Көркем шығармалардағы психологизм

Психологизм – көркем шындық пен өмірдің шынайы бейнесінінің түйісер тұсы, «көркем шығармадағы өмір шындығының кепілі – психология да, соны жеткізу амал-тәсілдерінің жиынтығы немесе идеялық-эстетикалық шығарма феномен – психологизм» [1.4], сонымен қатар, кейіпкердің ойы мен іс-әрекетінің кереқарлығы, сана қақтығысынан тұратын ерекше көркемдік жүйе» [2.5]. Психологизм алғашқы көркем туындымен кіндіктес болғанымен оның әр дәуірдегі көрініс беруі әрқилы. Олай дейтін себебіміз, бірқатар ғалымдарымыз оның бастау арналарын Күлтегін жазбаларымен, ауыз әдебиеті үлгілерімен («Ер Тарғын», «Қыз Жібек» жырларымен, айтыстармен) ұштастыра келе, Х-ХІІ ғасырлардағы көптеген ғұламалар еңбектерінде кездесетіндігін алға тартып, Әл-Фараби еңбектеріндегі («Өлең өнері туралы трактат»), Жанақ, Махамбет, Абай, Шәкәрім шығармаларындағы ішкі сезімдердің көрініс табуы ғасырлардан ғасырларға көркем әдебиетпен бірге өркендеп келе жатқан психологизмнің заңды жалғасы екендігін сөз етеді [3]. Бұл туралы әдебиеттанушы-ғалым Б.Майтанов: «Психологизм – көркем әдебиеттің тұтас болмысынан ажырамас қасиет. Біз ол жағдайды байқай бермейміз. Сонымен бірге психологизм – көркемдік бейнелеу принципі, ойлау типі, жазушы талантының төл белгісі, әрі стиль көрінісі», – деп тұжырымдайды [4, 335]. Егер әдебиетті адам сезімдерінің сыртқа тепкен көрінісі деп қабылдасақ, оның көркем әдебиеттің ажырамас қасиеті болуы заңды да, бірақ психологизмнің бүкіл көркем әдебиетке тән жалпылық қасиетіне қоса, стильдік құбылыс ретіндегі даралық қасиеті де бар. Бұл туралы орыстың әдебиеттанушы ғалымдары А.Б.Есин [5], Л.Я.Гинзбург [6], Л.С.Выготский [7] өз зерттеулерінде біршама тоқталып өткен. Біз осы зертеулерге сүйене отырып, саралап қарасақ, жоғарыдағы шығармаларда психологизм элементтері кездескенімен, барлығының бірдей толыққанды стиль ретінде қалыптасқан психологизм талаптарына жауап бере алмайтындығына көз жеткіземіз, бұл шығармалардың кейбіріне психологизмнің жалпылық қасиеті тән болса, кейбірінде психологизмнің даралық сипатының алғышарттары қалыптаса бастағанын байқай аламыз. Біздің қарастыратынымыз көркем шығармалардағы психологизмнің даралық қасиеті. Ал, оның даралық қасиетінің өзіне ғана тән жанрлық, көркемдік, стильдік ерекшеліктері бар.
Соның бірқатарын әдебиет зерттеушісі, ф.ғ.д. Г.С.Пірәлиева өз еңбектерінде атап көрсеткен болатын:
Біріншіден, психологиялық прозада оқиға, кейіпкер, кезең, уақыт, тақырып, идея, т.б. деген мәселелер алдыңғы сапқа шыға қоймайды. Ол талап та етілмейді.
Екіншіден, мұнда ең бастысы – жеке адамның ішкі өмірі, өмір мен өлім арасындағы кезеңде адамзат бастан кешетін азапты тағдыр тәлкегі, кейіпкердің күрделі тұлғаға айналуы көркемдік назарға алынады. Шығармада шым-шытырық оқиғалар тізбегінен гөрі жеке адам санасындағы сапалық өзгеріс, рухани қопарылыс, ішкі сезімдік құбылыстар тереңдетіле талданады.
Үшіншіден, психологиялық прозаның эстетикалық, көркемдік әлемі өзінің жанрлық, көркемдік, стильдік талабына сай жеке санада жүріп жатқан ой мен сезім қайшылықтарын, сөз бен іс сәйкессіздіктерін тереңдеп талдап, көркемдік жүйеде саралайды [2, 10] .
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІСЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІӨздік жұмысыТақырыбы: Көркем шығармалардағы психологизм.Орындаған: Байғазина Ә.Ж. Қ-213Тексерген : ... ... ... 2015 ... ШЫҒАРМАЛАРДАҒЫ ПСИХОЛОГИЗМ (конспект)Психологизм – көркем шындық пен өмірдің шынайы  бейнесінінің  түйісертұсы, ... ... өмір  ...  ......  да,  ...  ...  жиынтығы  немесе   идеялық-эстетикалық   шығармафеномен –  психологизм»  [1.4],  сонымен  қатар,  ...  ойы  мен  ... ... сана ...  ...  ...  ...  жүйе»[2.5]. Психологизм алғашқы көркем туындымен  ...  ...  оның  ...  ...   ...   ...   Олай   дейтін   себебіміз,   бірқатарғалымдарымыз оның ...  ...  ...  ...  ауыз  ... («Ер ... «Қыз  ...  жырларымен,  айтыстармен)  ұштастыракеле, Х-ХІІ ғасырлардағы  көптеген  ғұламалар  еңбектерінде  ... ... ... ... ... ... туралы трактат»),  Жанақ,Махамбет, Абай, Шәкәрім  шығармаларындағы  ішкі  сезімдердің  ...  ...  ...  ...  әдебиетпен  бірге  өркендеп   келе   жатқанпсихологизмнің  заңды  жалғасы  екендігін  сөз   ...   [3].   Бұл   ...  ...  ......  ...  тұтасболмысынан ажырамас қасиет. Біз ол жағдайды байқай бермейміз. Сонымен  біргепсихологизм – ... ... ...  ойлау  типі,  жазушы  талантыныңтөл белгісі,  әрі  ...  ...  –  деп  ...  [4,  335].  ... адам ... ...  ...  көрінісі  деп  қабылдасақ,  оныңкөркем әдебиеттің ... ...  ...  ...  да,  ...  психологизмніңбүкіл  көркем  әдебиетке  тән  жалпылық  қасиетіне  қоса,  ...  ...  ...  ...  де  бар.  Бұл  ...   ...   әдебиеттанушығалымдары   А.Б.Есин   [5],   Л.Я.Гинзбург   [6],   Л.С.Выготский   [7]   ... ... ... ... Біз осы  ...  ...  ...   қарасақ,   жоғарыдағы   ...    ...    ...  ...  ...  толыққанды  стиль  ретінде   қалыптасқанпсихологизм  талаптарына  жауап  бере  алмайтындығына  көз  ...  ...  ...  ...   ...   ...   тән   болса,кейбірінде   ...   ...   ...   ...   ... ...  аламыз.  Біздің  қарастыратынымыз  көркем  шығармалардағыпсихологизмнің даралық қасиеті. Ал, оның даралық қасиетінің өзіне  ғана  ... ... ... ерекшеліктері бар.Соның  бірқатарын  әдебиет  зерттеушісі,   ф.ғ.д.   ...   ... атап ... болатын:Біріншіден,  психологиялық  прозада  оқиға,  кейіпкер,  ...  ... ... т.б. деген мәселелер алдыңғы сапқа шыға  қоймайды.  Ол  талапта етілмейді.Екіншіден, мұнда ең ... – жеке ... ішкі ... өмір  мен  ...  ...  адамзат   бастан   кешетін   азапты   тағдыр   тәлкегі,кейіпкердің күрделі тұлғаға ...  ...  ...  ...  ... ... тізбегінен гөрі жеке адам санасындағы сапалық  өзгеріс,рухани қопарылыс, ішкі сезімдік құбылыстар тереңдетіле ... ... ... ... ... әлемі  өзініңжанрлық, көркемдік, стильдік талабына сай жеке ... ...  ...  ой  ...  ...  сөз  бен  іс   сәйкессіздіктерін   тереңдеп   талдап,көркемдік жүйеде ... [2, 10] ... ... психологизмнің арнаулы бейнелеу құралдарының  көмегіменсуреттей отырып көркемдік құндылыққа  жетуге  болады.  Әлемнің  маңдай  ... ... оның ... ... болу тарихын түрліше  жорамалдайды.Әлем әдебиеті  тарихында  шын  мәніндегі  прозадағы  психологизмнің  ... ХҮІІ ... ...  де  Лафайеттің  «Принцесса  Клевская»,  АббатПревоның  ...  ...  ...   де   Лаклоның   «Қауіпті   байланыстар»романдарынан  ...  Ал  ...   ...   ...   атасы»Бенжамен Констанның «Адольф» (1807 жылы жазылып, 1815 жылы басылған)  ... ... бар [6, ... Прозадағы шын мәніндегі нағыз психологизм  ХІХғасырда қалыптасқаны мәлім.Орыс  әдебиетінде   прозадағы   реалистік   ...   ...   ...   ...   ...   мен   ... Л.Н.Толстой нағыз  аналитикалық  психологизмнің  негізін  салып,психологиялық   бейнелеу   ...    жаңа    ...    ...  ...  ...  ...  шығармасында   эпистолярлықтүрін, яғни хат арқылы ішкі  сырды  ақтару,  «Двойник»,  ...  пен  ... ... ... ... әдістерді айналымға ендірді.  Шамамен  1910-1920жылдары Европа әдебиетінде Достоевский дәстүрін  үлгі  ...  ... ішкі ... және ... ... сана мен түйсіктің жұмысын  арқауеткен модернизм ағымы  пайда  болды.  Әлем  әдебиетінде  оның  ірі  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Кафка  танылған.  Бұл  ағымөкілдері ... пен ... да өнер ...  ...  ...  ... түрлі эксперименттер жасауымен ерекшеленді. Соның  негізінде  әдебиеттедадаизм, сюрреализм, футуризм, экспрессионизм, сияқты басқа  да  ...  бой   ...   ...   модернизмнің   негізгі   бастауы   ретіндеС.Кьеркегор, М.Хайдеггер, К.Ясперс, ...  ...  ... ...  феноменологиясы  танылды.  Модернистер  әлемдікдеңгейдегі қоғамдық қайшылықтар, санадағы қақтығыстар кезінде адам  дүниеніңмағынасыз екенін, өзінің  фәнидегі  ...  ...  ...  ... ... Ал ХХ ғасырдың 50-60 жылдары әлемді  танудың  көркемдік  құралыретінде постмодернизм ағымы қалыптаса ... ... ... ... ... ... поэзияда  адамжанының құпияларын,  сезімдердің  нәзік  иірімдерін  психологиялық  ... ...  ...  сөз  ...  ...  ...  ... қадамды Абай жасады десек, қателеспейтін  тәріздіміз.  Абайға  дейінадам   ...   ...   ...   ...    екі    түрі(психологиялық параллелизм, әр  түрлі  ...  бар  ...  дей  ...  ...  ...  өрістей   алмаған   жағын   ...   ... сөз ... ... ...  ...  тамаша  үлгілерін  көрсеткенАбай қазақта ...  ақын  ...  [8,  303].  ...  ...  сезіміндеболатын әртүрлі құбылыстарды тікелей суреттеу  әдісін  алғаш  Абай  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... Майтанов  ХІХ  ғасыр  соңында  «Дала  уәлаяты»  газетінде  ... ... ... ... ... ... психологизм ХІХ  ғасырдыңаяғы ХХ ғасырдың басында қазақ көркем прозасының пайда болып дамуымен  ... ... келе ... ... ... деп ... негіз  бар.Енді қалыптасып келе  жатқан  ...  ...  ауыз  ...  мен  өзге  ... ... өз ... лайықтап сіңіре  білу  үдерісі  үстіндеболды. Жазуы ерте  ...  ...  осы  игі  ...  ...  алғашқыжазушылары өз шығармаларында қолданысқа ендірді.Бұл тәсілдерді пайдалану ... ... ... ...  ...  ...  ...  М.Әуезов   «Қорғансыздыңкүні»,  «Қаралы  сұлуы»,  т.т.  ...  ...  ...   ...   зерттеудің   алғашқы   нышандарын   А.Байтұрсынов   «Әдебиеттанытқыш» ... ... ... ... еңбектің  «дарынды  сөз»  дегентарауында көркем шығармалардағы ішкі әлемнің  көрінісін  «толғау»  деп  ... оған ... деп ... ...  ...  «Толғағанда  айтатын  нәрсесінтолғаушы тысқарғы ғаламнан алмай,  ішкергі  ғаламнан  алады.  Толғаушы  ... ... ... ... ...  күйінішін,  сүйінішін  айтып,шер  тарқату  үшін  толғайды.  Екінші  ішкергі  ғаламында  болған  ... ...  ...  ...  білдіріп,  басқаларды  сол  көңілдіңкүйіне  түсіріп,  халын  түсіндіру  мақсатпен  толғайды.  Толғау,   ... іш ... ... ... ... ... лебі, көңіл  құсыныңсайрауы, жанның тартатын күйі, ақындық  жалғыз  өз  ...  ...  ... ... ... да халін танып, күйіне  салып,  толғай  алуда»  [9,104].Ал, өзі психолог-жазушы Ж.Аймауытов психология ғылымын  ...  ... ... Оның  ...  және  «Жан  ...  мен  өнер  таңдау»(1926)   еңбектері   осы   айтқандарымызға   ...   ...    ... ... ... да ... ...  енгізуге  атсалысқан.Мысалы, «психоанализді» «жанталдау» деп алып, адам мінездерін бірнеше  түргебөліп қарастырып, олардың қандай ерекшеліктері барын, ... ...  ... ...  бұл  ...  ...  атауын  төмендегіше  береді:1)күйгелек  (нервный),  2)аяныш  ...   ...   ... ... ... 5)ыстық қанды (сангвиник), 6)салқын  қанды(флегматик), 7)құмартпалы (страстный), 8)ұйтқымалы.Сонымен қатар,  кісінің  қылығын,  психологиясын  бақылауда  келбеттіңалатын ... ... ...  ...  ...  ...  сынаймыз;  көзгекөрінетін қимыл  беттікі»  [10,  104]  дей  келе,  ...  ...  ... ...  ...  қарап  ажыратуда  көз  әлпетінің  беттіңымының (мимика), ауыздың құбылуының, ымдасу мен қол ...  де  мәні  ... ... ...  ...  (1927),  ...   яки   жан   тілі»еңбектері, Ш.Құдайбердиевтің «Тіршілік  жан  туралы»  (1919)  ...  ... ... ... ... ... қадамдар болатын.Ж.Аймауытов,  М.Жұмабаев  сынды  алғашқы  психологиялық  шығармалардыңавторларына  шығарма  шырайын  ...   ...   ...   ...   ... ... шеберлік шыңына  жеткендігі  адамның  жаратылысы  менпсихологиясын  жетік  меңгергендігі,   бұл   ...   ...   ... ... ... бірі ... ... психологизмді қалыптастыруға сүбелі үлес қосқан алдыңғы буынсөз зергерлері мен 60-80 жылдары әдебиетке  құбылыс  ретінде  таныла  келгеншоқжұлдыздар ... ... ...  ...  ...  М.Әуезов  шығармашылығыжәне оның ұлағатты ұстаздығы болды. Оның  ...  ...  ... мен ... ... ...  «Қаралы  сұлу»,  «Жетім»,«Қасеннің құбылыстары» (психологиялық ... ... мен «Қыр  ... ... ... рухани әлеміне терең бойлап,  оның  ішкі  сырынтүрлі әдіс ... ... ... ... ... ... ...  Жазушының«Абай жолы» дәуірнамасы  және  жоғарыда  атап  өтілген  повесть,  әңгімелеріпсихологизмнің   кейіпкер   ...    ...    ...    ... яғни пейзаждың  символ  ретінде  қолданылып,  кейіпкердің  ішкіәлемін ашуға септесуі, т.б. сияқты әдіс-тәсілдерін жетілдіріп, дамудың  ... ... 60-80 ... ... ... О.Бөкей,  А.Сүлейменов,Т.Ахтанов,     С.Мұратбеков,     М.Мағауин,     ...     ...  ...  ...  қат-қабат  көңіл  түкпіріндегі  сезімиірімдерін дөп басатын әдіс-тәсілдерді  ...  ...  ...  ...   ...   ...    психологизмді    қалыптастыруда    түрліізденістерге барды, фольклордан, әлем  ...  озық  ...  ... ... ... өрнегін  жасап,  даралығын  танытты.  Бұл  жазушыларшығармашылығында психологизм, экзистенциализм ...  ...  ...  ...  біз  бұл  ...  ...  әдебиетіндегі   осы   ағымөкілдерінің шығармаларымен салыстыра алмаймыз.  ...  ...  ...  ... ... жазушының дүниетанымы, мақсаты,  тіпті  суреттеу  обьектісіәр  алуан.  Ә.Кекілбаев  ...  ...  ...  ...  ...  хикаясы»)  «сана  ағымы»  тәсілінде  жазылып,  ... ... ... ... ...  ...  ...  Д.Исабековті(«Тіршілік»,   «Сүйекші»)   «кішкентай   адамдардың»   талайлы    ... ...  ...  оттары  жымыңдайды»,  «Оң  қол»,  «Парасатмайданы»)  шығармаларында  өмірден  өз  ...  ...  ...   пенмазмұнсыздықтан торыққан кейіпкерлеріне  қарап  батыстың  постмодернизмінің,дәлірек айтсақ экзистенциализмнің стильдік белгілері қылаң береді деп  ... ...   ...   ...   ...   («Гауһар    тас»),Т.Жармағамбетов  («Нәзік  бұлттар»)   прозасындағы   ...  та  осы  ...  ...  жаңа  бағыттардың  бірі.  Бұл   қаламгерлершығармаларында орын  алған  лирикалық  сарын  психологизм  ...  ...  ...  бейнесін  ашып  көрсетуде  жоғары  эстетикалықдеңгейлерден көрініп, адам болмысының нәзік құбылыстарын  ...  ... ...  ішкі  ой-сезімдерімен  астастыра  бейнелеу  арқылыкөркемдік биіктікке жеткен.Қазақстанның тәуелсіздік алған  90-жылдардан  ...  ...  ...  өзгерістер  қарқынды,  көз  ілеспес  ...  ...  ... ... әрі ...  ...  апарып  соқтырды.  Осыныңнәтижесінде «Біріміз бәріміз үшін,  бәріміз  ...  ...  ...  ... қалған ұжымшылдық сананың жойылып,  әрбір  адамды  өзінше  тіршілікжасап, шешім қабылдауға мәжбүр еткен «өзімшілдік» сананың ...  ... ... ... ... ... әкелді.  Осы  өзгерістер  барысындақоғамдағы біріне-бірі ұқсамайтын ... ... ... ...  мен  ...  бұрын  соңды  болмаған  ...  орын  ...   ... ... ... ... елдің  барлық  шекара  қақпасының  ашылуы  біржағынан экономиканың қаз  тұруына  септессе,  бір  ...  ...  ... ... ... Бұрын белгілі бір идеяның етегіне  жармасып  күнкешіп,  енді  оның  күні  ...  ...  ...   дағдарысқа   ұшырап,сансыраған сана еңсесін  тіктеу  үшін  рухани  ізденіске  ...  сол  ... ... ... де ...  де  ...  талдап-талғау,  түпқазықты табу оңайға түскен жоқ. Осы тәуелсіздік  пен  нарық  ...  ... ... тың ... ұсынды.Әдебиетіміздің бүгінгі  өкілдері  арасында  адамның  психологиясындағыішкі шиеленістерді шығармаларына өзек ... ... ...  ...  ...  А.Жақсылықов,   А.Ықсан,   А.Алтай   сияқты   жасқаламгерлер шығармашылығы да жаңашыл, ... ... ... қаламынан туған «Түсік», «Лайбаран», «Казино»,  «Кентавр»,«Тұл»,   «Шаһид»,   Жүсіпбек   Қорғасбектің   «Өлі   ...    ...   ...   ...   ...   ...   ...   АсланЖақсылықовтың  «Ант  ұрғандардың  ...   ...   ...   ...  өзі  жаңа  қоғам  ...   ...   ...   ... ... ... керек.Сонымен  қатар   жоғарыда   аталған   жазушылардың   ... де ... ...  ...  ...  ... ... С.Қасқабасов «Бізде постмодернизмнің белгілері  ғана  бар»десе [11, 4], ф.ғ.д., профессор Б.Майтанов «Постмодернизм  –  ...  ... ... ...  Біз  тек  ...  айтамыз.  Бадырайтып  тыңдаймыз.Мәселен, М.Мағауинде әлемдік  ...  ...  ...  ... ... ... ... таңқалар  едік.  Ал,  расында,  солай  деп  ұғынуғабейіммін.   ...   ...   ...   дамыған   «сана   ... ...  ...  ...  –  дей  келе  ...  буынжазушылардың  арасында   Р.Мұқанова,   Д.Амантай,   А.Кемелбаева,   А.Алтай,А.Жақсылықов,  ...  ...  ...  ...   ... ... ... екенін айтады [12, 12].Ф.ғ.к., әдебиет зерттеушісі Мақпал ... те  [13]   ...  ... ... толқын  қаламгерлер  ішінде  Жүсіпбек  Қорғасбек  («Өлі  ... ... ... ... ...  ұшқындарыкөрініс беретіндігін сөз етеді.Міне, қазақ прозасының сәби кезінен меңгеріле  бастап  бүгініне  дейінұласып отырған бейнелеу принциптерінің бірі – ... өз ...  ... ... ... ... ... озығын алып жаңғырып,  жаңатүрлермен байып кемелдену үстінде. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:1.     Майтанов Б. Қаһарманның рухани әлемі. –Алматы: ...  1987. ...  ...  Г.  ...  ...  ...  ...  мәселелеріАлматы:        «Алаш», 2003. -328 ... ... Р. ... ... әңгімелері.  –Алматы:  «Жазушы»,  1988.-174 ...  ...  Б.  ...  ...  және  ...  ...   –Алматы:«Санат», 1996. -336 б.5.     Есин  А.Б.  Психологизм  ...  ...  ...  –Москва:Флинта», 2003. − 176 с.6.      Гинзбург  Л.  О  ...   ...   ...   ... 1971. -464 ... Выготский Л.С.  Психология  искусства.  –Москва:  «Искусство»,  1986.-574 с.8.      Жұмалиев  Қ.  Қазақ  ...   ...   ...   және   ... ... ... ... «Білім», 1960.9.     Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. . –Алматы: «Ата  мұра»,  2003.  -208б.10.  Аймауытов Ж. ... ... ... 1995. -309 б.11.   ...  С.  ...  ...  ...  де  бар.  //«Қазақәдебиеті»,10 сәуір 2009.12.  Майтанов  Б.,  Мәдібай  Қ.  ...  ...  ...  ...  //«Қазақәдебиеті»,1 мамыр 2009.13.  Оразбек М. Абсурд немесе антиқаһарман. //«Қазақ әдебиеті»,26 қыркүйек 2007.ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ... МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІӨздік жұмысыТақырыбы: Тарихи тақырыптағы қазақ романдары.Орындаған: Байғазина Ә.Ж. Қ-213Тексерген : Құрмамбаева Қ.С.Семей қаласы, 2015 жыл.ТАРИХИ ... ... ... ... Қазақ романдарының тақырыптық мәселесі.2. МәжитДәулетбаевтың «Қызылжар» романы3. Ілияс Жансүгіровтің «Жолдастар» романы4. Бейімбет Майлиннің «Азамат Азаматыч» романы5. І.  ...  ...  ...  ...  ...  атты  ... ... қазақ   романдары   Қазақстан елінің  көп  өміроқиғаларын кең ... ... ... ...  ...  ...  әдебиетінің    өткен  тарихында    романның    мұндай    шарықтап  өскен,   жанрлық мүмкіндіктері мол жарыққа шыққан  ...  ...  ...  ...   қазақ      совет      ...   ...    ... ...  ...  ...  ...  жанрдың  дүниеге  келуіне   негіз   салды.    Бұған    дейін    поэзия    мен  ...  кіші  ...  ...  өмір  үшін  ...   алуан   түрлі хикаялары қозғалған болатын. Ендігі жерде  Қазақстан  ...  ...  ...  ...  ...  ...  көп     адамдардыңбайланыстар,  ықыластар   тарихын   жүйелі   ...   ...   ... ... қоғамдық  тартыстарды  ірі  оқиғалар  арқылы,     кееек   характерлер    шындығымен    қабыстырып  суреттейтін  романдардың  ... ... ... ...  ...  тақырыптық  жағынан  үш  топқа  бөлугеболады. Олардың кейбіреулерінде («Теміртас», «Азамат Азаматыч»)  шиеленіскентап  тартысы,  ...  ...  ...  күрес   суреттелсе,   «Меніңқұрдастарым», «Өмір  мен  өлім»  секілді  ...  ...  ...  ...  ...  ...   социалистік   жаңа   қатынастардыорнықтыру  үшін  қам-әрекеттері  ...   ...   ... ... ... ... «Жолдастар»,  «Жумбақ  жалау»,«Дөң асқан» романдарынан оқимыз. Бұл шығармалардың қай-қайсысының  да  қазақроманының көркеюіне қосқан өзіндік ұнамды ... ... ... ...  төңкеріс  тусындағы  және  азаматсоғысы    жылдарындағы    ...    ...     ...     суреттелген.Жазушыларымыздың  халықтың  күрес  жолдарын  ...  ...   ... ... ... ...  ...  ден  қоюы  орынды  қадам  болатын.Үстем таптың  ғасырлар  бойғы  ...  жоқ  ...  ...  жетелегенқандай қүш, бул жөнінде бұқараның ролі, еңбекшілер мүддесін ту  ғып  ұстатанелдердің еңбегі қандай деген сурауларға көркемдік жауап айту ... ... ... ... ат ... ... бірі - ... Дәулетбаев.Оның жеке тараулары отызыншы жылдардың бас кезінде, журналдарда  жарияланып,кейіннен (1935) кітап болып ... ... ... нақ  осы  ... - ... революциясының алдындағы  түсты,  1916  жылы  ... ... ... ... ... азамат  соғысының  алғашқыкезеңін суреттейтін шығарма. Роман сол  дәуірдің  аласапыран  құбылыстарынанбелгілі дәрежеде дерек бере ...  ...  ...  шытырман  шындығын   партиялық   көзқарастұрғысынан бағалап  суреттеуді  көздеген.  Өмір  ...  ...  ...  ...  мен  ...  ...  дара   ...   тіл   табумәселесінде автордың жетістіктері жоқ емес. Мәселен, роман басында  Қызылжарқаласының полиция бастығы -  Медведевтің  ...  ат  ...  ...  ... дала ... Атымтайдың  нақақ  зәбір  көруін  әңгімелеу  автордың  таптартысының туар көзін дәл ... ... ...  ...  ... ... ... Қылыш, Громов) үстем тап  адамдарымен  (Көмеев,Буланов, Медведев т.б)  әр  тұстағы  ...  ...  ... Буқара өкілдерінің түрлі қиындық, ауырлық  кездерінде  ... ... ... ... тәжірибесі жоқ,  қарапайым  адамдардың  саналытартыскер болу процесін де аңғартуды жазушы мақсат еткен.М.Дәулетбаев романында 1916 жыл  оқиғасы  ...  анық  та,  ...  ... Бай ... параның күшімен жасы  өзгертіліп,  олардың  орнынакедей ... қара ... ... ... ...  «Қызылжар»  -  1916жылдың стихиялық көтерілісін алғаш кең ... ... ... әкелген тағы бір сонылығы еңбекші бұқара  тобының  қимыл,іс-әрекетін  ...  ...  Бұл   ...   ...   ... ... айқын көрінеді.Дегенмен,  «Қызылжар»   романында   дараланған,   жан-жақты   сомдалғанқаһармандар ... ... ...  да,  кейіпкерлер  де  тым  үзік-үзіккөрсетіледі. Автор неше алуан көріністерді  асығыс  тізбектестіріп,  ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  ғанахабарланған тұстары жиі. Бұл романда соншама көп  оқиғаны  қамтығысы  келгенавтор  эпизодтан  ...  тез  ...  ...  ...   ...  ...  не  ...   бір   байланыстарды   ашуға   негіздептоқталмайды.   «Қызылжарда»   1916   жыл   ...   окоп    ...   ...   ...   ...   ...   митингілерсуретінен елестер ғана бар.Сонда да болса, «Қызылжар» романы кезінде жазушының осы үлкен тақырыпқажасаған батыл қадамы деп бағалау ...  ...  ...  ... ... аларлықтай  жекелеген  шебер  жазылған  ...  ... ... ... мен кемшіліктер  кейінгі  романдар  үшінбелгілі саты, ... еді. ...  ...  сол  ...  ... ... ... жасанды оралымдар  («Боран  аш  бөрі  құсап  улиды»,«қалың орман     ... ... ... ...  ... ...  тым  көптігі,  әрбір  іс-әрекетке  дәлелдеменіңаздығы «Қызылжардың» да, басқа шығармалар-дың да ортақ міні болатын.Суреттелетін дәуірі дәл ... еске ...  ...  ...  ... «Жолдастары»  (1935).  Бул  шығарма  кезінде  қазақ  романыныңелеулі жетістіктерінен саналған. «Жолдастардың» қазіргі ... ...  ... да  ...  ...  жоқ  ...  ...  романның  тілбайлығы ерекше көз тартады. Қазақ тілінің ... ... ...  рет  ...  осы  ...   ...   келгендей.   Екіншіден,   ... ... ...  1916  ...  төңкеріс,  азамат  соғысытұстарындағы ауыл, қала ...  ...  рет,  ...  ...  ... ... ... сахарада әрекет етсе,  екіншісі  жерде  қалада,  неөзен порттарында күн кешіп жатады. Қала мен даланың  ...  ...  ... ... бейнелеуге ұмтылудың өзі соны  құбылыс  еді.  Мұнда  ...  ...   ...   ...   түйіндер   бар.   Оқиғалар   менхарактерлерді  өзінше  алу  ...  да  ...   ...   мәдениет,   талғамбайқатады. Роман алдына қойылған негізгі нысана  -  қазақ  ...  ...  ...  мен  ...  ақиқат  ағысын  көрсету,  күрес,шайқас үстінде еңбекшілер өкілдерінің  шынығу  процесін  суреттеу,  халықтыңстихиялық ...  ...  ...  ...  ...  жолдарыисуреттеу болып табылады.«Жолдастар» романында бұқараның алдыңғы қвтарлы  өкілдерінің  тұлғаларыжасалған.  Объективтік  өмірдін  иірімдеріне   ...   ...   ... ... оңы мен ... ... ... жеткен  қазақ  кедейлсріищиегі көрінеді.  Олар:  Сатан,  Мәмет,  Мардан,  Нұраділ,  ЧерХСі  Қали  ... ... да ... ... ... күреске түскендер  емес,  өмірдіңқаттысын,  ащысын  Квре  жүріп  есейгендер,    алдағы    қатал    ...  ...  ...  бекігендер.  Мәселен,   романда   неғұрлым   ... ... ... өсу ...  ...  жүйелі  әңгімеленген.  Обаста Шалматай байдың малшысы болып  жалданған,  тиісті  ақысын  да  ... ... тап ... ... түсінігі  жоқ,  момын  жігіт  ...  ...  ...  кешіріп,  ысылып  шығады.   Сатанның   да,   ...   ... де ... ... сипаттар табылады.Жазушының  роман  көлемінде  көрсетсем  ...  ...  ...  ... кедейлер  мен байлар  арасының момілеге келмес қайшылығы  да,ел шонжарларының ... ...  ...  ...  ... ... сахараны мекендеп, қарақшыга айналған  батыр  жігіттер  жайыда,   қазақтардың  жұмыс   іздеп  ...  өзен  ...  ...   ... таптық санасының  өсу  жолдары  да,   1916  ...  ...  ...  де,  ...  ...  ...  аласапыранахуал да орын тепкен. Мұнда үстем тап өкілдерінің қарапайым адамдарды  қанаутәсілдері де шыншыл  суреттелген.  Қазақ  ...  ...  көп  ... ... ... т.б.) түрлі өмір  қатпарларының  алынуы  да  ... ... ... білгендігін танытады.Дегенмен, роман өзінің  шығар  биігіне  шықпаған.  Оның  ...  ... -  ...  өзге  ...  ...  ...  жанрының  бүге-шігесін жете меңгеріп болмағандығынан, роман жасау  дәстүрінің,  шеберліктіңаздығынан.  Осыдан  барып   ...   ...   тым   ...   ... ... ...  орталық  кейіпкерлері  жоиді  іріктелмейқалған. ... төрт ... ... ... ...  Өмір  ... ... ақиқат бейнелейтін тұстар мен негізгі идеяға қызмет  етпейтінқосалқы, оқшау әңгімелер де толып жатыр.«Жолдастардың» әрі жүйелі, әрі  көркем  ...  ...  ...  тарау(«Бастау»). Мұнда революция алдындағы қазақ  ауылының  бірталай  құбылыстарыкейіпкерлер  өміріне  тікелей   ...   ...   ...   қазақдаласының жыртқыш билеушілерінің салт-санасы, мінез-қулқы кеңінен таныстыры-лады. Бір елді бір өзі билеп турған Шалматай ауылының көп  ...  ...  ...  ...  ...  қанап  үйренген  Шалматай  бойында   қазақбайларына тән, юртақ ерекшеліктер ... ... ...  ...  ... ...  ...  қалай  табындыруды  үйренген,  әділетке  емес,  күшкесүйенген қаранғы да қатал байлардың бірі. Ол, реті  ...  ...  ... өзінен әлсіздеу байларды да жутып қойғысы  келеді.  Бұған  оның  ... ... ат ... куә.  Ал,  осы  ...  ...  гөрі  ... адам ... жүні жығылып қала береді.Жазушының тағы да бір ескертпек болғаны - алыстағы қараңғы  ... ... түсе ...  ...  ...  ...  муғалім  менмолданың білім салыстыру таласынан жаңа, ілгершіл түсініктер мен  ескіліктіңқақтығысын аңғаруға болады. Ескінің ысырылып ...  оңай  ...  ... көне ...  қаз-қалпында  тұрса  деп  аңсайды.  Бірақ  оның  «жауы»сырттан да, іштен де көбейе ... ... ... ...  ақы  сурау  оғанел естімеген бузақылық болып көрінеді.  Өзінің  тоқалы  -  Назипа  сұлу  ... ... өмір ...  ...  суи  ...  де  оған  соққы  боптиеді.Тарау соңында Тәуке бастаған  ұрылар  өмірін  ...  де  ...  ...  ...  романының  алғашқы    кесегінде ескі  қазақ   ауылындағы   қадімнен   келе  жатқан  тәртіптер  ...  ... ... ...  ...  ...  ...  екенін  аңғартпақ     болған.   Автордың   бұл   мақсаты   іске   ...   ... ... ...  өзара  байланыстарын  емірмен  де,  мінсзбенде   дәлелдеуі,   неғұрлым  типтік    оқиғаларды    ...  алуы  ... ... тарауы шебер уйлескеи. Осының арқасында даланың жебір  байыШалматайдың да, жас ... ... ... еркіндік    сүйген    Назипаның  да,   намысты, айбатты қажы - Мысықтың  да,  сері  ожет  батыр  ...  ... ... ... ... ... ... белгілі  белес  оқиғалар  түйініүстінде ... ... ... ... ... ...  ... тарауы айқын сипаттайды. Окінішке қарай, романның өзге  тарауларындадәл мундай анықтық, тутастық жоқ.Уақыты  жағынан  «Жолдастармен»  ...  ...  ...  бірі   -Бейімбет  Майлиннің  «Азамат  Азаматычы».  Мұнда  қазақ  елінде  социалистікқұрылысты  ...  ...  ...   жағдайлары   суреттелген.   «АзаматАзаматыч»  -идеялық-көркемдік  құрылысы  шебер   ...   ...   ... тутастыққа  жеткен,  дәуірдің  аса  зәру  мәселелерін  котергеншығарма. Жазушы қазақ байлары мен ... ...  ...  ... ... асырмау үшін істеген айла-әрекеттерін, кедейден шыққан  жаскоммунист  қайраткерлердің  тап  ...  ...  осу  ...  ... ... шеберлігі - романның бас кейіпкері  Азамат  (шын  атыҚожалақ) тулғасының  өсу  эволюциясын  беруінен  ...  Бул  -  ...  әрі  ...  орілгендігіне  қатты  байланысты   нәрсе.   Социализмидеясына іпын берілген Қожалақ Күркілдековтің еріксіз адасып,  ... ... адал ... ...  табу  ...  ...  ... тәрбиелік мәнін  күшейткен.  Автор  қателеспейтін,  жаңылмайтынсхема кейіпкерлерден әдейі қашып, адам өмірін ішкі  қайшылығымен  ... ... ... өсу ... ...  ...  -  әдебиетімізгеБ.Майлин енгізген жаңалықтардың бірі.  Қаһармандардың  жеке  омір  хикаяларыүлкен   ...   мәні   бар   ...   ...    ...    ... ісі мен  ішін  ...  ...  озгертпей,  табиғи  ауаныменжіберу, әрі адамдар байланысын ... ... ... ... -  суреткердіңтабысы. Совет окіметінің достары мен қастарын  бірін  -  ақ,  бірін  -  ...  ...  өмір  мен  ...  ...  етіп  ...  де   ...  ...  өнеге  болып   қосылды.   Романның   ...   ... еске ... буған көз жетеді.Шынында,  алыстағы  уездік  қалаға  жаңадан  қызметке  орналасқан   жаскоммунист Азаматтың байшылдар ... түсе ...  ...  ...  ... ... Азаматыч - өзгелерді өзіндей санап  үйренген,  саяси  күрестәжірибесі аз, жас ... Ішке ... жылы ... ...  оның  алдынала күдіктенуге дәлелі жоқ. Азаматтың  байшыл  элементтерге  ...  ... опық жеуі ... ... сұлу ... ... ...  жарасымсыздық  жоқеді. Жақсы көрді де, ... ... өзі ... ...  совет  мектебініңтәрбиесін  алған  ақжүрек  Азамат  қапы  кеткенін  сезбейді.   ...   ... ... ... ... ... ...  көмегін  керек  еткенжекжаттар қаптайды. Олар кімдер? Бұрынғы  белгілі  саудагер,  азамат  ...  көп  ...  ...  енді  ...  ...  боп  ...  ... - бір үйде тұратын бажасы, Қарасай  қаласындағы  және  ... ... ... ... ... шыға береді.  Тап тартысы  қызыптұрған шақта, саяси  бағыттың  ...  ...  ...  Көп  ...  ... ... түседі, бір жағы  өзінің  туған  табы,  екінші  тараптаәйелі   ...   ...   ...   ...   ...   қолданқоюлатпайды, әрі қайшылықты оңай да  шешпейді.  Өмірді  өз  ағысымен,  ... ... де ...  ...  ...  -  ...  өмір  ...  Советөкіметінің алғашқы жылдарында  қазақ  байлары  дағдылы  ...  көп  ... Олар ... ... ... ... ...  байлық  пенбилікті бекем ұстап  қалуды  көздейді,  ...  ...  ...  ...  отырғызуға  ұмтылады.  Қарасай  қаласына  келген   момын   ясігітАзаматты да байшылдар өз ... етіп ... еді. ...  Азаматты  білетін,қадірлейтін  жолдастары:  Алексеев,  Қайша,  Медеулер   бұлай   ... ... ... ...  сыры  бір  ...  бір      топ    адамның     қарым-қатынасы     негізінде     шебер ... ... ... романы толық аяқталып бітпеген.  Мәселен,мунда байлардың иемденіп келген көп жерін  бөліске  салу  ...  ... тап ... ... ...  ...  ...  айтылмайды.Дегенмен, романда бас қаһарман Қожалақ (Азамат)  тулғасының  қалыптасу  жолыбелгілі белеңге шыққаны айқын байқалады.  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  қатеден  арыла   бастаған,   советтікжумыстарға қулшынып кіріскен Азаматты көреміз.  ...  ...  ...  ... адамдарының да жеке қырлары елестейді.Жалпы алғанда, Б.Майлиннің  «Азамат  Азаматычы»  ...  ...  ...  ...  ...  дерек  бере  алатын  кызғылықтышығарма. Әдебиетімізде унамды қаһарман тулғасын ...  ...  бул  ... ... мәні бар. ... -  ...  жылдардағы  әдебиетіміздегіунамды қаһармаңдар қатарына қосылды.Есенберлиннің нағыз жазушылық орнын белгілеген шығармалары  —  ... ... ... атты ... ... романдар деп өткен тарихтың маңызды оқиғаларын қайта  жаңғыртып,оларды көркем түрде баяндайтын романдарды айтады. Жазушылар  тарихи  романдатарихты жаңғыртумен ...  ...  ...  ...  ... біртұтас көтеруге көңіл бөледі.Жазушы I. Есенберлин өзінің тарихи ...  ...  ...  ... ... үшін табанды  күрестерін  көркем  суреттейді.  Осы  ... ... ішкі ...  адам  қатынастарын,  олардың  әрекетімен ... ... сырт ... ... ...  ...  ... көрсетеді Тарихи жазба деректерге, шежіре  мағлұматтарына,  аңызәңгімелерге сүйене ... ... ...  халқының  тарихының  аса  маңыздытұстарын ашып, ... ... ... көркем тұлғасын жасайды."Алмас қылыш" романы — XV ғ.  оқиғаларынан  аса  көп  ...  ... және ол ... ... реті  ...  Сол  ...  де  оныроман-хроника деп атауға болады. Роман-хроника болғандықтан,  онда  көптегентарихи оқиғалардың тізбегі басым ...... ... ... ...  ...  ...  (бұрынғы  қазақ  елінің  біратауы) қаһарлы ханы ... ... ... ... ...  хандығы  қоластына топтасуы, бір жағы — Әбілхайыр, екінші жағы  —  Жәнібек,  ... пен тәж үшін  ...  хан  ...  ...  оқиғалар,  алдау  мензорлықтар тізбегі баяндалған. Кітаптың бірінші бөлімі —  Әбілхайыр  ұлысыныңекіге бөліну жағдайын көрсетуге  ...  ...  ...  ...  ... ...  ...  кескілескен  күрес  үстінде  шынығып  ...  ... ... ... мен ... ... ... идеясы — қазақ руларының бірлесу, бір  хандықта  ынтымаққұру мәселелері.Шығармада басты  қаһарман  Әбілхайырдың,  сондай-ақ  ...  ...  ...  тағы   ...   ...   ...   ...   жасалған.   Автор   олардың   күрделі    ...    ... ашып ... ... ... ... ... бір  жағынан,айлакер, ақылды  айбарлы  ел  басшысы  болса,  екінші  жағынан,  өз  ... ... ... азғындықтан тайынбайтын мейірімсіз, қанды  қол.  Оныңжүздеген жылдарға созылып, әріден келе ... ...  ...  ... ... ... ... де автор  жасырмайды,  хан  екен  деп,орынсыз дәріптемейді.Қалың әлеумет адамдары да романның басты идеясын  ...  ...  ... ... Асан қайғының Бердібек пен Әбілхайырға айтатын қатал  ... ... ... мен  ...  елін  ...  ...  екпінінің  қоластындағыларының қолдамауынан су сепкендей басылуы сияқты  көріністер  бұғанайғақ.Мұнда ... ... ... ... ...  ...  ... Орақ секілді кейіпкерлер романның идеялық жүгін  едәуір  көтеріп  ... ... мен ...  ...  айтысы  арқылы  роман  бүкіл  қазақдаласының тарихи көрінісін, шежіресін ... ... сан ...  ... ... сыры мен ... ...  "Қаһар"  атты  кітабында  I.  ...  XIX   ғ.   ...   ...   ...   бастаған   Ресей   отаршылдығына   қарсықозғалыстың жай-күйін әңгімелейді.  Мұнда  ...  ...  ...  ... ... тізе ... ондағы адамдардың күйініш-сүйінішімен, арман-өкінішімен, мұратымен, кейіпкерлер тағдырымен байытып көрсетеді."Қаһарда"  қазақ  даласында  тәуелсіз  хандық  ...  ...   ... қол жиып ...  ...  ...  үшін  ...  қолдамағансұлтандарға  және  патша  бекіністеріне  шабуылы,  Кенесарының  билікке  қолжеткізу  үшін  патша  ...  ...  ...   ...   ... ...  қанының  төгілуімен  есептеспей,  күш  қолданылатын  істергебаруы баян етіледі. Осы жолдағы ханның қаталдығы, елдің ...  ... ... ... ... сан  ...  адам  ... отаршылдан екінші отаршылдың артықтығы жоқ екені, бәрінің  көксегенмүддесі қазақ елін бөлшектеп  ...  ...  ...  ... өз ... ... ... жазушы ашып көрсетеді. Мәселен, Қоқан,  Хиуахандықтарына ұзақ  ...  ...  боп  ...  ...  ...  ... ... құшбегі  Бегдербектің  жәрдем  сұрап  барған  Есенкелді,Саржанды  қасындағы  нөкерлерімен  бірге  опасыздықпен   ...   ... ... ... ... ... бейнесі тарихи толық мазмұнда көркем сомдалған.  Автороның жеке басындағы ерлік пен парасаттың ... ... ...  ... мен ...  ...  ...  қолынан  қапыда  мерт  ... ... шабу ... ... ... ... кеңесін іштей қабыл  көрседе, соғысқа шығуға  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... бекінісін алғанда көрсеткен ерлігі  де  әсерлі.  Кенесарыбастаған қозғалыстың белгілі батырлары  —  ...  ...  ...  ...  ...  ...  да   ...   батырлықбейнесін айқындай отырып, Кенесары тұлғасын толықтыра ... ... ...  өр  ...  ...  бейнелері  де  бар.Солардың   ...   ...   ...    аға    сұлтаны    ҚоңырқұлжаҚұдаймендиннің халыққа қаны қас ... мен ... үшін арын  ... анық  ...  Ол  Омбы  ...  ...  ...  билігі  мен  мансабынан  айырылып  қалмау  үшін  елдің  бас  көтерерадамдарын  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   даҚоңырқұлжаның шексіз азғындық өмір сиқын жалаңаштай түседі.Жалпы алғанда, I. Есенберлиннің "Қаһар" романы — қазақ халқының ... ... ... қосылған, оның Кенесары қозғалысы сияқты аса  ірікезеңінің ішкі сырларын көркем түсінуге көмектесетін елеулі тарихи  ... ... ... ... авторға айтқан ауызша әңгімесі.2. Есенберлин І. Көшпенділер: Тарихи трилогия.  –  ...  ... ... 1998. – 584 б., ил. 52 с.3. ... ... Поло. Серия: Путешествия. Открытия. Приключения.  –  Алма-Ата: Наука, 1990. – 352 с.4. ... ... ...... Ана тілі, 1991. 208 бет.5. Қ.Жалайыр. Шежірелер жинағы. Алматы: Қазақстан, 1997. – 128 ... ... ... // Материалы по истории Казахских ханств  XV-XVIII веков (Извлечения из персидских  и  ...  ...  ... Н.Н. ... ...  В.П.  ...  –  Алма-Ата,1969. – 652 с.(Одан әрі МИКХ.)7. Тарих-и Кипчаки.//МИКХ.8. Ахмедов Б.А. Государство кочевых ... М., 1965.9. ... А.Х. ... ... в ... Казахстане  (1946г.) // Изв. АН КазССР, серия историческая, №49, вып. 4, 1948, стр.119-145.10.  Сафаргалиев  М.Г.  ...  ...  ...  Мына  ...  На   ... и цивилизаций... (из опыта образования и распада империй X-XVI вв.). М.: ... 1996. – 768 с.11. ... Ш. ... ... һәм ...  ...... Сана, 1991. – 80 бет.12. Таварих-и гузида-йи нусрат-наме.//МИКХ.13. Фатх-наме.//МИКХ.14. Шайбани – наме.//МИКХ.15. История СССР. Учебное пособие (Издание третье, ... Под ... ... ... ... I.  М.,  ...  ... История Казахской ССР. Т. І. –Алматы, 1957.ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІСЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІФИЛОЛОГИЯ ... ... ... ... ... ... ... Байғазина Ә.Ж. Қ-213Тексерген : Құрмамбаева Қ.С.Семей қаласы, 2015 жыл.ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ТАҚЫРЫПТЫҚ, ЖАНРЛЫҚ ІЗДЕНІСТЕР.Қазақ ... ... ...  ...  ...  айналып,  жиі-жиіәдеби  пікірталас  тудырып  ...   ...   ...   қаламгер   қыздарқолтаңбасы қайта құру кезеңімен ... ...  жаңа  ...  ...  ... ... танытады. Бұрындары да  өмірдің  құндылықтарына  қатты  көңілбөлетін қыздар прозасы бүгінде ... ... ұлт  пен  ...  ...  әкемен бала, ер мен әйел, ана мен бала,  қыз  бен  ...  т.б  ...  ... ...  ...  ...  психологиялық  тұрғыдан  тереңдетіп,философиялық мазмұнын арттырып, кейіпкерлерінің ішкі жан  әлеміне,  ... ...  ...  өң  ...   ...  ...  ...  кеңістіктекөрініп жүрген сан  алуан  бағыт  пен  ...  ...  ...  ... жас ...  ...  ...  көркем  прозадан  гөрі  мистикалықсарындағы туындыларымен оқырмандарын баурауға  ...  ...  ...  Айгүл Кемелбаева,  Мәдина  Омарова,   Ділдәр  Мамырбаева,  ГүлзатШойбекова, Лира Қоныс,  Әсем ...  т.б  ...  ...   осыжанрға жандары жақын. Оқушысының санасын  сескендіріп,  үнемі  ...  ...   ...   ...   таңдаған   туындыгерлердің   табысы   мен   тосынерекшелігінің өзі де осы ... ... ... романының «Бала бағушы»  деген  бөліміндегі  баскейіпкердің:  «Асылы,  мистикаға  ...  ...  ...  ...   ...  ...  надан  жандар.  Өмір  расында   адамзатқа  ...  ... ... оның ... ... арғы бетіндегі жарықта  ғана»  дегенсөзіне  кейде дау да айта алмасың анық  (  Роман.  Алматы.  2003.  149б.  ... ... да ... ... ... ... жұмбақ қырлары көп-ақ. Бала кезде  ертегілер  арқылы  естіп,  санаға  сіңген  үрейлі  ...  ...  ...  ...  ...  ...  жұмбақтарызаманның осындай бір өтпелі,  ауыспа  ы  шақтарында  өріс  алуы  да  ...  ... ... ... ... ... бос  ...  кеңістіктітолтыруға, халықтың рухани жүдеуіне  жол  бермеуге  талпынған,  мифологиялықлогикаға негізделген мистикалық сарынды кие ... ... ... да  ... ...  көптеп көріне бастады. Бұған, бәлкім батыс  ... ... мол ... Мадина Омарованың «Қадір түні» (Алматы: «Жалын». ЖШС. 2012.  320бет)  атты  ...  ...  ...  ...   эссе-этюдтары,   әдебиеттануғылымында қалыптасқан теориялық қағидаға қисыны  келіңкіремейтін  әңгімелері(егер соған келсе) ... ... ... ... ...  ...  идея  екіауыз  сөзбен  шешіліп  жатады.   Қаламгердің  тек  ...  тән  жазу  ... ... оның  ...  ...  ...  танымын  танытады.  Өмірдіңөзінен ойып алған бір ғана ... ... ... ... ұзақ  ... шешуші сәтіндей сезіледі. «Ақша іздеген бала» деген  әңгімесінде  атыжоқ ... мен ...  аты  ...  ...  өзінің  де  есімі  белгісізкейіпкер баланың тағдыры бір ғана  жиырма  ...  ...  ...  ...  бір  ...  тағдыры,  бүгінгі  ауылдағы  ана  мен  қаладағы  балаотбасында ...  ...  ...  аян  ...  ...  ... ...  өмірдің  еш  жасандылығы  жоқ  ...  ...  ...  ... абзацтарға сыйып кеткен. «Қысқалық  таланттылықтың  белгісі»  дегенА.П. Чеховтың атақты сөзін еске алсақ, ... да бір ... жүк  ... ... ...  ...  ...  қайыру  әрі  өте  дәлдікпен,  кәсібишеберлікпен   ...   ...   ...   ...   жоқ,   ...   ... ... мен заман зәрулігіне сай ықшам да қысқа  жазудың  жетікжолын тапқан ...  ... ... ... құрғақ баяндап  отырып-ақжаныңды жауратар ауыр жағдайды, сүйек сырқыратар  сезімді  сыйлайды.  Мәдинадәстүрлі ұлттық ойлау, жазу машығынан  ...  ...  ...  де   ... мен ... ... ... табиғатын танытарлық  таптаурын  емесөзіндік тілді, өрісті,  тәсілді  тауып  алған.  Титтей  ...  де  ... ... ойға ... ... тағдырлар  тауқыметін  тұспалдап,  тастайтүйін жасап, тап-тұйнақтай етіп  әңгіме шертуге болады екен.  Оқып  ... ... ... бір күн  де  ...  ...  күні  қайтарған.«Орын жоқ. Онсыз да ауа тар. Маржанға  зиян»  деді  жеңгесі.Ал  ағасы  «Ондакешкі  ...  ...  кет»  ...  ...  ...  кетті.   Жол   бойыармандаған суына да түскен жоқ, туған кезінде бір көріп  жете  ...  ... да ... ... ... ... көзіне  жас  үйірілген...»  (132б).Осы бес сөйлем біздің өміріміздің қатыгездігін, ... ... емес ... ... ... ... рухани  қасіреттен  хабар  береді.  Ағам  ...  ...  ...  енді  ...  қайтуға,  шешесінен  ақша  алдыруғателефон шалатын 20 теңге таппай, табан  астын  түртініп,  жер  ...  ... пе ? ... ... ... «Менің ауылым»  ,  т.б  туындыларда  да  ...  ...  ...  ...  тиек  ...  ...  ...   шығармалардашыңғырған шындық, шыжғырылған  ақиқаттар  бетті  басады:  «...Көзің  шықсын.Көзің шыққыр, сорлы. Балалар жоқ. Өстіп ... ...  деп  ...  ба  бесбаланы. Өлсем келіп көмуге жарар ма десеңші, шіріктер.  Енді  қайтейін.  Ой,Алла-ай. Аман болсын  ...  ...  ...  ...  ...  жанайғайы бүгінгі заманның зарындай ащы (134  б).  ...  ... ... ұмыт  қалған  ауылдар  тағдыры,  ...  ...  ... ... ... ... ... сорақылыққа жол берген  жастар,ертеңге деген үміті жоғалған жас ұрпақтың  қатерге толы мағынасыз  өмірлері,адамдар санасындағы  бейберекетсіздіктің   ...  т.б  ...  ... ... ... көзқарасынан хабар береді.Туған бауыры түгілі әулет, елдегі жетім мен жесірін ... қара нан ... да  ...  ...  «қой  үстінде  бозторғай  жұмыртқалаған»бүгінгі  ...  ...  ...  неге  ...  ...  ...  безбүйректіктанытады екен? Сұрақ көп, жауап жоқ.  Өйткені,  ол  бүгінгі  өмірімізге  тәнжаппай құбылыс.Қоғамдық ... ... ... де ... оның таза сезімінен гөрі  жылы  жерді,жан тыныштығын ғана ойлайтын тіршілік  иесін  артық  ...  қала  ... ... сөз болады. Бала, отбасы секілді  киелі  ұғымдарды  ит-мысыққа алмастырған  қалалықтардың,  әсіресе  өзге  ұлт  ...  ... ...  ... қандай қасіретке соғады  деген  сауалға  жауап  ... ... бір ... ... сарын билік алған. Бірақ, қазіргі  қоғамдағыүрейдің үлкені. Аулаға шыққан көршілер әңгімесіне құлақ қойсақ:  ... ғой. Кеше  ... ...  ... ... ... ... Тіпті  жоқболып  кеткеннен  кейін  ақырын  арттарынан  барсам,  құшақтасып  жатыр.  ... ... ... (138 б). Бес ... ұл  мен  ...  қылығы  жағаұстатады. Қазір бұрынғыдай «қызды қырық үйден тию»   дегенді  бойжеткендергебағыштаса, қазір  ...  да  ...  ...  қандай  қорқынышты.Бірақ мұндай оқиғалар  орын  алып  жатқаны  да  шындық  емес  пе?  Он  ... ... 5 ... ... ... ...  қию  секілді  адамшошырлық   ...  күн  ...  ...  ...  санаға   соққыберуінің өзі әлдекімдердің ұлттық рухты құлдыратудың қитұрқы саясатынан  сырберетіндей.Ал, «Қатыгездік» деген ... ... бар ... ...  ғашық  Сәулеесімді жас қыздың ұлы сезімге  ...  сәби  ...  ...   ...  ... ... ер  адам үшін Сәуле: «Нұрға толған  жанары,  күлкіге  толысөздері осындай мағынасыз сенбілерге мағына беру үшін ... ...  ... үшін бұл ... «...Өмір-мен үшін үрей, құпия. Махабаттың да  бақыттангөрі қорқынышы, ... гөрі ... ... (176 б). Және  ...  ...  ...  баланың   үні   тым   жайбарақат   болғаны   да«Қатыгездіктің» үздік үлгісі. Әке ... ер ... ... ...  дейінжалғасып жатқан «Қатыгездікті» қаламгер   осылай бүгінгі  күннің  көкейкестітақырыбы деңгейіне дейін көтеріп,  келелі мәселе ретінде ой ... ...  ... ... ... ... ...  Омарованыңжаңашылдығы  кешегі  кеңестік   кезеңде   ...   ...   ... ... ... ... де батпандай  ой  айтуға  болатынын  білдіру.Бұл-   тәуелсіздіктен   ...   ...   ...   келген   қаламгерлердіңқолтаңбасы, дәуір даралығы, жаңа бағыттағы соны ...  ...  ...   те   ...   ...   ...   тез   ...    жастаршығармашылықтары аз сөзге көп мағына сыйдырудың, шексіз кеңістік  пен  ... тым ... ... ... де ... тереңге жасырған  мағыналарынашудың   жаңа бір ... бет ... ... ... осы жинағына енген көлемді  туындысы  «Ғажайып  көл»  аттыертегі-повесіне тоқталайық. Әдетте адамзат тіршілігі, әлем  қозғалысы,  ...  пен    ...    ...   ...   аян.  Осы   уақыт    ...   өмір  ...  орай   ...  ...   ... ... мәнерін, әдеби әдісін  әдемі  тапқан  Мадина  фантастикалық,көзге көрінбейтін ... ... өте ... ... білген.  Бүгінгібақуат отбасының қыздары Зере мен Саридың ... ...  ...  ...  ... ... ...  деген  жазғы  каникул  ...  ...  ... өзгертіп ауылға жіберуі шығармаға арқау  болады.  Келісімен-ақ  қалақыздары ауыл  сыртындағы таңғажайып  көлдің  құпиясы  мен   ...  ... ... оны ... әкетпек болған қызыл әскердің бәрі  ән  салғансұлу қызға ... ... ... суға түсіп жоғалғаны   жөніндегі   үрейліәңгімелер әсерімен Мәди, Жасұлан,  Еркебай  сынды  ...  ...  ... ...  өзге ...  тап  ...   Бейне  бір  фантастикалық  қиял-ғажайыпқа толы  ...  ...  ...  ...  ...   ...  шынында  да  өң  мен  түстің   ...  ...   ...  Көркем  шығармадағы  авторлық  қиялмен   алыстың-жақын,   жақынныңалыстап ... ... ...  ...  пен  кеңістік  категориялары  арқылыкөркемдік шешім тапқан.  Шығармада  ...  ...   екі  ...  ... бейнеленіп, ондағы  рухани  сезім  кеңістігіне  көп  көңіл  бөлінген.Мұнда Мәдина ...  қара  ...  ...  ...  ...  ... пен қиянаттар, ұлттық рухани құндылықты сақтайтын тек қана  қазақыдәстүр, ұлттық өнер құдіреті, ата-әже мен немерелер сабақтастығы,  ауыл  ...  ...  ...   ұрпақтың  жалғастығы,   т.б   секілді   төлболмысымызға   тән   қарым-қатынастарды   ...    ...    ... ... ...  ...  қазақ  прозасында  өзіндік  тілдік,  стилдік,  ... ...  ...  ...  танытып,  танылған  жазушы  МадинаОмарованың бұл туындысы шынында да тәуелсіздіктен кейін келген көркем  ... ... ... табылары сөзсіз.  
        
      

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем шығармадағы психологизм10 бет
Көркем шығармадағы психологизм жайлы15 бет
Көркем шығармадағы психологизм туралы мәлімет20 бет
Көркем шығармадағы психологизм. Тарихи тақырыптағы қазақ романдары. Қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістер15 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
"Қорқыт Ата."6 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
: көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері.әдебиет теориясындағы әдеби шығарма, орта және автор мәселелері. әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы5 бет
AVR тегінденгі микроконтроллерларды пайдалану ерекшеліктері4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь