
20. Батырбекова ... . ... «Ы. ... Таңдамалы
шығармалары» 1955, «Труды Лазеревским институтом восточных языков»
Москва, 1900,
21. Базиянц А. П. ... ... ... ... ... 1959
22. Данциг Б. М. «Ближный ... в ... ... ... ... ... ... 1973.
23. Миннақиб Ибрахим Алтынсарин-«Оренбурский листок» ... ... ... ... ... бұл ... ... «Әдеби мұра» атты кітабынан алынып басылған. 1894.
24. Ғ. Балғынбаев. «Ыбырай ... ... ... ... ССР ҒА: Орталық ғылыми кітапханасы қолжазба қор, 397,1941.
25. К. ... ... ... және ... ... ... ... Ы.Алтынсарин. Шығармашылығының жинағы, 3томды. 2т.1976.
27. Шоқан Уалиханов. Мақалалары мен хаттары. ... ... ... ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
Шерхан Мұртазаның «Ай мен Айша» роман-диологиясында замана шындығының бейнеленуі6 бет
Б.С. Сүлейменовтің өмірі мен ғылыми мұрасы45 бет
Бастауыш сыныптарда Ы Алтынсариннің шығармаларын оқытудың маңызы48 бет
Педагогика. қазақ педагогтарының еңбектері мен ой-пікірлері көзқарастары15 бет
Ы. Алтынсариннің ағартушылық қызметі29 бет
Ы. Алтынсариннің өмір жолы17 бет
Ы.Алтынсарин кәсіптік білім туралы60 бет
Ыбырай Алтынсарин ағартушы педагог44 бет
Ыбырай Алтынсарин еңбектеріндегі әр түрлі жастағы адамдарға білім беру мен тәрбие мәселелері17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь