Революция және Жастүріктердің билік басына келуі

ЖОСПАР

І. КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ..

ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ...
І.ТАРАУ. 1908.1909 ЖЫЛҒЫ ТҮРКИЯДАҒЫ РЕВОЛЮЦИЯНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК.ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ САЯСИ АЛҒЫШАРТТАРЫ ... ... .
1. ОСМАН ИМПЕРИЯСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ АРТТА ҚАЛУЫНЫҢ НЕГІЗГІ СЕБЕПТЕРІ ... ... ... ... ... ... .
2. СҰЛТАН АБДУЛ ХАМИД ІІ.НІҢ ДЕСПОТТЫҚ БИЛІГІ
3. БУРЖУАЗИЯЛЫҚ РЕВОЛЮЦИЯ ҚОЗҒАЛЫСЫНЫҢ ҚҰРЫЛУЫ ... ... ... ... ... ..

ІІ.ТАРАУ. 1908.1909 ж.ж. РЕВОЛЮЦИЯ ЖӘНЕ ЖАСТҮРІКТЕРДІҢ БИЛІК БАСЫНА КЕЛУІ ... ... ... ... ... ... ... .
1. КӨТЕРІЛІСТІҢ АЛҒАШҚЫ КЕЗЕҢІ ... ... ...
2. 1909 ЖЫЛДЫҢ 31.НАУРЫЗЫНДАҒЫ (13.СӘУІР) КОНТРРЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ КӨТЕРІЛІС ЖӘНЕ ОНЫҢ БАСЫЛУЫ. КӨТЕРІЛІСТІҢ ЕКІНШІ КЕЗЕҢІ ... ... ... ... ... ..

ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... .

ІV. СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ ... ... ... ...

V. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ...
І. КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі: XIX ғасыр Осман империясы үшін оның бұрынғы құдіреттілігінен айырылу кезеңі болды. Империядан бірінен соң бірі аумақтар бөлініп шығып жатты, ал қалғандарындағы халықтар Осман құлдығына қарсы азаттық күреске шықты. XIX ғ. соңына қарай Түркия Африкадағы иеліктерінен түгелдей айрылды, ол империя үшін ежелден қауіп көзі болып есептеліп келген Балканнан да ығыстырылып шығарылды. 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысының барысында Османдарға Балканда шешуші соққы беріліп, империяның шекарасы Стамбулға дейін ығыстырылды. Османдардың өздерінің соңғы иеліктерін (Таяу Шығыс пен Арабиядағы) ұстап қала алмайтындығы анық болды. Түркия өзінің этникалық шекараларына (яғни негізінен түріктер қоныстанған аумақтарға) қайтып келе жатты.
Түркияның басты державалардан артта қалуы оның билік орындарын 1839 ж. "реформалар саясатын" – танзиматты жүргізуге мәжбүр еткен болатын. Елде феодализмге қарсылық күшейіп, демократиялық үйірмелер мен қоғамдар пайда бола бастады. 1865 ж. маусымда төңкеріс арқылы елде конституциялық құрылыс енгізуде жоспарлаған жас османдар қоғамы пайда болды. Бірақ 1866 ж. жасосмандар қоғамы ашылып қалып, талқандалды. Оның басшыларының кейбіреулері шетелге қашып барып, сол жақтан үгіт-насихат жұмыстарын жалғастыра берді. Жас османдар идеясы біртіндеп Түркияның ішінде де күшейе бастады.
XIX ғасырдың 70-жылдарынан бастап, империалистік мемлекеттер арасындағы Осман империясына капитал орналастыру үшін күрес күшейді. XIX ғасырдың аяғында Жас түріктер қимыл жасады. Олар 1889 жылы "Бірлік және прогресс" деп аталатын құпия комитет құрды. Жас түріктер конституциялық құрылыс орнатып, жалпы османизм идеологиясын буржуазиялық-революциялық османизмге айналдыруға тырысты, сұлтан билігіне қарсы күресті. Негізінен, офицерлер қауымына сүйене отырып, 1908 жылы шілдеде жас түріктер қарулы көтеріліс ұйымдастырып, Сұлтан Абдул-Хамид ІІ-ні 1876 жылғы конституцияны қалпына келтіруге шақырды. Жас түріктер революциясы (1908 ж.) жеңгенімен, өзінің бұрынғы буржуазиялық-революциялық маңызын жойды. Жас түріктер енді империядағы барлық халықтың тең құқығы орнына, оларды күштеп түріктендіру саясатын жүргізді. Жас түріктер елдің жағдайын жақсартуға күш салмады. Жерге жеке меншік күшейіп, шаруалар жерінен айырыла бастады. Жұмысшылардың ереуіліне заң жүзінде тыйым салынды. Демократиялық пиғылдағы адамдар қуғынға ұшырады. Түркияның Африкадағы ең соңғы иеліктері – Трополи мен Киренайка бөлініп шықты. Түріктер Додеканес аралынан айырылды. Осман-империясындағы елді еуропаландыру жөнінде жүргізілген реформалар экономикалық жаңғыруға қажетті жағдайларды жасай алмады. Тек батыс институттарын қабылдап қана қою мүлде жеткіліксіз еді, Ол қайта империя мен Батыс Еуропа дамуының арасындағы айырмашылықты бұрынғыдан бетер ұлғайта түсті. Ел ішінде тіпті түріктер Еуропа деңгейіне ешқандай да жақындай алмайды деген пікір де туды. Батыстағы прогрестің негізгі қозғаушысы – жеке бастың шымыр-ширақтығы Осман түріктерінде мүлде жоқ-тұғын, үкімет билігі өрісінен тыс жерде ешбір принцип те, ереже де болмады.
Реформашылардың XIX ғасырдың екінші жартысында империяны еуропаландыру жөніндегі күш-жігері шетелдіктердің ел ішіне еркін енуін бұрынғыдан бетер күшейтіп жіберді. Отаршылдық тәртіп енгізіліп, экономикаға мүлде көңіл бөлінбеді, өнеркәсіп тұралап, тұсалып қалды. Қаржы саясаты толығынан күйреді.
1890 жж. басында елдегі демократиялық қозғалыс қайта жанданды. Оған алдыңғы қатарлы офицерлер, интеллигенция, қалыптасып келе жатқан буржуазияның өкілдері қатысты. Бұл демократиялық қоғамдар мен үйірмелердің мүшелерін жастүріктер деп атады. Олар буржуазиялық реформаларды, ұлттық өнеркәсіптің дамуын, 1876 ж. жарияланып, іс жүзінде әрекетке кіріспеген конституция мен парламентті қалпына келтіруді жақтады. Үкімет жастүріктерді аяусыз жазалады. Соттар олардың басшыларын талай рет өлім жазасына кесті, көбінесе олардың көзін сотсыз-тергеусіз жасырын түрде жойып отырды.
Соған қарамастан елде жастүріктердің ықпалы өсе берді 1908 ж. шілдеде жастүрікшіл офицерлер Салоникиде көтеріліс шығарды. Көтеріліс тез арада бүкіл елге тарады, 24 шілдеде зәресі ұшқан сұлтан Абдул-Хамит II конституцияны қалпына келтіретіндігін жариялады. 1908 ж. соңында парламент ашылды, оның 230 депутатының 150-і жастүріктердің "Бірлік және прогресс" партиясының (демократиялық үйірмелердің бірігуі негізінде 1894 ж. құрылған болатын) өкілдері болды.
Бірақ сұлтанның кеңесшілерінен құрылған үкіметке олардың өкілдері жолатылмады. 1909 ж. сәуірде феодалдар мен жоғарғы діни басшылары Стамбулда бүлік шығарып, жастүріктерді қырып-жоюға шақырды. Астанада және басқа да жерлерде қанды қырғын басталып, көптеген жастүріктер қаза тапты. Бірақ олардың жетекшілері Македонияға қашып барып, өздеріне берілген солдаттар мен офицерлерден әскер жасақтады. Бұл әскер соғыс жүргізе отырып, 24-26 сәуірде Стамбулды басып алды.
Парламент сол мезетте сұлтанды тақтан түсірілді деп жариялады. Бірақ монархия жойылмады. Таққа орнынан түсірілген сұлтанның інісі Мехмед V отырды. Іс жүзінде үкімет жастүріктердің қолына көшті. Ол экономиканы, мемлекеттік басқару жүйесін, барлық өмір салтын жаңартудың кең бағдарламасын жасады. Бірақ реформалар өте баяу жүргізілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс алдында, Абдул-Хамид сұлтанды құлатып, өкімет билігін алған Жас түрік партиясы келгеннен кейін, оқу-ағарту, буданды заң жүйесі мен армияны, орталық жөне уәлаят әкімшіліктері салаларын жаңғырту-өзгерту жұмыстары жүргізілді (Тургыт Өзөл. Түркия Еуропа аясында. "Заман-Қазақстан", 1993, 19 ақпан). Кейін олардың іске асырылуы итальян-түрік, екі Балкан және Бірінші дүниежүзілік соғыстарға байланысты тоқтап қалды.
Осы жоғарыда аталған мәселелер, атап айтқанда жастүріктердің билік басына жетуі және сол кездегі Түркияның экономикалық саяси жағдайын зерттеу жұмыстың өзекті мәселесі болып табылады.

Жұмыстың мақсаты мен міндеті: 1908-1909 жылғы Түркиядағы революцияның алғышарттарын, даму дәрежесін және жастүріктердің билік басына келуін әр-түрлі дерек көздері арқылы талдап, сараптап, зерттеу жұмыстың негізгі мақсаты болып табылады. Жоғарыда аталған мақсатқа негізделе отырып жұмысқа төмендегі міндеттер қойылады:

- Жастүріктер ұйымдастырған революцияға дейінгі Осман империясының экономикалық артта қалуын зерттеу;

- Революцияның алдындағы Түркия халқының тұрмыс-тіршілігін ашып көрсету;

- Империяның әділетсіздігіне қарсы халық наразылығының дамуын талдау;

- Буржуаздардың Абдул Хамит ІІ-ге қарсы халықты үгіттеуін және оның нәтижелерін сараптау;

- Жастүріктердің ұйымдастырған революциясының барысын анықтау;

- Революцияның нәтижелерін анықтау.

Тарихнамасы: Бұл тақырып ХХ ғ. көңіл бөлуге болатын тақырыптардың бірі болғандықтан, осы тақырыпқа байланысты әлемде көптеген кітаптар шығарылған. Осы дерек көздерін пайдалана отырып, әртүрлі көзқараста жазылған ондаған кітаптарды салыстыра келе жұмыстың жазылу барысында оларды мүмкіндігінше толық пайдаланылған.
Жұмыста пайдаланылған негізгі дерек көздері осы тақырыпта қалам қозғаған ғалымдар Новичев А.Д., Бутаев И., Водовозов В., Бондаревский Г.Л., Гусейнов И., Данциг Б.М., Готлиб В.В., С.Н. Бурин, Г.Д. Сүгірбаева және т.б. еңбектері пайдаланылды.
А.Д. Новичевтің «Экономика в Турций в период мировой войны» атты кітабының алғашқы тарауында Түркияның ХІХ ғ. экономикалық-әлеуметтік жағдайы толық сипатталған. Онда сол кезеңдегі көптеген мәселелер тереңінен қозғалып, оған тарихи сараптама берілген.
В.А. Гурко-Кряжиннің «Политические группировки в Турции» атты кітабында 1908-1909 жылғы ұйымдастырылған революцияның негізгі қаһармандары жастүріктер жайында біршама мәліметтер бар.
Б.М. Данцигтің «Турция» атты кейін кітап болып құрастырылған саяси-экономикалық очеркінде Түркияның экономикалық мүмкіншіліктері мен басқа елдермен салыстырғандағы сол кезеңдегі жағдай терең салыстырылған.
Қазақстандық еңбектерден С.Н. Бурин мен Г.Д. Сүгірбаевалар жазған «Қазіргі заман тарихы» атты оқулығы жұмыста пайдаланылды. Мұнда қысқа болғанымен нақты мәліметтер кеңінен талқыланған.
Осы және басқа да көптеген еңбектерді пайдалана отырып, шығыс пен батыстық дерек көздері салыстырыла отырып жазылды.

Жұмыстың құрылымы: Жұмысты толық әрі нақты баяндалу үшін үш бөлімге бөлініп жазылды: Кіріспе, Негізгі бөлім және Қорытынды.

Кіріспе бөлімі: Тақырыптың өзектілігі, жұмыстың мақсаты мен міндеті, тарихнамасы, жұмыстың құрылымы, хронологиясы мен географиялық шеңбері атты бөлімшелерден тұрады.

Негізгі бөлім екі көлемді тараулардан құралған:
Алғашқы тарауына: «1908-1909 жылғы Түркиядағы революцияның әлеуметтік-экономикалық және саяси алғышарттары» деген тақырып қойылған. Тарау негізгі үш бөлімнен тұрады:
Алғашқы бөліміне: «Осман империясының экономикалық артта қалуының негізгі себептері» атты тақырып қойылған. Мұнда Осман империясының басқа Европа елдерімен салыстырғанда экономикалық және әлеуметтік салалары бойынша артта қалуы жайында айтылады. Әр түрлі дерек көздері арқылы аталған мәселені сараптап, талдап, негізгі себептерін анықтау бөлімнің негізгі мақсаты болып табылады.
Келесі бөлімі: «Сұлтан Абдул Хамит ІІ-нің деспоттық билігі және буржуазиялық революция қозғалысының құрылуы» деп аталады. Мұнда Абдул-Азиз бен Мұрат V-ден кейін таққа келген сұлтан Абдул Хамит ІІ-нің билік басына келуі, конституционерлермен арадағы қарым-қатынасы, шет елдіктерге деген сыртқы саясаты, оның жасаған заң жобалары және оған деген халық қарсылығы жайлы баяндалады және буржуазиялық қозғалыстың құрылуының алғышарттары, себептері және барысы жан-жақты талданады.
Үшінші бөлімі: «Буржуазиялық революция қозғалысының құрылуы» деп аталады. Мұнда революциялық қозғалыстың алғашқы алғышарттары және оның құрылу жолдары, революциялық комитеттердің бірігуі жайлы сөз болады.

ІІ-тарауы: «1908-1909 ж.ж. революция және жастүріктердің билік басына келуі» деп аталады. Мұнда сол кездегі халық арасында ықпалы өсіп келе жатқан жастүріктердің билікке келуі жайлы жазылған. Тарау екі бөлімге бөлінген:
Алғашқы бөлімі: «Көтерілістің алғашқы кезеңі» деп аталады. Мұнда көтерілістің ұйымдастырылуы, көтеріліс басшылары және алғашқы кезеңі жайлы дерек көздерін пайдалана отырып жан-жақты зерттелген.
Келесі бөліміне: «1909 жылдың 31-наурызындағы (13-сәуір) контрреволюциялық көтеріліс және оның басылуы. Көтерілістің екінші кезеңі» деген ат берілген. Мұнда революция кезіндегі негізгі оқиғалардың бірі жайлы жан-жақты мағлұмат берілген. Сонымен қатар көтеріліс кезіндегі революционерлер жасаған түбегейлі бетбұрыс жайлы баяндалған.

Хронологиясы: Жұмыстың алғашқы тарауында революцияға дейінгі Осман империясының әлеуметтік-экономикалық жағдайы сипатталғандықтан, оны тереңірек зерттеу үшін ХІХ ғ. екінші жартысында шығарылған заңдар жайында жазуды жөн деп таптық. Аталған заңдардың Түркия мемлекетіне өз дәрежесінде пайдасын тигізбегенімен, жанама түрде жастүріктердің көтерілісті ұйымдастыруына өз септігін тигізді. Осман империясы халқының ХІХ ғ. негізгі айналысатын кәсібі ауылшаруашылығы болғандықтан, жұмыстың алғашқы тарауының бірінші бөлімінде 1858 ж. шығарылған жер туралы заң жайына көбірек тоқталған. Сонымен қатар, осы бөлімде танзимат кезеңі (1839-1876) жайлы да біраз ақпараттар бар. Екінші бөлімде 1876 жылғы сарайдағы болған көтеріліс пен Абдул Хамиттің ІІ-нің таққа отыруы жайлы және оның елді басқару саясаты жайлы мағлұмат алуға болады.
Екінші тарауда 1908-1909 жылғы жастүріктер ұйымдастырған көтеріліс жайына кеңірек тоқталған. Сонымен қатар осы тарауда революциядағы негізгі оқиғалардың бірі 1909 жылдың 31-наурызындағы контрреволюциялық көтеріліс және оның барысы жайлы баяндалған.
Соңғы тарауда жастүріктердің билік басына келуі және оның ел басындағы атқарған шаралары жайында біршама ақпарлар алуға болады.
Жұмыстың үш тарауы үш кезеңге бөліп қарастырылған. Бірінші кезең 1858 жылдан 1908 жылғы көтеріліске дейінгі кезең. Екінші кезең революция жүріп жатқан 1908-1909 жылдар.

Географиялық шеңбері: Жұмыстың жазылу барысында қаралған географиялық шеңбері негізінен қазіргі Түркия мемлекеті орналасқан жерлер. Алғашында жұмыс түсінікті болу үшін Стамбул, Адрианополь, Салоник, Анатолия, Бағдат және Күрдістан жерлеріндегі жағдайлар мысал ретінде келтіріледі.
Негізгі оқиғалар қатары Македония, Салоники, Стамбул, Йылдыз, Бейрут және тағы да басқа қалалар мен порттарда орын алады.
Жанама түрде ХІХ ғ. Осман империясының қаржылық құрылымына ықпал етіп отырған Европа елдері Германия, Англия, Франция, Австро-Венгрия және Италия елдері, сонымен қатар Ресей және АҚШ мемлекеттері де жұмыста қатыстырылып отырады.
        
        ЖОСПАР
І. КІРІСПЕ..........................
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ...................
І-ТАРАУ. 1908-1909 ЖЫЛҒЫ ТҮРКИЯДАҒЫ РЕВОЛЮЦИЯНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-
ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ САЯСИ АЛҒЫШАРТТАРЫ.........
1. ОСМАН ИМПЕРИЯСЫНЫҢ ... ... ... ... ... ... ХАМИД ІІ-НІҢ ДЕСПОТТЫҚ БИЛІГІ
3. БУРЖУАЗИЯЛЫҚ РЕВОЛЮЦИЯ ҚОЗҒАЛЫСЫНЫҢ ҚҰРЫЛУЫ......................
ІІ-ТАРАУ. 1908-1909 ж.ж. ... ЖӘНЕ ... ... БАСЫНА
КЕЛУІ.............................
1. КӨТЕРІЛІСТІҢ АЛҒАШҚЫ КЕЗЕҢІ...........
2. 1909 ЖЫЛДЫҢ 31-НАУРЫЗЫНДАҒЫ ... ... ... ОНЫҢ ... ... ЕКІНШІ КЕЗЕҢІ......................
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ.............
ІV. СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ...............
V. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР....................
І. КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: XIX ғасыр Осман империясы үшін оның ... ... ... ... ... ... соң бірі аумақтар
бөлініп шығып жатты, ал қалғандарындағы ... ... ... ... ... шықты. XIX ғ. соңына қарай Түркия Африкадағы иеліктерінен
түгелдей айрылды, ол ... үшін ... ... көзі ... ... ... да ығыстырылып шығарылды. 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік
соғысының барысында Османдарға Балканда ... ... ... ... ... ... ... Османдардың өздерінің соңғы
иеліктерін ... ... пен ... ... қала алмайтындығы анық болды.
Түркия өзінің этникалық шекараларына (яғни негізінен түріктер қоныстанған
аумақтарға) қайтып келе жатты.
Түркияның ... ... ... ... оның билік орындарын 1839 ж.
"реформалар саясатын" – танзиматты жүргізуге мәжбүр еткен болатын. ... ... ... ... ... мен ... пайда
бола бастады. 1865 ж. маусымда төңкеріс арқылы елде конституциялық құрылыс
енгізуде жоспарлаған жас ... ... ... ... ... 1866 ж.
жасосмандар қоғамы ашылып қалып, талқандалды. Оның ... ... ... барып, сол жақтан үгіт-насихат жұмыстарын
жалғастыра берді. Жас османдар ... ... ... ... де ... ... ... бастап, империалистік мемлекеттер арасындағы
Осман империясына капитал орналастыру үшін күрес күшейді. XIX ... Жас ... ... ... Олар 1889 жылы "Бірлік және прогресс"
деп аталатын құпия комитет құрды. Жас ... ... ... жалпы османизм идеологиясын буржуазиялық-революциялық османизмге
айналдыруға тырысты, сұлтан билігіне қарсы күресті. Негізінен, ... ... ... 1908 жылы ... жас ... ... көтеріліс
ұйымдастырып, Сұлтан Абдул-Хамид ІІ-ні 1876 жылғы ... ... ... Жас ... ... (1908 ж.) ... ... буржуазиялық-революциялық маңызын жойды. Жас түріктер ... ... ... тең құқығы орнына, оларды күштеп түріктендіру
саясатын ... Жас ... ... жағдайын жақсартуға күш салмады.
Жерге жеке меншік күшейіп, шаруалар жерінен айырыла бастады. Жұмысшылардың
ереуіліне заң ... ... ... ... ... ... ... Түркияның Африкадағы ең соңғы иеліктері – ... ... ... ... ... Додеканес аралынан айырылды. ... елді ... ... жүргізілген реформалар
экономикалық ... ... ... ... алмады. Тек батыс
институттарын қабылдап қана қою мүлде жеткіліксіз еді, Ол қайта ... ... ... ... ... ... бұрынғыдан бетер ұлғайта
түсті. Ел ішінде тіпті түріктер Еуропа деңгейіне ... да ... ... ... де ... Батыстағы прогрестің негізгі қозғаушысы – жеке
бастың шымыр-ширақтығы Осман түріктерінде мүлде жоқ-тұғын, үкімет билігі
өрісінен тыс жерде ешбір ... те, ... де ... XIX ... ... ... ... еуропаландыру
жөніндегі күш-жігері шетелдіктердің ел ішіне еркін ... ... ... ... ... ... енгізіліп, экономикаға мүлде көңіл
бөлінбеді, өнеркәсіп тұралап, ... ... ... ... ... жж. ... ... демократиялық қозғалыс қайта жанданды. Оған
алдыңғы қатарлы ... ... ... келе ... ... қатысты. Бұл демократиялық қоғамдар мен үйірмелердің
мүшелерін жастүріктер деп атады. Олар буржуазиялық реформаларды, ... ... 1876 ж. ... іс ... ... ... мен ... қалпына келтіруді жақтады. Үкімет
жастүріктерді ... ... ... олардың басшыларын талай рет өлім
жазасына кесті, көбінесе олардың көзін сотсыз-тергеусіз жасырын түрде ... ... елде ... ... өсе берді 1908 ж. шілдеде
жастүрікшіл офицерлер Салоникиде ... ... ... тез ... елге ... 24 ... зәресі ұшқан сұлтан Абдул-Хамит ... ... ... ... 1908 ж. ... ... оның 230 ... 150-і жастүріктердің "Бірлік және прогресс"
партиясының (демократиялық үйірмелердің бірігуі негізінде 1894 ж. ... ... ... ... ... ... ... олардың өкілдері
жолатылмады. 1909 ж. сәуірде феодалдар мен жоғарғы діни басшылары Стамбулда
бүлік шығарып, жастүріктерді қырып-жоюға шақырды. ... және ... ... қанды қырғын басталып, көптеген жастүріктер қаза тапты. Бірақ
олардың жетекшілері Македонияға қашып барып, ... ... ... офицерлерден әскер жасақтады. Бұл әскер соғыс жүргізе отырып, 24-26
сәуірде Стамбулды басып ... сол ... ... тақтан түсірілді деп жариялады. Бірақ
монархия жойылмады. Таққа орнынан ... ... ... ... ... Іс ... ... жастүріктердің қолына көшті. Ол экономиканы,
мемлекеттік ... ... ... өмір ... ... ... ... Бірақ реформалар өте баяу жүргізілді. Бірінші
дүниежүзілік соғыс ... ... ... құлатып, өкімет билігін
алған Жас түрік партиясы келгеннен кейін, ... ... заң ... армияны, орталық жөне уәлаят әкімшіліктері салаларын жаңғырту-өзгерту
жұмыстары жүргізілді (Тургыт ... ... ... ... ... 1993, 19 ақпан). Кейін олардың іске асырылуы итальян-түрік, екі
Балкан және Бірінші дүниежүзілік соғыстарға байланысты тоқтап қалды.
Осы жоғарыда аталған ... атап ... ... ... ... және сол ... ... экономикалық саяси жағдайын зерттеу
жұмыстың өзекті мәселесі болып табылады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті: 1908-1909 жылғы Түркиядағы революцияның
алғышарттарын, даму ... және ... ... ... келуін әр-
түрлі дерек көздері арқылы ... ... ... ... ... ... ... Жоғарыда аталған мақсатқа негізделе отырып жұмысқа
төмендегі міндеттер қойылады:
- Жастүріктер ұйымдастырған ... ... ... ... ... қалуын зерттеу;
- Революцияның алдындағы Түркия халқының тұрмыс-тіршілігін ... ... ... ... ... ... дамуын талдау;
- Буржуаздардың Абдул Хамит ІІ-ге қарсы ... ... және ... ... ... ... революциясының барысын анықтау;
- Революцияның нәтижелерін анықтау.
Тарихнамасы: Бұл тақырып ХХ ғ. көңіл ... ... ... ... осы ... ... әлемде көптеген кітаптар шығарылған.
Осы дерек көздерін ... ... ... ... жазылған ондаған
кітаптарды салыстыра келе жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... дерек көздері осы тақырыпта қалам
қозғаған ғалымдар Новичев А.Д., ... И., ... В., ... ... И., ... Б.М., Готлиб В.В., С.Н. Бурин, Г.Д. ... т.б. ... ... ... «Экономика в Турций в период мировой ... ... ... ... Түркияның ХІХ ғ. экономикалық-әлеуметтік
жағдайы толық сипатталған. Онда сол ... ... ... ... оған ... ... берілген.
В.А. Гурко-Кряжиннің «Политические группировки в Турции» атты кітабында
1908-1909 жылғы ұйымдастырылған революцияның ... ... ... біршама мәліметтер бар.
Б.М. Данцигтің «Турция» атты кейін кітап болып құрастырылған ... ... ... ... ... мен басқа
елдермен салыстырғандағы сол кезеңдегі жағдай терең салыстырылған.
Қазақстандық еңбектерден С.Н. ... мен Г.Д. ... ... ... ... атты ... ... пайдаланылды. Мұнда қысқа
болғанымен нақты мәліметтер кеңінен талқыланған.
Осы және басқа да көптеген еңбектерді пайдалана ... ... ... ... көздері салыстырыла отырып жазылды.
Жұмыстың құрылымы: Жұмысты толық әрі нақты баяндалу үшін үш бөлімге
бөлініп жазылды: Кіріспе, Негізгі ... және ... ... ... ... жұмыстың мақсаты мен міндеті,
тарихнамасы, жұмыстың құрылымы, хронологиясы мен географиялық шеңбері ... ... ... екі ... ... құралған:
Алғашқы тарауына: «1908-1909 жылғы Түркиядағы революцияның әлеуметтік-
экономикалық және саяси алғышарттары» деген ... ... ... ... бөлімнен тұрады:
Алғашқы бөліміне: «Осман империясының ... ... ... ... атты ... ... Мұнда Осман империясының басқа
Европа елдерімен салыстырғанда ... және ... ... ... ... жайында айтылады. Әр түрлі дерек көздері арқылы аталған
мәселені сараптап, талдап, негізгі ... ... ... ... ... ... бөлімі: «Сұлтан Абдул Хамит ІІ-нің деспоттық билігі және
буржуазиялық революция қозғалысының ... деп ... ... ... Мұрат V-ден кейін таққа келген сұлтан Абдул Хамит ІІ-нің билік ... ... ... ... шет елдіктерге деген
сыртқы саясаты, оның ... заң ... және оған ... ... қарсылығы
жайлы баяндалады және буржуазиялық қозғалыстың құрылуының алғышарттары,
себептері және ... ... ... ... ... ... қозғалысының құрылуы» деп
аталады. Мұнда революциялық қозғалыстың алғашқы алғышарттары және ... ... ... ... бірігуі жайлы сөз болады.
ІІ-тарауы: «1908-1909 ж.ж. революция және жастүріктердің билік басына
келуі» деп аталады. Мұнда сол ... ... ... ықпалы өсіп келе
жатқан жастүріктердің билікке ... ... ... ... екі бөлімге
бөлінген:
Алғашқы бөлімі: «Көтерілістің ... ... деп ... Мұнда
көтерілістің ұйымдастырылуы, көтеріліс басшылары және алғашқы ... ... ... ... ... ... зерттелген.
Келесі бөліміне: «1909 жылдың 31-наурызындағы ... ... және оның ... ... екінші кезеңі»
деген ат берілген. Мұнда революция ... ... ... бірі ... ... ... Сонымен қатар ... ... ... ... бетбұрыс жайлы баяндалған.
Хронологиясы: Жұмыстың алғашқы тарауында революцияға дейінгі Осман
империясының ... ... ... ... ... үшін ХІХ ғ. ... жартысында шығарылған заңдар жайында
жазуды жөн деп таптық. Аталған заңдардың Түркия ... өз ... ... жанама түрде жастүріктердің көтерілісті
ұйымдастыруына өз септігін ... ... ... халқының ХІХ ғ. негізгі
айналысатын кәсібі ауылшаруашылығы болғандықтан, жұмыстың алғашқы ... ... 1858 ж. ... жер ... заң ... көбірек
тоқталған. Сонымен қатар, осы бөлімде танзимат кезеңі (1839-1876) жайлы ... ... бар. ... ... 1876 ... ... ... көтеріліс
пен Абдул Хамиттің ІІ-нің таққа отыруы жайлы және оның елді басқару саясаты
жайлы мағлұмат алуға ... ... ... ... ... ұйымдастырған көтеріліс
жайына кеңірек тоқталған. Сонымен қатар осы тарауда ... ... бірі 1909 ... ... ... ... оның барысы жайлы баяндалған.
Соңғы тарауда жастүріктердің билік басына келуі және оның ел басындағы
атқарған ... ... ... ақпарлар алуға болады.
Жұмыстың үш тарауы үш кезеңге бөліп қарастырылған. Бірінші кезең 1858
жылдан 1908 ... ... ... ... ... кезең революция жүріп
жатқан 1908-1909 жылдар.
Географиялық шеңбері: Жұмыстың жазылу ... ... ... ... ... Түркия мемлекеті орналасқан жерлер. Алғашында
жұмыс түсінікті болу үшін ... ... ... ... Бағдат
және Күрдістан жерлеріндегі жағдайлар мысал ретінде келтіріледі.
Негізгі оқиғалар қатары Македония, Салоники, Стамбул, Йылдыз, Бейрут
және тағы да ... ... мен ... орын ... ... ХІХ ғ. ... ... қаржылық құрылымына ықпал етіп
отырған Европа елдері Германия, Англия, ... ... және ... ... ... Ресей және АҚШ мемлекеттері де жұмыста қатыстырылып
отырады.
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
І-ТАРАУ. 1908-1909 ЖЫЛҒЫ ТҮРКИЯДАҒЫ РЕВОЛЮЦИЯНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-
ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... артта қалуының негізгі себептері
Осман империясы Еуропа мәдениеті, экономикасы, ... ... ... Ол туралы белгілі ғалымдар: Королина Финкель, ... ... ... ... ... т.б. ... бағалады. Енді солардың
зерттеулерінен қысқаша үзінді ... ... ... "Осман
империясы кезеңін түрік-ислам дәуірі деп атау орынды. Қазір біз бұл ... ... ... ... ... ... мойындаймыз. Мені шовинист
деп айыптаушыларға ... бір ... мен ... ... Түрік
мәдениеті мен түрік тәрбиесі бізден түп-тамырымен ерекшеленеді. ХV-ХVІ
ғасырлардағы Осман немесе түрік-ислам ... ... ... ... ... үстемдігі кезіндегі әскери қуат лайықты түрде бәрінен жоғары
бағаланды" ... ... ... ... "Удивительный век". "Заман-
Қазақстан", 1997, 14 наурыз.). Тадасхи Судзуки: "XVII ... ... ... ... Сефевидгер, Османдар және Бабуридтер. Бұл ... да ... ... ... ... дейін түріктер
үстемдік етті. Индияда ислам ... ... ... ... ... ортасы XVIII ғасырдың басында Османдар Еуропаға күшті ықпал етті
XVI ғасырдың ... ... әлем ... ... ... ... құрды.
XVIII ғасырдан кейін пайда болған Батыс енді XXI ғасырда гегемон ... және ... ... ... ... XVI ғасырда Қиыр Шығыстан
құрылған Біртұтас дүниетану көзқарасы жүйесі көптеген халықты топтастырды
және ішкі ... көп ... ... ... таңда бұл жүйе жойылды, ал
жаңасы құрылып үлгерген жоқ, соның ... не ... не ... XVI ... басқа дәуірлерден өз ерекшелігімен ерекшеленеді. Мен
Жапон тілінде Осман тарихын жазғанымда, оның ... даму ... ... ... Судзуки. Доктор наук, профессор (Токийский
университет): ... ... - ... ... ... 14.03.). Габор Агастон: "XVI ғасырда Осман мемлекеті әлемдік держава
болды. Ол өзіне бағынышты ... ... әсер ... ... ... басқаруына және дініне араласпады. Ол жөнінде тіпті шіркеу ... ... ... ... ... ... ... өйткені олар біздің
дінімізді ауыстырмайды және бұзбайды". XIX ғасырдағы Осман мемлекетімен XVI
ғасырдағы ... ... ... ... Осман императорлығы
Балканға прогресті әсерін тигізді. Османдықтар ... ... ... ... шіркеулер билік құрды және оның әрқайсысы өзіне халықтан салық жинады.
Түріктер бұл салықтар мен алымдарды тоқтатты. Тіпті Османдарға тәуелді ... және ... ... ... османдарша киінді, кейін
бұл үлгіні Францияға дейін жеткізді" (Габор Агастон, доцент Будапештского
университета: ... ... ... на ... "Заман-
Қазақстан". 1997, 14 наурыз.). Абдулкадыр Озжан: "Батыс халықтары "түрік"
этнонимін ... және ... ... ... ... ... мұсылмандар түріктер деп аталды. Османия Еуропаға ... ХV-ХVI ғ.ғ. ... ... ... ... ... және Шығысқа
исламды таратушылар түріктер болды, "Түрік дәуірі" туралы айтылған кезде
тек ... ... ... ... ... ... ғана емес, сондай-
ақ олардың дүниежүзілік саясатқа тигізген ... да ... ... ... ... ... берген қатал бұйрығы түрік билігінің
талассыз беделін көрсетеді. Осман мемлекетінің ... ... ... ... КСРО-ның геосаяси беделімен салыстыруға болмайды. Бұл ... те ... ... ... ... дүниежүзілік аренада бәсекеге
түсті. Осман мемлекеті XVI ғасырда ... ... ... ... ... ... ... исторических наук, профессор: "Заман-
Қазақстан". 1997, 14 наурыз.).
Алайда XVII ғасырдың аяғынан-ақ тұғыры әлсірей ... Жаңа ... ... ... теңізіндегі сауда-саттық көздерін жабады. Империяны
қорғау қажеттігі, ұдайы болып жататын соғыстар оның ішкі қорын сарқиды...
Осман империясының әлсіреп ... ... ... – ол ... даму ... таба ... ... Еуропа болса, оның жөні басқа
еді. Ол бұл ... ... ... ... революциясы, либерализм,
өнеркәсіп революциясы кезеңдерінен, "ұлт-мемлекет" айналымы сатысынан өткен
еді. Ал Осман мемлекеті Византия империясының дәстүрін айнытпай ... оның ... ... ... мен ... ... ол, мәселен, бағаны белгілеуден және қымбат тауарлар мен ... ... ... шығармаудан анық көрінетін. Осынау дәстүрлерді
экономиканың ... ... ... өте қиын іс ... ... ... ... үкіметгі алаңдатпай тұра алмады.
Ауадан реформа рухы есті. Бірақ реформашылар тек мемлекетті күшті үкіметпен
нығайту жайын ғана ойлады. Олар, ... ... ... ... ... ... ... құлай бастауы Батыстың оған деген көзқарасын өзгертті. XVI
ғасырда құрмет-қошеметке бөленген ... енді олар ... ... ... да ... деген пікір қалыптасты, сөйтіп мұндағы езілген,
қаналған христиандарға көмектесу саясатының негізі ... ... ... ... шын ... ... ... қызмет етті.
Осман империясы басқа державалармен салыстырғанда саяси ... ... алып ... ... ... ... бірі
болды. Артта қалуының негізгі себептерінің бірі феодалдық және капиталистік
құрылымдарды бірдей пайдалануы еді.
XVIII ... ... бас ... орыс ... ... ... ... Ресейде бұрынғысынша оңтүстік теңіздерге шығатын жол
болмады. Түркия Қара ... ... ... ... ... жылдардағы Түркиямен соғысы сәтті болды. Өзгеріс
1770 жылдары орыс ... ... ... ... өзенінің төменгі
жақтарында бірнеше жеңістерге қол жеткен кезде болды, бұлардың ішіндегі ең
елеулі Ларга мен Кагул түбіндегі орыс ... ... ... саналады.
Орыс эскадрасы Балтық теңізінен Жерорта теңізіне келіп, Түрік армиясының
тылында, 1770 жылы 5 ... ... ... ... ... ... Дарденелланы қоршап алды. Грецияға десант түсірді. 1771 жылы Орыс
армиясы Қырымның барлық теңіз ... ... ... 1773 жылы ... ... күшейе түсті, бірақ Түркия бітім туралы ... ... ... тек ... ... оңтүстік жағалауындағы күшті Тартукай
қамалын алу және оның 1774 жылы Козлуджа маңында маңызды ... ... ... ... ... етті. Солай бола тұрса да, кішкене
Кучук-Кайнарджи деревнясында 1774 жылы 10 ... қол ... ... ... ... шешуде жасалған маңызды қадам болып
табылады. Қырымның Түркияға вассалдық тәуелділігі жойылды. Ресей ... ... Буг ... ... мен қоса жер және ... ... ... Қара
теңізбен, Қара теңіз бұғаздарымен сауда кемелерінің кедергісіз ... ... ... ... ... Ресей Қырымның ішкі және
сыртқы істеріне қол сұға ... ... ... ... ... жағдайына
ұшырады. Қырым татарларының тәуелсіздікке деген күресінен еш ... ... ... ... орыс ... мен армиясы Қырымның
тәуелсіздігін тез жаныштады. 1783 жылы көктемде Қырым хандығы жойылып, оның
қарауындағылардың бәрі Ресей ... ... мұны 1783 ... ... да мойыңдауға мәжбүр болды. Ресей ... ... ... дейін
бүкіл Азов және бүкіл Қара теңіз алқабын алды. Құрылып келе жатқан Қара
теңіз флотының ... ... ... ... ... соғыстың сәтсіздігі Түркияда әскери лендік ... ... ... Армияның жауынгерлік қабілеті ... тап ... ... ... Ал елде ауыл ... негізі
шайқала бастады. Шаруа жерін тастап, қалаға қашты. Сыртқы сауда іс жүзінде
шетел капиталы мен ... ... ... Рынок қысқарды.
Түркияның билеуші топтары елді қамтыған ... ... ... ... ... XVIII ғасырдың басында Сұлтан Селлим III (1789-1807 ж.ж.)
билік еткен кезде оның төңірегіндегі шағын топ ... ... ... ... жер ... ... жаңа ... үйретілген,
тәртіпті жаяу әскер құру, армия жөне флотпен байланысты мануфактуралық
өндірісті ұлғайту т.б. шараларды жүзеге ... ... ... ... ғана жүзеге асырылды. Тек 1826 жылы Сұлтан Махмуд II (1808-1839
ж.ж. билік еткен) тұсында ғана армия ... ... ... ... финанс, құқық, ішінара мәдениет салаларында прогрестік ... ... ең ... ... жүйе жойылды. Бірақ Махмуд ... ... ... ... ... ... 1911-1919 жылдарды
Египет патшасы Мухамед Әли өзіне қаратқан Арабияның ... ... ... ... сол кезде Египеттің билігіне көшті. 1806 жылы Балканда ... ... ... ... шекарасы Прутқа дейін кеңейді. 1830 жылы Греция тәуелсіздік
алды, ... ... кей ... ішкі ... ... айырылды.
Түркияның Еуропа капиталына тәуелділігі күшейді. Сондай жағдайда Түркияның
билеуші тобы 1839 жылы жаңадан реформалар жүргізуге ұмтылды. Бұл ... ... ... ... деп аталды. Танзимат негізінде біраз
өзгерістер жасалды. ... ... сол ... ... ... қалдығы жойылды деп тапты, түркі интеллигенциясының
қалыптасуына, танзиматта бекітілген сот ісі, ... ... ... туғызды.
Экономиканың негізін ХІХ ғ. аяғында халықтың 85 пайызы ұстанған
ауылшаруашылығы қалады. 1858 жылы ... жер ... ... ... барлық жерлері бірнеше категорияларға бөлінді: мүлік (жеке),
мири (мемлекеттік), вакф (дін ... ... ... ... қажетті
құрылымдар салатын жерлер бөлігі), меват (жарамсыз жерлер). ХІХ ғ. дейін
барлық шығыс елдеріндегі ... ... ... да ... ... мемлекеттің қолында шоғырланған болатын. Алайда ... ... бұл ... ... жіберді. Танзимат кезеңінде (1839-
1876) мемлекеттің қолында шоғырланған жарамды жерлерді сату жайында ... ... ... ... ... жері ... қолында қаржысы бар
мемлекет шенеуніктерінің қолына өте бастады. ХІХ ғ. ... ... ... барлығы жалпы халықтың бес пайызын ғана
құрайтын ірі феодалдар немесе мемлекеттік шенеуніктер қолына шоғырланды.
Миллиондаған ... ... ... жердің тек 35 пайызы ғана болды
(Бутаев И., Проблемы Турции, М., 1925., 45-бет). Жері жоқ шаруалар ... ... ... Ірі жер ... ... жерлерін мубассирлер (делдал)
арқылы арендаға беріп отырды. Жер иелері мен ... ... ... ... ... табу үшін ... көп ... салық алды. Бұл
жағдай шаруаларды ... ... алып ... Ірі жер ... ... өз ... ету ... мешіттер мен медреселерге өз
жерлерінің бір бөлігін беріп отырды. Егер де ... мен ірі ... ... ... онда ол жер тағы да сол дін ... ... ... әсерінен дін басылары елдің көптеген жерін өз ... ... Вакф ... де ... ... арқылы арендаға беріліп,
мешіттер байыған үстіне байи берді.
Вакф жерлері ... ... ... ... бұл ... ... ... құлдырауына алып келген негізгі
себептердің бірі ... ... ... ... үшін 1873 жылы ... Азиз вакф жерлерін қайтадан ... ... ... туралы
мәселені көтерді. Алайда бұл дін басылар тарапынан да, ірі жер ... да ... ... ... ... ... ... Анатолияда, Күрдістанда
феодалдық-крепостниктік жүйе әлі өз күшін жоймаған болатын. Мұнда ... ... ... ... Мұндай жағдай әрине шаруаларға ... алып ... ... ... ... дақылдармен, қаражатпен қамтамасыз етіп
отырған көптеген пысықай кәсіпкерлер өздері берген қаржыларын тауардан
шығатын табыстың ... ... ... отырды. Оның үстіне жердің
өтемақысы ... ... ... ... тағы да ... жылдың қарызымен
қарсы алды (Новичев А.Д., Экономика в ... в ... ... войны., М,-
Л., 1935., 67 б.). Ақша-тауар айналысының дамуымен шаруалар үшін жаңадан
құн салықтары өсе ... Құн ... ... бір түрі – ... ... Ол ... ... егінінің оннан бірін мемлекетке беруі ... Одан ... ... ... ... 4 ... ... «верги» деп
аталатын жер салығын, әр мал ... 40 ... ... мал салығын
(«ресми агнам»), жайлау және қыстау салығын, мектеп ... және ... ... ... ... алып ... көптеген салықтарды төлеуі
тиіс болды. Бұл салықтарды төлеу үшін шаруаға арада ... ... ... ... сатуы тиіс болды. Заң бойынша елдің барлық ер
азаматтары жылына төрт күн ... ... ... ... ... ... ... болатын.
ХІХ ғ.аяғы мен ХХ ғ. басында Осман ... ... ... жартылай
колониялық келбетте болды. Түркия ауылшаруашылық өнімдерін экспорттап,
жаппай тұтыну ... ... ... ... ... ... ... орнатылған негізгі мемлекеттер – Европаның
дамыған мемлекеттері Германия, Англия, Франция, Австро-Венгрия және ... ... ... және АҚШ ... ... ... қарым-қатынасы
айтарлықтай болмады. Осы тұста айта ... ... ... ... ... ... ... бір кездегі жақсы дамыған ішкі сауда
жойылып, мұндай қарым-қатынастар ... ... ... ... Бұны ішкі
қалалардағы халық саны кеміп, портты қалалардағы халық санының өсуінен-ақ
көруге болады. Мысалы, Анатолияның ішкі қалаларындағы ... саны 48 ... ... қалалардың халық саны 154 мыңға жетті (Новичев ... ... ... до ... ... М.-Л., 1937., 117 б. ... ғ. аяғы мен ХХ ғ. ... ... ... шет ... келетін
тауарлардың бағасын түсіруге әрекет жасағанымен, мұндай қадамдары сәтсіз
аяқталды. Түрік нарығының ... ... ... ... қолында
болды. Сондықтан олардың қажет болған жағдайда бағаны түсіріп, қажет болған
жағдайда бағаны көтеріп ... ... ... Олар түрік елінің
жібек және мата өндірісімен айналысатын ... ... оның ... ... ... күшін және шикізатын пайдаланып өз құрылымдарын
құрды. Осының ... ... ... ... ... және қаржысын
өз өнімдерін өндіруге емес, шеттен алып ... ... ... ... ... өз еліне қымбат бағамен сатумен айналысты. Айта кететін
бір ... ... яғни ... кәсіпкерлер тек тауарлардың алым-
сатымымен ғана емес, жергілікті арзан шикізат көзін шет елдіктерге ... ... ... да ... ... ... 25 жылда (1884-1908) импорт
бойынша 62 пайызға ғана, экспорт бойынша 42 пайызға ғана, ал ...... ғана ... ... А., ... Очерки по истории Востока в ... М.-Л., 1934., 34 б.). ... ... ... артта
қалуы өз елінде мемлекеттік зауыт-фабрикалардың ... ... ... ... ... және Бағдаттағы бірнеше
диірмендер, бір фарфор зауыты, бірнеше сабын зауыты, бірнеше темекі зауыты,
жіп иіру, қағаз дайындайтын және тағы да ... ... ... орындары міне
түрік өндірісі осымен ғана шектелді. Осман империясында 1871 жылы ... ... ... шетел компаниялары осы салада жақсы жұмыс істеп
жатты. Аграрлық мәселенің ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас, шетел монополиялары тарапынан
экономикалық және саяси қысым, Сұлтан Абдул Хамит ІІ-нің ... ... ... ... – міне осы ... ... ... саяси дамуына үлкен кедергі келтірді.
Негізгі өндіріс орындары шетелдіктердің қолында тұрғандықтан дамыған
Европа елдері оны Түркияға қысым ... үшін ... ... капиталы
басында Түркия экономикасының ішкі және ... ... ... үлкен
жандандыру алып келді. Алайда шет елдіктердің арзан және түрік тауарларымен
сапасы бойынша теңесе алатын тауарлары ... ... ... ... ... 1895-1896 жылдардағы Осман империясында болған армяндарды
ұрып-соғу оқиғасы да сауда мен ... ... өз ... ... ... ... жаппай көшуі аталған салаларды дамытпай тастады.
Осман империясының ... оның ... ... бойы ... есептемеуінен де көрініс тапты. Тек 1862 жылы ғана билік бұл
мәселені шешуге ... ... ... ол 1909 ... ... өз түйінін
тапқан жоқ.
Түркияның экономикалық шайқалысында ХІХ ғ. 60 жылдары құрылған
банктердің ... ... зор ... Олардың ішіндегі ең ірілері – 1863
жылы құрылған Оттаман банкі (Османлы банкасы), 1868 жылы құрылған – ... ... ... ... ... ... 1864 жылы ... – Осман
империясының Лигасы (Истанбул османлы ... ... ... ... құрылған – Солоник банкі (Селяник банкасы), 1871 жылы құрылған –
Австро-Оттаман банкі ... ... және тағы ... ... ... арқасында шетел капиталистері Осман империясының ... ... ... ... отырды. ХІХ ғ. аяғына ... ... ... ... ... келсе, ХХ ғ. басында германдықтар
бұл салада басым түсе бастады. 90-жылдардың аяғында елге 1 млн. ... ... ... ... 1912 жылы бұрынғы дәрежесінен 20 есе
өсті. Германиядан басқа Европа ... де ... ... 1907 ... ... банкі, 1909 жылы ағылшын банкі, 1910 жылы ... ... ... ... ... ішкі ... көп бөлігін қарыздарын
жабуға жұмсады. Жыл сайын бұл мақсатта 13 млн. лир ... Ал ... тек 25 млн. лир ... ... онда ... мемлекеттік кірістің
жартысына жуығын қарыздарын жабуға жұмсағанын есептеп шығу қиын емес. Бұл
қарыздарын ... үшін ... ... ... алу өз нәтижесін көрсетпеді.
Соңында 1875 жылдың 6-қазанында ... ... ... деп ... ... аталған шарасы ел ішінде саяси және ... ... да, ол өз ... 1876 ... мамыр айында сұлтан Абдул
Азизді тақтан құлатуға өз септігін тигізді.
Алайда Абдул Хамит ІІ-нің билікке келуі ... ... ... ... бұл ... ... шеше ... 1854 жыл
мен түрік-орыс соғысы басталған 1877 жыл ... 23 ... ... ... 244 млн. лир ... ... Осы жағдайды шешу мақсатында
үкімет 1879 жылдың 22 қарашасында елдегі бірнеше монополиялардың ... ... ... 10 ... беріп отыруды көздеді. Шарт бойынша 1880
жылдың 1 қаңтарынан бастап ішкі және ... ... ... 1350 мың
лирден беріп отыруды уәде етті. Алайда бұл қаржының басым ... ... ... ... бұған сыртқы кредиторлар ... ... ... ... ... 1880 жылдың 23-қазанында
Түркия жаңа шарт жасауға мәжбүр болды.
Нәтижесінде Осман империясының жалпы табысының басым ... ... ... Осы елдегі феодалдық сарқыншақтардың әлі де болса тұрақтануына
мүдделі батыс елдері Түркиядағы феодалдар мен ... ... ... дін басыларының арасынан өз жақтастарын
топтастырды.
1881 жылдың 20 қаңтарында ... ... ІІ ... ... ... ... ... Түркияның сырт елдерге қарызы 2,5 млрд. франк болып
есептелінді. Бұл ... ... ... мен халқының басына зор қайғы-қасірет
алып келді.
Осылай бірнеше жылда бір ... ... ... империясы сыртқы елдер
алдында қаржылық тәуелділікке бас июге мәжбүр болды.
ХІХ ғ. 80 ... ... ... ... ... ... жол концессиялары тұрғысындағы күрес ұлғая түсті.
Ағылшындар үкіметі ... ... ... ... ... ... ... Абдул Хамиттен рұқсат алса, франсуздар Сириядағы,
австриялықтар ... жер ... ... жол салуға рұқсат алған
болатын. Алайда бұл ... ең көп ... ... қалған мемлекет –
Германия болды.
1888 жылдың ... ... ... ... ... ... Берлин-
Стамбул-Бағдат магистралінің құрылысын бастауға Осман билігі өкілдерінен
концессия ... Осы жылы ... ... ... Бағдат темір жол
магистралі импералистердің ойынша алдыңғы Азияға баратын және ... ...... тікелей жол ашатын мүмкіншілік болды.
Стратегиялық тұрғыдан бұл жол Британияны ... ... және ... ... ... ... тұрғыдан бағындыратын бірден-бір құрылым
болуға тиіс болатын. Жол Хиджаз аймағына жеткенінде ... ... ... тарапынан істелініп жатқан істерді өз тарапына
жасалынған жауығу ретінде көрді де ... ... ... ... ... ... ... жол салу Түркия мемлекетінің
экономикасының дамуына біршама қарқын қосқанымен оның ары ... ... ... ... ... Түркияға америка капиталы да кіре бастады. ХІХ
ғ. 90 жылдарынан бастап американың «Бординг компани», «Амэрикэн Табакко»,
«Стандард ойл», «Форд» және тағы ... ... ... жұмыс атқарып
жатқан болатын. Европа компанияларымен бәсекеге қабілетті ... ... ... ... дақылдарын, мата өндірісін,
жиһаз т.б. өнімдердің сатылуын өз қолына алуға тырысты.
Қорыта ... ... ... мәселенің дұрыс шешілмеуінен
ауылшаруашылығының артта қалуы, ауылдардағы ... ... ... ... ... және ... қысым, Сұлтан Абдул Хамит
ІІ-нің билік басына ... ... ... – міне осы ... экономикалық және саяси дамуына үлкен кедергі келтірді.
2. Сұлтан Абдул Хамит ІІ-нің деспоттық билігі
1876 жылдың 30 мамырында уәзір Мехмет Рушти-паша, ... ... ... ... ... ... ... шейх-уль-ислам Хасан
Хейрулла-эфенди секілді бірнеше ... елде ... ... ... ... ... құлатылып, оның орнына туысқаны Мұрат
V таққа отырды. Алайда үш ай ... ... оны да ... ... күтіп тұрды.
Жаңа сұлтан болып 34 жастағы Абдул Хамит (1842-1918) сайланды. Ол билік
басында 33 жыл ... (1909 ... ... ... ... ... ... тақ үшін күресте өзін жақтап шыққандықтары
үшін олардың ... ... ... ... ... ... ... аңқылдақ болып көрінгенімен, шын мәнінде тіпті де олай емес еді.
Дінге аса сенбегенімен халық арасында беделін сақтап ... үшін ... ... ... ... Өз ... іске асыруда оны ешбір
нәрсе тоқтата алмады. ... ... ол ... ... Шет ел ... ... мәселе туындамайтындай дипломатиялық
қарым-қатынас орнатуға тырысты. Үлкенінен бастап ең кішкентай мәселелердің
бәрінде қарсыластарына ... жол ... ... ... Хамиттің билік құрып тұрған тұсында Түркияның сыртқы саясаты ... ... ... ... ... ... өз ... тырысты. Сондықтан олардың арасында біршама қарама-қайшылықтар
болатын. ... ... ... ... ... ... осы қарама-
қайшылықтарды пайдаланып, оны өз пайдасына жаратуға тырысты. Мысалыға,
Европа ... ... мен ... ... ... ... ... Абдул Хамит оны державалар арасында қырғи-қабақтық тудыру ... ... ... ... ... ... ... жылы Түркия конституциясын құрған уақытта түрік үкіметі 1850 жылы
шығарылған ... ... және 1831 жылы ... ... ... ... Ол ең ... Осман империясының
бөлінбеуінің кепілі бола отырып мәжілістің сайлану бағдарламасын қамтамасыз
етті және парламент ... ... ... ... ... ... ... олар түрік емес халықтардың
үстінен сұлтанның билігін арттыруға тырысты. ... ... ... ... «жаңа османдар» өз бағдарламаларында шариғатты қатты
ұстанатындықтарын білдірді. Мысалы «жаңа ... ... ... ... ... ... ... ұстанушы және сақтаушы, мұсылман
халықтарының қорғанышы деп жариялады. Қалай ... да ... ... ... ... әлі де ... алыс еді.
1876 жылғы конституция 12 тарау, 119 баптан құралды. Сұлтанның билігі
өте аз мөлшерде ғана ... 4, 5, 7 ... ... ... ... ... Конституция сонымен қатар сұлтанды «барлық мұсылмандардың
халифі» деп жариялап, исламды – мемлекеттік дін деп ... ... ... ... ... жаңа бап (113 бап) ... ... «ел қауіпсіздігіне қатер төнгенде сұлтанға шексіз билік берілді».
Сұлтан сарай билігін ... ... ал діни ...... ... отырды. Қалай болғанда да оларды Абдул Хамит тек өзінің
мақсатына жету үшін ғана ... ... ... өте ... ... Мидхат-
паша және билік өкілдерінің басқа да өкілдері «жаңа османдар» тарапынан
болғандықтан, оларды сұлтан ... ... ... ... қарсыластары ретінде
көрді.
Европа державалары ұйымдастырған Стамбул конференциясы аяқсыз қалған
соң, сұлтан өзінің шынайы келбетін «жаңа османдарды» ... ... ... Ол ... демократияның жанашыры ретінде емес, енді ... ... ... ... ... барлық билікті өз ... ... Осы ... жету үшін ол 1877 ... ... «жаңа османдардың»
саяси басшыларын қудалай бастады. Қудаланғандардың ... ... ... Али ... және тағы басқалары болды. Соңынан саяси аренадан
шығарып тастау ... ... ... ... ... және
әкімшілік реформаларын қабылдамай тастады. Үкімет қазынасындағы қаржының
тапшылығына байланысты Мидхат-пашаның ұсынысы бойынша ... ... ... ... ... ... одан соң қорғанысқа бөлінген қаржыдан елде
милиция құрылымын жасақтау жайында да ... ... ... ... ... ұсынысын әр-түрлі себептер тауып оның билігінің әлі де
болса сұлтанның қолында ... ... ... ал ... ... «жаңа османдардың» сойылын соғады деген қауіппен ... ... ... көбісін сұлтан қабылдамай
тастағанының өзінен саясаткерлер ... бір ... ... ... Бұл ... ең соңғы нүктесі ... ... ... Қаржы министрі Галиб-пашаның жемқорлықпен айналысатынын көрген
Мидхат-паша ел басшысына ... ... ... алып ... ... ... орнынан алып тастағанымен сұлтан бірнеше күннен кейін
оны сенат ... ... ... ... ... Галиб-пашаның ақ-қарасын тексергенше оны ешқандай
мемлекеттік қызметке сайлау мүмкін ... ... ... ... оны ... ... Мидхат-паша оған қарсы «сіз мемлекет мүддесін
емес, тек өз құлқыныңызды ғана ойлайсыз» деген емеуріндегі хат жазады ... да ... да ... кетеді.
Мидхат-пашаның саяси қарсыластары құрамында сұлтанмен қатар генерал-
адьютант Махмуд-паша, ішкі істер министрі ... және ... ... да ... Олар ... ... Осман
империясындағы билікті өз қолына алып оны республика деп жариялайды деп оны
саяси аренадан көзін құрту керек деп үгіттеді. Осы ... ... ... ... ... оны ... жер ... керек деген шешім
қабылдады. 1877 жылдың 5-ақпанында жұмыс ... 49-шы ... ... 113 ... сәйкес елден қуылды. Жаңа уәзір болып Берлиндегі
түрік елшісі Этхем-паша сайланды. Алайда Мидхат-пашаның ... ... ... ... ... ... ... әрекеттерін
даттап, оларға қарсы үнқағаздар жапсыра бастады. ... ... ... министрі Редиф-паша мен генерал-адьютант Махмуд-
пашаның жұмыстан кетуін талап етті.
1877 жылдың 8-ақпанында «жаңа османдар» Стамбулда үлкен шеру ... ... ... суретін көтеріп жүріп, оның елге ... ... ... ... ... Сұлтан бұл талаптарды
орындауға мәжбүр ... ... ... ... ... конституцияға сәйкес
сайланған парламентті шақырды. Парламент құрамына 119 депутат (71-мұсылман,
48-мұсылман емес халықтардан) кірді. ... ірі жер ... мен ... болатын. Парламенттің бірінші отырысының ... ... ... ... ... ... ... Отырысқа бөгде адамдар
қатыстырылмады. Басылымдарға отырыс қорытындысы тек цензурадан кейін ... ... ... ... ... бастап сұлтан бұл
құрылымның да ... өз ... ... ... барлық билік өз қолында
болса да бұл құрылым сұлтанға біршама кедергі келтіретін еді. ... ... ... ... ... құртуды өзінің ең басты мақсаты
деп санады.
Мидхат-паша елге оралған соң ол ... ... ... ... Кейінірек 1881 жылы Абдул Хамиттің бұйрығымен сұлтан Абдул
Азиздің өлтірілуіне байланысты сот ... ... ... ... ... ... Аяғында сот шешімімен Мидхат-паша, Дамад ... ... өлім ... кесілді. Кейінірек бұл жаза өмір ... жер ... ... 1881 ... ... ... ... 1884 жылдың көктемінде олардың қашуға
әрекет ... ... соң ... Түркияның Россия мен Румыниядан
жеңілуі сұлтанның парламентке ... ... ... ... ... 1878 жылдың қаңтарында генерал М.Д.Скобелев басқарған орыс
армиясы Адрианопольді басып алып Түркия астанасына біршама ... ... ... ... ... 1878 ... 13-ақпанында парламентті шарасыз
және ешқандай шешім қолдана алмайтын құрылым деп ... ... ... ... ... оны ... шарадан бастап түрік мемлекеті халықтары «зұлым уақыт» деп атап
кеткен ... ... ... ... ... күшіне енді.
Түрік-орыс соғысында Түркияның жеңіліс табуының ... ... ... ... шыға ... ... мемлекетке айналды.
Осының нәтижесінде билік те халықты ... ... Оның ... ... ... тастауы, «жаңа османдардың» лидерлерін бірінен ... жоюы т.б. ... жаңа Али ... ... алып ... құпия түрде Стамбулға оралған Али Суави солдаттар мен билікке
қарсы топтардан 200 адам жинап Абдул ... ... ... ... Мұрат V-
ні отырғызуға тырысты. 1878 жылдың 20 мамырында Мұрат ... ... ... ... ... алып ... оны ... деп жариялады. Алайда
бұл көтеріліс қалай тез басталса, солай тез ... ... ... ... көтеріліс басшысының көзін жойып, ... ... ... ... Хамитке егер де ол тақ мұрагері «жаңа
османдарды» ... онда олар ... ... ... ... ... ... басылғанымен бұл оқиға мұнан кейінгі Абдул ... ... ... ... ... салып кетті.
Осман империясы өте қиын мемлекеттік құрылым болды. Империядағы ... өз ... өз ... ... Олар ... империя өміріне әсер
етпесе де жанама түрде өз орнын алды. 1876 ... ... ... ... 108-111 ... ... ... дұрыс бөлмеді. Осының әсерінен орталықтандыру жүйесі босаңсып,
империя өмірі құрдымға кетіп бара жатты. Мұндай оқиғалар ... ... Крит ... т.б. ... ... ... үкіметінің антихалықтық
саясаты мен ұлы державалардың көзқарастарының сәйкес келмеуі салдары 1897
жылғы Крит аралына байланысты Түркия мен ... ... алып ... ... ... ... ... Түркия жеңіске жетті. Алайда Түркия
Германия және оның одақтастары ... ... ... қала ... ... ... бодан елдер –
армяндар кіші азияда, арабтар оңтүстікте, аралдардағы гректер, барлығы ... ... ... ... ... Ол халықтарға қатысты Сұлтан
Абдул Хамит ... ... ал да ... бер» деген ұстанымдарын ұстанды.
Македонияда олар ... мен ... ... ... ... ... ... күрдтердің армяндарға қатысты соғыстарын жақтап отырды. Тек
сансыз пара беру ... ғана ... ... өзінің конгломератын сақтап
отырды.
Абдул Хамит ІІ-нің режимі кезінде қазынаны тонау, пара – ... ... ... басқару органдары мен ... ... ... болды. Бұл жағдайды мемлекет басшысы тоқтатуға тырысса да оған ... ... ... ... әрине адал қызметкерлер де қызмет
етті. Алайда олар сұлтан билігінің сенімінен шығып, қудалауға түсті. 1895
жылы ұлы ... ... ... ... ... мемлекеттегі болып
жатқан жағдайлар мен елде жүргізу қажет реформалар ... хат ... ... тек ... ... қылмыстары ғана емес, сұлтанның
жүргізіп отырған саясатының қате екені де түрлі ... ... осы ... ... ... мемлекеттік құрылымдарды
жақсарту үшін келесі жағдайларды орындау қажет деп тапты:
1. Реформалардың белгілі ... ... ... мен домалақ хат тасушыларды ауыздықтау;
3. 1876 ж. конституцияны қалпына келтіру (73, 73-76 ... ... ... үшін ... сотталып, өмір бойы
түрмеге жабу жайында бұйрық берілді. Алайда төрт ... соң ... ... ... ... болып сайланып, Алеппоға жіберілді (73, 104
б.).
Шенеуніктердің ең басты пара алатын ... бірі ... ... ... барлық мұсылмандар әскер қатарына алынуы тиіс болатын. Алайда пара
беріп әскер қатарынан қалып ... ... саны көп ... ... ... әскер қатарына алынуы тиіс азаматтарының тек елу пайызы ғана әскер
қатарында қызмет етті.
ХІХ ғ. аяғында барлық европа елдеріндегідей ... да ... ... ... әр ... басылымнан сұлтан билігі өз қарсыласын
көрді. Сондықтан ... ... ... ... ... Әр ... ... үшін оны арнайы комиссия тексеріп, рұқсат қағаз беріп отырды.
Комиссия ... тек ... ғана ... ... етті. Оларға
«патшаның денсаулығы жайында», «соңғы жылдардағы ... ... ... ... ... жетістіктер жайында» жазуды тапсырды.
Сұлтанның ... ... ... кейбір аттар мысалы, Мидхат-паша, сұлтан
Мұрат V және тағы басқаларды баспаға шығаруға тиым салды.
Абдул Хамит ... және ... ... ... ... отыратын. Билікке жаққан басылымдар сый-құрметке ие болатын.
Сұлтанның осы әлсіздігін білетін ... оны ... ... ... (45, 49-50 бб., 448, 40-41 ... кітаптар, франсуз және европа ... ... ғана ... таратуға да рұқсат берілмеді. Намық Кемаль, Зия-паша,
Абдулхақ Хамит, Тунуслу Хайретдин, ... ... ... ... да ... ... ... шығармалары басылымға шығарылмады
(439, 12 б.).
Осылай Абдул Хамит ІІ басқарған Осман ... ... ... көзі ... ... ... отыз жыл ... мемлекеттік
құрылымды жақсартатын, халықтың әлеуметтік жағдайын ... бір де ... ... жоқ. ... ... ІІ және оның ... ... тарапынан да
түрік компрадорлары және ұлттық буржуазия тарапынан да ... ... ... ... ... ... османшылардың» көтерілісі аса қаталдықпен басылғанымен, ол
абдулхамит режимінің өрістеуіне өзінің ... ... ... ... ... ... 1889 ... 21 мамырында құрылған «Иттихад ве
теракки» партиясының бір тармағы болып саналатын әскери-медициналық мектеп
курсанттары құрған ... ... ... ... ... ... ... да интеллегенция, мемлекет қызметкерлері мен ... ... ... ... 1894 жылы ... ... ... және прогресс» («Османлы иттихад ве теракки джемиети») ... ... ... ... ... ... деп атай
бастады. Өздерін «жаңа османдардың» заңды ізбасарлары санаған жастүріктер
абдулхамит деспоттығын жоюды, 1876 ж. ... ... ... және саяси билікті ұлттық буржуазия қолына өткізуді алдарына
мақсат етіп қойды. Біріккен соң жастүріктер ... тек ... ғана ... да ... ... ... бастады. Европа
мемлекеттеріндегі жақтастарымен негізінен шет ел пошта ... ... (736, 5 б.). ... жағдайдан шошынған жастүріктер басшылары
негізінен Европа ... ... ... ... ... ... орналасты. Ахмед Риза-бей шығаратын «Мешверет» газеті
өз айналасына жастүріктер жақтастарының негізгі ... ... ... ... Ахмед Риза-бейден бөлек ханзада Мехмед Али-паша,
жазушы Сами Пашазаде Сезаи, Редзеп-бей, ... Фуа және тағы ... ... ... ... және ... ... құрды.
Жастүріктердің Ибрагим Темо басқаратын Бухаресттегі бөлімі негізінен Балқан
түбегі аймағындағы түріктерді ... ... ... Женева мен
Кайрдағы бөлімдері негізінен Абдул Хамиттің заңсыз істерін әшкерелейтін
газеттер шығарумен шектелді. 1896 ... ... ... ... ... өтінішімен франсуз үкіметі «Мешверет» газетінің шығарылуына
тыйым салды. Ахмед ... ... ... Женеваға, одан соң Брюссельге
қоныс аударуға мәжбүр болды. Алайда газет Ахмед ... ... Фуа мен ... Ган, Аристиди-эфендидің көмегімен 1897 ... ... ... ... тұрды. Онан соң Брюссельге көшірілді.
Жастүріктер басқа да елдерде газет ... ... ... ... ... ...... Женевада – «Хизмет»,
Лондонда – «Хюрриет», араб тілінде Хиляфет», Нью-Йоркта – «Сурие» және ... ... ... газет шығарды. 90-жылдардың соңына ... 118 ... ... ... тұрды деген мәлімет бар (604, 157-
160 бб., 486, 7 б.).
Жастүріктер шет ... ... ... ... негізделген өз құрылымын
жасақтады. Ұйым 150 адамнан тұратын бөлімдерге, бөлімдер 5 адамнан тұратын
бөлімшелерге ... Әр ... мен ... жеке нөмір беріп отырды.
Бір бөлімнің адамы екінші ... ... ... ... ... ... ... қатар орталық комитет мүшелері де белгісіз болатын (107,
106 б.). ... ... ... ... ... ... және ... бөлген қаржысынан тұратын. Ұйым негізінен орта ауқатты жанұялар
мүшелерінен ... Бір ... ... ... ... ... ... ұлттық буржуазиядан құралған болатын (538. 512 б.). ХІХ ғасырдың аяғы
мен ХХ ғасырдың басында жастүріктер құрамында ... ... ... ... ... да ... ... болды. Жастүріктер осы
ұйымдарды өздеріне қосу ... күш ... ... ... ... бірдей болмағандықтан арада пікірлер мен көзқарастар қайшылығы
туындады. Осының әсерінен жастүріктер жалпы халық арасындағы беделін көтере
алмады. Ал ірі ... ... ... ... олар импералистік
режимнің өз көзқарастарына сәйкес келетіндіктен және оны ... мол ... ... ... қолдамады. Осы Европа
державаларының көмегіне сүйене отырып 1897 ... ... ... ... ... ... жоя бастады. Негізгі күш Стамбулдағы
жастүріктер ұйымын жою ... олар ... Ави ... ... паша ... деп ... екі ... әшкереледі. Осы екі
бөліктің барлық мүшелері (81 адам) ... ... 13-і ату ... ... аударуға, қалғандарын алты айдан 30 жылға дейінгі ... ... (73. 66 б.). Екі жыл ... соң 1899 жылы ... ... ... мен жазалануы басталды. Мұнда да мемлекетке ... ... ... айыппен біршама мемлекеттік ... ... (73, 78 б.). 1900 ... ... ... жастүріктердің бір ғана
ұйымы «Бостандық ... аман ... саны ... ... ... ... ... мен
ұстанымдары бөлек басқа топтар болды. Негізгі орталық комитет мүшесі Ахмет
Риза-бей басқаратын топтар ... ... ... тақтан
тайдырып оның орнына баласын қою мақсатында және елдегі реформалардың
өзгеруі үшін күрессе, ... ... ... топ елдегі реформалардың
тек ішінара өзгеруі үшін ғана күресіп отырды. Жастүріктердің үшінші ... ... ... мен жеке ... ... деп ... тобы ханзада Сабахеддиннің басқаруымен империяның жеке ұлттары
мен ұлыстарына тәуелсіздік беру және Европа державаларының Түркияның ... ... ... көзқарасында болды (591 а, 218-219 бб.).
Сабахеддиннің ... ... ... ... ... (түрік, араб,
күрд, армян, албан, македондықтар, еврей т.б.) біртұтас мемлекет болып
саналады. Сондықтан олар ... ... ... қоса ... ... орталықтандырылған мемлекетпен» де бірігіп күресуі қажет болатын
(641, 23 ... жылы ... ... ... ... ... атты
үндеу тастады. Онда жастүріктерді біріктіруге арналған конгресс ұйымдастыру
жайында сөз болды.
Жастүріктердің алғашқы конгресі 1902 жылдың 4-ақпанында ... ... ... ... қатар араб, армян, грек, албан және күрдтердің
ұйымдары да қатысты (барлығы 47-адам) (736, 92 б.). Конгресте екі ... ағым ... ... белгілі болды. Ахмет Риза-бей бастаған ... тек қана ... ғана ... ... ... ... ... ІІ-ні тақтан түсіруді ұсынды. Ол елдегі халықтардың тең ... ... ... ... ... үзілді-кесілді қарсы шықты. Осы
мәселені Ахмет Риза-бей жақтастары егер басқа халықтарға тәуелсіздік ... ... ... түсіндірді.
Түрік емес халықтардың арасынан шыққан компрадорлық буржуазия мен
бірнеше түрік помещиктерінен ... ... ағым ... негізгі
мақсаттарының бірі етіп федерациялық жаңа мемлекет ... ... Бұл ... ... ... ... ... Хусейн Сийрет, Нихад Решад тағы
басқа жастүріктердің көрнекті қайраткерлері болды.
Олар ... ... ... Біздің бақытсыздығымыздың қайнар көзі төрт ғасырдан бері ... ... ... ... ... сондықтан аталған режимді
жақтамаймыз.
2. Біз Осман империясы құрамындағы ұлттар мен ... ... пен ... ... ... тең құқылы болуын
қалаймыз.
3. Біз барлық күшімізді келесі жетістіктерге ... ... ... ... тұтастығына;
Б) Елде тыныштық пен бейбітшіліктің орнауына;
В) Империяның негізгі заңдарын сыйлауды, атап айтқанда 1876 ... ... ... ... және басқа да халықаралық трактаттарды құрметтеуді ұсынамыз
(791, №17, 19 б.).
Резолюцияда одан ... ... ... іске ... ... ... жайындағы мәселелер талқыланды (791, №17, 19 б.).
Ахмет Риза-бей тобы болса ... ... ... ішкі
саясатына араласуына болмайтынын дәлелдейтін алғашқы топқа қарсы резолюция
жариялады.
Осылай жастүріктердің алғашқы келіспеушілігі 1876 жылғы ... ... және ... ... ішкі ... араласуына
байланысты туындады. Алайда партия жетекшілерінің арасындағы пікірлерінің
келіспеушілігі болса да бұл жастүріктердің ең ... бас ... ... ... ... ... өз ... тигізді. Түрік емес халықтар
ұйымдары да ... өз ... ... 1902 жылғы конгрессте араб
ұйымдары алғашында автономиялық ... ... ... ... толық тәуелсіздік сұрады. Басқа ұйымдар болса жастүріктермен
бірігіп Осман имперализміне қарсы күресуді құптады.
1906 ... ... ... ... ... тағы да бір ... ... ойлап
тапты. Ол бойынша жұмысқа қабілетті әрбір ... ... үш ... ... құюға тиіс болатын. Бұл жағдай халық ... ... ... ... ... ең ...... болды. Түрік либералдар
комитеті үкіметке Эрзурумдағы жағдайға байланысты аталған салық түрін алып
тастауды ұсынды. ... ... бұл ... ... ... ауылы тұрғындары өз арасынан уәкілдер сайлап Эрзурум уәлайатының
уәлиіне жіберді. Олар аталған салық түрін алып ... ... ... ... ... қайтыс болған солдаттардың мен қайтыс болған шенеуніктердің
жесірлері зейнетақы сұрап уәлиге кірді. ... ... ... ... өз жағына аударуға тырысты. Оның ойы бойынша армяндар ... ... ... ... келіспеуге амалы қалмайтын еді.
Алайда уәлидің ойы орындалмады. Жиналғандар шеру ұйымдастырып, ... ... ... ... ... ... болды. Бұл жағдайдан шығу үшін үкімет
Назым-пашаны қызметінен қуып, 1906 жылдың 28-наурызында оның орнына ... бас ... ... ... ... ... Шевкет-пашаны қойды
(76, 128-129 бб.). Эрзурумдағы бүлік Байбурт, Хнас, Нариман, ... ... ... ... ... буржуазия және шаруалар ұйымдастырған көтерілісі ... ... ... ... ... Ваннда армяндар көтеріліс
шығарды. 1905 ж. аяғында Күрдстандағы ... ... ... ... ... ... үкіметін біршама тосырқатты. Халық ... ... ... ат ... Чато ... ... жинауға келген жандарм
взводын түгелдей қырады (77. 220 б.). Артынан ... ... ... ... батальонын жеңген Чато орта азиядағы күрдтердің батыры
дәрежесіне жетеді. Оған ... ... ... ... тек ... ... ... ғана басылады. Көтерілісшілер жеңіліп, Чато
шетелге қашып кетуге ... ... ... одан да бөлек әр жер әр
жерде ... ... ... ... ... ... соғылуына,
жолдар салуға барынша тежеу жасап отырды. ... ... енді ... ... шықты. 1907 жылдың 7-сәуірінде сол кездегі ... ... ... күрд лицейін жауып тастады (510., 3-т., 979
б.). Жекелеген көтеріліске ... бар ... ... ... ... бұл ... тоқтата алмады, керісінше жағдайды одан әрі
ушықтырып жіберді.
Осман империясындағы ... ... жаңа ... жетеледі. 1906 жылы «Иттихад ве тераки» партиясының орталығы
Парижден Салоникиге көшірілді. Салоникиге таңдау түсуі ... ... ... Солоники Осман империясының экономикалық, әлеуметтік, руһани
өмірінде өз орны бар ... ... ... ... ... Солоники
Стамбул мен Измирден кейінгі үшінші орында тұратын. Солоникиде тұрақтап
алған соң жастүріктер ұйымдастыру ... ... ... Ең ... көтеріліс ұйымдары мен басшыларымен тығыз қарым-қатынас орнату
қажеттігі туындады.
Жастүріктердің ұйымдарының бірлесе бастауын әлем ғалымдары ... ... ... ... Ол ... да 1908-1909 жылғы
революцияның болуына ... ... ... ... ... жатқан
көтерілісшілердің басын қосып Осман тәуелсіздік ұйымының құрылуына тікелей
басшылық етті. Елде ұлт-азаттық ... ... ... ... ... басталды. Түркі интеллигенциясы, ең алдымен ... ...... ... ... ... ... басқарушысы болды, Түркі ұлтының басшысы ... ... ... ... ... ... және ... қозғалыс
кемалшылдар қозғалысы, ал азаттық соғыстың ... өріс ... ... кемалшылдар революциясы деп аталды. Ұлттың мүддесін көздеген
Кемалдың өзі басқарған ... ... ... ... қол ... Түркияны тәуелсіз мемлекетке айналдыруға ұмтылды.
Сұлтан Абдул-Хамит II мен Антанта мемлекеттері кемалшылдардың ұлы ... ... ... ... ... ... ... болды. 1920
жылы қаңтарда Стамбулда ашылған ... ... ... ... 1920 жылы 23 ... Анкарада шақырылған Түркияның
Ұлы Ұлттық Жиналысы (ТҰҰЖ) өзін елдегі ... ... ... орны ... Абдул-Хамит II ағылшын кемелерін, "халифат армиясын" жіберді,
Антанта елдері интервенция ұйымдастырды.
1921 жылғы 16 ... ... ... мен ... ... ... ... туралы шартқа қол қойылды. Шарт Кеңес-түрік шекарасы жайлы
мәселелерді ... ... және ... ... ... соғыс
жағдайларын жойды. Мәскеу шарты, сондай-ақ Түркия мен Закавказье ... ... Карс ... (1921 ж. 2 ... ... ... ... негізін қалап, екі жаққа зор пайда келтірді, түркі
халқының басшылыққа қарсы күресте ... ... ... рөл ... ... қаңтар мен наурызда түркі әскерлері Инено маңында грек
армиясының шабуылына тойтарыс ... сол жылы ... ... ... ... шайқаста грек әскерінің шабуылын біржолата
тоқтатты, ал 1922 жылғы 30 ... ... ... ... ... ... ... Измир мен бүкіл Анатолия шетел
басқыншыларынан түгел азат ... ... ... ... (1922 ж.) мен
Лозанна бітім шарты (1923 ж.,) түрік халықтарының азаттық ... ... ... ... 1923 жылы 24 ... бір ... ... Франция,
Италия, Жапония, Югославия, Румыния, екінші жағынан Түркия қол қойды.
Лозанна бітім-шартында ... жаңа ... ... ... ... зандастырылды. Түркия халықаралық финанс бақылауынан
құтылды. Осы шарт бойынша Түркия Оттоман қарызының ... ... ... ... ... мен артықшылықтарынан бас тартты. Түркия
үшін кейбір қолайсыздықтарына қарамастан, Лозанна ... ... ... революциясы нәтижесінде, оның ... ... ... Антанта мемлекеттері 1920 жылы жасаған Севр бітім шартынан бас
тартып, ... ... ... ... болды. Түрік халқының
азаттық ... ... ... ... ... мен сұлтандық
феодалдық-клерикалдық құрылысқа қарсы ... ... ... ... 1923 жылы 29 қазанда ... ... ... ... ... мемлекеттік құрылыс, құқықтық қатынастар,
мәдениет пен тұрмыс салаларында реформалар жүргізіліп, экономика ... ... ... ... ... ... ... түгел
дерлік жойылды және сатьш алынды, ұлттық банкілер құрылысы, бірқатар жаңа
темір жол, порт ... ... ... ... ... соғыс салдарынан Осман империясы азып-тозып кеткесін,
Анадолыда ұлттық мемлекет ... 1922 жылы 1 ... ... ... ... ... ... таратып жіберді. 1923 жылдың 29 ... ... 1924 жылы ... халифат жойылды, бұл — Түркия
империя құрылымынан толық қол үзді деген сөз еді. 1926 жылы ... ... ... ... ... ол көп әйел алушылыққа тайым
салып, ер мен әйелдің заң жүзінде бірдей тең екенін тиянақтап ... ... ... ... ... президенті) түрік қоғамына батыс
құндылықтарын енгізу үшін бірқатар басқа да реформаларды жүзеге ... тіл ... ... ... енгізу, айтізбені күнтізбемен
алмастыру, әйелдерге ... ... беру т.б. Осы ... ... іске ... ... принципі негізге алынды. Ислам мемлекеттік дін болудан
қалды.
Мұстафа өзінің дүниетанымы бойынша, либералдық ... ... жеке ... ... жоғары бағалады. Бірақ христиандар Түркияны
тастап кеткеннен кейін елге ... ... ... ... ... қоса
соғыстан жадап-жүдеген елдің қаржы-капиталы да тым аз еді. ... ... тек жеке ... ... ... ... басуын
қамтамасыз ете алмады.
Алайда экономиканы ... ... ... ... ... жігерлі ұмтылыстарына жауап бере алмады. Расында да, жекеменшік
секторы баяу да болса сенімді де, ... ... және ... өнімінің бәрі түгелдей жеке кісілердің иелігінде болды.
Ататүріктің айрықша тұлғасы оны қайта жаңғыртудың ... ... ел ... абырой-беделі, сұлтан мен халифат жойылғаннан кейін жаңа
тәртіптің зандылығын қамтамасыз етті. Дегенмен, ... ... ... ... ... де ... дамыған Еуропа ел-жұртының
деңгейіне жете алмады. Бұл табиғи ... ... ... ол ... ... өз ... ... тым кешеуілдеп
кіріскен еді. Батыста "мемлекет-ұлт" тұрпатындағы жаңа ... ... тілі мен ... ... ... ... ... туған еді, Бұл жергілікті базарлар бірлесуінен
пайда болған жалпы ... ... ... қол жеткізді. Сол сияқты
аймақтық мәдениеттер ұласуынан ... ... ... ... ... ... ... деңгейіне жетуі жолында Ататүрік жүзеге асырған
реформалардың ... олар ... ... — "Ататүрік
революциялары" делінеді) ... ... ... жиынтығы
"ататүрікшілдік" (немесе кемализм) деп аталады. Бұл жалаң теория емес,
Ататүрік құрған ... ... ... ... ... ... больш саналады. Олар мыналар: республикашылдық
(мемлекеттің және ұлттың республикалық ... ... ... ... ... үшін ... етуі және оның халық ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігін қамтамасыз ету); мемлекетшілдік (барлық экономикалық,
әлеуметтік және мәдени шаралар Түркия мемлекетінің ... өмір ... ... етуі ... жекеше сектордың мүмкіндігінен тыс салалар
мемлекеттің қарамағында болады және ... ... ... ... ... ... ... "светский") сипаттағы мемлекет
жүйесі) және революцияшылдық (тоқырауға жол бермеу, ... ... ... болу, әлемдік өркениеттен артта қалмау).
Бүл принциптер 1937 жылы ресми ... ... ... ... ... ... ... нәтижесівде, осы принциптердің
негізінде, Түркияда мынадай реформалар жүзеге асырылды:
Саясат саласында — сұлтандық жойылып (1922 ж., 1 ... ... ... жаңа ... ... (1924 ж.), халифат
таратылды (1924 ж., 3 ... ...... соттары таратылды, өркениет және жаза туралы
заңдар қабылданды, әйелдерге еркектермен тең құқықтар берілді, көп әйел ... ...... ... ... ... қабылданды
(1928 ж. 1 қараша); жаңа типті ... ... ... ... ... ... бағыт алуда — халифат жойылып, дін мен мемлекет істері
ажыратылды, дәруіштердің ғибадатханалары ... ... ... ... ...... мерзімі мен календарь өзгертілді (1926
ж., 1 қаңтардан ... ... ... жыл санау жүйесі жүргізіліп
келеді), ұзындық пен салмақ өлшемдері ... фес ... ... ... да ... киім ... ... фамилиялар туралы заң
қабылданды т.б.
Тарих ғылымы саласында — түрік тарихын көне ... ... ... жазу ісі ... ... бұл үшін ... өзі ... басты бағыттары" атты бағдарламалық мәні бар арнайы еңбек жазды,
осы саладағы жаңа ... ... ... үйлестіріп отыратын
"Түрік тарих қоғамы" құрылды (1931 ж., 15 сәуір).
Тіл білімі саласында — ... ... ... ... ... ... халық еркін ұғынатын және қолданатын деңгейге көтеру ... ... ... ... және ... ... ... тіл қоғамы" (1932 ж., 12 шілде) бұл бағытта бүгінге
дейін орасан зор жұмыс атқарды (көптеген ... ... ... ... сөзі түркі түбірлес жаңа сөздермен ауыстырылды), араб жазуының
орнына латын әліпбиі енгізілді т.б.
Экономикада — басқа ... ... арқа ... ... империясы
сияқты сол елдерге тәуелді болып қалмас үшін, ұлттық капиталды көбейтуге,
ұлттық экономиканы ... ден ... ... ... ... ... деп табылды.
Сыртқы саясатта — түрік ұлты мен Түркия Республикасының әлемде танылуы,
құрметтелуі мақсатымен шетелдермен әрі ұлттық, әрі ... ... ... ... ... болды.
Осман тәуелсіздік ұйымының «Иттихад ве теракки» ұйымына қосылуы 1907
жылдың 21-сәуірінде деп саналады. Оның аты өзгеріп «Бірлік және ... ... ве ... ... деп ... ... Солоник комитеті
Скутарда, Монастырда, Янинде және тағы да басқа қалаларда өз ... ... ... және ... ... Охрид, Пресн, Струге,
Гьирокастр, Ускюб, Ферезович, Мировиц, ... тағы да ... ... ... ... ... бола ... (371, 31 б.).
Соған қарамастан елде жастүріктердің ықпалы өсе ... 1908 ж. ... ... ... көтеріліс шығарды. Көтеріліс тез арада
бүкіл елге ... 24 ... ... ... ... ... ... қалпына келтіретіндігін жариялады. 1908 ж. соңында парламент
ашылды, оның 230 депутатының 150-і ... ... және ... ... ... ... негізінде 1894 ж. құрылған
болатын) өкілдері ... ... ... ... ... олардың өкілдері
жолатылмады.
ІІ-ТАРАУ. 1908-1909 ж.ж. РЕВОЛЮЦИЯ ЖӘНЕ ЖАСТҮРІКТЕРДІҢ ... ... ... алғашқы кезеңі
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың ... ... ... ... жағынан дайын болатын. XIX ... ... ... ... ... ... ... империясына
капитал орналастыру үшін күрес күшейді. XIX ғасырдың аяғында Жас түріктер
қимыл ... Олар 1889 жылы ... және ... деп ... ... ... Жас ... конституциялық құрылыс орнатып, жалпы османизм
идеологиясын буржуазиялық-революциялық османизмге айналдыруға тырысты,
сұлтан билігіне ... ... ... офицерлер қауымына сүйене отырып,
1908 жылы шілдеде жас түріктер қарулы ... ... ... ... ІІ-ні 1876 жылғы конституцияны қалпына келтіруге шақырды. 1890 жж.
басында елдегі демократиялық қозғалыс қайта жанданды. Оған ... ... ... қалыптасып келе жатқан буржуазияның өкілдері
қатысты. Бұл демократиялық қоғамдар мен ... ... ... ... Олар буржуазиялық реформаларды, ұлттық өнеркәсіптің дамуын, 1876
ж. жарияланып, іс жүзінде әрекетке кіріспеген ... мен ... ... ... ... ... аяусыз
жазалады. Соттар олардың басшыларын талай рет өлім жазасына кесті, көбінесе
олардың көзін сотсыз-тергеусіз жасырын ... ... ... ... ... ... ... үш ай бұрын басталуына
келесі жағдайлар себеп болады: деспоттық биліктің шектен ... ... ... ... ... және ... империясының саяси
жағдайының Европа державаларының араласуымен бірден нашарлауы.
1908 жылдың наурыз айында сұлтан үкіметіне Йылдыз-киосктен «Иттихад ... ... ... жұмысы мен көтерілісшілердің шоғырлануы
жайында мәлімет келіп түседі. Оқиғаның анық-қанығын білу үшін ... ... ... жібереді. Стамбулдан біршама полицей ... ... ... көтерілісті жергөгінде құртпаққа бекінеді.
Мамырдың ... ... ... ... жастүріктерді жаппай соттай
бастайды. Абдул Хамит Исмайыл Махир-пашаның бастауымен ... ... ... ... ... монополиялары Жаңа базардан Солоникиге дейінгі темір
жол құрылысын бастап қойған болатын. Англия мен Россияға герман үкіметінің
азияда ықпал аймағын құрып ... ... өз ... ... ... атқара бастайды. 1907 жылы Иранда өздерінің ықпал аймағын
орнатып болған соң олар ... ... ... ... 1908 жылдың 9-10
шілдесінде Таллинде Николай ІІ мен Эдуард VII-нің Македонияны ... ... ... Онда ... ... реттеу үшін 10-12 мың
әскер кіргізу туралы ұйғарым жасайды. Македонияға импералистер әскерінің
енгізілуі оның ... ... ғана емес ... ... ... ... Осы ... жастүріктер комитетін тез арада көтеріліс
жасауға итермеледі. Комитет шешімімен 1908 ... ... ... ... ... ... әскер қатарынан қашып ормандар мен далаларда
көтеріліс отрядтарын құруы тиіс ... Осы ... ... майор Ахмет Нияз-бей болды. Ол өз қарамағындағы 200 жастүрік
офицерлерін ертіп горнизонды тастап кетіп қалады. Оған ... да ... ... ... ... Нияз-бейдің көтеріліс отряды 3000 адамға
жетті. Оларға түріктерден ... ... ... грек т.б. ... қосыла
бастады. Әскер ішінде тәртіп өте қатал ... ... ... ... ... ... ... орнына сайланып, оны қуғындауға
тиіс ... ... ... Бұл ... ... ... тоқырауға
ұшыратады. Үкімет европа аймағындағы өз әскерлеріне сенуден қалады. Жазалау
отрядтарын азиядағы әскер горнизондарынан алып ... ... ... ... жазалау дивизиясы, Йозгат бригадасы және бір кавалерия полкі
қалпына келтіріледі. Анатолиядан европа ... 48 ... ... ... (343., 103 б.). Солдаттардың көңілін көтеру үшін сұлтан
айлықтарын үш ... ... (677, 61-62 бб.). ... саны әлі күнге дейін белгісіз болып отыр. ... ... 300 адам ... басқаларында 15 000 адам делінеді. Ал
Стамбулдағы жастүріктер саны 3000 адам болды деп шамалауға болады.
Комитет ... ... ... ... ... ... бара ... Мұстафа-эфенди, Сами-бей өлтірілді. Солоникиден қашып
бара жатқан Юсиф-паша, Реджеп-паша, Садык-паша және ... ... ... ... ... барлық шет ел елшіліктеріне «біз тек
конституцияны қалпына келтіруге әрекет етіп жүрміз, егер де сұлтан қарама-
қарсы ... ... ... ... ... ... мемарандумдар
жіберілді. Сұлтанның Анатолиядағы горнизондар күшімен көтерілісті басу
жоспары іске аспады. Әскери горнизондардың ... ... (48 ... ... ... ... бас ... 16-шілдеде Солоникиге
табан тіреген қалған батальондар көтерілісшілерге қарсы оқ атуды қаламады.
Сұлтан үкіметі көтерілісшілерді басудың басқа ... ... ... ... берілген жағдайда амнистия жариялауды ұсынды. Өздерінің
сөздері ... ... үшін ... сотталған 38 офицерге амнистия
жариялады. Сонымен ... ... мен ... ... алып ... ... ақша ... айтты. Алысты болжай алатын шенеуніктер мемлекетке
үлкен қатер төнгенін түсінгенімен, билік әлі де болса көтерілісті ... бар ... 19 ... ... ... Хюсню-бей өлтіріліп, 20-
шілдеде Фирзовик қаласында 30 мыңдай адам ... ... Сол күні ... ... ... өз ... ... жетіп, сол жерде Эюб-бей
отрядымен бірлесіп Македонияның орталығына шабуыл жасады. Оларға 21-шілдеде
Охрид ... ... және ... ... ... ... ... 23-не қараған түні екі мыңдық қолды басқарған Нияз-бей
Монастырға ... ... ... үш ... мың жергілікті тұрғындар қосылды
(622, 221 б.). 22-шілдеде Солоникимен қатар Стамбулда да біршама қауіпті
жағдай орын ... ... ... ... Хамитке көтерілісшілермен келісімге келу
керектігін түсіндірді. Кеңес абдул Хамитке конституцияны қабылдауға кеңес
берді. Алайда бір күн ... ... ве ... ... ... қалпына келгенін жариялап жіберді. 1908 ... ... ... мың адам Монастырда конституцияның қалпына келгенін қуана
атап өтті.
Жастүріктердің ... ... елде тек ... монархия ғана
құрып, осы арқылы көтерілістің ... ... ... ... ... басқа аудандарда әсіресе партизандық қозғалыстар жүріп жатқан
жерлерде жастүріктер ... өз ... ... ... ... ... және грек ... ұйымдары жергілікті жастүріктермен
бірігіп конституцияны қалпына келтірумен бірге жалпыхалықтық және ... ... ... ... ... ... басқа ұлттардың шеттетілуін, сұлтан және вакфтық жерлерді
шаруаларға беру, дінді билікпен араластырмау жайында өз ... ... (117, 27 б.). ... ... жасауда Ян
Санданский басқаратын македон отрядтары көзге ... (117, 27 б.). ... ... ... ... ... телеграммада жастүріктер
комитеті сұлтан билігіне бір тәулік ішінде конституцияны қалпына келтіруді
талап етті. ... ... ... ... ІІ және ІІІ ... және 50 ... ... отрядтары шабуыл жасайтыны жайында
айтылды (739, 22 б.). Басқа да уәллайат ... ... ... ... ... туралы телеграммалар жіберілді. Егер уәллайат
басшылары сұлтанды көндірмесе өлім ... кесу ... ... шығарылады
деп қорқытылды. Тек екі күнде (1908 жылдың 22-23 шілдесі аралығы) сұлтанға
уәллайат басшыларынан 67 телеграмма келіп ... (469, 220 б.). ... ... үшін 1908 жылдың 23-шілдесінде Йылдыз сарайында
мемлекеттік кеңес өтті. Кеңеске ... ... ... ... ... ... жүргізіп отырды. Көпшілік көтерілісшілердің талабын
орындау туралы айтқанында кейбір монархияны ... ... ... комитеттің талабын орындаудан бас тартуға шақырды (638, т. ... б.). ... ... талапты орындауға шешім шығарды (638, т. 2., ... ... ... 1908 ... 23 нен 24-не ... түні ... ... конституцияның қалпына келтірілгендігі жөнінде ... (447, 3-б., 305, 27 б.). ... ... ... заң ... ... мәжіліс жалпыхалықтық сайлауға түсті. Халық бұл хабарды қуанышпен қарсы
алды. Конституция жарияланған күннің ертеңіне ... ... шет ... ... ... ІІ-ні конституцияның қалпына келуімен құттықтап
жатты. Алайда жастүріктер бұған қанағат етпеді. Олар ұлттық ... ... ... ... еді. Сондықтан олар билік өкілдері
кабинеттеріне өз адамдарын отырғызудан бас ... ... бұл ... тақ үшін күрескен жоқ. Оларға ақшаның да қажеті жоқ. Олар тек
конституциялық бостандықтардың дұрыс орындалуын ... ... ... ... Ол ... ... биліктен тек қана халықты
қанаған бұрынғы билік өкілдерін орнынан алып ... ғана ... ... күш ... «Иттихад ве теракки» партиясының күшеюіне ғана
жұмсалды. 1908 жылдың 28-шілдесінде Абдул Хамит ... адал ... ант ... (448, 161 б.). Айта кету ... ... ... ... әлі де болса уәзірді ауыстыру, шейх-уль-исламды
орнынан алып тастау, сенаторларды, министрлерді, депутат палаталарын тарату
тағы да басқа ... ... Бұл ... ... ... құлауын тек
уақытша ғана тоқтатты.
Конституция жарияланған соң көтерілісшілерді ақтау ... ... ... ... ... 40 мың адам ... шықты (117, 13 б.). 1908
жылдың 3 тамызында Салониктен Стамбулға бірқатар сұрақтарды шешу ... ... ... ... ... ... ... бар комитет өкілдері келді (618, 148 б.). Өкілдер конституциялық
мекеменің құрылуын не болмаса Саид-пашаның кабинетінің ... ... ... ... (448, 163 б.). ... ... билік құпия полицияны
тартуға, 30 мыңдық арызқойлар армиясын жоюға және бірқатар шенеуніктерді:
бірінші ... ... ... ... ... ... Риза-пашаны тағы да басқа билік өкілдерін орнынан алуға мәжбүр
болды. Аластатылғандар қатарына сонымен ... ... ...... ... ...... Трабзон уәлиі – Ферид-паша,
Кастамона уәлиі – Фуад-паша, Бейрут уәлиі – Мехмед Али-бей, Адана ... ... және тағы ... ... Көтерілістің алғашқы уақытында
жастүріктер билік тарапынан ешқандай қарсылық көрмеді. ... ... ... ... ... 1908 жылдың 5-тамызында Саид-паша
орнынан түсті. Орнына ... ... ... ол өзін ... арасында
Абдул Хамиттің айтқанынан шыға алмайтын адам ретінде танылған болатын.
Қорғаныс министрін сайлау кезінде жастүріктер мен ... ... ... ... ... бұл орынға Триполидің уәлиі Реджеп-паша сайлануы
керек ... ... бұл ... ... Али ... қойғысы келді. Алайда
бұл жолы да сұлтан жастүріктермен ... тура ... (591, 151 б.). ... ... соң ... ... болуына байланысты бәрібір бұл орынға
Али Риза-паша отырады. ... ... мен ... ... ... қарамастан соңғы сөз комитеттің пайдасына
шешілетін. Ең алдыңғы міндеттердің қатарында уәлилерді сайлау міндеті ... Бұл шара ... ... ... ... ... ... бұрынғы режимдегі шенеуніктер сайлауға түсе алмады.
Парламент сайлауы екі кезеңге бөлінді. ... ... ... ... ... ... Жастүріктер өздерінің
барлық күштерін парламенттегі орындарға өз жақтастарын ... ... ... 1908 жылдың 14-қыркүйегінде жасақталған тек бір ғана
оппозициялық ... ... ... ... жасады. Қолайлы кезеңді
пайдаланған жастүріктер сайлауда жеңіп шықты. Қазан айының аяғында сайлау
аяқталып, 1908 жылдың ... ... ... отырысы басталды.
275 депутаттың 142-сі түрік ұлтынан, 60-араб, 25-албан, 23-грек, 12-армян,
5-еврей, 4-болгар, 3-серб және 1-куцовал болды. Мәжіліс ... ... күн ... ... ... 39 ... аттары белгілі болды. Парламент
төрағасы болып – 1908 жылдың 25-қыркүйегінде 20-жылдан кейінгі эмиграциядан
келген ... ... ... Оның орынбасарлары болып – Адрианополь
депутаты Талаат-бей, Измир депутаты, грек Аристиди-эфенди ... 1909 ... ... ... контрреволюциялық көтеріліс
және оның басылуы. Көтерілістің екінші кезеңі
Жаңа жүйенің алғашқы айларынан бастап жастүріктердің өз ... ... ... ... ... болды. Олар ұлттық-буржуазиялық партия
болғандықтан мемлекетті қайта құру ... ... ... ... жұмысшылардың пікірлерімен, ұлттық ерекшеліктерімен
империядағы әр-түрлі ... ... ... «Иттихад ве
теракки» партиясының істері ... ... анау ... ... ... ... істері кейбір топтарда жылдап ... шешу ... ... ... ... ... Парламенттің
қимылсыздығы салдарынан елді өзгертер реформалар баяу жүргізіліп отырды.
Парламенттің қимылсыз отырғанына ... ... ... ... ІІ
өзінің заң шығару органының жоқтығымен, атқарушы билік ... ... ... келісе алған жоқ. Парламент сұлтан үшін өз саясатын
жүргізетін құрал ғана ... ... Оның 1908 ... ... тек ... өте келе оны ... ... тастау үшін жасалған
қитұрқы саясаты екені белгілі бола бастады. Жастүріктер алғашында ... ... жою және ... ... буржуазияның ықпал етуі үшін ғана
күресті. Ал сұлтан болса уақыт өте келе өз ... ... ... ... тастауға және жастүріктердің ықпалын жоюға талпына
бастады. Өз мақсатына жету үшін ... ... ... ... ... Мухаммеди» партиясының күшін пайдаланбақшы болды. 1908 жылдың 10
қарашасында шыққан «Вулкан» газеті партияның ... ... ... ... ... ... Жастүріктерді құдайсыздық пен атейзмде
айыптай отырып олар халықты «шариғатты ... ... және ... ... жиналуға шақырды. Отқа май құя отырып газет ... ... ... ... Хамитті құлатуға дайындалып жатыр, оның
орнына ханзада Юсуф Иззеддин-эфендиді ... ... деп ... ... бір санында сұлтан үкіметі Диярбақырдан күрд-эширеттерінің ... және осы ... ... бірігейін деп жатқанын хабарлады.
Басқа тараптан Камиль-паша кабинеті жастүріктер комитетімен бірігуден
бас ... көп ... ... ... ... ... «Ахрар»
партиясы өкілдері де уәзір Камиль-паша да ағылшындарға іші бұрып тұратын.
1909 жылдың 13 ... ... ... ... ... ... ... жақтастары оларға қарсы ... ... жеңе ... ... ... ... ... құтылу үшін оларды түрлі елшіліктерге жібере бастады.
Жастүріктердің ... ... ... ... ... Берлин,
Париж және Венаға жіберілді (448, 176 б.). Алайда бұл шаралар Камиль-пашаны
құтқара алған жоқ.
1876 жылғы конституция бойынша парламентке бағынатын ... және ... ... ... ... ... ... 13-ақпанда
жақында ғана уәзірге мемлекет билігін ... ... ... ... ... ... ... түсіндіруін сұрады. Ол ауруын
сылтауратып келмеуге тырысты. Алайда бұл ... ... да ол ... ... оған ... ... жариялады. Камил-паша
жұмысынан босатылды. 1909 жылдың 14-ақпанында Хусейн Хильми-паша басқарған
жаңа ... ... ... бұл ауыс-түйістер де жастүріктерді
қанағаттандыра алмады. Өйткені жаңа сайланған үкімет мүшелері жастүріктерді
жақтаушылар ... емес еді (790, 26. ... ... ... ... ... Зияддин Эфендиге де қанағат білдірген жоқ. Халыққа ішкі
істер министрлігінің 24 сағат ішінде ... ... ... ... ... заңсыз әрекет ретінде қабылданатыны туралы жаңа
заңы да ұнамады. Хильми-паша үкіметі жастүрік басылымдары ... ... ... ... ... ... саясатта да жақтастарын таба
алмады. Ағылшындарға іші бұратын Камиль-паша кабинетінің құлауы ағылшын
үкіметі ... ... ... ... ... ... ... Камиль-
пашаның құлап, орнына германдықтарды іш тартатын Хильми-пашаның отыруы
ағылшындықтарды және оның ... ... ... ... алмайтындығы
жайлы айтылды. Осы жағдайлардың әсерінен Хильми-паша да бұл ... ... ... ... мен ... ... ... 13-сәуіріне тура келді. Осы күні контрреволюциялық көтеріліс
басталды. Стамбулдағы көтерілістің басталу алдында ... ... ... ... ... ... жатқан болатын (448, 179 б.). Бұл
митингті ұйымдастырушылардың бірі Хасан Фехми-бей ... ... ... ... Бұл өлім дәлелденбесе де жастүріктер тарапынан ... ... ... ... ... ... шыға ... 10-
сәуірде өткен Фехми-бейді жерлеу салтанаты жастүріктерге ... шеру ... 60 ... ... ... сөйлеген адамдар Фехми-бейді жастүріктердің
қитұрқы саясатының құрбаны болды деген бағытта сөз айтты. 1909 жылдың 10-
сәуіріндегі «Вулкан» ... ... полк ... атты ... ... жағдайларының мәз емес екенін және бұған кінәлі
жастүріктер екенін, олар «Иттихади ... ... ... ... екендіктерін білдірді. Осыдан соң жастүріктер өз
жағдайларының қандай ... ... ... 1909 ... ... горнизондарының кейбіреулерінде көтеріліс басталды. Таңғы сағат
жетіде Хамди-чавуш, Мехмет-чавуш, Ариф-бей ... отыз ... ... ... және қара ту ұстап Айя-София алаңында жиналды. Одан бөлек қаладағы
жастүріктерге ... ... ... ... саны жүз ... ... ... билікке министрлерді ауыстыру, шариғат пен сұлтан
билігінің қалпына келуі, Хильми-пашаның ... ... ... ... ... ... партиясының басшысы Исмайыл Кемаль-бейдің келуі,
сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... уммет» газетінің редакторы Бахаэддин-бей және
тағы басқаларының жұмыстан босатылуын ... етті (619. 180-181 ... ... ... ... жартысы парламент үйіне,
жартысы ... ... ... ... ... ... басқаратын
кавалериядан басқа қарсы тұрған ешкім ... ... ... ве ... ... ... ... және «Шура-и уммет»
басылымдары мекемесін қиратып кетті. ... пен ... ... ... ... ... ... мен депутаттар төрағасы
Ахмет Риза-бейге қашуға тура ... ... ... ... бет ... көтеріліс жақтастары Исмайыл Кемаль-бейді сол сәтте ... ... ... ... ... мен ... ... басуға рұқсат сұрағанында ол ешқандай жауап ... ... ... ... ... ІІ алдын-ала дайындалғанындай
көтерілісшілердің талаптарын орындауға кірісті. Уәзір болып Ахмет Тевфик-
паша, ... ... ... ... ... ... ... амнистия жариялады. Сонымен көтеріліс нәтижесінде уақытша
болса да Абдул ... өз ... ... ... ... 48 ... бойы
қаланы тонады. Осы уақыт бойына қала олардың қолында ... ... ... ... айтылғандай Солоникиге қашып кеткен жастүріктер бара салып
өзіне бағынышты және сенімді ... ... ... ... бастады. Барлық елде контрреволюционистерге қарсы әрекеттер ... ... ... ... жүз ... жазалау отряды 13 сәуір күні
көтерілісшілерді жазалауға аттанды. 1909 жылдың 16 ... ... өз ... ... ... ... жазалау отряды Стамбулға жақындап
қалған еді. Сұлтан отряд басшылығына болған оқиғалар тек ... жай, ... ... ... ... ... ... елшілер
жіберді. 17-сәуірде оңшыл күштер «конституциялық тәртіпті реттеу ... ... ... ... ... Алайда бұл жағдайлар
жастүріктердің жазалау отрядтарын тоқтата ... ... ... ... ... ... жол ... және Ешиль-кей станцияларын
басып алды. 19-сәуірде ... ... ... бірі ... ... шақырған үндеуі ... ... ... ... сұлтан жағына өтіп кетті. Осының әсерінен соғыс
реакцияшыл күштер мен жастүріктер арасында болатынын көрсетті. Жастүріктер
Стамбулға ... ... ... Өз жолдауларында жастүріктер
конституцияны ... қалу үшін ... ... ... керек екенін айтты.
22-сәуірде Сан-Стеванода жастүріктер алдағы уақытта не істеулері жайын
талқылап құпия ... ... Дәл осы ... шет ел мемлекеттері, европа
державалары ... ... ... ... білдіретін
телеграммалар жібере бастады. Осыны ... ... ... ... ... кеш ... түсінді. 1909 жылдың 22 ... ... ... ... ... 23 ... армия Стамбулға басып кірді.
Негізгі оқиғалар 24-сәуірде өтті. Осы күні ... ... «Таш ... ... ... ... өтті. 26-сәуірде Стамбул түгелдей
генерал Махмұт Шевкет-паша қолына өтті.
27-сәуірде Ұлттық кеңес отырысында шейх-уль-ислам сұлтан ... ... ... алып ... Таққа Абдул Хамиттің кіші інісі Мехмед V
Решад (1844-1918) отырды. ... ... сол күні ... ... ... ... Абдул Хамиттің саяси биліктен ... ... ... ... саябырсыды. Осылай жастүріктер Түркияда өз билігін
орнатып мемлекеттің ішкі және сыртқы тірліктеріне араласу мүмкіншілігіне ... ... ... ... өздерін "жаңа османдардың" ізбасарларымыз деп
атаған "жас түріктер" деген атпен ... ... ... ... Абдул-Хамит сұлтанды конституциялық құрылысты қалпына келтіруге
мәжбүр етті. Ал келесі, 1909 жылы сұлтан тақтан тайдырылды. ... ... ... тұрған тұсында Түркияның сыртқы саясаты өте шиеленісті жағдайда
болатын. Европа державалары ... өз ... ... тырысты.
Сондықтан олардың арасында біршама қарама-қайшылықтар болатын. ... ... ... ... ... осы қарама-қайшылықтарды пайдаланып, оны
өз пайдасына жаратуға тырысты. Европа капиталымен бірге ... ... да кіре ... ХІХ ғ. 90 ... ... ... ... «Амэрикэн Табакко», «Стандард ойл», «Форд» және тағы ... ... ... ... жатқан болатын. Европа компанияларымен
бәсекеге қабілетті американ компаниялары Түркиядағы ... ... мата ... ... т.б. өнімдердің сатылуын өз қолына алуға
тырысты.
Қорыта келгенде Түркиядағы аграрлық мәселенің дұрыс ... ... ... ... ... ... шетел
монополиялары тарапынан экономикалық және саяси қысым, Сұлтан Абдул Хамит
ІІ-нің ... ... ... байланысты тоталитаризм – міне осы себептер
Түркияның экономикалық және саяси дамуына үлкен кедергі ... ... ... ... ... ... V отырды. Іс жүзінде
үкімет жастүріктердің қолына көшті. Ол ... ... ... ... өмір ... ... кең ... жасады. Бірақ
реформалар өте баяу жүргізілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс алдында, Абдул-
Хамид сұлтанды құлатып, өкімет билігін ... Жас ... ... келгеннен
кейін, оқу-ағарту, буданды заң жүйесі мен ... ... жөне ... ... ... ... жүргізілді. Кейін
олардың іске асырылуы итальян-түрік, екі Балкан және Бірінші ... ... ... қалды.
1908 жылы шілдеде жас түріктер қарулы ... ... ... ... 1876 ... ... қалпына келтіруге шақырды. Жас
түріктер революциясы (1908 ж.) ... ... ... ... ... ... Жас түріктер енді империядағы барлық ... ... ... оларды күштеп түріктендіру саясатын жүргізді. Жас
түріктер елдің ... ... күш ... ... жеке меншік күшейіп,
шаруалар жерінен айырыла ... ... ... заң ... ... ... ... адамдар қуғынға ұшырады. Түркияның
Африкадағы ең соңғы иеліктері – ... мен ... ... ... ... ... ... Осман-империясындағы ... ... ... реформалар экономикалық жаңғыруға қажетті
жағдайларды жасай алмады. Тек батыс институттарын қабылдап қана қою ... еді, Ол ... ... мен ... ... дамуының арасындағы
айырмашылықты бұрынғыдан бетер ұлғайта түсті. Ел ... ... ... ... ... да ... ... деген пікір де туды.
Батыстағы прогрестің негізгі қозғаушысы – жеке ... ... ... ... ... ... ... өрісінен тыс жерде ешбір
принцип те, ереже де болмады.
Осман империясының әлсіреп құлауының ... ... – ол ... даму ... таба ... ... Еуропа болса, оның жөні басқа
еді. Ол бұл ... ... ... ... революциясы, либерализм,
өнеркәсіп революциясы кезеңдерінен, "ұлт-мемлекет" айналымы ... ... Ал ... ... Византия империясының дәстүрін айнытпай қабылдаған
болатын, оның ... ... ... мен ... ... ол, ... бағаны белгілеуден және қымбат ... мен ... ... уысынан шығармаудан анық ... ... ... ислами қағидасымен үйлестіру өте қиын іс еді.
Империя ... ... ... ... ... тұра ... реформа рухы есті. Бірақ реформашылар тек мемлекетті күшті үкіметпен
нығайту жайын ғана ойлады. Олар, сөйтіп, ... ... ... ... ... ... құлай бастауы Батыстың оған деген көзқарасын өзгертті. XVI
ғасырда құрмет-қошеметке бөленген түріктен енді олар ... ... ... да ... ... ... қалыптасты, сөйтіп мұндағы езілген,
қаналған ... ... ... ... қаланды. Сонда дін
Батыстың нағыз шын саяси мақсаттарын бүркемелеуге қызмет етті.
Осман империясы басқа ... ... ... ... тұрғыдан алып қарағанда ... ... ... бірі
болды. Артта қалуының негізгі себептерінің бірі феодалдық және капиталистік
құрылымдарды бірдей ... ... ... ... ... ... ... құлатып,
өкімет билігін алған Жас түрік партиясы келгеннен ... ... заң ... мен ... орталық және уәлаят әкімшіліктері салаларын
жаңғырту-өзгерту жұмыстары ... ... ... өз ... орындамады. Билік басына келген соң олар ... ... ... ... ... ететін билік болмады.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бизнес-жоспар ФИРМА ЖШС «ҚҰРЫЛЫС ИНДУСТРИЯСЫ»6 бет
Бұлшықет тіндері6 бет
Жабаев Жамбыл (1846-1945)5 бет
Менеджмент этикасы8 бет
Тетікті өңдеудін технологиялық бірізділігін жобалау14 бет
Қант диабеті6 бет
"тірек- қимыл жүйесі, жас ерекшелігі. баланың аяқ киіміне, жеке басына қойылатын гигиеналық талаптар."20 бет
"тірек-қимыл жүйесі,жас ерекшелігі.баланың жеке басына қойылан гигиеналық талаптар"9 бет
1. Тірек-қимыл жүйесі және оның жасқа байланысты ерекшелігі. 2. Баланың аяқ киіміне, жеке басына қойылатын гигиеналық талаптар.3. Балалардың дене тәрбиесін ұйымдастырудың күнтізбелік жоспарын жасау5 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь