Тәуекел хан тұсындағы қазақ хандығы

Жоспар

Кіріспе

І тарау. ХVІ . ХVІІ ғасырлардағы Қазақ мемлекеті.
1.1. ХVІ . ХVІІ ғасырлардағы Орта Азия шайбанилармен және аштарханилермен қарым . қатынасы.
1.2. Тәуекел хан тұсындағы Қазақ мемлекетінің ішкі . сыртқы саясаты.

ІІ тарау. Тәуекел хан тұсындағы қазақ мемлекетінің әлеуметтік
экономикалық жағдайы.
2.1. Әлеуметтік топтар мен категориялары.
2.2. ХVІ . ХVІІ ғасырлардағы Қазақ халқының рухани мәдениеті.

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Кіріспе

Қазақ хандығының нығаюы, оның құрамында этникалық аумақтың бірігуі XVI ғасырдың басында Бұрындық және Қасым хандардың билік ету кезімен байланысты. Солардың тұсында мемлекеттік аумақ оның қазақтар мекендеген этникалық шекаралармен толық дерлік сәйкес болатындай етіп кеңейтілді Одан кейінгі уақытта мемлекеттік билік айтарлықтай құлдырап, қазақ хандарына қарасты аумақ қысқарады. Қазақтардың этникалық аумағының едәуір бөлігі көрші мемлекеттер билеушілерінің — батысында өз бодандарын Сары-су мен Сырдарияға дейін қоныстандырған ноғай мырзаларының және Қазақстанның шығысы мен оңтүстік-шығысы қазақтардын, жайылымдық жерлеріне үнемі шабуыл жасап тұрған жоңғар тайшыларының қол астына түседі. Сібір хандығының билеушілерімен әсіресе, XVI ғасырдың ортасында өз иеліктерін Қазақ даласының аумағына жылжытқан Орыс мемлекетімен қатынастар күрделі болды. XVI ғасырдың екінші жартысы Қазақ мемлекеті аумағының, бұрынғысы сияқты қазақтардың этникалық аумағы шегінде тағы да ұлғаюымен сипатталады, алайда оны толық біріктірген жоқ. XVI ғасырдағы сияқты, XVII ғасырда да мемлекеттікті нығайту және қол астындағы аумақты кеңейту проблемалары негізінен Оңтүстік Қазақстанның қалалары мен Жетісу жері үшін күреспен байланысты болды. Жетісу жері XVI ғасырда Шығыс Түркістанның моғол хандарынан және XVII ғасырда Жоңғар мемлекетінен ерекше көп қысымға ұшырады. Қазақ хандарының қазақ рулары мен тайпаларының жерлерін қорғау және қосу жөніндегі бұл күш-жігерінің бағыттылығын ең алдымен экономикалық себептермен түсіндіруге болады. Қазақстан даласының көшпелі халқы үшін Орта Азияның отырықшы-егіншілік аудандарымен шаруашылық байланыстарының, Сыр өңірі қалалары арқылы жүзеге асырылған байланыстардың зор маңызы бар еді. Жетісуда қазақ билеушілері өздерінің көшпелі бодандарының жерлерін қорғады.
Қазақтардың Түркістан (Сыр өңірі) қалалары үшін әуелі Темір ұрпақтарына, содан соң Мұхаммед Шайбани хан мен оның мирасқорларына қарсы екі ғасырға созылған күресі қазақ хандары тарапынан да, Мауараннахр билеушілері тарапынан да зор табандылығымен және қаталдығымен ерекше болды. Сыр өңірі қалалары қолдан қолға көшіп отырды. Қазақ хандарына бұл қалалар Шығыс Дешті Қыпшақта өз билігін нығайту үшін олардың ішкі талас-тартыстарға қарсы күресінде тірек пункттер ретінде керек болатын, ал өз жауларынан жеңіліс тапқан кезде олар сол қалалардың дуалдарына тығылып паналайтын. Бұл қалалар оларға өз қол астындағы хандықтың экономикалық күш-қуатын нығайту үшін орталықтар ретінде керек болды: осы қалалар арқылы Орта Азия мен Шығыс Түркістаннан далаға көшпелілерге керекті қолөнер мен егіншілік өнімдері әкелінетін, олар малын және мал өнімдерін осыларға әкеліп сататын. Қалалар әміршілерінің егіншілерден, қолөнершілерден алатын салық түсімдері және керуендері осы сауда орталықтары арқылы Орта Азияға жүріп өтетін саудагерлерден алынатын баж зор рөл атқарды. Қазақтар мекендейтін жерлердің тарихи қалыптасқан жағдайлары мен географиялық ерекшеліктері мынадай болатын: Сырдария алқабы, әсіресе Сырдарияның төменгі ағысы, Қаратау баурайлары олардың қысқы қоныстары орналасқан жерлер еді, ал оларды бұл аумақтың түйінді пункттері - қалаларды қолда ұстағанда ғана иелену мүмкін болатын. Осының бәрі қазақ билеушілерінің Сырдария қалалары үшін күресте табандылық көрсетуін түсіндіріп береді.
Мауараннахрдың билеушілері үшін бекіністері бар бұл аумақ әрқашанда Шығыс Дешті Қыпшақ көшпелілерінің шапқыншылығына қарсы қорғанысты шеп болып келді. Осы шекаралық мекендерге ие болып, оларға гарнизовдарын орналастыру арқылы олар көшпелілерді Мауараннахрдың отырықшы аймақтарына өткізбеуге тырысты.
Көршілес екі мемлекеттің, бір-біріне қарсы бағытталған осы агрессиялық ниеттері табан тірескен күреске әкеп соғып, онда бір жағының сәтсіздіктері оның жеңісімен алмасып және керісінше болып отырды. Екі ғасыр бойы қазақ билеушілерінің мерейі үстем болып, Оңтүстік Қазақстанның жері мен қалаларын уақытша болса да өз қолдарына қаратып алды.
Қалаларды иеленіп алу қазақ хандарын қырда да күшейтті. XVI ғасырда, әсіресе Қасым хан, Хақназар хан мен Тәуекел хан табысқа жетті, оның тұсында Түркістан қалалары ғана емес, сонымен қатар Ташкент те Қазақ хандығының құрамына қарады, Түркістан Қазақ хандығының астанасы болды.
Қазақ хандығының XVI ғасырда Орта Азиядағы Шайбани ұрпақтарынын мемлекетімен өзара қатынастары бұрынғысынша күрделі болып қала берді. Ол қатынастарға Сыр өңірі қалаларын иелену жолындағы ұзаққа созылған күрес негіз болды. Бұл ауданның қарастырылып отырған уақыттағы тарихы жалғыз осы күреспен анықталған жоқ. Орта ғасырлардағы Қазақстан халқы көршілес Орта Азияның отырықшы-егінші халқымен бейбіт қарым-қатынастар орнатты. Тату көршілік қатынастар бейбіт экономикалық байланыстар арқылы жасалды. Көрші халықтардың экономикалық укладының мазмұны мен ерекшеліктері олардың бір-бірімен тығыз араласуын қажет етті. Қазақтар, көшпелілер көбінесе қалалық қолөнер кәсіпшілігінің бұйымдарымен және отырықшы егіншілер еңбегінің өнімдерімен жабдықтауды қажет етті, өз кезегінде олар артық малы мен көшпелі мал шаруашылықта өндірілген өнімдерін өткізуге мұқтаж болды. Қазақстан мен Орта Азияның көршілес аймақтары халықтарының шаруашылық, сауда байланыстары өзара мүдделілікке негізделген дағдылы құбылыс еді.
Шаруашылық байланыстар мәдени алмасуға, материалдық мәдени тұрмыс элементтерін, шаруашылық дағдыларын, әдет-ғұрыпты, зандарды қоғамдық өмір укладын, мемлекеттік құрылыс нысандарын, әскери өнер және т.б. алмасуға жетеледі. Қазақстан мен Орта Азияның көшпелі және отырықшы халқының орта ғасырларда шаруашылық және мәдени байланыстар жасауға өзара мүдделі болғаны сауда керуендері туралы, товарлар ал қажеттігі туралы айтылған деректемелерде көрініс тапқан. Өзінің саяси мақсаттарына бола халықтың бейбіт сауда байланыстарын үзуге ұмтылған Мұхаммед Шайбани ханның нысаналы саясаты туралы ибн Рузбихан Исфаханидің мәліметтері бірқатар деректер келтіреді. Өзбек және қазақ хандары әскерлерінің өзара шапқыншылықтары бейбіт шаруашылық байланыстарды бұзды, өз мемлекеттерінде шаруашылықтың дамуына тежеу жасап мемлекеттердің өздерінің тұрақтылығын әлсіретті. Осы толассыз соғыста сол бейбіт байланыстар жүзеге асырылған және соғыс қимылдары жүргізілге ауданның экономикалық жағдайына - Оңтүстік Қазақстанның Сырдария дағы қалалары ауданының жағдайына өте қолайсыз әсер етіп отырды.
Түркістан аймағына ие болу қазақ хандарының аймақ көшпелілері арасындағы билігінің ұлғаюы мен нығаюына да жәрдемдесті.
Кейін, қазақ хандары XVI ғасырдың аяғында Сырдария қалаларында орнығып алған кезде, олардың Сырдариядағы иеліктері - Түркістан, Сайрам, Отырар, Сығанақ қалалары мен басқалары, сондай-ақ Ташкент олардың Орта Азия билеушілерінің істеріне белсене араласуы үшін даулы мекендер болды. Ал ғасырдың бас кезінде Түркістан аймағында қазақтарға мейлінше белсенді қарсы әрекет жасаған Мауараннахрдың жаңа билеушісі Мұхаммед Шайбани хан болды. Ол қазақтардың Түркістан қалаларына ілгерілеуіне әскери және экономикалық шаралар арқылы барынша қарсы әрекет жасауға, сол арқылы осы аумақтағы өз иеліктерін қорғауға, ең бастысы — оларды Мауараннахрға өткізбеуге тырысты. Шайбани хан қазақтардың Түркістан мен Мауараннахрға өтуіне жол бермеу жөнінде қолданған шаралар өз қарсыластарын экономикалық жағынан да, саяси жағынан да әлсіретуге бағытталды. Мұхаммед Шайбани ханды осы шараларды қолдануға мәжбүр еткен экономикалық себептерді Ибн Ру збихан Исфахани өз шығармасында былай деп егжей-тегжейлі түсіндіреді: «Қазақтар әшекей заттарды, береке-байлықты, қару-жарақ заттарын, өзбектердің артықшылықтарын көзбен көргенде, осы берекені көру оларды өзбектермен соғыс және қырқыс жолына түспекші болған шешімге әкеп салып, бұл елдерді жаулап алу тілегін туғызбасын, оларды осы әшекей заттар мен тәтті тағамдарды иелену үшін қындарынан жауыздық пен қырғын-сүргін семсерлерін суырмасын, сол кезде оларды қуып шығу өте қиын болады... Демек, екі жақ арасында араласушылық пен қандай да болсын қарым-қатынастық үзіліп, олардың, қазақтардың, бұл жерлерді кезіп жүрген іздерінің мүлде жойылғаны жақсы. Аса мәртебелі ұлы хан қазақтардың Түркістан мен Мауараннахр елдеріне келіп тұруына тыйым салу жөніндегі пікірді өте даналықпен баяндады.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Левшин А. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и
2. Бартольд В. В. Киргизы. Соч, М., 1963, т. 2, ч. 1,516-6.
3. Шах Махмуд Ибн Фазил Чурас. Хроника. М., 1976,267-6.
4. Юдин В. П. Встурительная статья к «Тарих-и Кашгар». - Мына кіт.: МИКХ, 406 б.
5. Акимушкин О. Ф. К вопросу о внешнеполитическихсвязях Могольского государства с узбеками и казахами в 30-х гг. XVI в. - 60-х гг. XVII вв. – Палестинский сборник. М.-Л., вып. XXI, 233-242-6.
6. Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды: Извлечения из персңдских сочинений. М.-Л., 1941, т. 2,212-6.
7. Велышинов-ЗерновВ. В. Исследование о Касимовских царях и
8. Хасан-бек Румлу. Ахсан ат-таварих. Рук. ГПБ им. Салтыкова-Щедрина, каталг Б.А.Дорна, №287.
9. Қазақ - Герат әміршісі Мұхаммад хан Шараф ад-дин оғлы (хижра бойынша 964 жылы — б. з. 1558 жылы өлген) ұлы. Ол өлгеннен кейін шах Тахмаси оның ұлы Қазаққа билеуші - граф лауазымын берген (қараңыз: Ахсан ат-таварих, л. 38 а).
10. Ахсан ат-таварих, № 38 а.
11. Английские путешественники в Московском государстве в XVI в. Л., 1937,135-6.
12. Махмуд ибн Вали. Бахр ал-асрар, Іndia office, № 575, л. 82 а.
13. Продолжение древней российской вивлиофики. СПб., 1793, ч. VI, 29-30-6
14. РычковЛ. И. История Оренбургская. Оренбург, 1896, 69-6.
15. РычковЛ. И. Топография Оренбургской губернии 1862. Оренбург, 1887, 225-6.
16. Продолжение древней Российской вивлиофики, XI, 186-6.
        
        Тақырыбы: Тәуекел хан тұсындағы қазақ хандығы.
Жоспар
Кіріспе
І тарау. ХVІ – ХVІІ ғасырлардағы Қазақ мемлекеті.
1.1. ХVІ – ХVІІ ... Орта Азия ... және ... – қатынасы.
1.2. Тәуекел хан тұсындағы Қазақ мемлекетінің ішкі – ... ... ... ... хан ... ... ... әлеуметтік
экономикалық жағдайы.
2.1. Әлеуметтік топтар мен категориялары.
2.2. ХVІ – ХVІІ ғасырлардағы ... ... ... ... әдебиеттер тізімі.
Кіріспе
Қазақ хандығының нығаюы, оның құрамында этникалық аумақтың бірігуі XVI
ғасырдың ... ... және ... хандардың билік ету кезімен
байланысты. Солардың тұсында мемлекеттік ... оның ... ... ... ... ... сәйкес болатындай етіп кеңейтілді Одан
кейінгі уақытта мемлекеттік билік айтарлықтай құлдырап, қазақ хандарына
қарасты ... ... ... этникалық аумағының едәуір бөлігі
көрші мемлекеттер билеушілерінің — ... өз ... ... ... ... ... ноғай мырзаларының және Қазақстанның шығысы
мен оңтүстік-шығысы қазақтардын, жайылымдық ... ... ... ... ... тайшыларының қол астына түседі. Сібір ... ... XVI ... ... өз ... Қазақ
даласының аумағына жылжытқан Орыс мемлекетімен қатынастар күрделі болды.
XVI ғасырдың ... ... ... мемлекеті аумағының, бұрынғысы сияқты
қазақтардың этникалық ... ... тағы да ... ... алайда
оны толық біріктірген жоқ. XVI ... ... XVII ... ... ... және қол астындағы аумақты кеңейту ... ... ... ... мен ... жері үшін күреспен
байланысты болды. Жетісу жері XVI ғасырда Шығыс ... ... және XVII ... ... мемлекетінен ерекше көп қысымға
ұшырады. Қазақ хандарының қазақ рулары мен тайпаларының ... ... қосу ... бұл ... ... ең ... экономикалық
себептермен түсіндіруге болады. Қазақстан даласының көшпелі халқы үшін Орта
Азияның ... ... ... ... ... қалалары арқылы жүзеге асырылған байланыстардың зор маңызы бар ... ... ... өздерінің көшпелі бодандарының жерлерін қорғады.
Қазақтардың Түркістан (Сыр өңірі) ... үшін ... ... ... соң ... ... хан мен оның ... қарсы
екі ғасырға созылған күресі қазақ ... ... да, ... ... да зор ... және қаталдығымен ерекше болды.
Сыр өңірі қалалары қолдан қолға көшіп отырды. Қазақ хандарына бұл қалалар
Шығыс Дешті ... өз ... ... үшін ... ішкі ... ... тірек пункттер ретінде керек болатын, ал өз жауларынан
жеңіліс тапқан кезде олар сол ... ... ... ... ... оларға өз қол астындағы хандықтың экономикалық күш-қуатын нығайту
үшін ... ... ... ... осы ... ... Орта Азия мен Шығыс
Түркістаннан далаға көшпелілерге ... ... мен ... өнімдері
әкелінетін, олар малын және мал өнімдерін осыларға әкеліп сататын. ... ... ... ... ... түсімдері және
керуендері осы сауда ... ... Орта ... ... ... ... баж зор рөл ... Қазақтар мекендейтін жерлердің
тарихи қалыптасқан жағдайлары мен географиялық ерекшеліктері мынадай
болатын: ... ... ... ... төменгі ағысы, Қаратау
баурайлары олардың қысқы қоныстары орналасқан жерлер еді, ал ... ... ... пункттері - қалаларды қолда ұстағанда ғана иелену мүмкін
болатын. Осының бәрі қазақ билеушілерінің Сырдария қалалары үшін ... ... ... береді.
Мауараннахрдың билеушілері үшін бекіністері бар бұл аумақ әрқашанда
Шығыс Дешті ... ... ... ... ... шеп ... Осы ... мекендерге ие болып, оларға гарнизовдарын орналастыру
арқылы олар көшпелілерді Мауараннахрдың ... ... ... екі ... ... ... бағытталған осы агрессиялық
ниеттері табан тірескен күреске әкеп ... онда бір ... ... ... ... және керісінше болып отырды. Екі ғасыр бойы қазақ
билеушілерінің мерейі үстем болып, Оңтүстік ... жері мен ... ... да өз қолдарына қаратып алды.
Қалаларды иеленіп алу қазақ хандарын қырда да ... XVI ... ... хан, ... хан мен ... хан ... жетті, оның тұсында
Түркістан қалалары ғана емес, сонымен қатар Ташкент те Қазақ хандығының
құрамына ... ... ... ... ... ... ... XVI ғасырда Орта Азиядағы Шайбани ұрпақтарынын
мемлекетімен өзара қатынастары бұрынғысынша ... ... қала ... ... Сыр өңірі қалаларын иелену жолындағы ұзаққа созылған күрес
негіз болды. Бұл ауданның қарастырылып ... ... ... ... ... ... жоқ. Орта ... Қазақстан халқы көршілес Орта
Азияның отырықшы-егінші халқымен бейбіт ... ... ... ... ... экономикалық байланыстар арқылы жасалды. Көрші
халықтардың экономикалық укладының мазмұны мен ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... көшпелілер көбінесе қалалық
қолөнер кәсіпшілігінің ... және ... ... еңбегінің
өнімдерімен жабдықтауды қажет етті, өз кезегінде олар ... малы ... мал ... өндірілген өнімдерін өткізуге мұқтаж болды.
Қазақстан мен Орта Азияның ... ... ... ... ... ... мүдделілікке негізделген дағдылы құбылыс еді.
Шаруашылық байланыстар мәдени алмасуға, материалдық ... ... ... ... әдет-ғұрыпты, зандарды қоғамдық өмір
укладын, мемлекеттік құрылыс нысандарын, ... өнер және т.б. ... ... мен Орта ... көшпелі және отырықшы халқының ... ... және ... байланыстар жасауға өзара мүдделі болғаны
сауда керуендері туралы, товарлар ал ... ... ... ... ... Өзінің саяси мақсаттарына бола ... ... ... ... ... ... ... ханның нысаналы
саясаты туралы ибн Рузбихан Исфаханидің ... ... ... ... және ... ... әскерлерінің өзара шапқыншылықтары
бейбіт шаруашылық байланыстарды бұзды, өз ... ... ... ... ... ... тұрақтылығын әлсіретті. Осы
толассыз соғыста сол бейбіт байланыстар ... ... және ... ... ... ... ... - Оңтүстік
Қазақстанның Сырдария дағы қалалары ... ... өте ... әсер
етіп отырды.
Түркістан аймағына ие болу қазақ ... ... ... ... ұлғаюы мен нығаюына да жәрдемдесті.
Кейін, қазақ хандары XVI ... ... ... ... ... кезде, олардың Сырдариядағы иеліктері - Түркістан, Сайрам, ... ... мен ... ... ... ... Орта ... істеріне белсене араласуы үшін даулы ... ... ... бас ... Түркістан аймағында қазақтарға мейлінше белсенді қарсы
әрекет жасаған Мауараннахрдың жаңа билеушісі Мұхаммед Шайбани хан болды. ... ... ... ... ... және ... арқылы барынша қарсы әрекет жасауға, сол арқылы осы аумақтағы өз
иеліктерін қорғауға, ең бастысы — оларды Мауараннахрға ... ... хан ... ... мен ... ... жол бермеу
жөнінде қолданған шаралар өз қарсыластарын экономикалық жағынан да, ... да ... ... ... ... ... осы ... мәжбүр еткен экономикалық себептерді Ибн Ру збихан Исфахани ... ... деп ... ... ... ... ... қару-жарақ заттарын, өзбектердің артықшылықтарын
көзбен көргенде, осы берекені көру оларды ... ... және ... ... ... ... әкеп ... бұл елдерді жаулап алу тілегін
туғызбасын, оларды осы әшекей заттар мен ... ... ... ... ... пен қырғын-сүргін семсерлерін суырмасын, сол кезде
оларды қуып шығу өте қиын ... ... екі жақ ... ... ... да ... ... үзіліп, олардың, қазақтардың, бұл
жерлерді кезіп жүрген іздерінің мүлде жойылғаны жақсы. Аса ... ... ... ... мен ... ... келіп тұруына тыйым салу
жөніндегі пікірді өте даналықпен баяндады.
І тарау. ХVІ – ХVІІ ғасырлардағы ... ... ХVІ – ХVІІ ... Орта Азия шайбанилармен және
аштарханилермен қарым – қатынасы.
Мұхаммед Хайдардың айтуына қарағанда, Қасым хан ... ... ... ұлы ... ... Бұл ... билеу оқиғалары бізге мәлім емес. Мамаш
хан көрсоқыр, түсініксіз ... ... ... ол шайқастардың бірінде
жауынгерлік жарақтарының ауыр болуы салдарынан тұншығып өлген. Оны Қамаш
хан деп ... ... ... мәліметтеріне қарағанда, бұл 928/1522 жылы
болған.
Мамаш (Мумаш, Қамаш) хан өлгеннен кейін Қазақ ... тағы да ... ... ... ... ... ретінде белгілі сұлтандары бір-
бірімен көп соғысты». Ақыр-соңында Жәнібек ... ұлы Әдік ... ... ұлы ... ... хан ... жарияланды. Бұл оқиға кеш дегенде
930/1523-24 ... ... ... сол ... хан ... ханның немере ағасы Қасым сияқты ықпалы болған жоқ. Ол асқан
қатігездігімен ерекше болды және оның ... та, ... де ... еді, мұны оның ... рет ... жеңіліс тауып, дипломатиялық
сәтсіздікке ұшырағаны ... Хан ... ... және ішкі саяси
бағыт хандыққа да, Тахирдың өз тағдырына да апатты әсер ... XVI ... ... ... ... ... ізінше қасіретті де
аласапыран жылдар басталды.
1525-26 ... ... ... өзі ... тапқаннан кейін болса
керек) Моғолстанға барып, Қашқарға жақын ... ... ... ... маңайдағы қырғыздардың жартысы қосылды. Саидханның ұлы Рашид ... ... қыс ... Қошқардан Ат-Баши-ге кетіп қалды. «Бұл
хабар жоғары мәртебенің құлағына тиген кезде» Сұлтан Саид ... өзі ... ... ... ... ... ... Көктемде Тахир бастаған
қазақтар Моғолстанның шығыс жағына кетіп, Хасс пен Кункаш маңына ... Саид хан ... ... ... авторы Мырза Хайдарға өтініш
жасап, оған: «Моғолстанға барып, менің аса құрметті апайым ... ... ... өгей ... ... бар, ол мені мен ... ... түсіп, істі достықпен жолға қойсын», — деді. «Мен Жаркентке ... деп ... ... ... — ханымды өзіммен бірге Моғолстанға апардым».
Саид хан Ақсайда ... Бұл ... ... туралы хабарлар жоқ.
Саид хан қырғыздарды жазаламақшы ... ... ... ... Көп ... жетті; хан Рашид сұлтан мен Мырза Хайдар бастаған әскерді
қырғыздар ... ... ... Сол ... ... моғолдар «өлі
адамдар мен көптеген аттардың өліктерін» көрді, сөйтіп осыдан бірнеше ... бұл ... ... ... ... ... Құсаннан келген Бабашақ
сұлтанның қосынын талқандағанын анықтады. Одан әрі жүргенде ... 100 000 - ға жуық ... ... оны айдап әкетті, соның
салдарынан жорық халық арасында «қой үшін жорық» (қой-черики) деп ... ... ... көп ұзамай моғолдар Оңтүстік-Шығыс Қазақстан
мақаласында оларға сондаи-ақ Абд ар-Рашид хан мен оның ... ... ... ... ... өзара қатынастарына талдау жасалған.
«ХV-ХVIII ғасырлардағы Қазақ хандықтарының тарихы жөніндегі материалдарға»
кіріспе ... мен ... осы ... ... тобы ... бірі В. П. Юдин XVI ... 30-50-
жылдарындағы қазақ-моғол өзара қатынастары туралы бірқатар маңызды пікірлер
айтқан.
Қолда бар деректемелер мен ... ... XVI ... ... ... ... өзара қатынастары мынадай түрде болып
көрінеді.
О. Ф. Акимушкин бірқатар ... ... ... ... моғолдардың
қазақтармен және қырғыздармен бұл шайқасын 959/1551—52 және 963/1555-56
жылдар аралығындағы кезеңге жатқызады және ... ... ... ... ұқсас элементтерді белгілейді: 1) Абд ар-Рашид ханның жорығы
ұлының қаза табуына байланысты жасалған; 2) шайқас Моғолстанның бір ... 3) ... ... ... 4) ... мен қырғыздардың біріккен
күштері жеңіліс тапқан; 5) бұл ... ... ... ... ... ... жаңа ... болып, қазақтар моғолдардан тағы жеңілген. Айта
кетелік, ... ... ... ғана емес, сонымен қатар сол кезге
қарай батысқа едәуір ілгерілеген қалмақтармен де қақтығысқа түскен. Жетісу
қазақ ... ... ... ... ... ... ... болсақ, олардан бізге белгілісі шамалы. Қазақ
хандығын ол құрылған алғашқы ... ... ... ... ... ... және ... жасалған сыртқы соққылардың
бәрі моғолдарға тиіп жатты. ... ... ... ... ... ... ... әміршілерінің қалмақтармен тікелей қақтығыстары ... ... сірә XVI ... ... біз ... ханы ... тойтарыс беру үшін бір таудың етегінде Жатан бекінісін»
салғанын айтып отырмыз, ол ... ... ... Зайн ... ... ... айта ... Қалмақтар мен қазақтардың соғыс қимылдарын
неғұрлым толық ... XVI ... ... ... ... ... олар XVI ғасырдың 50-жылдарына қатысты. Бұл
мәліметтерді ... ... ... ... В. В. Бартольдтте олар туралы
айтылып ... ... ... біз В. В. ... ... аударып
келтіріп отырмыз. «Қашғар өлкесінің екінші жағында қазақ деп аталатын тайпа
орналасты. Олар көшпелілер, оларда қалалар да ... да жоқ. ... жүз мың ... ... екі есе ... Олардың Тәуекел деген хны бар.
Қазақтар бір жолы ... ... ... иеліктерінің бір бөлігін
талап-тонап қайтты. Бұл жөнінде қалмақтардың жетекшісіне жеткізілді. Ол өз
уәзірлерінің біреуін қазақтарды ... ... ... ... ... қайт немесе өз басыңды әкел» - деп әмір берді. Ол ... ... ... ... ... ... жерге келді. Тәуекел қалмақтардың көп
әскерін көріп, қандай ... да ... деп ... ... ... Қалмақтар оны өкшелей отырып, Ташкент төңірегіне дейін жетті де, ... ... ... ... ... ... ... қалған адамдарының
бірсыпырасымен бірге Ташкентке қашып барды. Жұрттың ... ... ... ... болған; бұл— өте үлкен өлке. Ол ... ... ... аты ... хан деп аталатын Наурыз Ахмет хан
болатын; ол Шыңғыс ұрпақтарынан шыққан. ... ... ... қашып
барып, қалмақтар оның елін талап-тонап, өз еліне қайтып оралған. Тәуекел
Барақ ханға былай деп адам ... «Мен ... ... ... ... ... ... де Шыңғыс ұрпағымыз, туыстық жағынан байланыстымыз.
Оның үстіне біздің екеуіміз де ... ... бір. ... ... ... біз ... аттанамыз да, әлгі кәпірлерден өш аламыз». Барақ
хан оған (мынадай) ... ... ... мені мен сен ... он хан ... те, олар ... тұра алады, өйткені олар - йаджудж тайпасы».
«Шын мәнінде де олар бүкіл санының көптігімен йаджудж ... ... ... ... ... және одан әрі ... әдет-ғұрпын сипаттайды.
Бұл әңгімеде Алтын хан мен Барақ ханның аталуын ескере ... ... ... ... ... аралығындағы кезең, яғни қалмақтардың
тумет жетекшісін ... ... ... ... ... ... деп белгілеу керек. Алайда Тәуекел 1580 жылдың өзінде, «Шараф-наме-ий
шахиді» шығарушының айтуынша, өзбек ханы Абдолланың ... ... ... Ол ... ерте ... 1583 жылы хан болған. Бұл
жағдайда қалмақтардың талқандауына ұшыраған Тәуекел ханның ұлысы емес, жас
(шынына ... ... ... Тәуекел сұлтанның ұлысы. Алайда ... ... бір ... жол ... ... ... ... Сейфи
Челебидің шығармасы 1590 жылы жазылған: Сейфидің өзі жазып отырған елдеріне
саяхат жасамаған және оның мәліметтері көпестер мен саяхатшылардың тек ... ... ... деп ... Былай да болуы мүмкін: Сейфи
XVI ғасырдың ... ... ... өз ... ... ... ... байланыстырған (оның мына сөздерін қараңыз: ... ... ханы бар. ... бір жолы ... жасап...»), ал шынына
келгенде қалмақтарға қарсы әскер бастап, Барақтан әскери ... ... бір ... ханы ... ... болуы мүмкін.
Сонымен, Жетісуға орналасып алған қазақ әміршілері қазақ ... ... ... ... ... мұны ... хан әскерінін,
құрамы да, Рашид ханның қазақ әміршілеріне қарсы жорықтарының барлық дерлік
суреттемелерінде қазақтармен ... ... ... да ... қазақ хандарының қолына көшуі мен олардың қырғыздармен одағы
қазақ және моғол ... ... одан ... ... ... ... дәстүрлі бейбіт қатынастар тұрақты ... ... ... одақтаса отырып, Абд ар-Рашид хан
қазақтар мен қырғыздар ... ... мең ... ... өз ... үшін ... жорықтар жасады. Алайда моғол ханының шайбанилермен
одағы және олардың қазақтар мен қырғыздарға қарсы ... ... ... ... ... қалпына келтіруге жеткізбеді, ең жақсы дегенде
Рашид хан қазіргі ... ... ... ... ... ... ... ықпал өрісіне айналдыра алды, алайда, ... ... ... ... онда қазақтармен бірлесе қимылдауын жалғастырған ... ... ... ... ... қазақтар мен қалмақтар арасындағы ... ... ... әлі де ... ... сипатында болған жоқ, ал
кейін қазақтардың Жетісу өлкесін иелену үшін қалмақтарға қарсы табанды ... ... ... жүргізуіне тура келді: алдыңғы кезендерде бұлар шынына
келгенде тонаушылық шапқыншылықтар болған еді. ... сол ... ... ... ... ... қазақ әміршілерін көрші билеушілер
арасынан күшті қамқоршы іздестіруге ... ... ... ... ... ... ... Сірә, күшті үш дұшпанға — моғолдарға, өзбектерге,
қалмақтарға ... ... ... нақ ... келешегі мен үш
майданда бірдей ... ... ... ... ... ... ... XVI
ғасырдың екінші жартысында Мауараннахрдың өзбек ... ... ... ... ... ... ... Хайдар Дулаттың қазіргі Қырғызстан аумағында Шағатай
ұрпағы Абд ... ... ... ... ... кейін бейнебір
бұл халықтың аты жойылып кеткені туралы хабары Қазақ одағының ХVІ ғасырдың
екінші жартысынан ... ... хан ... ... ... деп
пайымдауға негіз берді. Мұны XVI ғасырдың орта шеніндегі қазақтардың тарихы
жөніндегі деректемелерде еш мәліметтердің ... ... ... бұл ... ... хандығының тарихы осы кезге дейін ... жоқ. ... бәрі ... ... одағының «қайта түлеуі»
туралы мәселе қоюға түрткі болды. Біздің ойымызша, бұл одақ «қайта түледі»
деген пікір қате.
Қазақтар ... ... ... дегенде, Мүхаммед Хайдар, сірә, Тахир мен
оның бауыры Бұйдаштың иеліктерін ғана ... ... ... ... ... ... ... Қадырғали бидің мәліметтеріне
қарағанда, ол елде ... ... ұсақ ... ... ... ... дәл
мәлім емес. Сол кездегі, хижра бойынша 940-944 жылдардағы ... ... хан ... ... ... ... ... Тоғым хан, Ахмет хан, Хақназар хан, Наурыз-Ахмет хан
айтылады.
Ноғайларда болып ... ... елші ... ... 1535 ... ... деп хабарланған: «Ал қазақтар, Патша ағзам, өте күшті деседі,
Патша ағзам, Ташкентпен және Ташкент ханзадаларымен ... ... ... рет ... ... оларды талқандады деседі». Данила Губин 1535
жылғы 2-мамырдағы басқа бір ... ... деп ... «Ал ... ... күшті, оларға қалмақтар да берілді деседі, ал Ших Мамай мен ... ... ... ... жүрген өзге де мырзалар Жайықтың арғы ... ... ... тұр, бүкіл қыс бойы қазақ ордасынан қорғанады».
Қазақтардың 1537 жылы ерекше ауыр ... ... ... ... ... Тоғым ханмен бірге 37 сұлтан қаза тапқан еді. Олардың қаза
тапқанын «Жами ат-таварих» авторы ... би ғана ... ... шайқас болған мерзімді де, қарсыластар мен жеңімпаздардың ... ... ... бұл ... ... ... түсініктер туғызды.
Мәселен, В. В. Вельяминов-Зернов Тоғым хан шағатпен шайқаста қаза тапқан
деген пікір ... ол ... ... ... ... ... ... нұсқасы деп қарастырған. Сонымен, зерттеуші Тоғым хан Шағатай
ұрпақтарымен шайқаста қаза тапқан деген қорытындыға келген; ал XVI ... ... ... ... ғана иелік еткендіктен, ол Тоғым ханның
шайқасьш 1537 жылғы қазақ-моғол шайқасы деп санаған. Бұл ... В. ... 1537 ... ... ... В. П. Юдин ... ... түсіну керек, Тоғым хан (оның көшіп жүретін жері, тегінде,
Сібірмен шектес болса ... ... ... қаза ... деп ... О. Ф. ... ... бойынша, Шағат — белгілі бір жер, сөйтіп
ол «Жами ат-таварих» авторының мағлұматын ... ... ... ... 37 сұлтан Шағат деген жерде қаза тапқан — бар болғаны сол». ... ... ... бұл ... ... ... тапқан шайқастардың
бірі болған, бірақ оның 1537 жылғы ... ... ... ... ... ... көп кешікпей деректемелерде (мезгілін дәл көрсетпей)
моғолдардың Хақназар ханмен, «қазақ және қырғыз ханымен» шайқаста жеңіліс
тапқаны туралы айтылады. ... ... және ... ... шығармаларда: Шах
Махмұд Шорастың «Хроникасында», есімі ... ... ... ... ибн Уәлидің «Бахр әл-асрарында» және басқаларында Абд
ар-Рашид ханның ұлы Абд әл-Латифтің қазақтар мен кырғыздарды ... ... оның ... қаза ... ... мағлұмат бар. Осы шығармалардан Абд ар-
Рашид хан Ақсу мен Үшке әкім етіп ... Абд ... ... ... келе ... кезінде қазақтармен және қырғыздармен шайқаста
толық жеңіліс тапқаны да мәлім. Алайда ... ... ... ... ... ... ... Мұхаммад Шариф» деген шығармасында қазақтар
мүлде айтылмайды, онда Абд әл-Ла-тиф сұлтанға қырғыздардың шабуыл жасағаны
туралы (ал ... ... ... Қаратегінде мекендегені хабарланады)
және олармен шайқаста сұлтанның толық жеңіліске ұшырап, өлтірілгені туралы
сөз етіледі. Сірә, шайқас шамамен 1556 жылы ... ... ... ... соң Абд ... ... ... көмек сұрап,
жорықка дайындала бастады. Сол оқиғадан кейінгі шайқас болған жерді Махмұд
ибн Уәли — Ыстықкөл деп, Шах ... ...... ... ... ... ... деп атайды, бұл авторлардың пікірінше, Абд ар-Рашид
қырғыздар мен қазақтарды қуып жеткен. Бұл ... ... ... ... сәйкес келмейді. Шах Махмұд Шорастың айтуынша, ол кезде
қазақтардың ханы Хақназар ... ол осы ... қаза ... тәрізді.
Алайда бұл хабар шындыққа жанаспайтын сияқты, ... ... ... ... Таныш көп кейін, 1580 жылы айтады, ал Емел түбінде ... Абд ... ... өзі 1559 жылы ... еді. Егер Хақназар хан Абд
ар-Рашидке қарсы аталған шайқасқа қатысқан болса да, ол ... ... ... ... ... ... ... Осы оқиғаларға байланысты «Тарих-и
Қашғарда» да ... ханы ... деп ... ... сонымен қатар
қазақтардың ханы Наурыз-Ахмет болған деп қосады, ал ол Барақ болатын.
Хақназар туралы ең ... ... ... ... ... 1549 жылға жатады. Ол Хасан бек Румлудың «Ахсан ат-таварихында»
айтылады және тегінде, түпнұсқа ... ... ... ... шығармалардың
басқа ешқайсысында кездеспейді. Хижра бойынша 955 жылы — ... ... жылы ... ... ... ... өтіп, Пул-
и Хатун түбінде Қазақпен шайқасты, шайқас Хақназардың ... ... деп ... Одан әрі нақ ... ол бір топ өзбекпен Әмудариядан
өтті делінген, бірақ ол ... ... ... және ... ... әлі де этникалық ... ие ... және ... ... ... жағынан қайда ... ... біз ... ... негізге алуға тиіспіз. ... ... ... қазақтардың тайпалық топтары жайында ... деп ... ... ... екінші жартысында толас таппаған соғыстарға, өзара
қырқыстарға ... ... ... ... кетті. Хақназар хан билік
еткен кезеңде бұл мемлекеттің ішкі және сыртқы саяси ... ... ... ... ол ... тағы да құлдыраумен алмасты.
XVI ғасырдың 50-жылдарының аяғынан ... ... ... ... ... ... Орта Азия ... елеулі қауіп төндірді.
Мәселен, 1558-1559 ... Орта ... ... ... ... А. ... ... қассақтар» туралы өте күшті және саны көп халық ... ... Ол өзі ... бұрын қазақтар Ташкентті үш жылдан бері
тықсырып келгенін және шабуыл ... ... ... ... ... ... ... отырғанын хабарлаған. Бұл Ташкентке үнемі қатер төндірген
Хақназар ханның қосындары болатын.
Хасан бек Румлу ... ... 963/1556 жылы ... ... ... ... ... Ташкентті шапты дейді, біздің ойымызша, бұл Шах-
Махмұд Шорастың қазақ ханы 1556 жылы Абд ар-Рашид ... ... ... ... ... ... шығарады.
1560 жылы Моғолстан билеушілерімен ерекше табан тірескен күрес өріс
алды. Атап ... жөн, ... хан ... ... қатынастары
шиеленіскен күйінде қала берді де, бұл күресте могол хандарының басым түсуі
жиі ... ... XVI ... орта ... қазақтар Сырдарияның орта
ағысын ғана алып қоймай, Моғолстанда да көшіп жүрді. Моғол ханы Абд ... ... ... ығыстырып шығаруға тырысуы қазақ-моғол
күресіне де себеп болды. Бұл оқиғалар ... ... ... Оның ... Абд ... ... ұлы Абд әл-Латиф сұлтан Хақназар
ханды жеңіліске ұшыратып, көп олжа түсірген және көп ... ... ... Бірақ көп кешікпей Хақназар хан қазақтар мен ... ... Абд ... ... тас-талқан етті. Абд әл-Латиф
сол ... қаза ... Абд ... хан бұл ... ... көп ... қарсы аттанды. Емелде Хақназар
хан талқандалды, Махмұд Шорас, сірә бұл шайқаста Хақназардың қаза ... ... ... ... ... шынына келгенде ол, сірә Моғолстаннан
шегініп, Сарысу ... ... ... болуы мүмкін. Абд ар-рашидтін
мирасқоры Абд әл-Кәрім (1559-1591 жж.) бұл ... ... ... қарым-қатынас жасаған. Махмұд ибн Уәлидің ... ... ... және ... ... ... ... рет соғыс ашып, барлық
шайқастарда жеңіске жетіп отырған.
Алайда Тәуекел хан тұсында ... ... мен ... Шағатай
ұрпақтары арасында одақтастық қатынастар жолға қойылады. Осыған байланысты
Шах-Махмұд Шорастын, Моғолстанда, атап айтқанда, Шалыш пен ... ... ... ... ... онда ... ... бұл иелік тағына
кімнің отыруы жөніндегі мәселені ... ... ... ... ... ... ... мырзаларының өздері де жазған. 1537 жылы
ноғай мырзасы Жүсіп IV Иванға жолдаған ... егер ... ... ... ... мен қазір де Жайықтың арғы жағындағы Елек
өзенінде көшіп жүрмін», - деп ... ... ... ... ... ... олардың қазақтарға қосылып жатқанын хабарлап отырды.
Мысалы, 1557 жылы ... ... ... IV ... «Қазір менің немерелерім
де Жайықтың арғы жағында қалып, қазақ патшасына қосылды, сөйтіп менімен
соғысу сәтін ... ... — деп ... айтқан. Бұл хабар Хақназар бастаған
қазақтардың саяси белсенділігінің өсе түскендігін дәлелдейді. Бұл ... ... ... ... күрес болып, соның салдарынан екі жік
пайда ... атап ... жөн. Бұл ... ... ... екі ... бар еді: ноғай ұлыстарының бір бөлігінің (батыс бөлігі)
Москвамен, ал екіншісінің Орта Азиямен неғұрлым тығыз сауда ... ... ... өкілдері негізінен Ноғай ордасының шығыс ... ... ... және оның ... ... ... ... тобына
қарсы күресте сәтсіздікке ұшыраған жағдайда оның ... ... ... ... 1557 ... ... қазақ даласына қоныс
аударуына әрқашанда мүмкіндігі болды.
XVI ғасырдың екінші жартысында, Қазан (1552 ж.) мен ... ... ... алғаннан кейін, Ресейдің Орта Азия хандықтарымен ... ... ... атап ... ... ... ... кеңейе
түсті. Нақ сол кезде Орта Азия-орыс саудасы орнығады. Орыстардың Бұхарамен,
Хиуамен және Персиямен сауда жасағаны туралы ... ... ... ... 1573 ... орыс елшілері Семен Мальцев пен Третьяк Чебуков ... ... ... ... ... де ... туралы әр түрлі
мәліметтер жеткізді. Сол кезде ... жаңа ... ... және ... ... да ... сауда қатынастарын жасауға
ұмтылғаны мәлім. Ағылшын көпесі Антони Дженкинсон 1557 жылы ... ... де ... еді. Оның Орта ... ... Москваның Орта
Азиямен ынтымақтастығының одан әрі дамуында зор мәні ... ... IV ... ... грамотасы бар еді, сөйтіп ол ... Орта Азия ... ... ... ... ... 1559 ... бірге Бұхарадан, Балх пен Үргеніштен елшіліктер келді.
Хақназар хан тұсында Қазақ, хандығы Москвамен сауда байланыстарын
орнатып, ... ... ... ... ... ... ... Москва
Түркістандағы өзбек хандықтарымен байланысты жолға қойды. Ресеймен
қатынастарында Хақназар хан ... ... ... ұстанды. Патша архивінің
тізбесінде III Иванның Қасым ханмен байланыс жасағаны ... ... ... ... ... әлі де ... ... саяси жағдай қазақтарды күшті де сенімді одақтас
іздестіруге мәжбүр ... Олар ... ... одақтас бола алатынына
барған сайын көз жеткізе түсті. Өз кезегінде, Ресей де Көшімге қарсы ... ... ... ал ... мен оның арасы XVI ғасырдың 70-жылдарында
ерекше шиеленісіп ... еді. Ол ... ... ... Ресейге осындай
одақтас бола алатын.
70-жылдардың аяғында-ақ Ресеймен қатынас жолға қойылды да, Хақназар хан
өзін «патша әрі ұлы ... ... деп ... ... ... ... ... орыс елшісі, бояр баласы Борис Доможиров дәлелдейді,
ол 1577 жылы Иван ... ... деп ... «Иә, Патша ағзам, татар
Асан Иллибабаев осы көктемде Қазақ ... ... ... ... ... олардың көп малын айдап әкетті, олардан бес адамды алып
кетті дейді. Сөйтіп ... ... ... ... ... ... князьға және
Ұрұс мырзаға жіберіп, оларға біздің патшамыз Акак Назар ... әрі ... тату және ... де, Юргенцтермен де тату, ал біздің
патшамыз Акак Назар сендерді шауып алады, ... және Еділ ... ... деп ... ... ... Бұл ... Хақназар ханның
көрші халықтарға беделді және ықпалды ... қана ... сол ... қарай-
ақ Ресей мен Қазақ хаңдығы ... ... ... айтарлықтай
табыстарға қол жеткізгені көрінеді. 1573 жылы ... ... ... ... ... ... Чебуков бастаған орыс елшілігін
жіберген кезде Иван Грозныйдың елшілердің алдына Қазақ ... ... ... ... ғана ... ... ... ханы Көшімге қарсы әскери
одақ жасасу мақсатын да қойғаны кездейсоқ емес.
XVI ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... етті.
Орыс көпестерінің Қараған бекетіне дейін жеткені мәлім: «...Астраханнан
солға қарай Қараған ... жүру ... ал ... ... Камен мен
Илитирге дейін жүру керек». Григорий Васильчиковтың статьялық тізімінде
Қараған бекеті «Мышлақта», яғни ... ... деп ... ... (1558 жылғы сипаттамада), Манғыстауға Астраханнан
Каспийдің солтүстік-шығыс жағасын бойлай жүзген. XVI ... ... ... болған, Каспий теңізі бойынша солтүстік-шығыстан оңтүстік-батыс
бағытындағы ... жол ... ... өткен де, сол жерден Хиуа мен Бұхараға
баратын керуен жолдары ... ... ... ... ... жағалауына, «шығанақ ішінде 1-лигада» орналасқан
деп хабарлаған. Дженкинсон өзі тоқтамакшы ... бұл ... ... ... ... ... ... солтүстік жағасында тағы да екі айлақ
болған. Григорий Васильчиков өзінің ... ... «Ал ... ... ... ... адамдарының айналымдық көліктері тұрады» деп атап
өткен. XVI ... орта ... ... ... екі рет ... айлағынан
Маңғыстауға желкенді кемелер барып отырған, Хиуа және Бұхара ... ... ... ... ... ... ... елшілеріне Қазақ хандығындағы істің, жайын
анықтауға, ханның Орта Азия хандықтарымен қарым-қатынастары қандай екенін
білуге тапсырма берді. Ал орыс ... ... ... ... ... әскери жағдайға көп кеңіл бөлген. Бұл мәліметтердің бәрі
үкіметке Қазақ хандығьмен тұрақты ... ... ... ... ... еді.
Аталған уакытта қазақтардың Шайбани ұрпақтарымен өзара ... XVI ... ... онжылдықтарында орын алғанынан ... ... жоқ. Бұл ... жеткілікті дәрежеде тығыз және жан-
жақты болды. Соғыс жанжалдары ынтымақтастық және достық ... ... неке ... ... ... ... II Абдаллах хан
Хақназар ханмен жақындасуға және одақ ... ... ... 1561 жылы ... ... Ескендірді хан тағына көтеріп, оның
атынан өз қарсыластарына, жеке үлестердің ... ... ... ... ал 1583 жылы ... ... кейін оның өзі хан тағына ие
болып, онда 1598 жылы ... ... ... ... ... билеуі хан
билігінің күшеюімен сипатталды, мұның өзі табысты ... ... ... ғана емес, оның өзімен жауласқан барлық туыстарын
жеңіп шығуының нәтижесі болатын: олардың бәрі дерлік ... ... ... билеп-төстеген кезеңінде өзбектердің тайпалық шонжарларының өкілдері
хан қызметінде белгілі бір салмағы ... де, ... ... рөлден
айрылған «мемлекеттік міндет атқарушы ... ... ... ... ... хан ... әскери-саяси күш деп біліп, сол күшті ол,
әсіресе өзіне бақталас ... ... ... алған аудандарда өз
билігін нығайту үшін де пайдалануға ұмтылды. Осы ... ол ... «ант ... ... ... ол ... екі жақ ... бейбіт
қатынастар жасап отыруға міндеттеңді. Шарттың дәл мазмұны беймәлім ... ... «Біз ... ұлы мәртебелімен жасасқан шарт пен одаққа қазір
де адалмыз» деген сөздер қазақтардың Бұхара ханымен тығыз байланыстары ... ... де ... ... деп ... мүмкіндік бередi.
1.2. Тәуекел хан тұсындағы Қазақ
мемлекетінің ішкі – ... ... ... ... XVII ... ... ... Қазақ
хандығының тарихы Шығайдың Абдаллахқа өтіп кетуі, Тәуекелдің одан ... ... ... ... 1588 ... ... көтерілісі, 1594-1595
жылдардағы қазақ-орыс келіссөздері, ... ... ... Ташкентті, Ферғананы, Самарқандты басып алған кездегі соғыс
оқиғалары сияқты оқиғалармен белгілі. Бұл аймақтардың ... ... ... ... маңызы зор болды, бір тарихи кезеңнің ... ... Бұл ... тек ... хандығына ғана емес, шайбанилік
мемлекетгерге де елеулі ықпал жасады, өйткені Орта ... ... ... ... байланысы болды.
1580 жылдан кейін деректемелерде ... хан ... ... ал оның ... ... Шығай қазақ ханы деп аталған. Шығай ханның
тегі туралы ... ... бар. ... ... туралы шежірелерде
ол Жәдіктің баласы деп көрсетілген. Ол ... ... ... сұлтанның баласы деп аталған: «Ұрұс хан, [оның] баласы Құйыршық хан,
[оның] баласы Барақ хан, ... ... ... хан, [оның] баласы Жәдік
хан, [оның] баласы Шығай хан, ... ... ... сұлтан, [оның] баласы
Ораз-Мұхаммед хан». ... ... ... ... ... болған. Мұхаммед
Хайдардың айтуына қарағанда, Жәдік 1503 жылдан кейін көп кешікпей өлген.
1582 жылғы ... ... ... ... ... жағынан ең кейінгі
мағлұмат Хафиз Таныштың «Шараф-наме-йи ... ... хан ... 80 ... ... ... ... оның өмірі туралы
болмашы ғана мәліметтер сақталған.
1569 жылы ... ... ... Семен Мальцев IV Иван патшаға
«Ақназар патшаның, Шығай ханзада мен Жалым ханзаданың және олармен бірге 20
ханзаданың ... ... ... келіп соғыс болды" деп хабарлаған». Г. Ф.
Миллер Сібір ханы Көшімнің бауыры Ахметкерейлін Бұхария ... ... ... ... ... татар аңызын кетіреді. Алайда Шығай онымен жау
болған және бір жолы ... ... олар ... ... шақырып алған
да, оны Ертіс жағасында өлтірген. В. Вельяминов-Зернов әлгі ... ... ... ... ұлы ... ... ешкім де емес деп
санайды. Хафиз Таныштың «Шараф-наме-йи шахи» және ... ибн ... ... ... ... еңбектерінде Шығай хан туралы маңызды
мәліметтер бар «Шараф-наме-йи шахиде» «Шығай ... ... бойы қыр ... даланың әміршісі болды» деп те айтылады. Сірә, Шығай ханның хан атағын
алғанға дейін қазақтардың белгілі бір ... ... да ... ... ... қазақ хандарынан сырт жүрсе керек. Мәселен, Хақназар ханның ... ... ... және ... да ... қимылдарын
суреттегенде оның есімі аталмаған.
Хақназар хан өлгеннен ... ... ... ... ... адалдығын
дәлелдеу үшін Баба сұлтанға өз бетімен қарсы шыққан, ал ол, тегінде, өзінің
болашаққа деген үмітін Абдаллах ханмен ... деп ... ... ... мен Абдаллах арасында әддебір байланыс болуы да ... ... ... ... ... хан «көптен бері-ақ өзін аса мәртебелі патша
ағзамның [Абдаллах ханның] жақтаушысы ретінде көрсетіп ... ... жаңа ... деген мүдделілігі Шығай хан мен
Тәуекел сұлтанға Мауараннахрдан сойырғалдық иелікке қыстақтарды ... ... ... ... ... Баба ... күресте
Абдаллахқа әуелі Хақназар хан көмек көрсетті, соңғысы ... ... ... ... зор үміт ... ... да, Шығайдың, Тәуекелдің және
басқа қазақ сұлтандарының көмегімен ол ақырында Баба сұлтанды құртып тынды.
Атап өтелік, өз ... ... ... ... өзге де ... сұлтандары
арасында зор беделі болған. Мәселен, Хафиз Таныш ... ... « ... ... келген кезде, мұнда оның жеңімпаз әскеріне толып ... және ... ... ... Шығай хан қосылды, бұл оның
«ерекше ілтипатына» бөленген еді. Абдаллах хан қырда, шөл далада өскен, ұлы
істерді істеген ... ... ... ... ... бойы ... ащы мен ... дәмін татқан қазақ сұлтандарының бірі Шығай
ханды оң қанаттағы алдыңғы ... ... Оның ұлы ... және ... ... барлық [бүкіл] әлемде [ғаламда деген сөз]
бірден-бір адам және Дешті Қыпшақта даңқы шыққан Тәуекел ... да ... ... ... жылдың басында Абдаллах хан Баба сұлтан мен оның ... ... ... жорығын жасады, ол бұл жолы табыспен аяқталды. Өзі
үшін соңғы ... ... бұл ... ... хан да ... ... мен
Тәуекелдің қудалауынан Баба сұлтан ноғайларға қашты. Ол сонда ... ... ... олардың жерін тартып алу үшін ... Бұл ... ... ... да, Ташкентті алу жолындағы күресті
қайта бастау мақсатымен Баба"сұлтан Түркістан жағына бет ... Мұны ... ... ... қойды: оның жауынгерлері Баба сұлтан Түркістанға
жасырын жіберген екі қалмақты ұстап алған еді, Баба ... мен оның ... ... ... ... айтқан болатын. Тәуекел оған қарсы тез әскер
жинады. Қақтығыс ... ... Баба ... ... оның басын
Абдаллахқа апарып берді, ал Баба сұлтанның ұлы Латиф ... мен ... ... ... Бұған сый ретінде Тәуекел мол тартулармен қоса,
Африкент уәлаятын үлеске алды.
1582 жылы Шығай хан өлгеннен ... ... хан ... ... ... тәуелділік оның кезінде де сақталып қалды. Бірақ 1583 жылдың бас
кезінде-ақ «Әндіжан мен Ферғанаға ... ... келе ... Тәуекел
өзіне ханның теріс ниетінен күдіктеніп, оны тастап, өзінің Дешті ... ... ... ... ... ... ... деректемелерде
түсіндірілмейді. Алайда бұл женінде бірсыпыра пікірлер айтуға болады. Аб-
даллахтың тақтың «заңды» мұрагерлігі негізінде емес, ... ... және ... ... ... арқасында ғана хан болғаны мәлім,
ол бақталастарын тайдырып қана қойған жок, сонымен бірге оларды түгелдей
қырып ... ... ... ... ... хан ... қолымен
жойған еді. Ақырында, Абдаллах бүкіл Мауараннахрды Шайбани мемлекетінің ... ... бұл ... ... ... ... мүмкін Шайбани
ұрпақтарының бәрін қырып-жойғаннан кейін ... ... ... ... ... ... керек. Өйткені ол да Жошы ұрпағы болатын, сондықтан
Абдаллах сияқты, ол да Орта ... ... үміт етуі ... еді (1598
жылғы окиғалар оның осыған ... ... де). ... Тәуекелдің
күдіктенуіне негіз болса керек. Сондай-ақ Тәуекелдің Абдаллахтан өзі ... ... да ... ... Абдаллахтың қазақтарға Түркістаннан төрт
қала беруге уәде етіп, бақталастарын жойғаннан кейін өз уәдесін орындамай
қойғаны мәлім.
Тәуекел Сыр ... ... үшін ... ... 1586 жылы ол
Ташкентті алуға әрекет жасайды. ... ... ... оңтүстікте
шоғырланғанын біліп, Тәуекел Мауараннахрдың солтүстік аймақтарына шабуыл
жасады. Оның ... ... ... ... ... сияқты
орталықтарға қатер төндірді. Ол Ташкент жасағын талқандады бірақ өзіңе
Самарқандтан Абдаллахтың ... ... ... ... ... шайқасқа
түспей, асығыс шегініп кетті. Сөйтіп, Тәуекелдің Ташкентті алуға ... ... ... ... ... болған 1588 жылғы көтеріліс сол кезеңдегі қазақ халқы
тарихындағы маңызды оқиғалар қатарына ... Ол ... ... ... ... және ... «Зафар-наме» деген еңбектерінде қызықты
мәліметтер мен жағдаяттар келтірілген. ... ... ... ... ... назар аудармай келді, ал ол Орта Азия - ... ... ... ... ... ... етті.
Хафиз Таныштың айтуынша, бұл көтеріліс Абдаллах ханға және оның ... ... ұлы, осы ... билеушісі Өзбек сұлтанға қарсы жасалған.
Бұл кезде Абдаллах хан Гератта соғысып ... еді, оның ... ... өңірінің және Шахрух пен Ходжент төңірегінің бай және
сыйлы адамдарының тобы қара ... ... ... бірге орындалмас
үміт пен жүзеге аспайтын тілекке салынып, Піскентге үлкен жиын еткізді және
өзара шарт жасасып, оны ант ... ... ... ... ... ... ... Абдаллах ханның әмірлері басқарған. Бұл
түсінікті де: өйткені Абдаллах ... ... ... көп ... ... ... оның басқаруына наразылық туған. Абдаллахқа
дейін билік еткен барлық ... ... ... ... сайлап
келгені мәлім (белгілі бір әміршінің ... ... ... айтқанда
Хафиз Таныш мұны үнемі еске алып отырады), ал Абдаллахты таққа ... ... ... ... еді. ... занды құқығы болмаған және Ескендірдің
өлгенін есіткен сұлтандар өзінен жасы үлкен үміткерді билеуші етіп ... деп ... ... өзінің сайлануына асықты, сөйтіп оны таққа
көтеруге азын-аулақ адал ... ғана ... ... ... хан ... ... ... жеңіп шығып, өзбек тайпалары шонжарларының ... ... ... ... алды. Өз қарсыластарының қай тобымен
болса да, билік жолындағы ... ... ... ... ... бөлігіне де сүйенді, ал XVI ғасырдың орта шенінде олардың арасында
едәуір жер меншігін ... және ... ... зор ... ... ... ... көрнекті рөл атқарды.
Сөйтіп, оппозицияда болған шайбанилік шонжарлардың бір белігі ... ... сырт ... Баба ... ... қазақ сұлтаны
Жанәліні хан дер жариялады. Бұл хабар таралысымен-ақ, көшпелі тайпалар мен
әскерлер (аймақ уә ахшам) тұтас топ-топ ... ... ... қосыла
бастады. Көп ұзамай олардың саны 30 мың ... ... ... ... өздеріне Шах-Назар биді басшы етуге ұйғарды, сөйтіп олар
Піскенттен ... ... ... ... ... Алайда Шах-Назар
бүлікке қатысудан бас тартты, сонда «жаулар оны өздерімен шарт ... ... ... ... жинау үшін барған Өзбек сұлтан әкімдерінен
бірнеше [адамды] өлтірді». ... ... ... ... ... ... Абдаллах ханның бауыры Өзбек сұлтан ... етіп ... ... ... қоршап алды. Осы аттанысты білген сон, Өзбек ... ...... ... ... ... ұлы ... сұлтанға,
Самарқандтағы Қажы биге, Сагирдж бен Жизақтағы жалайыр Есім би мен Гандж
Әли биге адамдар жіберіп, олардың ... ... ... сұрады. Ол орын
алған жағдай туралы айтып және өзіне көмек көрсетуді өтініп, ... ... да ... ... «Ұлы ... осы елеулі оқиға туралы
біліп, алауыздық шаңын ... ... және ... ... ... ... ... қансыраған жүрек тақтасында із қалдырған реніш
іздерін де [қырып] сүртті [де], оны шексіз ізгілік ... ... ... ... ... ... беру ... [ерекше] белгі мен құрмет
грамотасын жіберіп, Мийанкаль Пулад ... оның ... ... аттандырды».
Абдаллах хан таққа отырғанға дейін оны мен Өзбек сұлтанның арасында
алауыздық болғанымен (Өзбек сұлтан 1551 ... ... ... ... ... де, оған ... ... бақталас болған), бірақ бүлік ... ... ... ... ... төнді, сондықтан ол Өзбек сұлтанға
кемек ... ... ... ... ... айға жуық ... ... көмек келе жатқанын біліп, Өзбек сұлтан қоршауды бұзды ... қуып ... ... өз ... - Сайрамға, Тұрсын Дараз
дүрмен Қарасаман жаққа, тағы бір қосын ... ... ... ... ... Есім ... ... бидің Ташкентке келген
әскерлері жауды өкшелей қуа бастады. Өзбек сұлтан ... ... ... ... ... ұрыстардан кейін бүлікшілер Дешті Қыпшаққа қашты. Сөйтіп,
Өзбек сұлтан өз дұшпандарының алғашқы тегеуірініне тойтарыс берді, алайда
көтеріліс әлі де ... ... ... елшілері орыс патшасына Қазақ хандығьшың жайы туралы бірқатар
қызықты мәліметтер жеткізді. Мәселен, ... ... деп ... ... ... ... уақытша татумыз, ал ноғайлармен бауырлардай
татумыз, Тинехматтың ... де, Ұрұс ... де ... ... ... туралы істе Тәуекел хан «қазақ және қалмақ патшасы» деп те
аталған, бұдан оған ... және ... ... ... ... ... ... кейбір жоңғар рулары бағынған деген
қорытынды жасауға болады.
Сонымен, қазақ елшілігінің алдына ... ... кол ... ... ... ... ... көмегіне уәдесін алу міндеттері
қойылды. 1595 ... ... ... ... ... ... грамотасы
тапсырылды, онда Москва патшасы Тәуекелге Қазақ хандығын «өзінің патшалық
қол ... ... ... және ... мен ханзадаларға оқ ататын
қару» жіберуге уәде етеді де, одан әрі ... ... ... Тәуекел
«біздің патшалық қоластымызда болғандықтан және біздің патшалық әміріміз
бойынша ... ... және ... ... ... ... ... соғысып, біздің ұлы мәртебелі патшамызға жол салатын боласыздар».
Қысқартып айтқанда, Абдаллах пен ... ... өзі ... ... ... ... келетін болсақ, патша оны ... ... ... ұлы ... ... ... етіп жіберген» жағдайда ғана
босатуға келісті. Бірақ қазақ ханына Москва патшасы шарттарының бәрі бірдей
қабылдауға ... ... ... ... ... ... ... өзара қатынастарға Тәуекел Қазақ
хандығының саяси ... ... ... ... ... ... ... үшін әскери одақ ретінде ғана қарағаны көрінеді.
Тәуекелдің, елшілері Москваға Иран шахы I ... ... ... ... ... қазақтар мен ирандықтардың Абдаллахқа қарсы
бірлесіп күресуі туралы келісімге қол жеткізу үшін Иран ... ... ... ... ... ... ... орындалды.
Құл-Мүхаммед елшілігіне жауап ретінде 1595 жылдың наурыз ... ... ... тілмаш Вельямин Степанов жіберілді.
Сонымен, қалыптасқан жағдайда қамқорлық туралы мәселе жөнінде келісімге
келу мүмкін ... ... ... ... ... ... ... байланыстары XVI ғасырдың кейінгі жылдарында да
жалғаса берді. Қазақ-орыс дипломатиялық қатынастарының ... ... одан әрі ... ... жасады. Қазақтар рынокқа өз товарларын:
малын, мал өнімдерін және т. б. ... ... ... Орта Азия ... ... жол ... хандығының аумағы арқылы өтті. Тобыл қаласынан
Орта Азияға апаратын сауда жолы Ертіс ... ... Есіл ... бас ... ал ол ... Ұлытауды айналып етіп, Сарысу арқылы Түркістанға ... соң ... ... ... Бұхараға өтетін еді.
Орта Азия хандықтарына Қазақ хандығы арқылы өтетін басқа бір жол ... ... Ол орыс ... ... Степановтың Федор патшаға 1595
жылғы 20-мамыр мен 3-қазанда жолдаған хаттарында қысқаша ... ... ... Кама өзеніне және башқұрттар жері арқылы Уфа қаласына ... ... ... ... бас ... ... болған. Бұдан әрі ол
Ырғыз өзеніне жетіп, Қазақстанның шөл даласымен Шұбар ... ... ... - Ред.) ... ... патша ағзам, мен Қазаннан Шұбар
тауларға дейін 9 апта жүрдім және патша ағзам, су ... көп ... ... және жол ... ... ... дейін жеткендері аз», — деп
хабарлаған патшаға Вельямин Степанов.
1598 жылы Тәуекел Шайбани ... ... жаңа ... ол ... ... ... аламар-йи Аббаси» деген еңбегінде
жеткілікті дәрежеде ... ... ... ... ... ұлы Абд ... талас-тартысы себеп болды. Ескендір Мұңшының
хабарлағанындай, ... хан ... ... ... қарсылас деп санамай,
оған қарсы шекаралас өңірлер сұлтандарының, әмірлерінің әскерлері мен өз
әскерінің бір бөлігін жіберген. Ташкент пен ... ... бір ... ... ... ... ауыр ... ұшыратылды. Бұл оның тез
арада жаңадан ... ... оны ... ... ... ... Аттанысқа
әзірленген соң, ол Гератқа Құлбаба ... ... адам ... ... келе жатқанын білген соң, Тәуекел қырға шығып кетіп,
онда бірсыпыра уақыт күте ... ... ... ... ... 1598 жылы ... оқиғалар қазақтар үшін Қолайлы болып шықты. «Құлбаба ... ... ... ... хан Тәуекел ханның көзін жойып, одан
кек алу үшін Самарканд ... ... ... оған ... ... ... ... қазақтардың өжеттігі келтірген реніші салдарынан оның
денсаулығы нашарлап, ол көп кешікпей қайтыс болды».
Абдаллах өлгеннен кейін хандық саяси ... ... ... Билік оның
ұлы Абд әл-Момынның қолына көшті. Алайда, жаңа ханның жағдайы өте ... ... ... оны 1599 жылы ... ... ... Ол қаза
тапқаннан кейін Шайбани ұрпақтарының еркек өкілдерінен ... ... ... ... қана тірі ... еді, өйткені қалғандарын
өздеріне қауіпті ... деп ... ... хан мен Абд ... ... тастағанды.
Абд әл-Момынның қаза табуымен Шайбани әулеті билігінің күні өтті.
Деректемелер мен ... ... ... ... отырғанындай, бұл әулет
Абд әл-Момынның билеуімен ... ... ... нақ ... ... ... 1599 жылы Абд ... ханның өлуімен бірге
өзінің өмір сүруін тоқтатты, Бұхара тағы Жан мен ... ... ... Бақи-Мұхаммедке кешті». Алайда орныққан осы тарихи фактіні соңғы
уақытта «Тарих-и Қыпшақ-ханидегі» ... ... ... нақтыландырып,
толықтыра түсті: «Абд әл-Момын хан ... ... ... ... Балхтан [Пір-Мұхаммед ханды] шақырып, мың жетінші жылы (1598-
1599) хан тағына отырғызды... Ол үш жыл ... ... Бұл ... ... ... өмір ... ... айтылып жүргеніндей, 1599
жылы емес, қайта ... жылы ... ... ... ... ... басқарып отырған
билеушілер мемлекетті біртұтас билікке біріктіре алмай, тез арада сахнадан
кетті. Мысалы, Бұхарада Пір-Мұхаммед хан таққа ... ... ... бойынша, ол Абдаллахтың туысқаны және «Жәнібек тегінен шыққан
ханзада», Абд әл-Момынның ... ... ... оны ... ... етіп жариялады; Тәуекелге тойтарыс беру үшін олар ... ... Орта ... 1598 жылы ... ... ... тіліндегі
бірнеше нарративтік еңбектерде көрініс тапқан (Ескендір Мұңшының «Тарих-и
аламара-йи ... ... ... «Зийа әл-Кулуб»; Мұхаммедийар ибн Араб
қатағанның «Мусаххир әл-билад» деген еңбектері, «Тарих-и Қыпшақ-хани» және
басқалар). XVI ... Орта Азия ... ... ... одан әрі
зертгеу осы оқиғалар туралы баяндалатын жаңа шығармалар табылуына жеткізуі
ықтимал. Бұл тұрғыдан Орта Азияның өмірбаяндық шығармалары мейлінше ... ... ... ... ... оқиғалардың сыртқы көрінісін
толығырақ сипаттап, қазақтардың Орта ... ... ... ... ... ... ... бұл оқиғаның кейбір ... ... ... ... ... ... ... Мұхаммед Аваз
келтірген, Ескендір Мұңшының мағлұматына ... ... ... ... өріс алған оқиғалардың географиялық орны нақтылана түседі және ... ... ... мән-жайлар бар.
Сонымен, Абд әл-Момынның қаза тапқанын білген соң, ... ... ... ... ... қимылын өрістетті. Деректемелерде
көрсетілгеніндей, оның іс-қимылының басталған жері — Алатау, мұнда ол ірі
әскери күштерді ... ... ... айтуынша, ағайынды
Тәуекел мен Есім сұлтан әскерінің саны жүз мыңдай адам ... ... ... авторы Мұхаммед Аваз да Тәуекел адамдарының саны осындай болғанын
айтып, оған Тәуекелдің жанында болған ... - ... 120 ... ... ... Ескендір Мұңшы былайша суреттейді: «Тәуекел хан
Түркістан және Мауараннахр ... ең ... ... Әндіжанды,
Ташкент пен Самарқандты тура Мийанкальға дейін басып ... ... ... інісі Есім сұлтанды Самарқандта қалдырды, ал өзі ... ... ... ... ... [әрі] ... Сол ... Бұхарада он-
он бес мыңнан аспайтын адам (әскер) болғандықтан, Пір-Мұхаммедхан ... ... ... ... және ашық ... кездеспеуді жөн көрді
қайта қаланың мұнаралары мен қорғанын ... ... ... көп
әскерге тойтарыс беруге (дайындалуға) шоғырландырды. Тәуекел хан үлкен
қаланы қоршап алды... Екі жақ ... ... мен ... ... ... күн бойы ... ... Он екінші күні Бұхараның барлық әскері және
жаужүрек ... мен ... ... [қаладан] шығып, екі жақ
арасындағы ... зор ... күн ... күн ... ... созылды. Бұл
күні бұхарлықтар жеңісті өз ... ... ал ... қазақ әскерінің
еншісіне тиді... Бұл жағдайға ашуланған Есім сұлтан (оның) ізінен ... көп ... ... ... ... ... ... қашуы сұмдық
масқара екенін [айт] деп ағасына жаушы жіберді. Ал егер хан қашып құтылып,
Самарқандқа келсе, ... ... ... ... ... олардың
алдынан келісу қақпасын жабуы (солай болуы) мүмкін деді. Жағдайдан ... ... жолы ... хан кері бұрылсын, ал өзі болса (өзінде бар) ... ... ... болып қосылады. Тәуекел хан інісінің ақылына
құлақ асып, тізгінді кері бұрды, (ал) Есім ... оған ... ... олар тағы да ... ... бастады.
Пір-Мұхаммед хан мен оған ергендер Тәуекел хан ... ... ... түсіп қуу және аталған (ханның) қол астында ... ... ... ... ... ... мамандар ХV-ХVІ ғасырларда қазақтар арасында шаманизм мен ... ... ... әлі де ... ал ... діні кең ... деп
санайды. Бұл жалпы алғанда дұрыс, бірақ ... ... ең ... қазақ
хандары мен сұлтандары арасына еніп, оны таратқан да ... ... ... жөн. ... дінін қабылдау қазақ хандарының өздеріне ықпалды мұсылман
дінбасылары мен ... ... ... ... ... ... ... дәлел бола алмайды. Қазақтарды ислам дініне кіргізу
қазақ шонжарларының Түркістан және Мауараннахр қалаларының діни және ... ... ... негізде нығайтуға жәрдемдесті.
Мысалы, 1512 жылы болашақтағы атақты джубарлық шейх Исламның Бабыр мен
қызылбастардан ... еш ... ... ... ханы ... ... келіп, одан
едәуір ұзақ уакыт бойы ... ... ... ... ... ... ... қалдықтары Мауараннахрдан қашып шыққаннан кейін,
олар туралы сыбыстар азая бастаған кезде-ақ, Қожа-Ислам Бұхараға ... Сол ... ... мен ... ... ... Шайбани ханның
немересінен Қасымға сол кезде Бұхараның билеушісі ... ... ... ханы үшін оның ... құда ... елшілер келді. Қасым хан
келісіп, Бұхараға ұзатылатын ... ... ... ... ... ... мен орта азиялық дінбасыларының идеологиялық
мүдделерінің ортақтығы негізінде қазақ хандары мен сұлтандары ... ... ... ... ... ... рөл ... деген пікір
айтылды. «Зийа әл-Кулубта» суфылық пірлер табыс кездерін ұлғайтуға ... өз ... ... қазақтар арасында белсенді насихат жүргізіп,
оларды өз мүриттері қатарына тартты. ... ... ... табысты болғанын, мысалы, накшбандийлік шейх Лүтфолла Чустидің
(1571/72 жылы ... ... ... ... мен қырғыздарға
суфизмді уағыздаушы қазақ Мұхаммедтің болу ... ... Бұл ... ... ... да ... бар. Суфылық корпорациялардың
дінбасыларын казақ хандарымен және сұлтандарымен жақсы қатынастар орнатып,
оларға көмектесуге мәжбүр еткен де осы ... ... ... ... ... хан ... ... мемлекетінің
әлеуметтік экономикалық жағдайы.
2.1. Әлеуметтік топтар мен категориялары.
Хандар кезеңіндегі қазақ қоғамы бір-біріне ... ... ... мен қарасүйектерден тұрды, ... ... ғана ... ... және ... белгілері жағынан да
айырмашылығы болды. Сұлтандар деп ... ... ... мен ... жылы өлген) пайғамбар жолын ұстаушылардың ұрпақтары деп ... ғана ... ... еді. ... ... топтары мен
жіктерінің бәрі қарасүйек саналды. Қоғамның тектік-топтық белгілері бойынша
бөлінуі мен осы белгілермен құқықтарын ... ... ... ... ... ... сақталды.
Қазақтарда сұлтандар ақсүйек топ деп ... ... ... ... ... еқ ... ... күшіне айналды. «Сұлтан» деген
сөзбен бастапқы кезде жоғарғы билік — ... ... ... ... ... жинақтаушы үғым білдірілген. Бұл термин ерте дегенде
X ғасырдың орта шенінен ... ... ... ... жеке ... де ... бастады: бұл сөзді алғаш рет ... ... ... ... салғандар салжұқтар болатын. Осман
империясында патша сұлтан деп аталды. ... мен Орта ... ... ... ... кезінен (XIV ғ.) бастап, ... ... ... ... ... кез ... ... атағы болды.
Шыңғыс-ханның әке жағынан тарайтын, хан болмаған ұрпақтарын білдіру
үшін сұлтан терминімен қатар ... ... ... ... ... «төре» деген сөз сұлтандарды ғана емес, ... көп ... ... ... ... және ... ... да, атап айтқанда, чиновниктер
мен қазы, билерді де білдіру үшін қолданылған.
Шыңғыс ... ... туа ... құұық бойынша атақ қана
емес, сонымен ... осы ... ... ... ... ... ... тиесілі құқықтарды да, сондай-ақ белгілі
бір ... ... ... және дене ... де алып ... тағын жеке иелену құқығы тек Шыңғыс ұрпақтарында ғана болған, олар үшін
билік жүргізу құқығы тегі ... ... ... тән ... еді. Бұл ... ұрпақтарынын, іс-қимыл аясы орын алған этникалық немесе мемлекеттік
шекараларға байланысты болмаған: Шыңғыс ұрпақтарының әрқайсысы ... ... нақ қай ... ... қарамастан, монғол
империясының дәстүрлері азды-көпті дәрежеде әлі де ... кез ... хан ... ... ... еді ... ... Шыңғыс
ұрпақтарының, мысалы, бірде қарақалпақтар мен ... ... ... мен ... ... хан ... ... сондықтан. Бұл орайда
сұлтандардың өздері ... та, ... те ... ... түрік-монғол
тайпаларының ешқайсысына жатқызбағанын, буындарға бөлінбегенін атап өткен
маңызды. Олар тегі жөнінен Шыңғыс тан тарағандар, яғни ... ... ... ... ... ... ... болды. Шыңғыс
ұрпақтарының генеалогиялық құқыққа ғана негізделген, мазмұны мен ... ... ... ... мәні ... ... ұлыстарының сұлтандары жалпы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... мен жіктеріне қатысты істерді
жүргізетін жиналыс — жыл сайын шақырылып тұратын ... ... ... ... отырған. «Жеті жарғы» тармақтарының бірінде былай делінген:
«Ханның өзі, сол сияқты сұлтандар, рулардың ... мен ... ... талқылау үшін күздігүні даланың ортасындағы бір жерге жиналып
отыруы керек».
Қазақтар дала мемлекеттілігінің дәстүрлерін сақтап қалды және ... ... ... ... ... бір ұлысты билеу ... ... ... ... Қазақтардың XVI ғасырдағы әкімшілік-
саяси құрылысын Ибн Рузбихан белгілі бір әр ... ... ... ... ... бар, ол өз халқымен бірге белгілі бір жерде «байырғы
жұртында» ... деп ... ... ... ... ... ... билік етуге де, іс жүзінде жайылымдарды су көздерін
және т. б. билеп-төстеуге де құқық беретін ... ... ... ... тағы бір ... - ... дүес
соғуға болмады және билер соты соттамады. Шыңғыс ұрпақтарын сұлтан не ... өзі ... ... ... ... ... ... оларды
атымен атауына болмайтын еді, есімінің орнына ... ... ... ... тиіс ... ... ... кезде кез келген қарапайым адам
атынан түсіп, онымен бір тізесін бүгіп тұрып сәлемдесуге тиіс ... ... ... ... оның иығына қолын салған. Үйдің ... ... ... ... үйі ... сыртқы белгілерінің бірі оның үйі ақ
киізбен жабылған. Жалпы жиналыстарда және басқа да ... ... ... ... тек қана ақ киіздің үстінде отырған. Егер жай
қазақ мақтанып, өзін сұлтан деп ... оған ... 30-ға ... ... ... жазаланған. Ал егер қарасүйек адам өзін ... ... ... қызына немесе оның туысына үйленсе, оған толық құн ... ер ... ... үшін құн ... ... жаза ... аксүйектер тобына қарама-қарсы хандықтың өзге халқы қарасүйек
деп аталды. Сұлтандар мен ... ... ... ... әр ... атау үшін бірнеше термин: қараша (караджи), ... ... ... бұқара терминдері қолданылды.
Деректемелердің мәліметтеріне қарағанда, қараша - өзіндік және мүлік
құқықтары бар заң ... ... ... Жеке басы ... ... өз ... ... мұраға қалдырып, куәлік айғақтар бере алатын еді және т.б.
құқығы болды. Әлеуметтік және қоғамдық жағдайы әр ... ... ... зандық жағынан әр түрлі мән берілгенімен, ... ... жаза ... ... ... ... жеке бас бостандығы мен
мүлік құқықтарын қорғауды мемлекеттік аппарат емес, түгелдей ру ... ... ... билер арқылы жүзеге асырылатын мемлекет,
мысалы, өлтірілген адамның туған-туысқандарына — ... алу ... үшін ... ... және т.т. ... етті. Сөйтіп, жеке адамның
ру белігі ретінде ғана мағынасы болды, ру ғана заңды тұлға еді. ... ... ... ... тән осы ... руы ... ... сол
арқылы мүлде қорғаусыз болып шығуына, заңсыз ... ... әкеп ... тегінен айырмашылығы қарасүйектер өкілдерінде жекелеген
рулар мен тайпаларға ... ... ... ... ... тайпалары үш
жүзге: Ұлы жүзге, Орта жүзге және Кіші ... ... ... тарихи әдебиеттерде орыс тіліне ерте кезден енген ... ... ... ... ... мен ... басшылары —
билердің ғана ерекше құқықтары болды. Би деген сөз ... бек ... ... түрі ... ... және деректемелерде XV ғасырдан ерте
кездеспейді, ал ... ... ... сөзі ... «ноян» және
арабтардың «әмір» деген сөздеріне сәйкес келеді.
Билердің (бектердің) ықпалы өздері басқаратын рулардың адам ... және ... ... де, ... ... келе ... және ... де айқындалды. Қазақ ұлыстарының билері кейбір құқықтарды
пайдаланды: өздерінің қоластындағы рулар шегінде сот және ... ... ... ... те (ханды қоспағанда) тек билердің ғана қолында болды. Бұл
билік билерге белгілі бір саяси салмақ ... ол ... ... жыл ... шақырылатын «халық жиналысына» бірге барып, жалпы
мемлекеттік істерді шешуге қатысуынан көрінді. Ең ... ... ... «билер кеңесіне» кірген.
Хандықты басқару жүйесіндегі маңызды буын болған билер, ... ... төрт ... әскербасы, әкімшілік адамы, би және ... ... ... ... ... ...... қалған
уақыттың мирасқорлары, олардың бүкіл басқару міндеттерін мейлінше етене
меңгергені сондықтан. ... ... ... билері Шыңғыс ұрпақтарынан да
ертеректе болған. «Ұлтқа ... ... ... ... ... ... айтқанда, ұлттық» ақсүйектер, әлеуметтік ... ... ... ... ... қоғамынаа ақсүйектер мен қарапайым адамдардан, байлар
мен кедей, бірақ жеке басы ... ... ... бас ... ... ... мен бас ... жоқ әйелдер (күндер) болған. Құлдарды
толықтырудың негізгі көздері: тұтқынға түсіру, құл саудасы, борышын өтей
алмаушылык еді. Заң ... ... ... ең ... тобы ... жағдайының өзі құлды құқығы бар адам артықшылығынан айырды, оны
зат, мал қатарына қойды. Құл куә бола ... ... ... ... да, ол ... ... ... алмады. Құлдар өз қылмыстары үшін жауап
бермеді. ... ... ... үшін ... ... жауап беріп, олар
зардап шеккен жаққа құл жасаған залалды өтеп ... ... ... ... ... қатысты істер билер сотында қаралмады. ... ... ... ... түрлері үшін жазалау шараларын кінәлінің
қожайыны белгіледі. Құлдар ... ... ... ... ... тән, ... ... басқа топтарынан ерекшелендіретін
жалпы белгі — қожайындарға жеке тәуелді болуы. Оның ... бұл ... ... ... және «Жеті жарғы» бойынша, құлды тірі қалдыру ... оның иесі ғана ... ... ... кез ... ... ... болып табылатын құл өз мырзасына ... етіп қана ... ... киім-кешек түрінде белгілі бір сыйақы алып отырған.
Сөйтіп, хандық кезеңіндегі қазақ қоғамы бір-бірімен ... және ... ... болған сословиелік топтар мен ... ... ... әлеуметтік құрылымы болды. Әлеуметтік иерархияның жоғары
сословиесін ... мен ... ... ... ұрпақтарынан тарайтын
текке жатпайтын рулық-тайпалық шонжарлар бір саты төмен тұрды. ... ... ... ... ... ... Құлдар ерекше
топ болды.
Барлық әлеуметтік иерархияның ең биігі хан ... ... адам еді. ... ғана хан ... болатын. Ғұрыпқа сәйкес хан ... ... ... ... құқық болған, мысалы, ханның інісі ... хан ... ... ... деп ... ... бұл ... жиі
бұзылып тұрды. Шынына келгенде, жоғарғы билік ... ... ... ... бұл ... ... да қатаң сақтала бермеген.Тақты мұралану
тәртібінің заңмен қатаң бекітілген ережелерінің болмауы себепті бірнеше
сұлтандар арасында ... ... үшін ... жиі ... және хан ... әр ... дерлік далада аласапыран туып отыратын. Қазақ хандығының
тарихында Қасым хан, Тахир хан, ... хан, Есім хан ... ... сондай аласапыран уақыттар болды. Сонымен ... ... ... ... хан ... алу ... ... кездеспейтін. Сондықтан
қазақ ұлыстарындағы жағдайды ... ... ... «қазір Дешті
хандарының ең үлкені және аса белгілі басшылары» нақ ... ... ... ... ... ... ... билік тіпті
генеалогиялық дәстүр мен ... ... бұза ... ... ... ... ... кіші тармақ өкілдеріне ауысып отырған.
Жаңа әміршіні таққа көтерген кезде ... ... ақ ... ... ежелгі ғұрып сақталған: хан жарияланатын сұлтан оның ниетінің
тазалығын, оның ... тегі мен ... ... жұқа ақ ... хандықтың сұлтандар мен билерден тұратын ең беделді ... ... ... үш рет көтеріп: «Хан! Хан! Хан!» — деп айқайлаған. ... ақ киіз дала ... ... оны ... ... топ ... ... да көтеріп, киізді жерге түсірген. Сонан соң тақ сияқты болған киіз
быт-шыт етіп жыртылып, әрбір адам ... ... ... хан ... ... ... бір ... алып кетуге тырысқан.
Салтанатты түрде, тәртіппен басталған бұл ... көп ... ... ... ... хан ... ... орта ғасырлардағы деректемелерде жалпы
белгілері жөнінен былай белгіленеді: хан өз ... ... ... ... ... ... ... міндетті, ал бодандары
ханды «өз әкесіндей» көріп, оған шын ... ... ... Егер ... болсақ, хан билігі белгілі бір құқықтармен белгіленді және ... ... ... еді. Ханның бұл құқықтары мен міндеттері кем
дегенде бесеу болатын.
1. Билік етуші әулеттің басшысы және ... ... ... жоғарғы
сюзерені ретінде ханның бүкіл хандық аумағына, ұлысқа қарасты барлық жерге
жоғары дәрежеде билік ету ... оның ... ... мен ... міндетінен
- елді сыртқы жаулардан қарумен қорғауынан ... ... ... ... жариялау және бітім жасау құқығы тек ханға ғана ... ... ... жоғарғы басшысы міндетінен туындайтын еді.
3. Ханның шет мемлекеттермен келіссездер жүргізуге жоғарғы ... ... ... өзі ... ... саяси бағытын белгілеу
міндетінен туындайтын.
4. Ханда өзіне бағынышты адамды өлтіру немесе тірі ... ... ... жоғарғы билік міндетінен туындайтын құқығы болды. Ханның бұл құқығы
мен міндеті қазақтардың «Жеті ... ... ... айқын көрсетілген.
5. Сондай-ақ, ханда зандар және қоғамның барлық мүшелері үшін міндетті
бұйрықтар шығару құқығы — оның сол ... ... ... пен ... ... туындайтын құқығы болды.
Дала әміршісінің төңірегінде әрқашанда көптеген көмекшілер, ... ... ... ... ... ... оның ... және мал-
мүлкін күзетуді қамтамасыз еткен) және қоңсылары (ханға күнделікті тұрмыста
қызмет еткен) болғаны ... ... ... ... ... ... ... деректемелерде хан сарайлары туралы, жалпы қазақ
хандарының XVII ғасырға дейінгі тұрақты ... жері ... ... ... ... ... ... тым болмағанда XV—XVI
ғасырларда, бұрын болып келгеніндей, қырдағы ... ... ... ... «Бұл елде король мен ақсүйектер,
- деп жазған, мысалы, И. Шильтбергер XV ... ... ... ... ... ... әйелдерімен, балаларымен және табындарымен бірге көшіп-
қонып, өзінің басқа да бүкіл байлығын алып, осы бір мидай ... ... ... ... ... ... атап ... жөн». XVI ғасырда ... бір ... ... ... ... үнемі дерлік кешіп
жүргенін Мүхаммед ... ... ... қарап та аңғаруға болады,
онда Қасым ханның жесірі Тахир ханға қартайғанын және далада ... ... ... ... ... ... ... ол, — қалған өмірімді қалада, тыныш әрі алаңсыз бір ... ... ... мені ... ... Сұлтан Саид ханға ... ... ... ... ... құлдардың болғаны «Михман-наме-йи
Бұхара» мәліметгерінде де, «Жеті ... ... де ... Ұлыс ... бұл ... ... ... мәселен,
«Жеті жарғының»: «Аңшылық итін немесе бүркітін өлтіргені үшін ... ... күң ... ете ... ... ... ... едәуір дәрежеде
түсіндіреді. «Құлдың мырзасына айтқан шағымы еш жерде қабылданбайды», ... ... ... ... ХVІ – ХVІІ ғасырлардағы Қазақ халқының
рухани мәдениеті.
Өз мемлекетінің құрылуы қазақ халқы рухани мәдениетінің одан ... зор ... ... Оның ... ... мен мазмұны алуан түрлі
болып, бұрынғы дәуірлердің, ... ... ... Оның ... мен ... фольклорлық туындылар, орта ғасырлардағы қолжазба
кітаби дүниелер мен ... төл ... ... ... және құқы ... мен ... өнері, музыкалық және халыктық-драмалық
шығармашылық пен ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік құрылысы мен өмірінің өзіндік ерекшелігі,
сондай-ақ көшпелі және отырықшы өмірдің, мал шаруашылығы мен егіншіліктің
үйлесімді ұштастырылуы ... ... ... ... ... рухани өмірінде жыраулардың поэзиясын, шешен-билердің
шығармашылығы мен ... және ... ... ... ... ... поэзиясы. Дербес мемлекеттілік, оны қорғау мен ... ... бір ... әрі көреген суырып салма ... ... бас ... әрі ... ... және кеңесшісі, әрі тайпаның
жауынгер-басшысы ретінде көрінген жыраулардың рөлі едәуір арта ... қаз ... ... ... мен ... ... және күшті хан
билігі идеясы басты идея ... және ол ... ... мен ... және тарихи фольклорлық туындыларда ерекше шабытпен жырланды.
Жыраулар поэзиясы мемлекет пен билеушіге ... етті және ... ... ... ... Олар мемлекет пен билеушіге қызмет
етуді ... ... ... деп ... күшті әміршіні дәріптеді. Ханның
кеңесшісі және идеологы болған ... ... ... аса ... ... ... салып айтып, өз ... ... ... Олар ... хан кеңесінде немесе бүкіл халықтық жиналыста
айтқан және олардың айтқандары поэтикалық ойланыс-толғау не арнау ... олар бұл ... өз ... мен өткен дәуірді ... ... ... ... ... ... елдегі жағдайға
баға беріп, болып жатқан оқиғалар ... өз ... ... ... ... ... берген, көбінесе сәуегейлікпен болжам жасаған.
XVI—XVIII ғасырлардағы жыраулар поэзиясының аса ірі өкілдері — ... ... ... ... ... ... ... жырау (XVII ғ.), Марғасқа жырау (XVII ғ.), Ақтамберді жырау (1675-
1768), Тәтіқара ақын (XVIII ғ.), ... ... ... ... ... (1693-1787).
Қазақ хандығының қалыптасу кезеңінде ұзақта қызықты, алайда тартысқа
толы қиын ғұмыр сүрген Шалкиіз (Шалгез) Тіленшіұлы ... аса ... ... Ол атақты тектен (Едіге ұрпақтарынан) шыққан, өте жақсы ... ... ... ... ... Темір ханзадаға жақын жүріп, оның
нөкерлерімен бірге Стамбул мен Қырымда, Дон мен ... ... ... соң қуғынға ұшыраған. Өмірінің ... ... ... ... ... ... ... жеткен туындылары (олар 30-ға жуық)
оны ақындық өнердің ... ... және кең ... ақын ... ... шығармаларында сол кездегі жыраулар поэзиясы толық ... ... ... ... Онда әміршіге тікелей арнау да, мадақ өлеңдер де,
болмыс туралы философиялық толғаныстар да, халық ... ... ... өзі ... ... да, ... пен зұлымдық туралы, жақсы мен
жамантуралы, достық пен ... ... ... толғаулар да бар.
Және осының бәрі көркемдігі ... ... ... ... ... метафоралар, синтаксистік және психологиялык параллелизмдер арқылы
баяндалған.
Шалкиіздің Темір ханзадаға екі арнауы мен өзі және батыр ... ... ... оның ең ... ... ... ... Темірге арнаған
бірінші жырында қуғынға ұшыраған жырау әміршіні мадақтай отырып, оған
қорлағаны үшін өз ... ... ... ал ... сарайдан
қуылған ол енді өзінің жеке басының ренішін емес, халықтың тағдыры туралы
айтып, әміршіні Меккеге ... етіп ... ... Ал мұның өзін де ол
шеберлікпен айтады: Темірді дәріптеп, оны мінсіз билеуші деп ... соң оған ... ... ... сұлтан қажылыққа кетсе, оның елі мен
халқында ие болатынын сөз етеді.
Осы екі арнауда асқан дарынды ақынның ... ... мен асыл ... құдіретті тұлғасы бар болмысымен көрінеді.
XVI ғасырдағы ең жарқын ақын-жыраулардың бірі — Аймадет Доспамбет жырау
(шамамен 1490—1523). Оның өмір сүрген ... әлі дәл ... жоқ. ... оны 1490 ... орта ... туып, 1523 жылы қаза тапқан
деп есептейді, ал ... ... ... ... 1525—1596 жылдарда өмір
сүрген деп топшылайды.
Доспамбет жырау, оның өз ... ... Азов ... ... ... Төменгі Дон даласы мен Азов қаласының ... ... Кіші ... ... ... ... ... Болашақ жырау өз
тегіне лайықты тәрбиеленіп, білім алған. Толысқан шағында ол ... ... ... ... және Дешті Қыпшақтың көптеген жерлеріне барып,
Ресейге қарсы бірқатар соғыс ... ... ... ... ... ... ... бірінде қаза тапқан. Оның «Ер
Мамайдың алдында ... ... ... ... ... қарағанда, ол
шамамен 1549 жылға дейін қаза тапқан, өйткені ... ... сол ... ... еді.
Өмірден қыршын кеткен Доспамбет өзін ханның кеңесшісі және хандықтың
идеологы болған жыраулардың классикалық үлгісі ретінде ... ... оның ... дейін жеткен поэтикалық мұрасының ... ол ... ... ... біліп, өленңерінде өз ... ... ... ... ... ... ақын ... мүмкіндік береді.
Ол да өмір мен өлім жайында жырлағанымен, ... ... ... тән ... өнеге-өсиетпен философия айтылмайды.
Ол салқынқандылықпен пайымдап, ойлайтын және ... ... ... ... жыршы ретінде сөйлемейді. Доспамбет жалындап, жанады, жырлары ... мен ... ... Оның ... ... қыршын кететініне өкініш
жоқ. Керісінше, ол лайықты өмір ... ... және ... Ол ... ... ... ... қаза табатын
жауынгерді пір тұтады. Доспамбеттің айтуынша:
«Қоғалы көлдер, қом сулар
Қоныстар ... ... екі ... ... ... өкінбес,
Кілең бұздай кілшейтіп,
Көбелер киген өкінбес,
Жұпарын қардай боратып,
Арулар құшқан өкінбес,
Торытөбел ат мініп,
Той тойлаған ... ... көп ... ... ... өз ... нақ осындай деп біледі. Мұндай өмір оны ... Ол ... ... дәріптейді, соған сүйсінеді. Доспамбет
жырау көп жағдайда бірінші жақтан жырлайды және ... өзі ... Ол өзін ең ... қабылан жаулар тигей ме,
Қабырғадан дұспан жалдап жүргей ме,
Қатарланып, қарланып,
Қайран ер қарт күреңге мінгей ме!
Қабырғадан ... ... ... ер ... ... ме!..»
дейтін ер жігіт етіп көрсетеді.
Оның туындылары арасында кейбір дәрежеде өмірбаяндық ... ... ... Бұл — ... ... ... ... қоштасу жыры. Онда қайғы-қасірет пен өкініш, күңіреніп,
түңілу жок. ... ... жиі ... ... ... ада, онда ... ... туралы қысқа болса да, кең көлемде
баяндалады. Өлең автор жекеден жалпыға біртіндеп баратындай етіп ... ... ... ... және ... қалай жараланғанын айтады, сонан
соң әйелі мен балалары жайында баяндап, ... ... ... ... ... бәрі параллелизмді қолдана отырып, асқан ақындықпен
баяндалады, онда бірде ... ... ... ... еске ... бірде
орындалмаған армандары мен атқарылмаған істері тізіп келтіріледі. Бұл
орайда ол армандарынын орындалмағанына еш ... ... деп ... ... ... ... Мамайдың алдында
Шаһид кештім, өкінбен!..»
Жиембет жыраудың мұраларынан оның ханға арнаған үш толғауы мен ... ... ... ... алмайтындығына күйінетін айдауда жүрген
ақынның жай-күйі туралы екі ... ... ғана ... ханға арнаған толғауында Жиембет өзін нағыз жырау ретінде
көрсетеді: ... ... ... ... жолында күреседі де, сонымен
бірге ез әміршісіне оппозицияға кешіп, онын, қаһарына ұшырайды.
Туындыларының мазмұнынан көрінетіндей, ... ... ... кезінде
билеушімен терезесі тең сөйлесіп, өз ... ... айта ... ... ... мен ... болжай білмейтіндігін, оның іс-
әрекетіндегі ... ... ... өте ... адам ... ... ... өзінің керек болған күндерін және мұның көмегін
ешбір елемегенін оның есіне салады. Ол ... ... ... Есім ... ... інісін ренжітіп, қорлағаны үшін кек алмақшы болып қорқытады. Жыраудың
мұндай батылдығы дәстүрге ғана байланысты емес. ... ... ... оның Есім хан ... ... ... зор: тандаулы билермен және
бектермен бірге ханды ақ киізге отырғызып, хан көтерген, ... ... ... ... ... ... мен қиын ... талай рет
құтқарған. Мұндай іс-қылықтың тағы бір себебі - Жиембет ... ... ... ... ... әрі саны көп ... басшысы болатын.
Сонымен бірге Жиембет ордада аса беделді болып, атағы шыққан, жырау және
батыр ... өр ... қана ... әділ би әрі ... ... шешен де
болған.
Оның толғауында хан мен жырау бейнелері ангитезаны қолдану және ханды
екі жағдайда: Жиембетпен араздасқанға ... және ... ... ... ... ... жасалған.
XVII ғасырда Ақтамберді жырау Сарыұлы өмір сүріп, жырлап етті, ... ... пен ... ... пен бұлдырлық ұштасып отырады. Ол
1675 жылы Қазақстанның онтүстігіндегі Қаратау өңірін ... ... ... ... Ақтамберді ата-анасынан жастай жетім қалып, алыс
жамағайыны, аймаққа белгілі Бердіке батырдың қолында тәрбиеленген, болашақ
жырауды жас ... ... ... ... сол кісі баулиды.
Жасөспірім кезінде-ақ Ақтамберді қазақтардың Моғолстан мен Жоңғарияға
жасаған-жорықтарына қатысып, ... ... ... атағы шығады.
«Зор қасіретті ақтабан-шұбырынды» жылдарында ол жұрттаныған ... Орта ... ... ... ... ... қарсы күресті
ұйымдастырушылардың бірі ... ... ... ... Жоңғар
хандығы талқандалғаннан кейін Ақтамберді өз тайпаларын ежелгі туған жеріне
көшіреді, өзі де сол жерлерге қоныс аударып, 1768 жылы ... ... ... ... ... алты ... ... Олар тақырыбы жағынан үш
топтан тұрады және тиісінше жауынгер-ақын өмірінің үш ... ... ... ... ... ... және егде тартқан кезін бейнелейді.
Қазақтардың жоңғар жаулап ... ... ... ... ... халықты жауға топтасып, ... ... ... ... зор ... болды. Жыраулар бұл міндетті лайықты атқарды, олар
туған жерді қорғаушылардың батырлық қасиеттерін жырлап, олардың ерліктері
мен ... ... ... өз туындыларын арнады.
Сондай жыраулардың бірі Үмбетей Тілеуұлы болды. Ол 1697 жылы ... ... ... ескі ... ... және ... өз тайпасында үлкен
салмағы болған Тілеудің отбасында туған. Жас кезінде ... ... ... ... іс-әрекеттері мен кемшіліктерін келеке ететін
сатиралық ... ... ... бай ... ... ... жырлар айтады. Жорықтарға қатыса жүріп, ол батырлардың ерліктерін
көреді, сөйтіп олар ... ... ... ... ... батырлық
жырларды орындап, танымал болады. Оның шайқастардағы батылдығы мен жалынды
шақыру жырлары жасақтағы ... ... ... ... ... сөйтіп
ол уақыт өте келе Абылай ханның ... ... ... ... шырқап
шыққан кезінде Үмбетей жырау Бөгенбай батыр жөніндегі ... ... ... ... ... ... Абылай ханға естірту өлеңін шығарады.
Үмбетей жырау 1786 жылы ... ... ... ... ... бізге дейін жеткен туындыларының көпшілігі қайсыбір нақты
жағдай ... ... ... арнап шығарылған арнаулар болып келеді
(«Бәкеге», «Жауқашарға», «Бұқарға», ... ... және ... ... немесе фактінің өзі айтылмайды. Автор оларды суреттеп жатпайды, ол
адамдар арасындағы ... ... ... ... ... ол жөніндегі өз
пікірін ұсынады. Бұл – шешен - билердің шығармашылығына тән ... ... ақын әрі ... ... және ... шешу үшін ... мен шумақтарды мол қолданып отырған. Үмбетей өз арнауларында шешен-
билер сияқты дидактикалық сипаттағы қалыпты нақыл сөздермен сөйлеп, ... ... үшін ... ... ... Сонымен бірге Үмбетей сол
арнауларында өзін ақын ретінде де ... өз ... және ... ... үшін дәстүрлі стильде сипаттама беріп отырады.
Үмбетей жыраудың шығармашылығында ... ... және ... Абылай ханға естірту» деген екі шығарма ... ... ... бойынша атақты немесе ақсүйек адамдардың өлімін әміршіге жалпы жұрт
таныған, халық арасында беделі жоғары ... ... аса ... ... ... ... естіртетін еді. Мұндай адамдардың қазасын
бүкіл халық азалайтын, бірақ ресми жоқтау қадірлі адамға тапсырылатын. Осы
екі міндеті де ... ... оның ... мен ... алдында сіңірген
еңбегін жалпы жұрт танығанын дәлелдейді.
Түрі жөнінен «Бөгенбай өліміне» - жоктау, жылау. Бірақ мазмұны жөнінен
бұл—батыр ... ... Онда ... нағыз бүкіл халықтық батыр ретінде
жырланған. Автор батырдың ең ... ... мен ... ... ... басқыншылардан азат еткен, сөйтіп қазақтарға қайтарған жерлерін:
Баянауыл, Қызылтау, ... ... ... ... ... ... ... естірту» дәстүрлі «естірту» емес, қайта
отан үшін ... ... ... және билеушілердің мемлекет өміріндегі
рөлі туралы поэтикалық баяндау, бұл — ... ... ... ... пен
оның сипаттамасы. Бұл толғауда Үмбетей күйкі тірліктен жоғары тұрған ... мен оның ... ... өмір ... қалт ... біліп отырған
нағыз жырау ретінде көрінеді. Бұл ... оның ... ... ол ... кейде одан да жоғары. Халқы мен оның ... оның ... ... тағдыры үшін алаңдайтын жыраудың үні асқақ та ... ... Ол ... еске ... ... ... үлес қосқан батырлар мен ... ... және бұл ... ... ба ... ... деп талай рет
ханның есіне салып отырады. Айтқандайы Абылайдың, Бөгенбей мен ... ... еске ... шайқастары мен тиісті іс-қимылдары тарихи өмір
шындығына белгілі дәрежеде сәйкес ... ... XVIII ... ... ... орын ... ... мен сол жылдарда қазақ халқының тағдыры
үшін маңызды жеңістер поэтикалық көрініс тапқан.
XVIII ... ... ... аса ... ... болды, оның
шығармашылығы соның алдындағы бүкіл поэтикалық ... ... ... ... өз ... ... ... зор рөл атқарды және
кейінгі дәуірлерде қазақ ... одан әрі ... зор ... ... ... ... 1693 жылдары Қалқаман батырдың от басында туып,
мұсылманша білім алған. Талантты ақын және ... ... ол ... ... ... ... көзге түсіп, оның сарайында болған, бірақ әлдебір
себептермен қаһарға ұшыраған. Бұқар жырауды ... ... ... хан өз ... ... оның ... әрі ... болды. Абылай
хан Бүқардың өмірлік бай тәжірибесін, даналығын және көрегендігін бағалады.
Қиын кездерде хан одан ақыл ... ... ... ... өз әміршісіне
Бұқар да талай рет кемек көрсеткен. Ол өзі құрмет тұтқан ... ... ... зерттеушілердің санап жүргеніндей, 1787 жылдарда елген.
Бұқар жыраудың шығармашылығы екі кезеңге: Абылайға дейінгі кезең және
Абылай ... ... ... Осыған сәйкес оның туындылары екі ... Бір тобы ... ... ... ... жырларын, екінші тобы
оның жырау Абылай ханның ең жақын серіктері ... ... ... толғауларын қамтиды. Бұл екі топ тақырыбы мен мазмұны, жырлану
сипаты мен себебі ... да ... ... ... ... ... ... ақыл-өсиет айтылады. Өз өмірінде көпті көрген Бұқар ең қымбаттысы
— адам өмірі, ең үлкен ...... ... әсіресе зорлық жасап
өлтірілуі екенін жақсы білген. Сондықтан ол ... ... «ең ... ... ... ... болмауды тілеуіне» және «жау әскері келіп,
балаларды жетім, әйелдерін жесір ... ... ... береді. Бұқар
адамдардың аман болып, татулық пен келісімде өмір ... ... ... ол ... және ... эпикалық және саяси кеңес береді.
Қорытынды
Басқа да көптеген халықтардағы сияқты, қазақтарда әулиелерге сыйыну
исламға ... ... ... ... көне ... ... ... сыйынудан тайпалар мен ... ... ... ... ... ... аңғаруға болады
Оңтүстік Қазақстан облысының түрлі жерлерінде әулиелер Домалақ-ана мен
Бәйдібек-атаның мазарлары бар, ... олар ... үш ... албан,
суан және дулат тайпаларының негізін қалаушылар деп көрсетіледі. ... ... суан Ұлы жүз ... ... ірі ... ... көптеген бұлақтар шыңдар, ағаштар және т.б. ... ... ... ... ... орын ... бастау»
анимистикалық көне көзқарастарға барып ... ... ... ... ... ... өсіп шығуы жерленген ... ... ... ... ағашқа әдетте шүберек қиындылар
байланады. Қазақтардың қабірге өскен киелі ... ... ... кілті тіршілік тармақтары бейнесімен байланысты көне түсінікте
шеңберінде жатыр.
Исламның әулиелерге сыйынуында қазақтарда исламға дейінгі кезде ... ... да жаңа ... ... ... ... Қазастан облысындағы
ел қадірлейтін таулардың бірі — ... Нұх ... ... ислам, дәлірек
айтқанда, таурат аңызына байланысты. Бұл қасиетті жер; құрметтеу ... ... пен ... ... ... ... мысалдардың
бірі болып табылады. Тауларды құрметтеуге ... ... ... ... көп. ... Жылаған-ат қасиетті орны осындай.
Қазақстанның мың-сан әулиелері тобына кәсіби істердің қамқоршылары
кіреді; ... ... ... мен ... ... ... Қорқыт Баба Түкті Шашты Әзіз (Баба-Туклас) қазақ батырларының
қамқоршысы деп ... ... ... ол ... ... ... ... де көрінеді. Егіншіліктің пірі - Диқан-баба, желдің пірі -
Жалаңаш-ата, қойдың пірі - ... және т. б. ... ... ... ... ... ауқымы кең әрі алуан түрлі.
Келтірілген материалдар «діни ... Орта ... ең ... бірі - ... ... ... тегінде, мұсылмандарға
дейінгі сарқыншақтардың сақталуы мағынасында алғанда, табынудың ең ауқымды,
ресми дін ... ... ... ... ... ... Сонымен
бірге, әулиелерге сыйыну исламға дейінгі түсініктер мен ... ... ... ... ... ... идеялары жағынан ислам рухын
білдіреді, оның орнығуына ... ... ... отырған кезеңде ислам діні ... ... ... ... ... ... ... суфистік қайраткерлер
едәуір рөл атқарды. Қазақтар арасында ислам ... ... ... мен ... ... рөлі зор. Қарастырылып
отырған кезеңде ислам дінінің қазақ қоғамындағы әлеуметтік-саяси ... ... ... ... ... ... ... орнығуы, дамыған
феодалдық қоғамның діни идеологиясының енуі жоғарғы ... пен ... ... ... одан әрі ... процесінің неғұрлым
айқын қалыптасу барысына жағдай жасады. ... ... ... ... қазақтың зиялы шонжарларының Орталық Азиянын дінбасыларымен және
оның ... ... ... ... идеологиялық негізде
нығаюына себепші болды.
Сонымен бірге қазақ қоғамының ең қалың бұқарасының дағдылы, практикалық
өмірінде ... ... ... ... ... мен ... одан әрі
қолданыла бергенін атап өту қажет. Олар қоғамдық, отбасылық ... ... ... ... рөл ... ол ... ... құқық (әдет) ережелерімен анықталды.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Левшин А. Описание киргиз-казачьих или ... орд и ... 1832, т. 2, ... Бартольд В. В. Киргизы. Соч, М., 1963, т. 2, ч. ... Шах ... Ибн ... ... ... М., ... Юдин В. П. ... статья к «Тарих-и Кашгар». - Мына кіт.: МИКХ,
406 б.
5. Акимушкин О. Ф. К ... о ... ... с ... и казахами в 30-х гг. XVI в. - 60-х гг. ...... ... М.-Л., вып. XXI, 233-242-6.
6. Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой
Орды: Извлечения из ... ... М.-Л., 1941, т. ... ... В. ... о ... ... и царевичах.
–ТВОЦ РАО. СПб, 1864, ч. X, 262-6.
8. ... ... ... ... Рук. ГПБ им. ... ... ... Қазақ - Герат әміршісі Мұхаммад хан Шараф ад-дин оғлы (хижра бойынша
964 жылы — б. з. 1558 жылы өлген) ұлы. Ол ... ... шах ... ұлы ... ... - граф ... берген (қараңыз: Ахсан ат-
таварих, л. 38 а).
10. Ахсан ат-таварих, № 38 а.
11. ... ... в ... ... в XVI в. ... ... ибн ... Бахр ал-асрар, Іndia office, № 575, л. 82 ... ... ... ... вивлиофики. СПб., 1793, ч. VI, 29-30-6
14. РычковЛ. И. История Оренбургская. Оренбург, 1896, ... ... И. ... ... ... 1862. Оренбург, 1887, 225-
6.
16. Продолжение древней Российской вивлиофики, XI, 186-6.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XVI-XVII ғғ Қазақ хандығы6 бет
Есім хан 4 бет
Қазақ хандығы14 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
Жәңгір Хан өмірбаяны5 бет
Мағжан Жұмабаев шығармалары36 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы37 бет
VI – VIII Қазақ Хандығы20 бет
XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары76 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь