Күрдістан және күрдтер мәселесі (хіх ғ. 90 ж.– 1917)

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 КҮРД МӘСЕЛЕСІНІҢ ПАЙДА БОЛУЫ ЖӘНЕ ДАМУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.1 Күрдтердің демография, саяси тарихы және әлеуметтік
қатынастарына негізгі мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.2 ХІХ ғасырдың 90.шы жылдарындағы күрд мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15
1.3 Күрд мәселесінің халықаралық деңгейге шығуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21

2 1905 . 1911 ЖЫЛДАРДАҒЫ КҮРДІСТАН ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
2.1 «Азияның оянуы». Ирандық Күрдістандағы түрік интервенциясы ... ... ... ..26
2.2 Түркия және Ирандағы революциялық қозғалыстар уақытындағы
күрдтер (1908 . 1911 жж.) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33

3 БІРІНШІ ДҮНИЕЖҮЗІЛІК СОҒЫС ҚАРСАҢЫНДАҒЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ БАРЫСЫНДАҒЫ КҮРДТЕР МӘСЕЛЕСІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
3.1 Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы Осман империясындағы
күрдтер мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39
3.2 Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы күрдтер мәселесі ... ... ... ... ... ... 43
3.3 Бірінші дүниежүзілік соғыс барысындағы күрдтер мәселесі ... ... ... ... ... ... .47

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..56
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі таңда «күрдтер мәселесі» қазіргі халықаралық қатынастар саясатында, Таяу Шығыс мәселелері ішінде ең өзектіде маңызды мәселелердің бірі олып отыр. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы күрдтер мәселесін зерттеудің бір себебі осы қазіргі күрдтердің басынан кешіп жатқан мәселелерін, қиыншылықтарын анықтау болып табылады.
Қазіргі таңда күрд халқы Түркия, Ирак, Иран, Сирия және тағы да басқа елдерде шоғырланып, өз ұлттық мемлекеттерін құра алмай қиналыс табуда. Олар осы аталған мемлекеттердің құрамында бола тұрып, азшыл ұлт ретінде билеуші режимдерден үстемдік көріп отыр. Әсіресе, Саддам Хусейн тұсында Ирактағы күрдтердің билеуші тарапынан репрессияларға ұшырап отырған. Осындай проблемалардың өзі «Күрд халқының осындай жағдайға қалай тап болған?» - деген сұрақтарға итермелейді. Ал, оның жауабын табу және қазіргі және күрд мәселесін шешудің жолдарын іздеу үшін ең алдымен сол ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы күрд халқының мәселелерін зерттеу қажет. Міне, сондықтан қазіргі тарих ғылымында, тіпті басқа да қоғамдық – саяси, әлеуметтану, халықаралық қатынастар саласындағы ғылыми академиялық қауым өкілдері күрд халқының тарихын зерттеуге ерекше ден қойып отыр.
Сол уақыттардағы күрд халқының жағдайы шиеленіскен уақытта, империалистік ірі державалардың әлемді ірі бөліске салуымен өтті. Осы тұста күрдтер англия, Ресей, Германия, Франция сынды ірі халықаралық субъекттердің оң және теріс ықпалына түсіп, үлкен зиянды әрекеттерге тап болды.
Ал, олардың Осман империяся мен ирандық шах үкіметінің үстемдігінде болуы жағдайды одан ары шиеленістіре түскен. Мұнда олар үкіметтің үстемдігінен зорлық көріп, ұлт – азаттық қозғалысқа шығуға мәжбүр болған. Міне, сол қозғалыстар әлі күнге дейін тоқтататылмай келеді. Сондықтан, осы тақырыпты зерттеу тарих ғылымындағы ең өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Жұмыстың зерттелу дәрежесі. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы күрдтер мәселесін зерттеуге бірнеше ғалымдар өз үлестерін қосқан. Солардың ішіндегі ең негізгілеріне тоқталсақ.
В. Никитиннің «Курды» [38] еңбегі көптеген күрд мәселесін зерттеуші ғалымдардың назарын өздеріне аудартып отыр. Автор көптеген мұрағаттық құжаттар негізінде күрд халқының жалпы тарихына көңіл бөледі. В. Никитин күрдтердің тағдырын қынжыла жаза отыра, олардың көптеген батыстық державалардың «қуыршағына» айналып, алдауға түскенін көптеген бай фактілермен көрсеткен.
Күрд халқының тарихын жан – жақты зерттеуге алған ғалымдардың бірі М.С. Лазарев. Ол «Империализм и курдский вопрос (1905–1917 гг.)» [33] атты ғылыми жұмысында 1905–1917 жылдардағы империализмнің күрд мәселесіне ықпалына жан – жақты талдау жасайды. Англия мен Францияны қатты сынай отырып, ғалым олардың Түркиялық мен Ирандық Күрдістандағы күрдтерді үгіттеп, өз жағына шығарып, аталмыш елдерде астыртын саясат жүргізгендігіне тоқталған. Бұл жұмыс кеңестік заманда жарық көрседе, зерттеудің шынайы жазылғандығын байқауға болады. М.С. Лазаревтің бұдан да басқа еңбектері бар, алайда олармен танысудың мүмкіндігі болмады.
Ал, Н.А. Сотавовтың «Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких взаимоотношениях в ХIХ в.» [47] жұмысы Ресей империясының күрд және анти армяндық мәселелерін шешудегі рөлін көрсетеді. Мұнда ғалым бірнеше батыстық империалистік мемлекеттердің, әсіресе, Англия мен Германияның, сондай – ақ, Францияның Ресей империясының Кавказ аймағында жүргізуге тырысқан саясатына жасаған кедергілерін де көрсеткен.
Түркиялық мен Ирандық Күрдістандағы күрдтердің ұлт – азаттық қозғалыстары туралы келесі авторлар өз зерттеулерін арнаған:
Мгои Ш.Х. «Курдский национальный вопрос в Ираке в новое время» [34], Киняпина Н.С. [27 – 30] ұжымдық авторлврдың мақалалары «Курдское движение в новое и новейшее время» [33].
Ш.Х. Мгои «Курдский национальный вопрос в новое время» атты еңбегінде орта ғасырлардан бері келе жатқан күрд халқының ұлт – азаттық қозғалысына тоқталған. Мұнда күрд тайпаларының көсем, шейхтарының ерекше белсенділігі көрсетіліп, жалпы феодалдық жоғарғы үстем етушілерінің рөлі көтермеленген.
Н.С. Киняпина белгілі кеңестік ғалым. Ол негізінен Ресей империсының ХІХ ғасырдағы сыртқы саяси мәселелерін зерттеумен айналысады. Негізгі сферасы – Шығыс елдері. Ғалым көптеген еңбектерінде (әдебиеттер тізімінде көрсетілген) күрд халқының ұлт – азаттық қозғалысына тоқталған, алайда ол Ресей империясын басқа Батыстық елдерден жоғары қойып, олардың әрекетін Ресейден сорақы деп айыптайды. Жалпы оның еңбегі қолдауға тұрарлық.
Жұмыстың мақсаты. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы күрд халқының мәселелерін аймақтық және халықаралық деңгейде көрсету. Аталған мақсатқа жету үшін төмендегі міндеттер қойылды:
– Күрдтердің демография, саяси тарихы және әлеуметтік қатынастарына қатысты негізгі мәселелерін ашып көрсету;
– ХІХ ғасырдың 90-шы жылдарындағы күрд мәселесінің халықаралық деңгейге шығуына жан – жақты талдау жасау;
– Ирандық Күрдістандағы түрік интервенциясының жүзеге асу барысын көрсету;
– Түркия және Ирандағы революциялық қозғалыстар уақытындағы
Күрдтердің жағдайына тоқталу (1908 – 1911 жж.);
– Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы Осман империясы мен ирандық күрдтер мәселесінің даму деңгейін көрсету;
Бірінші дүниежүзілік соғыс барысындағы күрдтер мәселесіне талдау жасау.
Жұмыстың әдістемелік негізі. Тақырыпты қарастыру барысында нақты тарихи, тарихи – салыстырмалық, талдау, өткенге шолу (ретроспективті) және жүйелеу әдістері қолданылды.
Жұмыстың нысаны және мерзімдік шеңбері. Жұмыстың нысаны – ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы күрд халқы. Ал, жұмыстың мерзімі – ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басын, яғни 1890 - 1918 жылдар аралығын қамтиды.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Жұмыс күрд халқының жалпы ұлт – азаттық қозғалыстары мен олардың шет елдік басқыншылар мен үстем етуші үкіметке күресін арналған, сондықтан бұл жұмысты алғашқы жинақталған, жүйеленген жұмыстардың қатарына жатқызуға болады.
Жұмыстың тәжірибелік маңызы. Жұмыс күрд халқының жалпы ұлт – азаттық қозғалыстары мен олардың шет елдік басқыншылар мен үстем етуші үкіметке күресін арналған, сондықтан бұл жұмыстың материалдарын тарих пәндерінде арнайы курстар жүргізуде пайдалануға болады.
Жұмыстың құрылымы: Жұмыс кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен құралған.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Александр I, Наполеон и Балканы / Отв. ред. В.Н. Виноградов. - М., 1997.
2. Аристова Т.Ф. Курды Закавказья (историко-этнографический очерк) / Т.Ф. Аристова. - М.: Международные отношения, 1966. - 245 с.
3. Бабакр Х. Курдистан: Перспективы курдской государственности / Х. Бабакр. – М.: Наука, 1999. – 250 с.
4. Бисмарк О., фон. Мысли и воспоминания: Пер. с нем. – В 3-х т. – М., 1940-1941.
5. Васильева Е.И. Юго-Восточный Курдистан в XVII – начале XX в. / Е.И. Васильева. - М.: Наука, 1991. – 657 с.
6. Век Екатерины II: Дела Балканские / Отв. ред. В.Н.Виноградов. - М., 2000.
7. Вертяев К.В. К истории курдского вопроса в Турции / К.В. Вертяев Курдский вопрос на рубеже тысячелетий. Материалы круглого стола. – М.:Институт Востоковедения РАН, 19.02.2004 г. С. 75 – 99.
8. Виноградов В.Н. Великобритания и Балканы: от Венского конгресса до Крымской войны. – М., 1985.
9. Виноградов В.Н. Русско-турецкая война 1877-1878 гг. и освобождение Болгарии. – М., 1978.
10. Виноградов К.Б. Боснийский кризис 1908-1909 гг. - Л., 1964.
11. Внешняя политика России ХIХ и начала ХХ века. Документы Российского министерства иностранных дел. – Серия первая. 1801-1815 гг. – В 8-ми т. – М., 1960-1972.
12. Восточный вопрос во внешней политике России (конец XVIII – начало ХХ вв.). – М., 1970.
13. Гасратян М.А. Курды Турции в новейшее время / М.А. Гасратян. - Ереван, 1990. – 258 с.
14. Гасратян М.А. Курдская проблема в Турции (1986– 995) / М.А. Гасратян. М., 2001
15. Гасратян M. A. Патриотический союз Курдистана / М.А. Гасратян// Академия Наук СССР. Институт Востоковедения. Специальный бюллетень. № 6 (270). М.,1990.
16. Дегоев В.В. Кавказский вопрос в международных отношениях, 30-60-е гг. XIX в. – Владикавказ, 1992.
17. Джеймс Дж. Истоки первой мировой войны: Пер. с англ. - 2-е изд. – Ростов-на Дону, 1998.
18. Дулина Н.А. Османская империя в международных отношениях (30-40-е годы XIX в.). – М., 1980.
19. Ерофеев Н.А. Английский колониализм в середине XIX в. – М., 1977.
20. Жигалина О.И. Национальное движение курдов в Иране (1917–1947гг.) / О.И. Жигалина. - М.: Наука, 1988. – 278 с.
21. Жигалина О. Документы американского посольства в Тегеране по курдскому вопросу / О.И. Жигалина // Академия Наук СССР. Институт Востоковедения. Специальный бюллетень. №6 М., 1990. С.120—135.
22. Золотухин М.Ю. Россия, западноевропейские державы и Османская империя в период международных кризисов на Балканах (1885-1888 гг.). – М., 1996.
23. История Курдистана. – М.: Наука, 1999. – 249 с.
24. Курдистан. Вчера и сегодня. Информационный справочник Национально-культурного общества курдов города Симферополя, 2000, с. 75.
25. История внешней политики России. Конец XV-XVII век (От свержения ордынского ига до Северной войны). – М., 1999.
26. История первой мировой войны. 1914-1918. – В 2-х т. – М., 1975.
27. Киняпина Н.С. Балканы и проливы во внешней политике России в конце XIX века (1878-1898). – М., 1994.
28. Киняпина Н.С. Внешняя политика России первой половины XIХ в. Учебное пособие. - М., 1963.
29. Киняпина Н.С. Внешняя политика России. Вторая половина XIX в. Учебное пособие. – М., 1974.
30. Киняпина Н.С., Блиев М.М., Дегоев В.В. Кавказ и Средняя Азия во внешней политике России (вторая половина XVIII в. – 90-е годы XIX в.). – М., 1974.
31. Курдское движение в новое и новейшее время. - М.: Наука, 1987. – 359 с.
32. Курдский вопрос на рубеже тысячелетий. Материалы круглого стола. 19.02.2004 г. М., 2004, - С. 35 – 75.
33. Лазарев М.С. Империализм и курдский вопрос (1905–1917 гг.) / М.С. Лазарев. - М.: Наука, 1989. – 505 с.
34. Мгои Ш.Х. Курдский национальный вопрос в Ираке в новое время / Ш.Х. Мгои. М., 1991
35. Международные отношения в эпоху империализма. Документы из архивов царского и Временного правительств. 1878-1917 гг. – Серия 1-2. 1878-1913 гг. – В 20-ти т. – Серия 3. 1914-1917 гг. – В 10-ти т. – Л., 1931-1940.
36. Международные отношения и внешняя политика СССР. (Сборник документов). (1870-1957 гг.)/Сост. Л.А.Харламова. – М., 1958.
37. Мусаэлян Ж.С. Библиография по курдоведению (начиная с XVI века), часть I–II, - СПб, 1996
38. Никитин В. Курды / В. Никитин. - М.: Наука, 1964. – 548 с.
39. Никитин В. Курды / В. Никитин. - М. 1964, с. 310.
40. Освобождение Болгарии от турецкого ига. Документы. - В 3-х т. - М., 1961-1967.
41. Палович М. Революционная Турция / М. Палович. - М. 1921, с. 23.
42. Парфенов И.Д. Колониальная экспансия Великобритании в последней трети XIX века. (Движущие силы, формы, методы). - М., 1991.
43. Похлебкин В.В. Внешняя политика Руси, России и СССР за 1000 лет в именах, датах, фактах. Справочник. – Вып.1; Ведомства внешней политики и их руководители. – Вып.2; Войны и мирные договоры (Кн.1. Европа и Америка; Кн. 3. Европа в первой половине ХХ в.). - М., 1992-1999.
44. Раздел Азиатской Турции. По секретным документам бывшего Министерства иностранных дел./Под ред. Е.А.Адамова. – М., 1924.
45. Россия и Африка. Документы и материалы. - В 2-х т. - Т.1. XVIII в. – 1917 г. - М., 1999.
46. Россия и черноморские проливы (XVIII-XX столетия)/Отв. ред. А.В.Игнатьев, Л.Н.Нежинский. – М., 1999.
47. Сотавов Н.А. Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких взаимоотношениях в ХIХ в. –М., 1991.
48. Хрестоматия по истории международных отношений / Сост. В.И.Киселева и др. - Вып. 1-2. - М., 1963-1972.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Мемлекеттік-
құқықтық пәндер
және халықаралық қатынастар кафедрасы
Қазақстан және шет ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ... (ХІХ Ғ. 90 Ж.– ... Күрд мәселесінің пайда болуы және дамуы................................7
1.1 Күрдтердің демография, саяси тарихы және әлеуметтік
қатынастарына ... ХІХ ... 90-шы ... ... Күрд ... ... ... 1905 – 1911 ... «Азияның ... ... ... түрік
интервенциясы..............26
2.2 Түркия және Ирандағы революциялық қозғалыстар уақытындағы
күрдтер (1908 – ... ... ... соғыс қарсаңындағы және оның барысындағы ... ... ... ... қарсаңындағы Осман империясындағы
күрдтер
мәселесі....................................................................
..............................39
3.2 Бірінші ... ... ... ... ... ... ... барысындағы күрдтер
мәселесі.........................47
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.......................................53
ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ......................................................................
........................56
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі таңда ... ... ... ... ... Таяу Шығыс мәселелері ішінде ең өзектіде
маңызды мәселелердің бірі олып ... ХІХ ... аяғы мен ХХ ... ... мәселесін зерттеудің бір себебі осы қазіргі күрдтердің
басынан кешіп жатқан мәселелерін, қиыншылықтарын анықтау ... ... ... күрд ... ... Ирак, Иран, Сирия және тағы да
басқа елдерде ... өз ... ... құра ... ... Олар осы аталған мемлекеттердің құрамында бола ... ... ... ... режимдерден үстемдік көріп отыр. Әсіресе, Саддам Хусейн
тұсында Ирактағы күрдтердің билеуші ... ... ... ... проблемалардың өзі «Күрд халқының осындай жағдайға ... ... - ... ... ... Ал, оның ... табу ... және күрд мәселесін шешудің жолдарын іздеу үшін ең ... сол ... аяғы мен ХХ ... ... күрд ... ... ... Міне, сондықтан қазіргі тарих ғылымында, тіпті басқа да қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... өкілдері күрд халқының тарихын зерттеуге ерекше ден қойып отыр.
Сол уақыттардағы күрд халқының жағдайы ... ... ірі ... ... ірі ... ... ... Осы тұста
күрдтер англия, Ресей, ... ... ... ірі ... оң және ... ... ... үлкен зиянды әрекеттерге тап
болды.
Ал, олардың Осман империяся мен ирандық шах ... ... ... одан ары ... түскен. Мұнда олар үкіметтің
үстемдігінен зорлық көріп, ұлт – ... ... ... ... ... сол ... әлі күнге дейін тоқтататылмай келеді. Сондықтан, осы
тақырыпты зерттеу тарих ... ең ... ... бірі болып
табылады.
Жұмыстың зерттелу дәрежесі. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың
басындағы ... ... ... ... ... өз ... қосқан.
Солардың ішіндегі ең негізгілеріне тоқталсақ.
В. Никитиннің «Курды» [38] еңбегі көптеген күрд мәселесін ... ... ... ... ... ... ... мұрағаттық
құжаттар негізінде күрд халқының жалпы тарихына көңіл бөледі. В. Никитин
күрдтердің ... ... жаза ... ... ... батыстық
державалардың «қуыршағына» айналып, алдауға ... ... ... ... ... ... жан – жақты зерттеуге алған ғалымдардың бірі
М.С. Лазарев. Ол «Империализм и курдский вопрос (1905–1917 гг.)» [33] ... ... ... ... ... күрд ... жан – ... талдау жасайды. Англия мен Францияны қатты ... ... ... ... мен ... Күрдістандағы күрдтерді
үгіттеп, өз жағына шығарып, аталмыш елдерде ... ... ... Бұл ... кеңестік заманда жарық ... ... ... ... болады. М.С. Лазаревтің бұдан да басқа еңбектері
бар, алайда олармен ... ... ... Н.А. ... «Северный Кавказ в русско-иранских и русско-
турецких ... в ХIХ в.» [47] ... ... империясының күрд
және анти армяндық ... ... ... ... ... ғалым
бірнеше батыстық империалистік мемлекеттердің, ... ... ... ... – ақ, ... Ресей империясының Кавказ ... ... ... ... ... де көрсеткен.
Түркиялық мен Ирандық Күрдістандағы күрдтердің ұлт – азаттық
қозғалыстары ... ... ... өз ... арнаған:
Мгои Ш.Х. «Курдский национальный вопрос в Ираке в ... ... ... Н.С. [27 – 30] ... ... ... «Курдское движение
в новое и новейшее время» [33].
Ш.Х. Мгои «Курдский национальный ... в ... ... атты
еңбегінде орта ғасырлардан бері келе жатқан күрд ... ұлт – ... ... Мұнда күрд тайпаларының көсем, ... ... ... ... ... ... ... етушілерінің рөлі
көтермеленген.
Н.С. Киняпина белгілі кеңестік ғалым. Ол негізінен Ресей империсының
ХІХ ... ... ... ... ... ... ... – Шығыс елдері. Ғалым көптеген еңбектерінде (әдебиеттер тізімінде
көрсетілген) күрд ... ұлт – ... ... ... ... ... ... басқа Батыстық елдерден жоғары қойып, олардың әрекетін
Ресейден сорақы деп айыптайды. Жалпы оның еңбегі қолдауға тұрарлық.
Жұмыстың ... ХІХ ... аяғы мен ХХ ... ... ... ... аймақтық және халықаралық деңгейде көрсету. Аталған
мақсатқа жету үшін ... ... ... Күрдтердің демография, саяси тарихы және ... ... ... ... ашып ... ХІХ ... 90-шы жылдарындағы күрд мәселесінің халықаралық
деңгейге шығуына жан – ... ... ... Ирандық Күрдістандағы түрік интервенциясының жүзеге асу барысын
көрсету;
– Түркия және Ирандағы революциялық ... ... ... ... (1908 – 1911 жж.);
– Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы ... ... ... ... ... даму ... көрсету;
Бірінші дүниежүзілік соғыс барысындағы күрдтер мәселесіне талдау
жасау.
Жұмыстың әдістемелік негізі. Тақырыпты ... ... ... ...... талдау, өткенге шолу (ретроспективті) және
жүйелеу әдістері қолданылды.
Жұмыстың нысаны және мерзімдік шеңбері. Жұмыстың нысаны – ... аяғы мен ХХ ... ... күрд халқы. Ал, жұмыстың мерзімі –
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басын, яғни 1890 - 1918 ... ... ... жаңалығы. Жұмыс күрд халқының жалпы ұлт – азаттық
қозғалыстары мен олардың шет елдік басқыншылар мен ... ... ... ... ... бұл жұмысты алғашқы жинақталған, жүйеленген
жұмыстардың қатарына жатқызуға болады.
Жұмыстың тәжірибелік маңызы. Жұмыс күрд ... ... ұлт – ... мен ... шет ... басқыншылар мен үстем етуші үкіметке
күресін арналған, сондықтан бұл ... ... ... ... ... ... ... болады.
Жұмыстың құрылымы: Жұмыс кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан ... ... ... ... Күрд ... ... ... және дамуы
1.1 Күрдтердің демография, саяси тарихы және әлеуметтік
қатынастарына негізгі мәселелері
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында курдтер шығыста ... ... ... ... Биреджин – Малатья – Эрзинджанға дейін, ... ............ (Алеппо) линияларынан
солтүстікте Джульфа – Карс – Эрзрумға дейінгі орасан зор территорияны ... Бұл ... ... бағытта – шамамен 1 мың шақырымды құраса, ... ... – 300 ден 500 ... дейін болған; оның жалпы ауданы 400
мың шаршы шақырымды ... (бұл ... ... ... ... және ... ... қосқандағы территорияларының көлемін құрап
отыр) [45, 230 ... ... өте көп ... ... ... оларды орналасқан
жерлерін шартты түрде әдебиеттерде Күрдістан деп ... ... ... ... ... ... батысқа және шығысқа қарай
бөліктерінде мекен еткен. ... ... ... ал ...... ... Жалпы алғанда күрдтер Таяу Шығыстың барлық аймағын
қамтып ... Олар тек, ... ... ғана ... ... ... қазіргі
Иран, Сирия және басқа да таяу шығыстың елдерді қамтып алған. ... ... ... ... ... салыстыра қарағанда азшылықты құрайды.
Әлі күнге дейін географиялық және ... да ... ... ... ... анықтамалар берілмей отыр. Бұған негізгі себеп
ретінде көптеген ғалымдардың пікірінше, Түркияның шығыс, ... ... ... ... ... аудандардағы күрдтердің жергілікті халықтан
басым еместігі болып отыр, яғни ... ... ... Ал, ... басым түсіп жататыны да байқалады.
Сондықтан, «Күрдістан» ... ... ... кіретіндігі, ал,
Түркияға немесе Батыс Арменияға, Иранға, Азербайджанға ... ... ... ... ... әрқашанда даулы мәселе болып келген.
Негізінен революцияға дейінгі ғылыми ... Ван ... ... ...... ... ... үнемі «Түріктік Армения»
немесе «армениялық вилайеттер» деп аталып, ал, ... ... ... – «Күрдістан» (яғни, Түркиялық, Ирандық Күрдістан) деп аталған [25,
152 б.].
Бұл қарастырылып ... ... біз ... ұғымын ХІХ ғасырдың
аяғы мен ХХ ғасырдың басында ... ... ... ... Ван ... бөлігінде қостық) мен Иранда мекен еткен күрдтер ... ...... ... – бөлшек орналасқан ел. Мұнда Күрд
тауларымен қатар, Ішкі және Шығыс Тавр « ... ... ... ... ... ... пен Тигр ... сондай – ақ, Таяу Шығыстағы
ірі көлдер – Ван мен ... ... ... ... жері ... өте бай, әсіресе мұнай. Алайда, ол уақыттары олар зерттелмеген.
Ал, Күрдістанның ... ... ... ... ... ... бай ... келіп мал шаруашылығына өте тиімді болып отыр.
ХVI ... ... ... ... империясы мен Иран ... ... Ал, ХІХ ... орыс – ... ... ... ... бөлігі Түркияның – Эрзурумдық, Вандық, Битлисстін,
Харпуттық (Мамурет – уль – ... ... ... және ... ... – Соудж – булак, Урмия ... ... ... және ...... ... мен ... облыстарында
орналасты.
Күрд халқының саны жөніндегі мәселе ... де, әлі ... ... ... отыр. Бұл былай алып қарағанда жай статистикалық
проблема болып көрінгенімен, Күрдістанның көпұлтты ... оның ... да бар. ... әсіресе, Түркияның ресми органдары әрқашанда
күрдтердің және басқа да ... ... ... ... азайтып көрсетіп
отырған. Дәл ... ... ... ... мен ... ... да ... Ал, өз кезегінде ... ... ... тәуелсіз мемлекет болып құрылу идеясын ұстанып,
күрдтердің санын көбейтуге тырысқан.
Күрдтердің ең аз ... ... ... ... – 1,8 миллион адам. Оның
1,3 миллионы – Азияттық Түркияда, 0,5 миллионы – ... ... ... ... географтың қателігі еді. Бұл қателікті француздық публицист
Виктор Берар да қайталаған (Түркияда – 1,5 млн. Күрдтер, ал ...... мың ... деп). ... сол ... күрдтер көп болған. Ресейлік
полковник А.Карцев ... мен ... ХІХ ... 90- жылдардағы
күрдтердің санын – 2,5-3 млн-ға апарады. П.И.Аверьянов бойынша бірінші
дүниежүзілік ... ... ... – 1 ... мың күрд тұрған, оның
ішіндегі сунниттері – 1475 мың, қызылбашылары (али – илахтар) – 200 ... – 40 мың және ... – 25 мың [47, 510 б.]. Бұл ... ... деп ... ... ... бар. Өйткені, соғыстан кейін Ұлттар
Лигасының комиссиясы күрдтердің санын 3 млн. (1,5 ... ... ... ... 500 мыңы Иракта, 300 мыңы Сирия мен басқа елдерде) ... ... бұл ... азайтылып көрсетілуі мүмкін. Өйткені,
жүздеген мың күрдтер дүниежүзілік соғыс барысында қаза тапқан. Яғни, ... ... саны 3 ... да ... ... мүмкін. Сондықтан, соғыс
уақытындағы халықтың минимальды табиғи өсімін ескере отырып, ... күрд ... ... – 4 ... кем емес деп ... болады. Бұл
санға көптеген адамдарда тоқталып отыр. Атап айтқанда француздық ... ... ...... – 3 млн, ... 700 мың ... – 300 мың. Ал, ... уақытта шамамен 10-12 миллион күрдке жетіп
қалды.
Сандардағы бұл сәйкессіздіктерге тек, саналы түрдегі арттыру ... ... ... ... мен Иранда халықтарының ... ... ... ... халықтардың басым көпшілігі
санақтан қашып немесе ... ... ... ... ...... шенеунектердің алым – салықтары мен ... ... ... үшін ... ... ... қосып отырған. Ал, көшпелі күрдтер –
аширеттер, санаққа ... деу ... ... олар ... ... ... саяси және экономикалық жағдайдың өзгеруіне ...... ... ... қатар, Күрдістанда жетуге қиын соғатын
күрделі аудандарда ... ... ... Тавр ... аймағы, Дерсим және
т.б. Олардың орталық үкіметке бағыныштылығы номинальды болған еді. ... ... ... ... осы ... бара ... ... өзінде
де тек, әскери экспедициясының қолдауымен барған.
Осман империясы мен каджарлық Ирандағы күрдтердің ұлттық құрамының
мәселесі де аз ... ... ... күрд – ... ... жартысына жуығын құрайды, Ванда – 46%, Битлисте - 55%
және ... ... - 64%. ... ... вилайетінің халқын толығымен
күрд – қызыл-балылар құраған; күрд – езидтер Ван вилайетінде күрдтер - 15%-
ды ... Ал, ... ... ... ... ... ... Шығыс Анатолияда (оның қара теңіздік аудандарын қоспағанда),
Солтүстік Иракта және Солтүстік – Батыс Иранда ХХ ... ... ... ... ... ... ... ірі ұлттық азшылықтарды армяндар (1млн-нан астам),
азербайджандықтар, ассириялықтар (150 мыңнан астам) құрастырған болатын.
Күрдтердің ежелгі және орта ... ... ... зерттелмеген.
Күрдтер жайындағы кездейсоқ деректер ассириялық ескерткіштерде, ... ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Парсылардың Аршакидтер кезеңінде (б.э.д. ІІІғ.-б.э. ІІІғ.), ... ... ... Аббасидтер халифаты уақытында (VІІ-
ХІғғ.), селжұқтар кезінде ... ... әр ... ... ... ... ... кірген. ХІІ ғасырдың ... ... ... тек, ... ... зардап шегіп
қоймай, күрдтердің жағдайы да мүшкіл тартқан. Яғни, олар ... ... ... өмірлерін аман сақтау мақсатында ығысуға мәжбүр болған. Күрдістан
халқының бұдан кейінгі екі жарым ... ... мәз ... ... бұл ... ... ... Қара – Коюнлудың
және Ак – Коюнмудың мемлекеттердің құрамына ... ... ... ... аренасына айналған.
ХVІ ғасырдың күрдтер тарихындағы ең күрделі уақыт болып табылады.
1514 жылы түрік сұлтаны І Селим Явуз ... ... ... шах Исмаил
Сефевидтің әскерін күйретеді. Нәтижесінде Батыс, Оңтүстік және ... ... ... ... ал Шығысы – Ирандың ... ... екі ірі ... ... ... бір – ... ... князьдықтардың орнына келсе де, олар күрд халқына тыныштық әкеле
алмады. ... ... үш жүз ... ... тағы да ... ... Өйткені, күрдтер мекендеген жерлер стратегиялық маңызды ... ... ... ... Жерорта, Каспий теңіздері және ... ... ... Екі ... діни ... сылтау ретінде қолданды:
түріктер – сунниттік держава ... ал Иран ... ... Екі ел
арасындағы бейбіт ... – шарт тек, 1823 жылы ... ... ... ... яғни үздіксіз соғыстар әрине, күрд халқының
экономикалық, әлеуметтік, ... және ... ... ерекше кедергілер
келтірген. Сондай – ақ, олардың біртұтас халық болып, күрд мемлекеттігінің
қалыптасуына да кері ... ... ... ... территорияларда екі
жарым мың жылдай тұрып ... ... ХІХ ... ... ... ... мекен еткен халықтармен (түріктер, арабтар, ... және т.б.) ... ... ... ... ХІХ ... ... күрдтердің тағдыры тағыда үлкен сынға ұшырады.
Еуропалық отар елдер аймақтағы ірі феодалдық ... ... ... ... ... ... бөліске салуды ойластырды.
Бастапқыда түрік үкіметі шығыс шекараларын ирандықтардан қорғау
мақсатында күрдтерден «казачество» ... ... ... ... ... ХVІ ғасырда Эрзурумды, Эриванды және Карсаны ... ... ... ... ... ... үшін алым – ... болған.
Алайда, бұл жоспар жүзеге аспады. ХVІІ – ... ... ... және ... әлсіреуі, оның шеткері ... ... ... ... ... үрдіс ирандықтарда
байқалды. Күрдтер үздіксіз соғыстар барысында қай жақ ... ... ... қолдап, «тербеліс» саясатын ұстанды. Міне, күрдтер осы жағдайда
сепаратизмді де дамытқан.
Осындай ... ... екі ... деспотизміне қарамастан,
әсіресе, Шығыс Анатолия мен Солтүстік Ирактың күрдтері жеке иеліктерін ... ... ... мұнда көптеген тәуелсіз князьдықтар пайда болды:
Равандуз, Бохтан, мұрагерлік – ... ... ... ... ... ... ХІХ ... басына қарай Күрдістан феодалдық жекеленушіктен
тұрып, көптеген күрдтік хандары, эмирлері, шейхтері және ... ...... жауласып отырған. Кейде олар түрік немесе иран ... ... ... болатын.
ХІХ ғасырда Күрдістандағы ішкі саяси жағдай күрд өзгеріп, ... ие бола ... ХІХ ... ... отыз ... аяғында орыс –
түрік соғысының нәтижесінде Ресей империясының ... ... ... ... және басқада майдандарда жеңілуі нәтижесінде,
Осман империясының ыдырауы мен еуропалық елдерге ... ... ... ... ... ... ... беделі түсіп,
ірі күрдтік феодалдар (Ахалцихтік Селим – паша, Баязидтік – Балюль – паша
және т.б.) түріктерге ... ... ... бүкіл Шығыс Анатолия жергілікті
күрд феодалдарының қарамағында қалды. Күрдтер үнемі орыс ... ... ... ... ... ... Күрдістанның ішкі жағдайынан
хабарсыз болып, оларға әскери көмекті үнемі бас тартумен шектеліп отырған.
ХІХ ғасырдың ... ... ... жекелеген иеліктері үнемі
көтерілістерге шығып, өз біртұтас мемлекетін құруға ... ... ... ... ... ... бұл ... үнемі
ақсаңдап қалып отырды. Бұл ... ... өз ... көздеп
күрдтерге қаржылай көмек беріп, кейбір беделділерін өзіне ... ... ... ... сол уақыттары Күрдістан Ресей, Англия, Түркия және
Иранның ... ... ... ... енді ... әлеуметтік құрылысына тоқталсақ, олар ...... ... ... келе ... ... Барлық күрдтер
тайпалық бірлестіктерге, ... және ... ... Ең ... ... ... сипки, джибран, милян, зиркап, адамам
және т.б. тайпалары) – олар Солтүстік – Батыс Күрдістанда; ...... ... ... аймағында, Салмаса маңында ... ... ... ... ... ... бахдикан, бохтан, джелали және т.б.) –
Ван ... ... ... ... Заб ... ... ... даланы; мукри
– Соуджбулак ауданында; джаф – Ирактағы Диял мен Абе – ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік –
экономикалық құрылысы ... ... ... ... көшпелі мал шаруашылығына, яғни қой малын өсірумен ... ... ... қатынастарға «әскери демократияның» сақталғандығы
байқалды. Тайпаның басшысы (хан, бей, аға) өз ... ... ... ... ХІХ ғасырдың 30-шы жылдарындағы белгілі ғалым Вронченкода күрд
тайпалары жайында деректер қалдырған: «...Народ ... в них не ... ... и ... ... но и ... от ... правителей, даже верховней власти, и вождей, которые,
сосредоточивая в себя силу ... ... ... ее», - деп ... ... ... ... беделіне тоқталған.
Күрдістандағы әлеуметтік – экономикалық аспектінің басқада жақтары
болған. Феодалдық биліктегілер өз ... ... ... ... қатынас орнатқан. Әсіресе, Батыс (Түріктік) Арменияда күрдтер ұлттық
және әлеуметтік үстемдік жүргізген.
Күрдтік бей – феодалдар армяндық шаруаларды ... ... ... ... ... ... басыбайлы құқық дамып, ол ортағасырлық
сипаттарға ие ... ... ... ... әр ... ... ... тиіс
болды. Оларға алым – салықтар да ... ... ... ... ... ... ретінде ұстай отырып, мал сияқты ... ... ... Бұл ... ... қиналғандағы әдеттегі шаруасына айналған.
Сондай – ақ, егер бір күрд басқа күрдтің армянын ... ... онда ... күрдтің шаруа – армянын өлтіруге құқы болған.
Күрдтердің ... ... бұл ... бір ... ... ... ... яғни арабшадан аударғанда «кяфир - дінсіз»,
«неверный, безбожник), мұсылман емес халықтарды осылай аталған.
Ірі күрд ... бұл ... ... ... ... ешқандай шара қолданбаған. Керісінше қолдап, өз кезегінде
олардан ... ... алып ... ... билеушілері күрдтердің
армяндар үстінен үстемдігін ... ... ... ... ... болуын қалады. Яғни, олардың басты көздегені – күрдтермен армяндардың
бірігіп, ... ... ... ... ... армяндармен үнемі қайшылықта
болса, онда олар түрік үкіметіне қарсы шығуы екі талай деп арам ... ... ... әлеуметтік – экономикалық, саяси тарихы мен
демографиялық жағдайы ХІХ ғасырдың 90-шы ... ... ... ... ... бір ... үстем етуші билік өкілдерінен қысымшылық ... ... ... ірі ... да ... ... әлеуметтік –
экономикалық салада қинап, үстемдік етті. Бұл, ... ... ... ... асып ... Дегенмен, күрдтер әр халыққа тән элементтерді
иелене отырып, мемлекеттік негіздерін де қалауға талпыныс жасады. Алайда,
ірі ... ... мен ... ... ... ... ... жол бермей, ал, күшпен шыққан жағдайда аямай жазалап, басып
тастап отырған.
1.2 ХІХ ... 90-шы ... күрд ... ... ... Осман империясы мен Иран феодалдық монархия
болып, Еуропаның дамыған капиталистік ... ... ... ...... ... әскери және мәдени салаларда артта қалумен
сипатталды. Сонымен қатар, елдегі ұлт – ... ... ... ... ... Ресеймен жүргізілген сәтсіз соғыстар,
Еуропалық мемлекеттердің әскери және бейбіт империя істеріне ... ... да әр ... ... ... ... мен Иран ... Африкадағы, Закавказьедегі көптеген иеліктерінен айырылып қалды.
Экономикалық жағынан алғанда олар шет елдін капиталға тәуелді болып ... ішкі және ... ... ... мен ... тек, сөз
жүзінде ғана шешсе, ал ... ... ... ... және ... ал ... уақыт өткен соң, яғни ғасырдың аяғында Берлин ... ... ... Иран мен ... еуропалық елдердің классикалық
жартылай отарына айналды. Тек, ... ... ... ... ... ... ғана бұл ... ХІХ ғасырда толық бөлініске
ұшыраудан аман қалған.
Түрік және Иран үкіметтері өз елдерінде ұлт – ... ... ... үшін, үнемі оларды басудан жалыққандықтан әр түрлі ұлттардың
арасындағы қайшылықтарды да ... ... ... бір – ... ... отырған. Сонымен қатар, үстем етушілер өз территориясындағы әр түрлі
халықтарды әскери күш ретінде де қолдануға тырысты. Бұл ... ... ... Ертерек те осы мәселе көтерілген болатын. Тек, ... 90-шы ... ғана ... ... ... ... ... Бұл туралы 1890 жылдың қарашасында ... ... ... ... көріп, бұл өз кезегінде армян қоғамының қорқынышын туғызды.
Олар өздеріне жаңадан қауіп – ... ... тұр деп ... жылы ... ... ... ... әскерді, яғни «хамидие»
атты әскерін жасақтап шығарды. «Хамидие» деп сұлтан ІІ Абдул Хамидтің атына
құрмет ретінде ... ... бұл ... құрамасы негізінен күрдтер мен жылқы малынан
құралды. Олардың полктері ... ... ... ... ... ... да қамтыған. Күрдтердің әр отбасысы
химидиеге бір адамды ... ... тиіс ... Ал, бере ... да бір адам ... ... әскеріне (Түркияның тұрақты әскерінің
атауы) қызмет жасауы тиіс болды. ... ... 512 ... тұрды
(жылқыларымен қоса), сондай – ақ, олар ... де ... Бұл ... қару – ... ... ... болған. Құрамаға кірген әр күрд
жауынгері бір жылдай түрік кавалериялық офицерінің басшылығындағы ... да ... ... оқу – ... өткен соң күрд жасақтары
егер бейбіт жағдай болса, қару – жарақтарын тапсырып отырған. Ал, ... олар ... ... түрік офицерлерінің қарамағында болып,
Түркия үшін шайқастар жүргізді.
Түрік басшылығы күрдтердің ... ... ... ... ... күш ... ... Сондықтан, олар дәстүрлі «қамшы мен ... әдіс – ... ... ... ... ... күрдтердің жоғарғы
ақсүйектеріне мемлекеттік шендер, атақ – ... мен ... ... кейде оларды сарай қызметіне де шақырған ... ...... ... ... ...... беріп алдап ұстап отырған. Ал,
қажет емес жағдайда түріктер қарудың күшімен олардың ... ... та ... ... ... ... ... қызметке тартудың тағы бір себептерінің бірі күрд
«еркіндігіне» шектеу қою, оларды түріктін азаматтық және ... ... ... еді. ... күрд ... ... жеке тәуелсіз
жағдайын жою басты ... бірі ... ... ... – Хамиди оларды
қызметке тарта отырып, түріктерге мәңгі бақи бағынышты ... ... ... ... жүзеге асыру күрдтер үшін арнайы мектептер ... ... осы ... ... үшін ...... сегіз миллион
лир бөлген екен (1892 жыл).
Алайда, түрік үкіметінің осы ... ... ... ... деп айту ... Өйткені, күрдтер еркіндікті сүйгіш,
тәуелсіз халық болатын. Олардың ... ... ... ... арам ойын ... ... ... химидие жасағын құрудан бас
тарта бастаған. Дегенмен түрік үкіметінің құрығы жететін ... ... ... барған. Бірақ, бұл жерде барлық күрдтерді алып
қосқандағы оның он ... ... ... болар едік. Хамидиеге әскер
жинау әсіресе, Эрзурум, Муша, ... ... және ... аудандарында
қиынырақ болды. Бұл аудандар таулы аймақ болғандықтан болар түрік үкімет
мұнда кіруге батылы жетпеген.
Ал, ... ... ... және гульферики сынды күрдтер мүлдем түрік
билеушілерін адам санатына қоспаған. Ал, Солтүстік ... және ... ... ... ... шейхтары түрік сұлтанын халифтың шынайы мұрагері
деп танудан бастартқан.
Хамидиеге түрік әскериі күшпен күрдтерді тартуға шыққанда ... ... ... ... ... ең ... көрсетушілер 1891
жылы жазда ... ... ... ... көтерілісшілердің талаптарын
орындауға мәжбұр ... ... олар ... ... ... ... шейхтардың құқығын мойындады, күрдтерге қару – жарақ асынуға рұқсат
берілді. Сондай – ақ, ірі ақсүйектеріне ... ... ... ... күрдтері де үкіметке қауіп – қатер туғызып ... діни ... ... ... да али – илахи болды. Яғни, бұл аудандың
күрдтері түрік сұлтандарын мойындамады. 1891 – 1893 жылдары ... ... ... ... және ... ... салу ... шешім
шығарғанда, Дерсимнің күрдтері толықтай көтеріліске ... ... ... ... жаныштауға жіберілген түрік әскери толықтай күйретілген. 1893
жылы бұл ауданның күрдтеріне тағы да ... ... ... ... ... бұл аймақтың жағдайымен таныс жоғары шенді
офицерлер түрік үкіметінің бұл ... ... ... Олар ... ... ... келісіп, әрекет жасағанды ұсынды. Алайда,
күрд шейхтары түріктермен келісіп, алатын сыйлықтарыналып алғаннан кейін,
түріктерге хамидие ... ... үшін ... бір, бірде бір жылқы
бермеген.
Осылайша, күрдтерден хамидиені жасақтап, мықты ... ... ... ... ...... ... деп жоспарлаған сұлтан ... ... ... ... ... өз ... бекітудің орнына оны
әлсіретіп, ... ... ... мен ... ... өзі де қарама –
қайшылықты қарым – қатынасты одан ары ... ... ... ... ... тағы бір ... ... олардың
өзара араздығы болатын. Күрд тайпалары бір – бірін көре алмады. Сондықтан
болар, ... өзі ... ... ... ... ... ... күрдтердің біртұтас хамидиеде әскери ... ... ... ... олар бір – ... ... жүріп бауыздап тастап отырған.
Хамидие атты әскерінде мұндай жағдай жиі ... ... ... ... күрдтердің хамидие жасағы ендігі кезекте тек, түрік
әскерлеріне ... ... ... ... ... жасаған.
Сонымен қатар, түріктердің өзі де хамидиені әскери оқу орындарын да
жаттықтырып ... өз ... ... ... ... басшылық еткен
түрік кавалерияның офицерлерінің күрдтердің алдында ... ... ... әрі ... сүйгіш дала күрдтері олардың қарамағында
қызмет жасағысы келмеген. Осыған байланысты хамидиенің ... ... ... жоқ ... Қысқаша айтқанда, күрдтерден құралған
хамидие жасағы азшыл әскер құрамасын құрады. Сондай – ақ, олар ... ... ... өткен, әмкери жағдайда аз пайдасы бар, яғни
пайдасынан зияны көп атты ... ... Шын ... ... патриоттық
сезім жоқ еді. Олар өз Отанын емес, түріктердің ... ... ... ... ... ... ... етуге талпынысты болмады. Соғыс
туып қалған ... олар ... ... ... шығып, қолдай алды.
Сондықтан олар ешқандай белсенділік танытпады.
Түрік сұлтаны күрд – ... ... ... ... ... ... ... қолданып көруді жөн санады. Мәселен, жазалаушы
отряд ретінде. Сол уақыттардағы Стамбулдағы француз ... Пол ... «шет ... ... бағытталған хамидие, енді үкіметтің армян
– христиандарды тонаушы басты құралына айналған». Міне, осы жерде сұлтан
үкіметі ... ... яғни ... ... ... қажет іс тауып
бере алған.
Осы жаңа міндет тауып бергеннен ... ... ...... ата ... ... Ал, енді ... үкіметі оларға армандарға
толық күйрете соққы беру үшін күрдтердің бұл іс - ... ... Мұны ... үкіметі әдейі істеген болатын. Сөйтіп, олар Түріктік
Арменияда және Күрдістанда армян – христиандарды ... ... ... Бұл ... ... ресейлік бас консул В.Максимов: «курды –
хамидийцы приходят в деревни, угоняют весь деревенский скот и ... на поле ... все это ... грабежей отдельных лиц, причем
хамидийцы не стесняются грабить и ... ... ... ... ... у ... ... ружья и лошадей», - деп армян
елді – мекендеріндегі ... ... ... Армяндардың
жағдайы түрік үкіметі хамидиелерге алым – салықтарды жинауға ... ... ... ... ... тек, ... ... ғана емес, түрік үкіметіне
қарасты мұсылман елдерінде де алым – салықтар жинады. Олардың зорлық ... осы ... да ... ... халықтың жергілікті үкімет
орындарына арыз ... тура ... ... ... олардың бұл
наразылығына қажетті жауап бермеген.
Дегенмен, халықаралық қауымдастық та елдегі зорлық – зомбылықтардан
хабардар бола бастаған. Осы ... іс - ... ... ... ... ірі ... осы мәселені сылтауратып, армяндардың мәселесіне
көмектесеміздеп түрік үкіметіне зиянын тигізбес үшін ... ... ... ... ... Анатолияға тексеріске жіберді. Алайда,
комиссия ешқандай нәтижемен оралмады. Ал, күрдтер армяндардың үстінен ... ... ... ... түсті.
Түрік үкіметінің өзі хамидиелер ... ... ... ... жол ... ... басты себеп армяндардың көтеріліске шығуы, ал
үкіметтің оларды аямай жазалауы тиіс болды. Бұл ... ... ... 1894 – 1896 ... ... ... ... Диарбекир, Эрзурум,
Урфадағы армяндар хамидие мен түрік ... ... ... ... ... әскерлері мен күрдтік хамидиенің бірлескен күштері осыны ... ... ... Олар көтеріліс басталысымен бүкіл армян халқына
жазалау шараларын қолданып, 1894 – 1896 ... ... ... 300 ... қырып салды. Ал, көптеген армяндар Ресейге және Иранға қашты.
Бұл ... сол ... шет ... ... ... ... ... бола алады. Олар күрдтердің шейхтары анти ... ... ... ... ... ... армяндарға қарсы
аяусыз күш қолданғанын көрсеткен.
Түріктің құпия эмиссарлары сұлтанның қолдауымен күрдтер, басқа
халықтар ... ... ... ұру – ... үшін ... ... армяндардың ортасына барып, көтеріліске шықсаңдар – ...... ... ... ... әлсіз деп жазғырып отырған. Осыдан
кейін сарай маңындағылар ... ... ... ... – Хамидтың бұл саясаты негізінен мыналарды көздеді:
1) Армян халқының ұлт – азаттық қозғалысқа деген ұмтылысына деген
ерік – ... ... ... ... ... ... ... қарсы жібере отырып, олардың қайшылықтарын
шиеленістіру;
3) Күрдтерді армяндармен айналдыра отырып, күрд ұлт – ... ... ... ... ... ... ... ақшыл
ұлттарға қарағанда көп болып, ... ... ... ... ... ... бай болды.
Ал, іс жүзінде келгенде абдулхамидтік саясаттың нәтижесі ... ... ... мен күрд ... бірлесе шешемін деп, түріктер керісінше
жағдайды ұшықтырып алған. Бұл Осман ... ... да ... ... ... мемлекетінің ішкі саясатындағы күрд мәселесі ХІХ
ғасырдың 90-шы жылдарында оларды басты әскери құрал ... ... ... ... Ал, бұл өз ... күрд ... басқа армян
мәселесін тудыруға әкелген.
1.3 Күрд мәселесінің халықаралық деңгейге шығуы
ХХ ғасырдың ағымында күрд мәселесі ... ... ... ... ... ... деңгейге көтерілген. Империалистік
державалар – Англия, Германия, Франция, Ресей, Австро ... ... ... және ... ... бөліске салуға дайындалып жатқанда,
Таяу Шығыстағы отарлық саясатта жаңа ... ... Таяу ... бастапқыда ағылшын – ... ... ... ал ... Англияның мұндағы басты қарсыласына Германия
айналды. Оның әлеуметтік – экономикаоық және әскери ... ХІХ ... ... күрт өсе түскен болатын. Ал, патшалық Ресей Англия үшін
Германиядан кейінгі орынға ... ... ... ... бұл ... Батыс
Еуропа мемлекеттерінен әлдеқайда артта қалған болатын.
«Германдық қауіп – қатердің» 90-шы жылдарында өсе түсуіне байланысты
Англия мен Франция ертеректен Осман ... ... ... ... ... салу ... алмастыруды жөн көрді. Өйткені, ... ... ... ... ... империясын оның жолындағы бөгетке
айналдырған, яғни ресейдің Балқан мен Таяу ... ... ... ... енді ... ... келгеннен кейін, олар Түркияны толық бөліске
салуды жоспарлап, Германияның алдын орағысы келді. әрине, бұл бет ... ... ... аса ... жоқ. Ол біртіндеп іске аса бастап, ал ... ... ... ... Таяу ... ... мәселесінде» әліде
маңызды рөлді ойнай отыра, ... ... ... ... ... алды.
Патшалық Ресей болса, оның Таяу ... ... ХІХ ... ... ... ... Бұғазға шамасы жетпеген Ресей
өзінің сыртқы саясатында – орыстың әскери кемелерінің Қара теңізден ... ... ... және кері ... ... жасау басты міндет болған.
Ресейдің кіші ... ... ... және ... ... және ... мүдделері үлкен болмады. Сондықтан ... ... ... мақсаттарды көздемеді. Керісінше, Шығыс
Анатолия мен Иран ... Таяу ... ... маңызды рөлін
ойнаған.
Ирактың Азербайджандағы, Күрдістандағы, Түріктік Армениядағы ішкі
саяси жағдай, сыртқы әр түрлі ... ... ... ... да ... ... – ақ, олар закавказьелік губернияларға да, яғни халқы
түрік және Ирандық ... ... ... ... ... ... ... өз кері әсерін тигізді. Міне, осыған
байланысты ... ХІХ ... 90-шы ... күрд ... ... көңіл
бөле бастады, яғни бұл уақыттары Күрдістанда және Түріктік Арменияда
халықтың тол құлары мен ... ... ... ... жиі ... ... ... саны көп жауынгер халық күрдтер болса, жеке ... ... ... ... ... Ресейге өзінің қауіпсіздігін ойлауға итермеледі.
Күрд мәселесі Англия үшінде маңызды ... Ол ... ... ... ... ... алуды көздеген. Ағылшындар күрдтерден
өздерінің одақтастарын жасауды ойластырды, бастапқыда ресейлік ... ... ... ... ықпалын Алдыңғы Азияда таралуына қарсы күресу ... мен ... өз ... ... ... күрд ... ... болды. Ең соңында Германияныңда күрд мәселесіне ерекше
көзқараспен қарағандығын айтқан жөн. Германия ... ... жол ... отырып, осы темір жол арқылы өз ықпалын Шығыс Анатолияға, ... ... ... сонымен қатар, Иранға да ене отырып, таратпақшы
болған.
Таяу Шығыстағы халықаралық ... күрд ... ... ... ... деп ... білген: «Расселены они
(курды) полосой, окайиляющей северную ... ... ... и ... ... этой ... как ... влияний: тут будет и Багдатская дорога, в чьих бы руках она ... и ... ... ... и ... ... ... арабский сепаратизм, и наконец, наше мирное проникновение с
севера. При стремлении ... все эти ... ... ... ... ... широте. Но курды не только стена между севером и ... они ... ... на восток в пределы ... и ... все ... вплоть до нынешних наших пределов. Хорошо дренировать все эти
разливы и ... все 3 ... ... в законные рамки спокойного
существования – вот одна из ... ... ... ... в ... - деп көрсеткен [1, 15 б.].
Күрдістандағы және Түрктік армениядағы күрделі ... ... ... ... ... ... және ... биліктігілерге
ерекше қауіп – қатер ... ... ... ... ... армяндарды жазалай отыра, Ресейге қашқан олардың ... ... ... ... өтіп ... ... Сөйтіп, күрдтер Карск облысы
мен Эривандық губерниялардағы армяндардың елді – ... ... ... және ... ... шиеленістерге келіп тұрған. ... ... ... территориясына басып кіргендігі болып саналады.
Күрдтер шекарашы казактармен де қақатығысып қалып отырған. Ал, ... ... ... ... түріктердің жеріне барып,
хамидиелермен, яғни, күрд жасақтарымен шайқастарға түсіп отырған. ... ... ... ... ... де өз кері әсерін тигізген.
Күрдтердің бұл іс - әрекетін сұлтан билігі де қолдап, ... ... ... ... бұл ... ... – саяси мақссаттарды
көздеді. Олар төмендегідей:
1) Түрік үкіметі Закавказьеден Осман ... ... ... ... ... деп, ... онда ... ұлт – азаттық қозғалыстың базасы
орналасқан деп қарастырған;
2) Түркия Ресейдің Кавказдағы ... ... ...... туғызып тұруды жоспарлаған;
3) Күрдтерді қолдана отырып, Ресейдегі күрдтердің (Закавказьелік
губерниялардағы) наразылығын туғызып, Ресейдің ішкі қауіпсіздігіне ... ... ... отырып, Стамбулдың аясында барлық күрдтер орналасқан
территорияларды ... [12, 74 ... да күрд ... арам ... ... Олар
хамидиені қолдай отырып, Ресейге қарсы бағытты ... ... ... – күрдтік қақтығыстарды пайдаланып, сұлтан ... ... ... ... – қатерлерден де Абдул – Хамид ерекше қорқыныш
танытқан болатын Англия үнемі елдегі армяндардың ұлт – ... ... ... ... ... ... армяндар мен күрдтерді де екі жақтан
бір – ... ... ... ... ... ... ... Түрік те және
Ирандық үкіметтер де біліп отырған. Алайда, осыған қарамастан Англия ... ... ... ... ... мен ... Германияда Ресейге қарсы антиресейлік позицияны
ұстанып, күрдістандағы күрд мәселесін ... өз ... ... Немістік агенттер күрдтердің шейхтарымен кездесіп, үнемі оларды
Ресейге қарсы бағыттаған, әсіресе, 1904 – 1905 жылдарындағы орыс – ... ... ... ... ... ... әлсіщздігі жайында
аңыз таратуға тырысқан [18, 51 б.]. Сондай – ақ, ... ... ... ... ... ХІХ – ХХ ... ... Күрдістан империалистік
державалардың, соның ішінде ең алдымен Ресей және ... ... ... тереңдеп енуінің негізгі бәсекелестік аренасына айналғандығын
байқауға болады.
2 1905 – 1911 ... ... ... ... ... Күрдістандағы түрік интервенциясы
ХХ ғасырдың алғашқы онжылдығы Күрдістан халықтарының тарихындағы
жаңа кезеңдің басталуымен сипатталады. 1905 – 1907 ... ...... революцияда «Азияның оянуына» өз ықпалын
тигізген. Азия ... ... ұлт – ... ... ... ол ... шарықтау шегіне 1905 – 1911 жылдардағы ирандық
революциясы мен 1908 – 1909 ... ... ... ... ... ... ... тап өкілдеріне, феодалдық – ... ... ... Әрине, бұл қозғалыстар нәтижесінде жеңіліске
ұшырап, негізгі себептері болып ұлт – ... ... ... ... шеңбердегілердің экономикалалық және саяси әлсіздігі, сонымен
қатар халық бұқарасымен бірлесе ... ... ... ... осман империясы мен Иранның халқы алғаш рет өз ... ... пен ... үшін ... [8, 153 б.].
Осман империясындағы күрд қозғалысының басталуы 1905 жылы жүзеге
асты. Түрік халықтары ІІ Абдул - ... ... ... режиміне қарсы
көтеріле бастады. Әсіресе, Македония мен араб вилаеттеріндегі ұлт – азаттық
қозғалыстар белең алып, бұлармен ... ... ... өзі де жаппай
қозғалыстарға шықты. Көптеген партиялар да ... олар ... әр ... ... ... ... бастады. Сұлтанның орталықтандырылған
саясатына, мемлекеттік шенеуніктерінің озбырлығына шыдамаған күрд халқы да
қозғалыстарға араласып кетті.
1905 жылы қарашада алғаш ... ... ... ... ... ... рет күрдтер кезінде өздері үстілерінен үстемдік еткен армян
халықтары мен бірігіп, түрік үкіметіне қарсы ... ... ... ... ... ... ... жазалаушы әскері ешқандай нәтиже
шығара алмады. Сонымен қатар, бұлармен бір мезгілде ... және ... да күрд ... ... ... Оларға негізгі себеп, осы
аймақтың күрдтерінен ертеректен алым – салық алып көрмеген түріктердің енді
салық жинауға ... ... ... ... ... түрткі болды.
Аталмыш аймақтың күрдтері де ерекше қарсылық ... ... ... ... ... ... ... көптеген күрдтер осы оқиғадан
кейін елді асып кетті. Атап, айтқанда Иран, Ресей мемлекеттеріне ... ... бас ... 1906 ... ... ... ол
негізінен Эрзурум мен Битлис вилаеттерін ... Бұл ... ... Чато атты күрд бел сенділік танықтан. Ол жалпы ... ... ... ... ие болған, сондықтан, оған Күрдістанның ... ... ... ... ... ... келе бастаған. Сөйтіп,
Бешар Чатоның күрдтер қозғалысы ірі күшке айналып, 22 ... ... ... ... ... отрядтарымен кездесіп, ірі шайқасқа түсті. Бұл
шайқас Чатоға жеңіс әкеліп, оның Күрдістан халықтары арасындағы ... ары ... ... Осы ... ... кейін Чато бастаған
күрдтердің қосынына әр аймақтан әр түрлі ұлт ... де ... ... өз ... ... алуын өтінді. Бұлардың қатарында армян ұлтының
өкілдеріде бар болатын. ... ... өзі ... еткен халықтарға
жүргізген озбыр саясаты мен зомбылығы, осылайша өзіне ... ... ... ... ... ... күшейгенінен үнемі хабардар ... ... ... енді ... – паша ... ... әскерлерінде барынша
адамдай және әскери техникалық жабдықтармен де күшейтуге тырысқан. Мұны өз
барлаушылары арқылы білген Чато ... ... ... ... – паша ... тиіп – ... ... соғыстар жүргізуге
итермелейді. Үздіксіз соғыстар осылайша чатоның мол ... ... ... ... ... ... күрд халқы жауынгер болатын.
Осының барлығы олардың билеуші үстем тап өкілдерінің ... ... ... ... ... ұрыстардың бірінде Иззет – пашаны жаралап, түрік
үкіметінің ... енді ... ... ... әкелді. Алайда, оның
жеңісі көпке ұзамады. өйткені, ашуға булыққан түрік ... ... – паша ... ... елді – ... «жерді өртеу
тактикасын» қолданып, күрд селоларын жермен – ... ... ... ... сүріп жатқан күрдтердің мұндай аудандары осылайша аяқ астынан жазаға
ұшыраған. Олар өз ... ... ... деп ... ... ... кейін
оның беделі түсе бастаған. Әрине, бұл аймақтың күрдтері әлі қозғалыстың
маңыздылығын түсінбеген ... ... ... чато ... ... шет ... қашуына тура келді.
Дегенмен, Чато қозғалысынан кейін Күрдістандағы ұлт – ... ... ... Ел ... үгіт – ... ... түрік
үстемдігіне күресудың маңыздылығын түсіндіре бастады. Күрдтердің ... ... ... араб ... (оны 1905 жылы ... Яхья ... Орталық Анатолиядағы жергілікті түрік халқының
қозғалыстары өз ықпалдарын тигізді. Сөйтіп, Оңтүстік Күрдістанда (Иракта),
кейін ... ... ... күш ... ... түрік үкіметі өз
әскерлеріне салдырып жатқан әскери қазармаларына, көпірлеріне ... ... ... ... басында Битлисстегі күрдтер өз қозғалысын сәтті жүргізе
отырып, аймақтағы билік күштеріне өздері ие ... ... Енді ... ... ... тең ... келіссөздер жүргізе алатын жағдайға
жетті. Сөйтіп, Битлистік виалайет күрд қолына көшті.
Осы уақыттары ...... ... да ... ... ... ... күрдтердің милли тайпасы күшейе түскен. Оларға басшылықты
Ибрагим – ... ... ... ... ... ... көрсетуінше:
«Ибрагим – паша приобрел в крае такое влияние, что его ... ... чем ... ... ... ... ... – паша крупнейший курдский
феодал, боролся против турецкого правительства не ради ... ... в во имя ... ... ... ... своим Ибрагим – паша пользуется
исключительно для удовлетворения своих хищнических наклоннестей», - ...... ... ұлт – ... үшін ... ... өз
мүдделері үшін түрік үкіметіне қарсылығын өрсетіп, оның басқа күрдтердің
ұлт – азаттық қозғалыстарынан ... ... – паша өз ... ... ертерек бастаған, онда ол алғашқы
іс - әрекеттерін тонаушылықпен ... Елді - ... ... мал – ... ... ... жеке ... басының қамын ғана,
яғни, баюды ойлаған. Оның қарамағында түрік үкіметі құрып ... ... ... жасағы да болған. Бұл оның тонаушылық әрекетін одан ары
жалғастыруға дем берген. Ал, елді – мекен ... ... ...... ... ІІ ... – Хамид керісінше Ибрагим – ... оны ... ... ... ... ... ... Ибрагим –
пашаға құрмет грамотасымен алғыс сөзін жіберген. Әрине, бұл 1901 – ... ... Ал, 1908 жылы ... – паша енді ... сұлтанының
иеліктерінің өзіне ауыз сала бастаған болатын.
Сөйтіп, Абдул – ... ... ... ... ... қасқыр болып,
күрдтерді жинап өзіне қарсы шығып, империяның діңгегін шайқалта бастайды.
Сондай – ақ, ол ... ... ... ... ... ... ... Урфада, Мардинада, Дефинада ... ... ... ірі күрд ... айналды. Ол көптеген елді –
мекендердегі ... және ... ... ... қыра бастайды.
Ибрагим – паша күрдтер ... ең ...... ... ... естерінде қалған.
Иранның Күрдістанда да жағдай мәз болмады. Мұнда күрдтер орталық
үкіметтен жапа шеккен. Сөйтіп, ... ... ... ... тап болған
азшыл ұлттардың бірін құрады. Қатардағы ирандық күрдтер, райялар ... ... ... ... жапа шегіп отырған.
Шах үкіметіне күрд феодалдары мен ... ... ... ... ... ... ... басып алып, қолдарына шоғырландырған
каджарлар елдегі күрдтердің жоғарғы ақсүйектерін Түріктік күрдістандағы ...... ... ... өздеріне жақын тартпаған. Яғни, өздері иеленген
құқықтарын жергілікті күрд ... ... ... болатын.
Сондықтан, көптеген ирандық күрдтердің феодалдары түріктік позицияны үнемі
ұстанып отырған Урмия өзенінің оңтүстік – ... ... ... ... ... ... ... В.Ф.Минорский келесі қорытындыларға
келген: «Түріктерге ирандық күрдтер ... ... ... ... ... ... діндерінің ұқсастығы немесе ортақ болуы;
2) Түркия басшылығының қоластындағы азшыл ... ... ... ... ... ... ... өз қажеттіліктеріне
жарата білуі;
3) ал, Ирандық шах үкіметінің үнемі өз азшыл ұлттарынан қорқынышта
болып, олардың пайдасын іске жарата ... тек, ... ... ... ... қойып, бір – біріне ... ... ... ... ... жағдайлар ирандық кұрдтердің ашу – ызасын туғызып, олар
Түркиядағы ... ...... және ... ... тым ... өздері мекен еткен аудандарда «хамидие» сияқты күрдтік
әскери жасақтар құруды ойластырған болатын.
Ал, 1905 жылы желтоқсанда ... ... ... ирандық
күрдтерде жағдайды пайдаланып қалуға тырысып бақты. Сөйтіп, аталмыш жылы 30
мыңдай ирандық күрдтер шах ... ... ... ... ... ... басым көпшілікпен мекендеген Урмии, Соуджбулак
және Салмаса аудандарын қамтып, үстем етуші билікке үлкен соққыларын берді.
Жалпы ... ... және ... ... күрдтердің анти
үкіметтік қозғалыстары бүкіл Күрдістанды дүр сілкіндіріп, үлкен маңызды
күшке айналса да, ... ... ... ... ... ... Сонымен
қатар, басты мәселе болып, олардың көбінесе саяси талаптарын ұсынбауы
табылды. Олар ... ... ... талаптарды белгілі бір жүйеде бере
немесе ұсына алмаған. Дегенмен, ... ... ... жоқ ... деп те
айтуға болмайды. Өйткені, азды – көпті күрд феодалдары өздерінің түрік ... ... жеке ... ... және күрдтердің істеріне араласпау
жөніндегі талаптары болған. Әрине, ... ... ... ... ... орын ... ... олардың да осы жаппай қозғалыста
жеңіске жетуі екі талай, яғни күрделі болды. ... ... ... ...... ... ... отырған.
1905 жылы иран – түріктік шекаралық қайшылықтардың үздіксіз болып
тұруына төрт ғасырдан астам уақыт ... дәл осы жылы ... жаңа ... ... 17 ... Лахиджанда орын алған шекаралық – кедендік қайшылықты
түрік үкіметі сылтауратып, құрамында түрік кавалериясының тұрақты әскерінің
«сувари» бөлімшесі мен күрдтердің «хамидиесі» бар ірі ... ... ... Олар ... Күрдістанның ірі орталығы саналатын Соуджбулак
губернаторлығын өз қоластына ... ... ... ... көмегінде пайдалана отырып, Иранның шығысы мен солтүстігіне
қарай белсенді ... ... жылы ... бір ... ... ... ... салып,
1907 жылы шілдеде батыс урмиялық ауданға Ван жағынан басып ... ... ... Явер – ... басқарды. Ол Тергевер түбінде ирандық
әскерге ... ... ...... ... ... ... өз
құрамындағы күрдтік хамидиелердің ерекше ерліктеріне тәнті болып, оларға
иеленген олжаларымен ... ... Ал, 1908 жылы ... Иранның орта
тұсы түріктердің қоластына қарады.
Түрік үкіметінің күрд хамидиелерін пайдалана отырып, Иранға басып
кіруінің себептері ... ... ... ... ... ... ... кеңейту;
2) Ирандық Күрдістанды бағындыра отырып, бүкіл Күрдістанды өз
қоластына шоғырландыру;
3) Елде ... ... ие ... ... ... ... жорық
жасай отырып, олардың олжалармен жерлер арқылы қызықтыра отырып, олардың
ұлт – ... ... ... Күрдістанды өз қоластына біріктіргеннен кейін, шет ... осы ... ... жол ... Иран ... ене ... тек, ... әскери
әлеуметінің әлсіздігін пайдаланып қоймады. Олар басып ... ... ... ... бей тараптық саясатты ұстанатынын білді, өйткені
түрік – иран ... ... ... жеңсе. Онда Ресейдің осы
аймақтағы ... ... ... Ал, ... ... бұл ... Шығыстағы революциялық толқулармен алаңдаулы болып, ирандықтарға көмек
көрсете алмағын. Түркия ... да ... ... қарсы екендігін
білетін, сондықтан, ол ... ... ... ... ... да иран – ... ... ағылшындардың мүдделеріне
сай келді. Олар түрік әскерлері Иранға кіріп, онда ... ... ие ... жатқан революцияны ауыздықтауға мүмкіндік береді деп ойлады.
Сондықтан, олар Түркияның бұл ... ... ... ... болса, екі ел арасындағы шайқас басталысымен өз агенттерін
түріктердің артынан жіберіп, ... ... ... ... Иран
территориясы арқылы темір жол салуды көздеген.
Түріктер Иранға ене отыра өз агенттері арқылы Иранды іштей ... Осы ... ... ... ... ... ... олардың шах
режиміне деген наразылықтары түріктерге ... ... ... олар ... өз ... ... ... жылы күзде түріктерге күрдтердің мангали тайпаларыныі шейхтары
Баязид – аға мен ... - ... ... ... ... ... Түркия қарамағына өткендігін хабарлаған. Ал, Мукридің губернаторы
қуылып, ... іс ... ... өз ... алады. Сөйтіп, түріктер
өздерінің бүкіл Күрдістанға иелену арманын біртіндеп осылайша жүзеге асыра
бастаған.
Ал, ... ... ... ... ... ... иен артты.
Түркия олардың шах режимі мен араларындағы діни – ... ... ... ... ... ... әсіресе, мұндай оқиғалар
Соуджбулакта орын алған түріктер ... ... ... шииттермен
қақтығысқа итермелеп, нәтижесінде әлсіреген шииттік әскер ... ... ... ... ирандық күрдтер үнемі түріктердің алдауына түсіп
отырған. ... ... үшін ... ... ирандық шах режимінен азат
етуші және бостандық беруші ретінде көрінді. Мұны ... ... ... ... да өз үгіт – ... ... ... Түркия әскерінің белсенді қызметі Ресейдің назарын аудармай
қоймады. Өйткені, ... ... ... ... болса, онда Ресей
империясының қауіпсіздігіне қауіп – қатер төнген болар еді. ... ... ... ... және ... ... пайдаланып, Түрік
сұлтаны ІІ Абдул – ... ... өз ... ... мен ... ... ... әкетуді талап етті. Талап орындалмаған жағдайда, Ресей өз
әскерінің мобилизациялауға бұйрық бергендігін қоса ... ... ... ... ... – зомбылықтары 1908
жылдың аяғында тоқтатылды. Әрине, толықтай емес. Өйткені, түріктік күрдтер
ресейлік, мрандық ... ... ... ... ... ... ... асып, ірі шапқыншылықтар жасап отырған болатын. Ал,
негізінен ... ... ... ... аяқталған.
2.2 Түркия және Ирандағы ореволюциялық қозғалыстар уақыттағы
күрдтер (1908 – 1911 жж.)
1908 жылы 23 шілдеде жас түріктік төкерісінің ... ... ... ... [7, 49 б.]. ... ... ... жас
түріктер контрреволюциялық бүлікті басып, «қанішер» ІІ Абдул – ... ... ... ... ... ... ... ұлт – азаттық
қозғалыстар тоқтағанның орнына одан ары күшейе түскен. Олар жас, ... келе ... ... ... ... шыққан еді. Бұлар билік
басында ұзақ уақыт отыру үшін ішкі және ... ... ... ... ... ... саясатқа келгенде олар Абдул – Хамидтен де асып түсті.
Жас түріктер өздеріні ұлт ... ... ... ... панисламизмді,
ұлы державалық оттоманизмді және пантюркизмді дамытты. Алайда, олардың осы
бағыттағы ... ... ... ... ... ... мәселені
ұшықтырып жіберген. Бұған күрдтердің жас түріктер режимі тұсындағы ұлт –
азаттық қозғалысының өрістеуіне ... ... ... ... ... бола ... Бұл идеяны
негізінен жас күрдтік интеллигенция үгіттеп, белсенді жүргізе бастады. ... ... ... ... ... ... ... тұрды. 1908 жылы
күзде жас түріктердің революциясы ... ... – ақ, ... Эмин Бадр ... ... ... клуб құрылды, Олар өздерінің түрік тілінде «Кюрт
теавюн ве теракки газетеси» атты газеттерін шығара ... ... ... ... взаимопомощи и прогресса». Бұл ... ... ... ... ... тілі, ауыз әдебиеті ... ... ... ... әрі жан – ... ... ... ол
күрдтік қоғам арасында кең танымал болып, тіпті, таулы, қиын аймақтарға да
жетіп отырған.
Сонымен қатар, ... да ... ... ... 1913 жылы
бірнеше күрдтер тобы жиналып, «Хивиа - ... ... ... ... ... Ол да апта сайын өз газетін шығарды («Рожа
- курд» - «Курдский день»). ... ... ... Күрдістанға таратылып, күрд
ұлтының бірігуіне үгіттеді. Күрд әліпбиінің құрылуын негіздеп, халықтың
білім алуы үшін ... ... ... ... ... ... Лютфи Фикри
Стамбулда «Мюджед дад» («Обновление») партиясының ... ... ... шағын интеллигенттік үйірмені сипаттаған, оның бағдарламасы
бойынша партия мүшелері шіркеудің ... ... ... ... ... негіздеді.
Сондай – ақ, Күрдістанда «Освобождение Курдистана» атты қоғамдастық
белсенді қызмет жасады. Бұл қоғамдастық бүкіл күрдтердің бірігуі мен ... ... ... ... ... ... ... маңыздылығы
болды. Алайда, олардың халық бұқарасына деген ықпалы жоғары ... ... күрд ... ... ... ... ... отырған. Бұл өз кезегінде жас түріктердің қорқынышын туғызған. Екі
ұлт өздерінің аз күш құрап ... өз ... ... ... ... ... өз ұлттарына жеткізген.
Алайда, түрік үкіметі олардың бірігуіне қарсы болып, өз ... ... бір – ... ... ... Мұндай бағытты
күрдтердің өздеріне де пайдаланған. Мәселен, ... ... ... әр ... ... ... ... кедергі жасаған
болатын Эмин Бадр – ханға қарсы Шемдиандық ру тобының жетекшісі шейх ... ... ... ... ... ... ... кандидатураларын
ұсынған. Эмин Бадр – хан өзі ... етіп ... ... ... ... күрд ... ... айтса; ал, Абдул – Кадр
жақтастары, өздерінің руларынан ... ... ... ірі ... ... отырған деп мақтанды.
Мұның барлығын түріктік үкімет қолдан ұйымдастырып, олардың арасына
алауыздық орнатқан болатын. Сөйтіп, біртіндеп күрдтік саяси ... ... ... ... ұйым ... ... ... сипатта болсада, түрік
үкіметі оларды жабуға тырысты. Ең алдымен түріктер «Газета ... и ... атты ... ... ... [35, 93 б.]. ... ... жүзілік соғыс қарсаңына қарай барлық күрдтік ... ... ... ... бола ... ... Күрдістанның барлық аймағында пайда бола
бастаған күрдтік ұйымдарға тосқауыл бола алмады. Яғни, ... ... ... ... қаптады. Клубтар негізінен шығыс Анатолия мен Иракта ... ... ... ... ... және т.б. ... ... белсенді қызметтер атқара бастады. Олардың барлығы ... ... ... ... ... жасырып анти үкіметтік қызметтермен
айналысты.
Куүдтердің арасында Битлистегі клуб үлкен беделге ие ... ... 1908 ... аяғында ашылғанда оған шамамен 700 адам мүше болып кірсе,
ал екі ай өткен соң мүшелері – 80 мың ... ... ... ... халықты, яғни күрдтерді клубтің құрамына кіргізе отырып, ... ... ... Клуб ... ... ... барлық
аудандарында осындай әркетімен белсенділік танытқан. Нәтижесінде аймақта
қылмыс мүлдем жасалмайтын болған. Тонау және адам ... ... ... ... клуб ... ... мұндай оқиғаны есту мүмкін болмады.
Алайда, жас ... ... ... ... қызметін білген болатын.
Сондықтан, 1909 жылдың ортасынан бастап олардың қызметін ... ... ... ... ... да ... ... бұрынғы ескі биліктен де асып ... ... ... барлық ақшыл ұлттар наразы болды. Соның ішінде
күрд халқы да бар ... ... ... жаңа ... бас ... ... тайпасының басшысы Ибрагим – паша еді. Ол хамидиелерге осы
уақыттары өз билігін күшейте бастаған ... ... ... ... ... ... тайпаларды басып, қайтадан өзіне қаратып ... ... ... күшімен ұстай отырып, тайпалардың да
әлеуетін өз қажеттілігіне жарата ... ... ол ... күшті біріктіріп,
жаңа режимге қарсы шыққан. Алайда, жас ... ... мен ... ...... ... мықты болып
шығып, нәтижесінде күрдтердің ішінде ұлт – ... ... ірі ... бұл ... қаза ... Бұл оқиға күрдтердің
қозғалысын біраз ... ... ... ... ... уақыттан соң Дерсимде күрдтердің ұлт –
азаттық қозғалыстары белең алды. Конституциялық монархия билігі таулы, ... ... қиын ... ... күрдтер жеріне көпірлер,
түрік мектептерін сала бастаған болатын ... ... ... ... үшін ... ... ... салу арқылы алым – салықты жинауда,
жазалау ... ... ... ... ... ... ал, ... салу арқылы күрдтердің өз ұлттық тілі мен мәдениетін жоғалтып,
түрік халқы мен ассимиляцияға түсуін қалады. ... ... ... күрдтің
ұлт – азаттық қозғалыс жетекшілері білді. Сондықтан, олар ... ... ... қарсыласып бағуға тырысты.
Дерсимдегі күрдтер ірі күш жинап жергілікті түрік үкіметіне қарсы
шыға бастады. Бұған ... ... ... 1908 жылы ... ... ... ІV ... арнайы тапсырмамен Дерсимге аттанды. Бұл
күштерді Али – паша ... ... ол ... мықты ұйымдасқан
күштеріне бәлендей соққы бере алмады. Бір айдай күрдтерді таулы аймақта
қудалаумен ... ... ... ... ... ... ... Алайда, бұл жердегі шешуші шайқас 1908 ... ... ... ... ұлт – ... ... ... жетеді.
Күрдтердің мықты ұйымдасқан толқулары Ирак жеріндеде болып өтті.
1909 жылдың қазанында Бағдатпен Киркуктың арасындағы күрдтердің ... және ... атты ... ұлт – ... ... ... Оларға да
үкімет жазалау әскерлерін жіберіп, бұл жолы ... ... ... күрдтер Ирандық Күрдістанға өтіп кетіп, онда да барғанда тыныш өмір
сүре алмай, ирандық үкімет пен ... ... ... ... ... ... біле тұра түріктік және ирактық ... ... аман қалу үшін ... ... өтіп отырған болатын.
Жаңа үкімет кезінде ІІ Абдул – ... ... ... ... ... атты ... қарсы шыға бастады. Бұған негізгі ... ... ... 23 ... ... кейін жаңа режимге ондаған
петиция жіберіп, ... ... ... ... Кезінде хамидиелер осы
Анатолияның бейбіт халқына үлкен ... ... ... ... жаңа ... ... оны ... келді. «Единение и прогресс»
атты комитеттің қайраткерлері хамидиені таратпай, ... ... ... ... ... ... ... көрген халық бұған қарсы
шықты. Әсіресе, олардың басшысы Зеки – ... ... ... ... Ол
хамидиенің басшысы және армяндарды қудалаған қанішер болды. Тек, армяндарды
ғана емес, басқа да азшыл ұлттарды құртуға ... ... да Зеки ... өз ... ... ... наразы болды. әсіресе, ұлт –
азаттық наразылық ерекше болған Дерсимдегі жазалауға қатыспай кетіп ... оны ... ... ... ... ... ... алып
үкімет оны сотқа береді. Ал, бұл уақыттар хамидиенің ... Зеки – ... ... ... сот ... ... ... жылы қыркүйекте үкімет хамидиелерді қарусыздандыру туралы шешім
қабылдайды [23, 16 б.]. ... оны іс ... ... ... ... ... хамидиелерді күрдтердің беделді бейлері мен шейхтары
қолдай бастаған болатын. ... ... енді ... ... ... ... тап болады.
Жергілікті үкімет басшылары хамидиелерді қарусыздандыруға ... алса да, оны ... ... жетпеді. Өйткені, олардың
жергілікті күрдтердің қаһарынан қатты қорыққан ... жылы ... ... ... ... заң қабылдайды. Бұл
жаппай күрдтердің көтерілісіне жеп. ... ... ... ... ... ... ... етеді. Алайда, хамидиелер, яғни, күрдтер
қанша жауынгер халық болса да, ... ... ... жеңу ... емес ... ... ... армиясына және оның жазалау отрядтарына жабуыл жасаса да
түрік мемлекетінің негізгі тірегін құлата алмады. Ал, ... ... де ... ... ... жоя ... өйткені, оларда осы уақытта
ерекше күшке айналған болатын.
3 ... ... ... ... және оның ... ... ... дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы Осман империясындағы
күрдтер мәселесі
1911 жылдың екінші ... ... ... жас ... ... ... бастаған болатын. Оларға қарсы елдегі ... ... и ... ... ве итиляф») шықты [17, 185 б.]. Партия халық
бұқарасының үкіметке қатысты наразылығын ... ... ... ... ... ... тыныш жатпай Осман империясының «әлсіз
жатқан» провинцияларын өзіне ... ... ... ... Сөйтіп,
«оттамандық мұраның» толық бөлініске түсуі жақындай түскен.
1911 жылы құркүйекте түрік – ... ... ... ал ... осы уақытта итальяндықтарды қолдап шықты. Нәтижесінде Түркия
өзінің солтүстік Африкадағы соңғы иеліктерінен ... ... ... аика ... 1912 жылы 18 қазанда түрік – итальян бейбіт келісім ... ... күні ... ... ...... Греция,
сербия мен Черногория мен соғыстары басталып кетті. Нәтижесінде, Түркия бұл
соғыстардан жеңіліс тапты.
Түркияның алғашқы және ... ... ... ... оның ішкі ... ... 1912 жылы ... ішкі күштер жас
түрік үкіметін құлатып, билікті итиляфистер алған болатын [2, 72 ... ... ... осман империясының ішкі және сыртқы жағдайын
белгілі бір ... ... деп айту ... ... ... ... сыртқы саясатына араласпады. Оның
италиямен және балқан мемлекеттерімен ... ... ... ... Әсіресе, триполитандық соғыс ... ... ... алыс ... ... ... ... қатысы
жоқ еді. Бірақ, елдегі «Единение и прогресс» ... ... ... өз ... жіберіп, күрдтер арасында үгіт –
насихат жүргізуге ... ... бұл ... ... ... болып, күрдтердің арасында патриоттық сезімді оятуға тырысып,
жауға ... күш ... ... ... ... өзі билік иелеріне
қарсы көзқараста болды. Сондықтан, олар ... ... ... Италия
Түркияға жорық жасағанда Ван вилайетіндегі күрдтер, сондай – ақ ... ... ... ... алды. Олар бұл көзқарастарын ... ашық ... ... Түркияның бұл соғыста жеңілуін тілеген.
Балқандық соғыста да күрд тайпалары өз басшыларымен бірге Түркияны
қорғаудан бас тартты. ... ... күрд ... соғысқа күшпен
алмақшы болды. Алайда, олар бірлесіп қарсы шықты. Түріктердің бұл ... ... ... ... ... етіп жүрген күрдтер әскерден
кетті. Мұның барлығы Түркияның ... ... ... ... ... ... нәтижесі соғыста көріне бастаған.
Түркияның бұл ауыр жағдайы көптеген ел территориясындағы ұлттардың
көтерілуіне әкелді. Олар негізінен ... ... ... ... 1912
жылы жаппай қозғалысқа шығудың арқасында түрік үстемдігінен құтылады. Бұл
жеңіс ... де бас ... ... Олар ... ... ... ... майданға бірікті. Көптеген күрдтік
көсемдер, соның ішінде Бадр – ханның отбасы ... и ... ... ... ... ... түріктерге қарсы наразылықтар
туғызды. ... ... ... и ... ... ... жатқан кандидатына қарсы дауыс беріп, оны құлатады. Ал, ...... ұлы ... сайлайды. Алайда, бұл сайлау қорытындыларына
үкімет ... ... алып ... ... Сииртте күрдтердің
ірі күштерімен түрік армиясы арасында үлкен шайқас болады. Жеңіс күрдтерге
тиді.
1911 ... ... ... Күрдістанда анти үкіметтік агитациялар
белсенді жүргізілді. Бұл жұмысты көптеген күрд ... ... ... танытқан Сейд Али жүргізді. Олар «Эта земля – наша ... ... ... таратқан [27, 159 б.]. Яғни, күрдтер ... ... ... ... ... пен оған көршілес жатқан жерлер
күрдтердің жері деп шықты. Бұл сияқты листовкалар бүкіл ... ... ... ұлттық намысын оята бастады. Осылайша, ... ... жаңа ... ... ... және оған ... ... күрдтердің
наразылығы пайда болып, олар түрік армияларымен алып – ... ... ... ... аймақтарда өткізілді. Өйткені, бұл күрдтер үшін
тиімді еді, олар кез – келген тасадан шыға келіп ... ... ... ... – ақ, Ван ... де күрдтердің қозғалыстары жанданып,
оны негізінен Симко атты ... ... ... ... да ... пен Сиирт аудандарындағы Хусейн – паша басқарған күрдтерден кем
түспеді. Екі ... ... ... орасан зор соққылар берген. Алайда,
олардың бір қателігі екі жақ күштерінің бірікбеуі еді. ... ... ... олар жаңа ... ... ... көтерілісшілерді
күйреткен болатын.
Бұл өз кезегінде 1912 жылдың басында күрд Абдурезактың ... ... ... мен ... бірігуін талап етті. ... 1912 жылы ... ... танымал, әрі беделді күрд көсемдерінің
кеңесі болып ... ... ... әсіресе, олардың езидтер мен али –
илахи ... ... ... ... ... ... Бұл ... «Здешние езиды истинные друзья России. Они говорили, что будут
сражаться вместе с русскими против ... что ... ... – наш царь ... то мы и ... ... - деп елдегі езидтердің Ресейді ... ... ... күрдтер арасында өте жоғары болған, соның ішінде
Ирактағы күрдтерде де. Бұл туралы Бағдатта ... ... бас ... ... көсемі Мухаммед Али айтып (1912ж. желтоқсан), оның
ресейлік патшаға күрдтердің талабани, ... ... және ... ... ... ... өтінген. Олар Киркук пен Сулеймания
санджактарында тұрып, ... 30 мың ... ... ... ... аймақтағы шемдиандық мамед – Садык пен Муса – бейлер бастаған
күрдтерде ... ... ... жергілікті жерлердегі ресейлік
шенеуніктер оларға тек, уәде берумен ғана шектеліп отырған. Сондықтан, күрд
көсемдерінің бұл ... ... ... түк ... ... – ақ ... да ұлттардың ұлт – азаттық қозғалысы
нәтижесінде ... ... ... ие ... жас ... үкіметін 1912
жылы құлатып, «Свобода и ... ... ... ... Бұл ... ... империясындағы барлық азшыл ұлттарға жеке бостандық береміз, өз
тәуелсіздіктерін алады деп берген уәделері билік ... ... ... уәделерінде тұрмады. Оларда ... ... ... мемлекетінің
уысынан шығарғысы келмеді. Осы бағытта ол партия бір қатар күштеу саясатына
да барған. Итиляфистік үкімет, ... – ақ, ... ... ... да ... қалды. Яғни, мемлекеттің сыртқы саясаты аса күрделі
болды, оған қоса ішкі ... ... өзі де ... ... ... ... көпшілігін өз жағына шығару мақсатында олар,
яғни итиляфистік үкіметті басқарған Кямил – паша мен оның ... ... ... ... Жер ... ... жаңа үкімет ірі жер
иелерінен жерді тартып алып, орнына қаржы беріп, пайда болған бос ... ... жері аз ... жері жоқ аз ұлттарға таратып бере бастады. ... ... ... ... 100 мың лир ... ... мұның өзі
теңізге түскен тамшылай еді. Сондықтан, мемлекет бүкіл қазынасын жұмсауға
кірісті. Басты мақсат – ... ... ... тұрақтылығы мен жеке
мемлекет құруға деген сепаратистік тенденциясын жою еді.
Алайда, Камил – пашаның бұл реформасы толықтай ... ... ... ... бола ... ... басты себеп, біріншіден, соғыстан әбден
титықтап біткен Түркия мемлекетінің қазынасы ірі ... ... ... тиісті қаржы – қаражатты бөліп бере алмады. Екіншіден, ірі жер
иеліктері әсіресе, Күрдістанда негізінен ірі күрд ... ... ... ... олар ... ... ... и согласие»
партиясының бұл жүргізіп ... ... ... ... ... мәселені дәстүр бойынша күш арқылы шешуге тырысып, тағыда үкімет пен
күрдтер арасында ірі шайқастар орын ... ... ... ... ... ... саяси оқиғалармен сипатталады.
3.2 Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы Ирандық Күрдістан
Түріктік Күрдістандағы соғыстың қарсаңындағы күрдтердің және ... орын ... ...... және саяси оқиғалар иранның
батыс провинцияларында мекендеген ... ... де ... ... ... ... Ирандық Күрдістандағы күрдтердің ... ... Бұл ең ... ... ішкі Иран ... сипатталып отыр. Ресей бүкіл Солтүстік – ... ... ... ... ... Ирандық Азербайджанды және Күрдістаннің басым
бөлігін оккупациялап алды [38, 145 ... ... ... ... ... ирандық күрдтердің ұлт –
азаттық қозғалыстары әлі тоқтаған жоқ ... ... ... ... Оңтүстік – Батыс Иранда орын ... Бұл ... 1912 жылы ... ... од – Доуле бастап шықты. Оның қозғалысы
үкімет әскерлеріне үлкен қиындықтар туғызды. Сондықтан, ... ... ... ... ... Керманшахтың тайпалары қосылып, олар
үлкен күшке айналды. Нәтижесінде, олар 22 ақпанда Салардың ... ... ... қан ... ... ... ... алады. Ал, екі
апта өткен нен кейін Салардың біріккен күрд ... ... ... атты ... бени – ... ... ... Сеннді басып
алады. Сөйтіп, Салар Иранның Оңтүстік – Батыс бөлігін толықтай өз қоластына
қаратады. Бұдан кейін ол бүкіл Ирандық ... ... ... ... белсенді үгіт – насихат жұмысын бастап кеткен.
Бұл күрдтердің жеңісін ... ... ... ... Күрдістанға басып кіруді жоспарлайды. Иран – ирактық шекарада,
әсіресе, ... ... ... ең ... өз ... ... ... өз консулдығын қорғау мақсатында
түріктерге елге ... ... ... жаңа әскерлері Ирандық Күрдістанның
басқа аудандарында да ... бола ... ... ... ... болды.
Түріктер ирандық күрдтердің бұрынғыдай өздерін қолдайды деп сеніп
келген ... ... ... Олар ... кіре салысымен ирандық
Күрдістандағы күрдтердің ... ... ... ... өз ... Алайда, Салар түрік үкіметінің екі сөзділігінен хабардар болатын.
Сондықтан, ол түріктердің өзіне қосыл деген ... бас ... ... ... ... Ол ... түрік билігіне өз ықпалын пайдалану
арқылы Ирандық Күрдістаннан ... ... ... ... ... ... күрдтерге егер, қажет болған жағдайда ... ... ... ... ... Салар Өз күрдтерінің Ресейге достық,
ал Түрік еліне жаулық көзқараста ... ... ... ... ... бас ... ... сияқты мықты державаны өзіне жауға
айналдырып алғысы келмеді. Мұны ... ... де ... ... ... күрдтер Саларды басқа көсеммен ауыстырудан тайынбаған болар ... ... ... ... ... ... өзгерте қойды, ол Иран
үкіметіне өзінің көмегін ... ... ... ... ... Сөйтіп,
түріктер саларды аяқ астынан өзіне жау деп тапты.
Алайда, Түркияның бұл ... да ... ... ... ... ... ... ішкі жағдайына араласып кетті. Ресейдің Ирандағы жергілікті
өкілдері Британдық ... ... ... ... ... ... ... бара жатқан ұлт – азаттық қозғалысының екі ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндеп өз
қауіптерін білдірген. Өз кезегінде ... ... ... бұл ... ... ... ... бірлесе Иранның үкіметіне Салар ... ... ... ... ... деп ... [1, 12 б.].
Осы бағытта ресейлік дипломаттар ... ... ... Ресейдің елшісі Поклевский Иранның сыртқы істер ... ... ... ... зардаптары болатындығын ескертіп, Иран
үкіметінің Салар бастаған ... ... ... және ... осы
бағытта өз көмегін аямайтындығын ... Ал, ... ... өз үкіметінен сьамбулдағы британдық әріптестері Лоутермен
бірлесіп, портаның ирандық ... ... ... наразылықтарды басу
үшін көмекке, әскер жібермеуі үшін осы бағытта әрекет жасауы үшін ... мен ... ... ... ... ... үкімет 19
мамырда Салар мен Моджеллядың күрдтеріне өзінің жазалаушы әскерлерін
жіберді. Бұл ... ... ... ... мен Англия Ирандық үкіметін
өздеріне қарсы күресуде қолдап шыққаннан кейін ... ... ... ... ... қарама – қайшылықтар орын алып, ... күші ... ... ... ... әскер жан – жаққа тарап
кетті. Нәтижесінде Салардың қарамағында тек, 2 ... ... ... Ал, ... бұл аз ... ... ... 19 мамырда төтеп бере
алмай, жеңіліс тапты. Ал, ендігі ... ... ... иран
үкіметінің қолына көшкен.
Салар кейін әскер жинап қанша ... ... ... ... қолдау көрсетпей, оның үкіметтік әскерімен
тағы да осы ... ... ... оның ... ... ... Ал, Салардың өзі Түркия жеріне қашуға мәжбүр болады.
Салар од – Даулдың жеңілісі ... ... ... ... ... және Түріктердің Ирандық Күрдістандағы экспансиясының күйреуіне
әкеп соқты.
Дегенмен, бұған дейін Ирандық ... ... ... ... бергісі келмеген. Сондықтан, олар осы салада үнемі
күрдтермен және жергілікті ирандық үкімет өкілдерімен араздықтарға барып
отырды.
Түрік ... ... ... өз шенеуніктерін
жүргізіп үлкен ...... ... және ... ... ... ... күрдтер қайтадан көрші ... ... ... Олар ... ірі көлемде ақшалай және ауыл –
шаруашылық өнімдерімен алым – салыұтар төлейтін болды. Ал, ... ... ары бұл ... ... күшейту үшін ирандық күрдтердің санын ... ... ... ... – ақ, ... ... да ... Яғни,
жергілікті күрд халқына түрік әкімшілігінің билігін орнату және оны ... ... тек, ... ғана емес, сондай – ақ, олардың дүние –
мүліктері де алынды: ... үй – ... ... ... – салықты күшейте отыра түрік қолбасшылары ... ... ... да ... берді. Яғни, түріктер өздерінің ертеден келе
жатқан арманы – ... ... ... ... ... ... ... Олардың түрік әскеріне қажетті қосымша әскери жасақ құру ... ... ... ... алым – салықтан босатылатын болды.
Хамидиені қайта жаңғыртамыз деген ... ... ... ... ... ірі ... осы ... тартты. Күрд тайпаларының
көсемдері мен хандарына түрік әскерлері айына 150 – 200 лир ... ... ал, сол ... ... ... ... күрд ... болса,
ол айына 4 лир алатын болды.
Алайда, күрдтердің хандары, көсемдері мен шейхтары үлкен сомадағы
ақша ... ... ... олардың бұл әрекетіне көнбеді.
Сондай – ақ, олар түріктердің өздеріне салып отырған алым – ... ... ... ... ... ... ... – Батысындағы күрдтерге
үстемдігі нәтижесінде Песве ауданының күрдтері, соның ішінде пиран, мангур,
мамаш тайпалары өз ... ... – ага, ... Наге және ...
Солеймандармен бірге алғаш болып түрік үстемдігіне қарсы көтеріліске шықты.
Олардың осы бағыттағы шайқастары жемісті ... ... ... елді – ... ... да ... қосылып, алым –
салықтың күшейтілуіне ... бас ... ... 3 мыңдық күрдтер мен христиан халықтары ... ... қуып ... Әбден ашуға булыққан түріктер қайтадан әскер жинап
Ирандық күрдістанға жазалау отрядтарын жіберді. Алайда түріктердің бұл іс ... ... ... олар ... кері қайтуға мәжбүр болған.
1912 жылдың жазына қарай Сулдуз, Ушну және Лахиджана ... ... ... ... Олар ... ... ... барлық күштерінің өздеріне қарсы күресуіне мәжбүр еткізді [39,
27 б.]. ... ... ... ... ... ... ... жиналған
күрдтердің 15 мың адамы оларды біртіндеп жойып ... ... 15 ... ... (қалғаны – 9 мың) Ирандық Күрдістандағы ... ... жол ... ... ... бұл аймақтан кетуге мәжбүр болып,
мұндағы ирандық күрдтердің ерекше жауынгер халық екендігін мойындады.
Солтүстік – ... ... ... ... ... ...
Германияның қолдауымен осы аймақта Ресей империясына болашақта қауіп –
қатер төндіру. Сол үшін ... ...... Иран ... ... шығу үшін Иран ... ... айналдырып, ал, жергілікті
күрдтерден өз елдеріндегі сияқты хамидие – күрд ... ... ... Осы ...... ... ... басып кіруді ойластырды.
Дегенмен, түріктердің бұл арманы жүзеге аспай қалды.
3.3 Бірінші дүниежүзілік соғыс барысындағы күрдтер мәселесі
Бірінші ... ... ... күрд халқына үлкен сын туған.
Соғыс күрд мәселесін одан ары ... ... ... үш ... ... ... ... айналды. Олар түріктер,
орыстар және ағылшындар еді. Әрқайсысы соғыста күрдтерді, Түріктік Армения
халқын, Батыс Иран мен Ирак ... өз іс - ... ... ... ... бұл халықтарды ірі державалар бір – біріне қарсы қою
арқылы Таяу Шығысты нағыз қан ... ... ... ... соғысқа
еуропалық аймақтарда соғыс өрті бастылысынан кейін үш ай өткен соң кірген.
Түркияның қай елдердің ... ... ... ... – ақ ... бастаған. Ол 1914 жылы 2 тамызда құпия түрік – герман шартын жасаса да
Антанта елдері біліп отырған, сондай – ақ, ... ... ... ... 1914 жылы 10 тамызда Дарданеллге германдық ... ... ... ... ... ... ... әскери
дайындықтары, әлеуметтік – экономикалық іс – шараларының барлығы Портаның
алдағы ... ... ... айдан анық еткен еді [25, 152 ... ... ... ...... ... ... алуды немесе
оны соғысқа кіргізбеу үшін бірқатар іс – шұаралар жасап ... ... Гирс және ... ... ... – майор Леонтьев 1914 жылдың тамыз
– қыркүйек айларында Энвермен бірқатар келіссөздер жүргізіп баққан. ... мен ... қиын ... ... Англия мен Франция Түркияның
соғысқа кіруін қалап, Ресейге қолдау көрсетпеді. Батыстық ... ... ... ... ... оның ... ... алуды көздеген.
Түрік үкіметі ресейге басып, кіру үшін өз әскерімен қатар, ... да ... ... ойлады. Осы мақсатта 1914 жылдың тамызынан
бастап Ван вилайетінің Каракилис ауданына ... күрд ... ... Ал, Баязид округіне қазанның ортасына қарай күрдтердің 16 ... ... ... олар ... ... ... ... Күрд
полктары негізінен әрқайсысында 500 атты жауынгерлер ... ... ... – түріктік шекаралардың басқа аудандарында да орналасқан
болатын.
Сонымен ... ... күрд ... ... ... ... бастаған болатын. Олардың басты міндеті болып, орыстың шекараларын
бұзып кіріп, жаудың территориясында диверсиялық әрекеттер жасау ... ... ... ... ... ғана ... диверсиялық отрядтар Ресей
шекарасынан асып, ондағы шекараға жақын елді – ... мал – ... ... 10 ... бас ірі қара малын қуып әкеткен. Мұндай қарақшылық
– тонаушылық әрекеттерді Түркия үнемі ... ... ... диверсиялық отрядтарын ғана емес, сонымен
қатар, қарапайым қатардағы халқында түріктер ... ... ... ... ... ... сай ... әрі сапасыз болып шыққан.
Күрдтер неге ... ... ... ... ... , - ... сұраққа
жауап беретін болсақ. Соғыс қарсаңында күрдтердің ұлт – азаттық қозғалысына
әскери көмек бермеген, керісінше Түркияның оларды басуына ... ... ... ... Осының барлығы күрдтердің өздеріне үстем етуші
түрік үкіметі мен бірігуіне әкелді [15, 98 б.]. ... ... ... ... ... ... позицияны ұстады деп айту ... ... күрд ... әлі де ... ... ... араласа қалған жағдайда түрік әскеріне қарсы шығу мен ғана
шектеліп отырған.
Сонымен ... ... ... күрдтерге барып үкіметтің
айтқандарынан шықпауын, оның саясатына қолдау көрсетуін ... ... күрд ... ... жеке ... ... отыр деп ... соғып
отырған. Әрине, мұның бәрі уақытша еді. Түріктердің үгіт – насихатына
германдық агентураның да ... көп ... ... ... күрд халқының
арасында антиресейлік үгіт – насихатын жүргізіп, келешекте ... ... алып ... ... ... олар ... германдықтарға
толықтап сенген. Өйткені, мұндай әлемдегі ірі соғысты бастаушы, әрі оның
жеңіске жету мүмкіндігі бар ... олар ... ... ... ... қарсы шығудан бас тартып, ресейліктерге ... ... ... ... Түрік Күрдістанның бір қатар аудандарында түріктік және
германдық үгіт – ... ... күрд ... қарулы қозғалыспен
жауап беріп отырған. Мәселен, бағдат вилайетінің күрдтері ... ... ... ... ... ... ең ... түріктерге соққы
бергеніміз жөндеп, Түркия үкіметіне қарсы наразылық шараларын ұйымдастырып
отырған.
Ал, кейбір вилайеттердің аудандарындағы күрдтер, көбінесе ... «аш ... тыш ... деп, тыныштықты сүйгендіктен Түріктік
Күрдістаннан Иранға (онда да жағдай мәз болмады), араб – ... және ... ... ... ... ... вилайетте жағдай басқаша орын алды. Мұнда түрік эмиссарлары
мен германдық агенттерінің үгіт – насихаты белсенді, әрі жемісті ... ... бұл ... күрд ... ... мен шейхтарының
айтқандарымен жүріп, түрік армиясына және ... ... ... ... ... соғыс барысында мүлдем, бірде – бір күрд ... ... ... жоқ. Мосулдық вилайеттің валиі Мухаммед ...... ... ... сүйеніп, күрдтердің көптеген тайпаларын
Ресеймен болатын соғысқа алдын – ала ... ... ... ... ... ... ... да бір қатар көмек шаралары жүзеге
асырылды; әскери техникалар мен қару – жарақтар, ... оқ – ... ... күрд ... ... үшін ... кавалериясы мен тұрақты
әскердің офицерлері ... ... ... әскери – жаттығуларынан
өткізіп, әскери ... ... ... ... күрд ... ... де
әскери тәжірибесі мол еді, олардың қанында жауынгер ата – бабасының қандары
болды. Сондықтан, олар ... ... ... ... деп ... дей ... түрік офицерлері күрдтерге әскери өнерден ештеңе бере
алмады деп айту өтірік ... ... еді. ... оң ықпалын тигізді.
Әсіресе, еуропалық және ресейлік әскердің бай әскери тәжірибесінен дәрістер
оқыған. Ал, күрдтер ... дала ... ... тек, таулы мекендердің
әскери әдіс – тәсілдерін меңгерген. Мосулдық вали Мухаммед Фазыл – ... ... ... ғана емес, сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... тигізе алған. Осы
бағытта ол ... ... ... жеке күрд ... ... ... Кавказдағы таныс – туыстас күрдтермен байланысқа түсіп,
оларды ... ... ... болатын. Әрине, Кавказдың барлық
мұсылман халықтары оның ... көне ... деп айту ... ... ... бірен – саран күштеріде іштен іри бастаған болатын.
1914 жылдың қазанынан бастап түріктер мен ... ... ... ... ... ... Олар Ресей Германиямен соғыс
жүргізіп жатыр деп, күрдтерге ешқандай қауіп ... ... олар ... ... ... Солтүстік – Батысында бірқатар
террористік әрекеттер жасап, жергілікті халықты қуғын – сүргінге ұшыратты
[9, 25 б.]. Бұл ... ... ... ... және ... ... ... төнді. Ал, қараша айларында бұл елдермен жеке құрамалары арқылы осы
Ирандық Күрдістанда соғыса бастаған. Ал, 11 ... ... V ... ... қарсы джихад жариялады. Сөйтіп, ол Кавказда Ресеймен,
ал, Иракта Англиямен әскери қақтығыстар өткізе бастады.
Кавказ майданы Шығыс ... ... ... ... Күрдістанды және Азербайджанды қамтыды. Ал, Иран соғыстың барысында
өзін бейтарап ұстанса да, оның территориясында ... ... ... ... ... ... ... үнемі жеңіліс тауып отырды. Басты
себеп – түріктер мен немістердің оларға ... ... ... ... қару – жарақтармен қамтамасыз ... ... – ақ, күрд ... негізінен атты кавалерия полктары болса, ал оларда жылқы саны
аз ... ... ... кавалериялық 2-ші дивизиясында небәрі 200
жылқы болған. Сөйтіп, кавалерия атына сай ... ... жаяу ... мәжбүр болған. Осы оқиғалар күрдтердің 1915 – 1916 ... ұрыс ... ... әкелген [1, 15 б.].
Ал, түріктер мен германдықтарға бағынбаған күрд халықтары үкімет
тарапынан ... ... ... ауыр алым – ... ... ... ... қарсыласып баққан күрдтік тайпалар үнемі өз ... және ... ... шет ... ... мен ... ... өкілдеріне қарсы шығып, наразылық шараларын, яғни, ... ұлт ... ... ұйымдастырып отырған. Бұл бүкіл бірінші дүние жүзілік
соғыс бойы жалғасты. Сөйтіп, бұл ... ... күрд ... ... қол жеткізе алмай, қысым көруін жалғастыра түсті.
ҚОРЫТЫНДЫ
ХІХ ғасырдың аяғы мен хх ғасырдың басында күрдістан Таяу Шығыстағы
ең ... ... бірі ... ... әр ... ірі ... ... күрд халқының ... одан әрі ... өз ... ... қатысты ұстанған саясаты мен ойындары
нәтижесінде жазықсыз күрдтер жапа шегіп отырды. Осы уақыт ... орын ... бұл ... ... ... ... ... мен Иранның күрд мәселесін шеше алмағандықтарынан, күрд халқының
аса қажеттіліктері мен ... ... ... Олар өздерінің үстемдіктерінің күшеюін ғана ойлаған болатын.
Күрд мәселесінің пайда болуы негізінен күрд тайпалапының ұлт ... ... ... ... ... Ал Осман империясында ерекше
шеңберге ие ... ХІХ ... 90-шы ... мен ХХ ... ... ... ... ірі феодалдық басшылар мен ... ... ... ... ... ұшырап отырған. Бұлай деп
айтқанымызбен күрдтердің бұл қозғалыстары Осман империясының ... ... ... ... да ... және ... ... қатар,
олардың сұлтандық жеке самодержавиялық негіздерінің ыдырауында ... бола ... ... ... ... ... бұданда жоғары
кезеңге өтті. Бұл уақыттары күрдтердің ұлттық – ... ... ... ... ... рет жалпыхалықтық күрдтердің көтерілісінің қажеттілігі мен
біртұтас күрд ұлттық ... құру ... ... үгіт – ... ... ... ... облыстарын (Дереим, Битлис
вилайеті, Ирактық Күрдістан және т.б.) қамтыды. Күрдтер ... ... ... күрескен басқа азшыл ұлттармен, ... ... және ... ... ... жүргізе алған. Алайда,
бұл уақыттары да күрдтердің басқа ұлттармен бірлесе жүргізген ... ... ... Олар ... ... ... бірде империалистік
мемлекеттердің мүддесін қолдап кетіп отырған.
Бірінші дүниежүзілік соғыстың қарсаңына қарай Түркия мен ... күрд ... ... ... үнемі қарсыласушы жақтардан
үлкен соққылар алып отырды.
Түркияның билеуші өкілдері 1908 жылғы жас түріктердің революциясына
дейін де және одан ... ... ұлт – ... ... аямай
басып отырды. Ал, екінші жағынан алғанда ... топ ... ... ... ішкі және ... ... пайдалануға тырысқан
болатын. Атап айтқанда, ішкі саясатта күрдтердің ... ... ... ... осы күрд – ... арқылы осман империясындағы
басқа да ұлт – азаттық үшін ... ... ... ... ... отырылды. Ал, сыртқы, саясатта түрік ... ... ...... ... ... қолданды. Әрине, осы бағытта
олар күрд тайпаларынан оң және теріс нәтижелер алып отырған еді. Күрдтерді
өздеріне сенімді ... ... ... ... ойы ... ... ... – ақ, күрдтер мен ... ... ... ... бір – ... айдап салу арқылы екі жақты әлсіретуге ... ... ... ірі мемлекеттері әсіресе, англия, Ресей және
т.б. Ирандық және Түріктік Күрдістандағы ... ... ... болған
күрд және армян мәселелерін шешуге тырысты. Әрине, оларды бейбіт нәтижелер
қызықтырмады, бұл державалардың әрқайсысында көздеген өз ... ... ... ... және оның жүру ... да бұл оқиғалар
қайталанып, кейде державадардың дәстүрлі ұстанымдары өзгеріп отырған. ... күрд ... ауыр ... тиіп ... ... ... әр мемлекет
өз мүддесіне қолдануға тырысып, олардың шейхтарын сатып алып, ... ... ... ... бір ... ... алып, ақыры күрд ...... ... қойып отырды. Сөйтіп, күрд мәселесі әлі күнге дейін
толық шешімін ... ... Бұл ... ... ... де күрд ... ... жағдайда болып отыр. Әрине, бұл тақырып жеке зерттеуді қажет
етеді.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Александр I, Наполеон и Балканы / Отв. ред. В.Н. ... - М., ... ... Т.Ф. Курды Закавказья (историко-этнографический очерк) / Т.Ф.
Аристова. - М.: Международные отношения, 1966. - 245 с.
3. Бабакр Х. ... ... ... ... / Х. ... М.: ... 1999. – 250 с.
4. Бисмарк О., фон. Мысли и воспоминания: Пер. с нем. – В 3-х т. – М., ... ... Е.И. ... ... в XVII – начале XX в. / Е.И.
Васильева. - М.: Наука, 1991. – 657 ... Век ... II: Дела ... / Отв. ред. ... - ... Вертяев К.В. К истории курдского вопроса в Турции / К.В. ... ... на ... ... ... ... стола. –
М.:Институт Востоковедения РАН, 19.02.2004 г. С. 75 – 99.
8. Виноградов В.Н. ... и ... от ... ... ... ... – М., 1985.
9. Виноградов В.Н. Русско-турецкая война 1877-1878 гг. и освобождение
Болгарии. – М., ... ... К.Б. ... ... ... гг. - Л., ... ... политика России ХIХ и начала ХХ века. Документы Российского
министерства иностранных дел. – Серия первая. ... гг. – В 8-ми т. ... ... ... ... во ... ... России (конец XVIII – начало ХХ
вв.). – М., ... ... М.А. ... ... в ... ... / М.А. ... - Ереван,
1990. – 258 с.
14. Гасратян М.А. ... ... в ... (1986– 995) / М.А. Гасратян.
М., 2001
15. Гасратян M. A. Патриотический союз Курдистана / М.А. ... Наук ... ... ... Специальный бюллетень. № 6
(270). М.,1990.
16. Дегоев В.В. Кавказский вопрос в международных отношениях, 30-60-е гг.
XIX в. – ... ... ... Дж. Истоки первой мировой войны: Пер. с англ. - 2-е изд. ... ... ... ... Н.А. ... ... в международных отношениях (30-40-е годы
XIX в.). – М., 1980.
19. Ерофеев Н.А. Английский ... в ... XIX в. – М., ... ... О.И. ... движение курдов в Иране (1917–1947гг.) /
О.И. Жигалина. - М.: Наука, 1988. – 278 с.
21. ... О. ... ... ... в ... по ... / О.И. Жигалина // Академия Наук СССР. Институт Востоковедения.
Специальный бюллетень. №6 М., 1990. ... ... М.Ю. ... ... ... и ... ... в
период международных кризисов на Балканах (1885-1888 гг.). – М., 1996.
23. История ... – М.: ... 1999. – 249 ... ... Вчера и сегодня. Информационный справочник Национально-
культурного общества курдов города Симферополя, 2000, с. ... ... ... ... России. Конец XV-XVII век (От ... ига до ... ... – М., ... ... первой мировой войны. 1914-1918. – В 2-х т. – М., 1975.
27. Киняпина Н.С. Балканы и проливы во ... ... ... в ... XIX
века (1878-1898). – М., 1994.
28. Киняпина Н.С. Внешняя политика России первой половины XIХ в. ... - М., ... ... Н.С. ... ... России. Вторая половина XIX в. ... – М., ... ... Н.С., ... М.М., ... В.В. ... и ... Азия во внешней
политике России (вторая половина XVIII в. – 90-е годы XIX в.). – ... ... ... в ... и ... ... - М.: ... 1987. – 359 с.
32. Курдский вопрос на рубеже тысячелетий. Материалы ... ... г. М., 2004, - С. 35 – ... Лазарев М.С. Империализм и курдский вопрос (1905–1917 гг.) / М.С.
Лазарев. - М.: ... 1989. – 505 ... Мгои Ш.Х. ... ... вопрос в Ираке в новое время / Ш.Х.
Мгои. М., 1991
35. Международные отношения в ... ... ... из ... и ... правительств. 1878-1917 гг. – Серия 1-2. 1878-1913
гг. – В 20-ти т. – Серия 3. 1914-1917 гг. – В 10-ти т. – Л., ... ... ... и ... политика СССР. (Сборник документов).
(1870-1957 гг.)/Сост. Л.А.Харламова. – М., ... ... Ж.С. ... по ... ... с XVI века), часть
I–II, - СПб, 1996
38. Никитин В. Курды / В. ... - М.: ... 1964. – 548 ... ... В. ... / В. Никитин. - М. 1964, с. 310.
40. Освобождение Болгарии от турецкого ига. ... - В 3-х т. - ... ... М. ... Турция / М. Палович. - М. 1921, с. ... ... И.Д. ... ... ... в последней трети
XIX века. (Движущие силы, формы, ... - М., ... ... В.В. Внешняя политика Руси, России и СССР за 1000 лет ... ... ... ...... ... внешней политики и
их руководители. – Вып.2; Войны и мирные договоры (Кн.1. Европа ... Кн. 3. ... в ... ... ХХ в.). - М., ... Раздел Азиатской Турции. По секретным документам бывшего Министерства
иностранных дел./Под ред. ... – М., ... ... и ... Документы и материалы. - В 2-х т. - Т.1. XVIII в. –
1917 г. - М., ... ... и ... проливы (XVIII-XX ... ... ... – М., ... Сотавов Н.А. Северный Кавказ в русско-иранских и ... в ХIХ в. –М., ... ... по ... ... ... / ... В.И.Киселева и
др. - Вып. 1-2. - М., ...

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан азаматтық қарсыластық жылдарында12 бет
Күрт мәселесі17 бет
1905-1917 жж. қазақ интеллегенциясының әлеуметтік қозғалысы21 бет
1917 -1928 жылдардағы Қазақстан экономикасы8 бет
1917 ж. Қазан революциясы және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы7 бет
1917 жылғы ақпан төңкерісі7 бет
1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейінгі Қазақстанның қоғамдық-саяси жағдайы56 бет
1917 жылғы ресейдегі ақпан – қазан ревалюциясы. Азамат соғысы9 бет
1917 жылғы саяси партиялар мен ағымдар7 бет
1917 жылғы Қазан төңкерісі және қазақ шаруалары113 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь