Эстетикалық, әдеби ой- пікірлердің туу, даму тарихы мен кезеңдері. Әдеби шығармашылық және әдебиет теориясының методологиясы. Қазіргі әдебиеттану теориясындағы ғылыми ағымдар. Қазақ әдебиеттану ғылымындағы эстетика мен теория мәселелері

Эстетикалық ой-пікірлердің даму тарихы ең кем дегенде 2,5 мың жылды алып жатыр. Біздің эрамызға дейінгі бірінші мың жылдықтың өзінде-ақ Көне Қытай, Үнді, Грекия ойшылдары адамдардың нақты шындықтың көптеген құбылыстарын сезім арқылы қабылдау барысында белгілі бір көңіл-күйлерге таңдану, жеріну, қайғыға ортақтасу, ашулану, сүйсіну, елжіреу, әзілдеу, тебірену, толқу және т.с.с. бөленетіндігін әрі әлемге деген таза танымдық қатынастан оның өзіндік сезімдік тебіреніс сипатымен ерекшеленетіндігін байқаған. Осы тебіреніс толқулар неліктен пайда болады деген сұраққа жауап іздеу барысында көне дүние ғұламалары эстетикалық ойды дамытқан. Нәтижесінде, «сұлулық», «әсемдік» және оған қарама-қарсы «трагедиялық» және «комедиялық» туралы алғашқы түсініктер қалыптасты.
Эстетикалық ойдың даму тарихына көз жүгіртіп өтсек, онда барлық философиялық ғылымдардың бесігі болып табылатын Грекиядан бастау заңды.
Әдебиеттану ғылымының туу, қалыптасу, даму тарихы тым әріде. Бүкіл әлем шеңберінде алып қарасақ, сөз өнері, оның сыры мен сипаты туралы топшылаулар, көркемдік таным мен талғамның алғашқы белгілері грек өркениетінен ондаған ғасыр бұрын көне Қытайдың “Ән кітабы”, “Құбылу кітабы”, ежелгі Мысырдағы “Ағалы-інілі екеу туралы ертегі”, байырғы Вавилон жұртының “Көрмегені жоқ кісі туралы” дастаны немесе көне үнді халқының “Ригведа”, “Махабхарата”, “Рамаяна” жырлары тәрізді адам баласының жер бетінде тұңғыш туғызған әдеби ескерткіштерінде б.з.б. 3 — 2 мыңыншы жылдарда пайда болып, келе-келе тұрлаулы эстетикалық ұғымға көше берген. Эллада эстетикасы да бірден мектепке айналып, қауырт қалыптаса қалған жоқ. Гректің әдемілік туралы ілімі Пифагор мен пифагоршілердің (б.з.б. 6 ғ.) өнер мәнін санға,Гераклиттің сапаға, Демокриттің мөлшерге, Сократтың өлшемге сайған аңғарымдарынан басталып, Платонның “сәбилик” философиясы арқылы Аристотельдің “Поэтикасына” келіп ұласады.
Антикалық эстетика ежелгі грекиялық және римдік мәдениеттің құрамдас бөлігі болып табылады. Антикалық эстетиканың негізгі ерекшеліктерінің бірі оның космологизмі. Космологизм деп ғарыштық үйлесімділік пен әсемдікті әлемнен де орын алады деген көзқарастарды айтады. Көне гректердің түсінуінше, ғарыш денелерінің қозғалысында болсын, орналасуында болсын өзіндік жарастық, үйлесімдік, гармония бар. Сол гармонияны адам өз әлемінен де, яғни өз қолынан жасап шығарған заттардан да табуға тырысады. Адамның өнері сол гармонияға ұқсап бағуынан, еліктеуінен туады. Эстетикалық категория тұрғысындағы «гармония» ұғымын тұнғыш Пифагор мен оның мектебінде кездестіреміз. Пифагор үшін болмыстың негізінде жатқан, сан тікелей гармонияға, ішкі үйлесімділікке, өлшемділікке сай. Өнер түрлері үшін де әсіресе музыка өзінің гармониялығымен адам жанын толғандырып, ғарыштық үйлесімдікті танытады. Тіпті, онымен қоймай. өнер адам жанын да, тәнін де ауру кесел, бәлекеттерден тазартады деп білген.
1 Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003. – 208 б.
2 Тілешев Е. Суреткер және көркемдік әдіс. – Алматы: «Арқас», 2005.
3 Қабдолов З. Ахаң Һәм әдебиеттің әліп-биі //Қазақ әдебиеті тарихының өзекті мәселелері. –Алматы: Қазақ университеті, 1993. – Б.3-8.
4. Қирабаев С. Көп томдық шығармалар жинағы. Т.8. – Алматы: «Қазығұрт» баспасы, 2007. – 448 б.
5. Майтанов Б. Әдебиет теориясының қазіргі жағдайы // Қазақ әдебиеті. 2001.
6. Эко У. Имя Розы. Вып-2. – Москва: Кн. палата, 1989. -496 с.
7. Мұхтар Әуезов энциклопедиясы. - Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011.
8. Машанұлы А. Әл-Фараби. – Алматы, «Жазушы», 1970.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігіСемей қаласының Шәкәрім ... ... ... Факультеті Қазақ тілінің теориясы мен әдістемесі кафедрасы.СӨЖТақырыбы: 1) Эстетикалық, ... ой- ... туу, даму ... мен ... ... шығармашылық және әдебиет теориясының методологиясы.3) Қазіргі әдебиеттану теориясындағы ғылыми ағымдар.4) Қазақ әдебиеттану ғылымындағы эстетика мен теория ...  ... А.ФИ  -  311 ... ... ... ... - 20151) Эстетикалық, әдеби ой-пікірлердің туу, даму тарихы мен кезеңдері.Эстетикалық ой-пікірлердің даму тарихы ең кем дегенде 2,5 мың ... алып ... ... ... ... ... мың жылдықтың өзінде-ақ Көне Қытай, Үнді, Грекия ойшылдары адамдардың ... ... ... құбылыстарын сезім арқылы қабылдау барысында белгілі бір көңіл-күйлерге ... ... ... ... ... ... елжіреу, әзілдеу, тебірену, толқу және т.с.с. бөленетіндігін әрі әлемге деген таза танымдық қатынастан оның өзіндік сезімдік тебіреніс сипатымен ерекшеленетіндігін байқаған. Осы ... ... ... ... болады деген сұраққа жауап іздеу барысында көне дүние ғұламалары эстетикалық ойды дамытқан. Нәтижесінде, ,  және оған ...  және  ... ... ... ... ойдың даму тарихына көз жүгіртіп өтсек, онда барлық философиялық ғылымдардың бесігі болып табылатын Грекиядан бастау заңды.		Әдебиеттану ғылымының туу, қалыптасу, даму ... тым ... ... әлем ... алып қарасақ, сөз өнері, оның сыры мен ... ... ... ... ... мен ... алғашқы белгілері грек өркениетінен ондаған ғасыр бұрын көне Қытайдың "Ән кітабы", "Құбылу кітабы", ежелгі Мысырдағы "Ағалы-інілі екеу ... ... ... ... жұртының "Көрмегені жоқ кісі туралы" дастаны немесе көне үнді ... ... ... ... ... тәрізді адам баласының жер бетінде тұңғыш туғызған әдеби ескерткіштерінде б.з.б. 3  --  2 ... ... ... ... ... тұрлаулы эстетикалық ұғымға көше берген. Эллада эстетикасы да ... ... ... қауырт қалыптаса қалған жоқ. Гректің әдемілік туралы ілімі Пифагор мен пифагоршілердің (б.з.б. 6 ғ.) өнер ... ... ... ... ... Сократтың өлшемге сайған аңғарымдарынан басталып, Платонның "сәбилик" философиясы арқылы Аристотельдің  "Поэтикасына" келіп ... ... ... ... грекиялық және римдік мәдениеттің құрамдас бөлігі болып ... ... ... ... ... бірі оның ... Космологизм деп ғарыштық үйлесімділік пен әсемдікті әлемнен де орын алады деген көзқарастарды айтады. Көне гректердің түсінуінше, ... ... ... ... ... ... ... жарастық, үйлесімдік, гармония бар. Сол гармонияны адам өз әлемінен де, яғни өз ... ... ... ... да ... ... ... өнері сол гармонияға ұқсап бағуынан, еліктеуінен туады. Эстетикалық ... ...  ... ... ... мен оның ... ... Пифагор үшін болмыстың негізінде жатқан, сан тікелей гармонияға, ішкі үйлесімділікке, өлшемділікке сай. Өнер ... үшін де ... ... ... гармониялығымен адам жанын толғандырып, ғарыштық үйлесімдікті танытады. Тіпті, онымен қоймай. өнер адам жанын да, тәнін де ауру кесел, бәлекеттерден ... деп ... Осы ... антикалық эстетиканың келесі бір категориясы катарсиске тоқталамыз. Катарсис (грек. ) адам жаны мен тәнін тазарту, рухани және ... ... ... ... ... Катарсис ұғымы антикалық философиядан алынған. Көне гректер катарсисті денсаулықтағы бұзылған үндестікті қалпына келтіру үшін тазарту жүргізу әдістері деп ... ... ... мағынасымен қатар қатар катарсис эстетикалық ұғым деңгейіне көтерілген сөз. Антикалық эстетикада катарсис адамға өнердің қалай әсер ететіндігін көрсету үшін ... Онда ... ... ... поэзия мен трагедияны адамның рухы мен жанын тазарту жолындағы маңызын білдірген.	Платон ... ... бір ... ғана ... ... өнердің өзімен байланыстырады. Оның айтуынша, катарсис жан дүниені нәпсілік, ағзалық ниеттен арылту деген мағынаға ие.	Аристотель де ... ... ... ... ... деп ... ... трагедия жанрының адамның қорқыныш пен қайғыға ортақтасу сияқты қасиеттерінің нәтижесінде жанды бейқамдықтан, бойкүйездіктен арылтады деп қарады. ...  - өнер ... ... ... ... ... ...  өз кезегіндегі әжептәуір жүйеге түскен бірден-бір әдебиет теориясы екені де даусыз. Мұнда поэзияның тегі, мәні, ... ... ... ... ... кең әрі келелі сөз болады. Көркем шығарманың ... ... ... ... ... ... шешім, шиеленіс, хабар, түйін, метафора, гипербола, фабула, аналогия, т.б. жайларын талдап тексеруі күні бүгінге ... ... ... жоқ. ... ... ең ... жері тарихта тұңғыш рет дұрыс және дәл эстетикалық принцип ұсынып, өнердің қоғамдық ... ... ... деп білу ... ... өнер мен ... келелі мәселелерінің бәріне, әсіресе әлі күнге даулы қалыпта тұрған проблемаларға бір ғана Аристотельден жауап іздеу ағат. Бірақ  грек әдебиеті мен ... ... ... ... ... жүйелі байыпталған поэзия теориясы екенін жоққа шығаруға болмайды.Поэтика деген сөз біздің бүгінгі теориялық түсінігімізде көркем ... ... сөз ... ... ... ... ... поэтиканы сол әдеби творчествоның, яки сөз өнерінің өзі деп түсінген. Демек, Аристотель  - өнер ... ... ... ... ең ... ... ... мақсаты  -  ақиқатты тану, ал ақиқатты тану жолы  -  ... ... мен ісін ... ... ... қағидасы. Оның  Лессингтің  деп таңдануы да, Чернышевскийдің Аристотель эстетикасы   тамсануы да ... ... ... ... ... өнер халықтың рухани қажетін өтеп, талап-талғамын қалыптастырады. Халық еш уақытта өнерсіз өмір сүрмейді, демек өнер бар ... ... бар. ... ... ... бірден қалыптаспайды, оның элементтері таным бесігінде ұзақ тербетіледі. Халықтық эстетиканың негізі- әсемдікті танып-білу, сұлулықты қастерлеу, ажарсыз бен келіссізді ... ... ... ... ... ... эстетика элементтері халықтың ауыз әдебиеті үлгілерінде жиі кездеседі.VI-IX ...  -  ... ... ... тарихи- эстетикалық арнаға шығуы, өзіндік дәстүрдің қалыптастырған ... ... ... ... ... ... екінші ұстазы әл-Фарабидің , , , ,  т.б. шығармалары, Фарабидің ... ... ... тұжырымдаған ой-пікірлері бүгінгі таным-білікке әсері өте зор. Әл-Фарабидің ... ... және ... айналасы, оның сөз өнеріне жасаған ықпалы және қазақ әдебиетіне қатынасы әдеби ой-пікірлердің туып дамуына өзінің үлкен ... ... ...  ... ... ... ... дейді:Барсам да қай тарапқа, мен  -  Қыпшақ,Елім бар ежел күннен ... ... ... екі жүзі,Мен соның кейінгісін алдым қалап.Алғаным менің қалап  -  шындық жағы,Шындықпен ... өмір ... ... оятпақпын,Мойныма ауыр міндет алдым-дағы. Бұл өлең жолдарынан  біз елінің келешегін ойлайтын ақынның бейнесін көреміз. Сонымен ... ХІ ... ... Жүсіп Хас Қажыбтың  дастаны сол кезеңде ел өмірінде маңызды орын ... ... ... Ол адамгершілікті ардақтау, даналыққа бас ию, шешендікті ... ... ... ... ... таным-білікті қалыптастырды. Мысалы, хакимдер жайында Жүсіп дастанның  деген тарауында хакимдер халықты жақсылыққа, ізгілікке бастаушылар екенін, ... ... ... ... ... қажеттігін айта келе:Тағы бір топ ғалымдар мен даналар,Ілім беріп, халық жолын ... ... ... сөз, ... пе, аз ба ... үйренген.Солар жарар-жарамасты парықтар,Тура, таза жолды ұстанып, анықтар.Оларден сен ілім үйрен, білім біл,Жақсылықты жаса, тартып тіліңді.Ілімі ғой ... ... ... тура ... дерегін.Олар  -  серке, қой ішінде бастаған,Бастаса, қой түзу ... ... ... ... бол,Екі дүниеде құт дарытар, қимас бол!-дейді.Көркем сөздің қоғамдық және әлеуметтік мәнін ашуда Абайдың рөлі қазақ әдебиетінен орнын ойып ...  Абай ...  -  ... ... ... жаңа ... мұратты қалыптастырған, сөз өнерінің қадір-қасиетін жаңа сатыға көтерген ұлы ақын. Дарынды қадірлеу, көркем сөзді ел кәдесіне асыру, қазақтың мақал-мәтелдерінің мәні және ... сын ... ... ... түр мен мазмұнның ажыраспас бірлігін талап етуі, оқушы мен тыңдаушыны тәрбиелеу, көркем шығарманың әлеуметтік мәнін ашу  - Абай ... ... жаңа ... ... ... ... ... Абай  -  қазақтың эстетикалық таным-білігінің жаңа нормасын жасаушы. Абайдың қай ... алып ... та ... ... асыл ... ... Мысалы:Бес нәрсеге асық бол...Талап еңбек, терең ой,Қанағат, рақым, ойлап қой - Бес асыл іс ... ... ... болсын кез.Нұрын, сырын көругеКөкірегінде болсын көз.Жүрегі - айна, көңілі - ояу,Сөз тыңдамас ол баяу.Өз өнері тұр ... ба ... ... айтсаң, жаны еріп,Ұғар көңіл шын беріп,Дертті ішіне ем көріп,Неге алтынды десін жез.Қай халықтың, тарихын алсақ та бәрі-бір, оның баяғы бабалар ... ... ... көне әдебиетінің туу,  қалыптасу,  даму кезеңдерінің әр тұсында сөз өнері туралы толғамдар туып, ... ... ... ... Олар ... әр ... әр жолмен, қоғамдық таптар пайда болған тұстарда тіпті әр алуан таптық ағым мен бағытта өрбіп ... ... ... мен ...  ... біз ... ... алмаймыз. Өйткені, әдебиет пен эстетика  --  өз ара сыбайлас, бірі мен бірі ... ... ... ... ... қалыптасып, тіпті, бірін-бірі толықтырып, тереңдетіп, дамытып келе жатқан егіз ғылым.2) Әдеби ... және ... ... ... ... - ... бір бөлігі. Оның мақсаты қоғамдық сананың бір көрінісі ретіндегі көркем шығармашылықтың табиғатын ашу, оның болмысты бейнелеудегі, адамның идеялық - ... ... ... ... ... ... ... алдымен әдіснамалық ғылым. Ол көркемдік ойлаудың тарихи ... ... ... ... ... ... ... орныққан әр түрлі көркемдік әдіс-бағыттарды, тәсілдерді зерттейді. Осы өзіне байланысты негізгі мәселелерді зерттеуде әдебиет теориясы эстетикамен үндеседі. ... ... ... теориясының өзіне тән ерекше міндеті де бар. Ол сөз ... оның тегі мен ... ... мен ... ... ... пен ... зерттейді. Әдебиет теориясы әр түрлі бағыттағы қаламгерлердің ортақ ұстанымдарын, әдеби шығармалардың жанрларын, тарихи даму ... ... бір ... ... ... ... ... методологиялық мектептер. ХІХ ғасырдың екінші жартысында Батыс Еуропа елдеріндегі капиталистік қарым-қатынастың өрістеуі. Философиядағы позитивизм бағыты. ... ірге ... ... Якоб ... ... мен ... Гримм (1786- 1859) қалаған мифологиялық мектеп. ХХ ғасырда бұл мектептің ... ... ... ... ... (1875-1961) адам психикасындағы архетип жайлы идеясы. Ж.Лакан. Адам психикасында реалды, қиялдағы символдық кабаттар. Тарихи-мәдени мектеп. Француз тарихшысы әрі өнер зерттеушісі ... Тэн ... ... пен өнер мәселелерін жаратылыстану ғылымдарындағы салқынқандылық бағдармен сараптауды ұсыну. Теодор Бенфей (1809  -  1881). Салыстырмалы-тарихи ... ... ... пен Батыс арасындағы сюжет алмасу теориясы. А.Н.Веселовскийдің (1838-1906) көшпелі сюжет ілімі. Әдеби дамудың ортақ кезеңдері. Ұқсас сарындардың туу себебі. Әдеби ... ... ... ... ... салыстырмалы әдебиеттану. Клод Пишуа мен Андре Мишель Руссо ( ,1951), А.Дима (, 1972>>), ... (, 1979), т.б. ... ... және ... (1835-1891). Сана мен тілдің байланысы. Тіл мен әдебиет. Адамның рухани өмірі. Көркем ... ... ... Анри ... ... ... Кроче (1866-1952) есімдерімен тығыз байланысты ағым  -  интуитивизм. Әр заттың дара қасиетін интуиция арқылы ғана ашу. ХХ ... ... жүзі ... ... ... Фрейд (1856-1939) енгізген жаңалық. , ,  және  ... сол ... ... ... ... ... ... толымды өзгеше батыл тұғырнама. Әдебиеттің халықтығы  -  көп мағыналы ұғым, яғни, 1) жеке шығармашылықтың ... ... ... ... ... мен ... әдебиеттің халықтық шығармашылықтағы поэтика, образ, сарындарды мұра ету деңгейі; 2) көркем шығармадағы халық бейнесі мен оның дүниеге көзқарасының ... ... ... мен ... ... ... 3) ... қалың бұқараға эстетикалық жән әлеуметтік тұрғыдан түсініктілігнің өлшемі. Тарихи дамуға орай өнердің суреттеу ... да, ... ... ... мұрат та өзгеріске ұшырайды. Сол себепті  деген ұғымның аясы да өзгеріп отырады. Әдебиеттің халықтығының ең басты өлшемі  -  ... үшін ең ... да ... ... мен өзгерістерді бейнелеу. Әдебиеттің ұлы туындылары қай кезде де өз алдына халықты толғандырған ... ... ... өмір ... ... аса ... ... бейнелеп отырған. Екінші өлшем  -  аталған дәуірдің ең озық идеалдарына негізделген өмірлік ... ... ... ... осы ... екі ... әдебиеттің халықтығы ұғымын толығымен көрсетпейді. Себебі шығармада халық үшін маңызды да қажетті жағдайлар суреттеліп, сол дәуірдің ең озық ... ... ... мүмкін.Бірақ соның бәрі ешкімді қызықтырмайтын қарабайыр үлгіде ... да ... ... ... ... ... айналуында қаламгер шеберлігі орасан маңыз алмақ.Әдебиет теориясында таласты-тартысты пікірлер мен қайшылықты көзқарастар болуы заңды. Теориялық ой-пікірлердегі ... әр ... ... ... мен ... ... ... байланысты. Бұл әдебиеттің барлық дәуіріне жарай беретін қатып қалған теорияның болмайтынын көрсетеді. Әдебиет теориясы жаңа кезең ... ... ... ... ... ... ... та отырады. Осы уақытқа дейін әдебиет теориясының ең негізгі күші сөз өнерін бағыттағыштығында деп келдік. Ол ... ... ... ... де ... Яғни ... бір ... белгілі бір тұрпаттағы шығармашылыққа лобби жасау (кеңестік тұста ол социалистік реализм болатын) ... келе ... ... өзі ... беріп отыр. Бүгінгі әдебиет теориясы ырықсыз бағыттаушылықтан іргесін аулақтатып, әр алуан концепцияларға жол ашуы тиіс. Бұл бірнеше ғылыми мектептердің қалыптасуына, ... ... ... ... ... ... әдебиеттануда әдебиет теориясын жеке ілім ретінде қарастырған А. Байтұрсыновтың  қазақ әдебиетінің тек ... тән  даму ... ... ... ... ... мен ... ұлттық көркемдік таным мен қазаққа тән көркем ойлау сипаттарына негізделді. Бұл саладағы Қ. ...  (1938), Е. ...  (1940), З. ...  (1970) ... ... еңбектер өз заманының сұранысына сай біраз уақыт қажеттілігімізді өтеген іргелі дүниелер. Алайда бұл еңбектердегі теориялық ... ... ... ... ... ... жасалғанын үнемі қаперден шығармауымыз керек. 	Кеңестік дәуірдегі әдеби категориялар төңірегінде өрістеген теориялық ой-пікір Франция, Италия, Германия, Испания, Ұлыбритания, ... ... ... ... мысалдарына әсіре жүгініп отырды. Біле білсек, Еуропалық әдебиет теориясы образ, сюжет, стиль, әдеби ағым, бағыт т.б. ұғымдардың бізде ... ... ... ... бар да, олардың басқа елдердің әдебиетіне таралған аналогтары немесе ұқсас құбылыстары бар деп үйретіп келді. Мысалы орыс әдебиеттанушылары әдеби ... ... ... ... ...   деп, ... яғни әдебиеті өзіндік, бөлек сатымен дамыған елдердегіні  бағыттар деп шектейді. ... ... ... ... бір ... құбылыстар ұлттық топыраққа келіп орныққанда сол ұлттың тарихи-мәдени ерекшеліктеріне, әдебиетіндегі ... ... сай ... Біз ... көркемдік дамуы мен ұлттық әдебиет арасындағы байқалмай қалмайтын ортақ сипаттарды ... ... ... ... жатқызғанымызбен, ұлт тарихындағы, қоғамдық санадағы ерекшеліктерді, әдеби-мәдени дәстүр өзгешеліктерін ... ... ... ... ... шығармашылығының мысалында қазақ топырағындағы романтизм әдісінің эволюциясын зерттеген әдебиеттанушы Е. Тілешовтың: ,  -  ... ... тура ... [2, ... теориясы ұлттық ерекшеліктерге сай бағамдалып, тың терминдермен пайымдау А.Байтұрсыновтан кейін тарихи-саяси ахуалға сәйкес тиылып ... ... ... ...  ... Ол арнау өлеңдер туралы қисындарын саралай келіп , - деп жазады [3]. ... ... ... ғұламаға тән азаматтық, керек десеңіз Ахан алдындағы арылу сынды. Теориялық толғамдарды қазақ әдебиетінің өзіндік даму ... ... ... ... ... ... біршама жалғасын тапқанымен, оның да тағдыры шырғалаңға айналып кетті.Маркстік-лениндік әдіснама тың пайымдауларға негізделген әлемдік теориялық ... ... ... мүмкіндік бермеді. Уоллек пен Уореннің осы саладағы еңбегі ... ... ... ғана ... ... Ал сол ... әлем герменевтикалық, семиотикалық, фрейдистік, психо-аналитикалық, интуитивистік, структуралистік мектептердің жемісін көріп отырған еді. Қайта  кезеңдегі салыстырмалы тұрғыдағы ... ... ... ... ... ... ... өрістеуіне  жол салды.   Көп өзгерістер әдебиетке модернистік эстетиканың келуімен байланысты. Модернизм қалыпты образды бұзып ... ... ... ... бұзды, сюжетті тұтастығынан айырды, бейнелеу тіліне батыл эксперименттер жасады. Көркем шығарманы әдеби-теориялық талдауда осы ... ... ... келе жатқан сюжеттік-композициялық талдау берерін беріп болғанға ұқсайды. Өйткені кейінгі буын қаламгерлерінде классикалық, эпикалық сюжет түрлері жоқтың қасына айналды. ... ... ... ... ... ... немесе салдары мүлде айтылмайтын фрагментарлы сюжетті шығармалар қатары көбеюде. Тіпті логикалық тұтастықтан мүлде айрылған колллаж ... ... ... Ең ... ... ... құраушы негізгі категория екеніне күман туа бастады.Бұрын автор  -  мәтін  -  ... ... ... ... қазіргі әлемдік әдіснамада бұл ұғымдар автономдық мағынаға ие болды. Көркем шығарма ... ... ...  ... ... ... ... түсіп үлгерді. Яғни әлемдік теориялық әдебиеттануда көркем шығарманы мәтін деп қарастыруға анық ... ... ... ... ... ... қаламгер мен оқырманды бір деңгейден қарастырады.Әдебиеттану ғылымы басқа ... ... ... ... әрекет жасайды. Кейінгі уақытта тіпті аса дәлдікке қарай ұмтылған әдебиеттануда кибернетикалық әдістеме деген бар. Мәтін машинаға (компьютер) арнайы бағарлама ... ... ... Мысалы,  мен  бір автордың қолынан шыққаны  осылайша дәлелденді. М.Шолоховтың  ... ... ... ... дау-дамайды шешуде де осы тәсілге жүгінгені белгілі. Әрине мұндай ғылым салаларының жетістіктерін пайдаланғанымен, әдебиеттанудың өзіндік ... ... ... ... ... ... ... тануда ең бастысы  -  лингвистика. Бұрыннан-ақ әдебиеттанушы мен тілтанушының ортақ зерттеу алаңы болатын. Олар ... троп пен ... ... т.б. Ал ... ... тіл білімі мен әдебиеттану әдістемелері бұрын-соңды болмаған жақындықты басынан өткеруде. Онсыз да ... ... ... бара жатыр. Қазір лингвистика көркем шығарма стилін зерттеуде бізді тың әдіснамаға бағыттап, әдістемелік идеялар ұсынып отыр. Тұжыра айтар ... ... ... ... орай кей әдіснамалық ұстанымдар белгілі бір әдіснамалардың теориялық және қолданбалы маңызын төмендетті. Алайда ... ... ... ... ... ... әдістемелерін толық меңгеруге тиіс. Ғылымда тек белгілі бір әдіснама қанша жерден әмбебап болса да басымдық таныта алмайды. Сөз ... ... ... және мүмкіндігін танып білу өте қиын іс. Еуропацентристік әдебиеттану Шығыстың әдебиеттану тарихы мен ... ... ... ... да ... ... ... алуан түрі қалыптасуы тиіс.Әрбір университеттер мен ғылыми мекемелер ... ... ... ... әдебиет теориясын зерттеудің, дамытудың басты әдіснамалық мұраты  -  шығармашылық ... қос ... ... ... ... құбылыстар мен ұлттық әдебиеттер арасындағы ортак тенденцияларды қаперде ұстау. Біршама ілгерілеп келе ... ... ... ... ... ... ... болмысына басты бағдар ұстана отырып дамуы қажет.3) Қазіргі әдебиеттану теориясындағы ғылыми ағымдар.Қазір қоғамдық ортада баяғы ... ... - ... керемет шығармалар жазылмай жатыр, жалпыға үлгі боларлықтай ... ... ... ... ... ... бейнесі сомдалмауда деген сияқты пікірлер көп. Оны ... ... ... болмайды. Бірақ қоғам өзгерді, шығарманы оқитын адам да өзгерді. Кеңес өкіметі әдебиетті өзінің идеологиялық қаруы ретінде пайдаланғаны рас. ... ... ... қоса ... өз - ге - ... Жаңа ... жаңа идеологияны қажет етеді. Ол өнерге де, соның ішінде, оның бір түрі болып саналатын ... де ... ... та - ... жаңа идеяларды әкеледі. Мысалы, қазіргі оқырманға А.Байтұрсыновқа еліктеп  ... ... ... еді, ... ... ... қазақ ке - дейінің өмірін суреттеп көрсетудің де қазіргі қаламгерге абырой ... аян. ... ... өмір өз ... ... осы ... ... дүниетанымы мен көзқарастарына, мына біздің өміріміздегі ақиқат шындыққа қаты - сы бар, ... ... ... талап етуде. Ол рухани сұраныс, өнер соны қанағат - тан - дыруы тиіс. Сондықтан да ... ... ... ... ... т.б. ... ... көрініс беруі заңдылық. Олардың бәрі уақыт бірлігі тұрғысынан ... жал - ... ... ең ... қасиеті мазмұны жағынан сол ағымдар бірін-бірі толықтай теріске шығара - ды. ... ... ... ... ерек - ... - ... назар аударар болсақ, қаламгер - лері - міздің өз туындыларына сан алуан мәселелерді ... ... өзін ... ... ... еркін қалам тартып жүргенін байқаймыз. Ел тәуелсіздігі қазір кез-келген жазушы үшін басты тақырып дейтін болсақ, соның айналасынан ... ... ... ... ... мәселелер, еліміздегі бай мен кедей болып жік - теле бастаған топтар арасындағы қайшылық - тар, капитализмнің негізгі сипаты болып ... ... ... жеке ... ... ... қазаққа оншалықты етене бола қоймаған сауда-саттық, діни көзқарастар арасындағы тартыс, қылмыс және оның ... ... елге ... ... қандастарымыздың тағдыры, жаһан - дану - дың кейбір көріністері, ... ... ... т.б. барлығы жеке тақырыптар деңгейінде көтеріліп, еркін жазылуда.Ал романтизм  -  адамның айнала қоршаған ортаға қанағаттанбаушылығынан, түбегейлі қоғамдық өзгерістердің ... ... ... ... ... Оның ... әкелген жаңалығы жеке тұлғаны құндылық ретінде тану, адамның құдіреттілігін дәріптеу, адам рухының биіктігін дәлелдеу болды. Адам даналығы және оның ... ... ... ... - дегі ұлы жасампаздық күш ретінде жырлады. Роман - ... ... даму ... осал тұсы да дәл осы  ... ... ... еді. Өйткені, олар өмірдегі ақиқат шын - дыққа қарамастан, жеке ... ... ... ... жіберді. Романтизм дәуірі өзі ауыстырған ағарту дә - уі - рін көп жағынан теріске шығарды. Бірақ роман - тизмнің өзі сол ... ... бесі - гін - де ... ... ... Романтизм өкілдері су -  - рет - кердің рухани шығармашылық өмірінің еркіндігіне мән берді, олар ... ... құш - ... пен ерекше мінез сомдауды басты мақсат тұтты. XVIII ғасырда өмірден тыс сипаттағы бар - лық ерекше құбылыстар мен ... нәр -  - ... ... де романтикалық деп атау әдет -  - ке ... ... үшін ... ... ... ... тұрса, романтизм табиғат культін бәрінен де жоғары қойды. Дәл осы ... ... адам мен ... ... ... көз - қа - ... сай ... альпинизм және пикник фено - мен - дері қалыптасты. Романтизмнің басты обра - зы -  - ның бірі  -  жаны ... ... тән қу - ... ада, ... ... ... жи - наған бекзат, мәрт жабайы адамның образы пайда болды. Романтизм дәуірі философиясына тән негізгі сипаттар агнотицизм (Кант), иррационализм (Шопенгауэр), ... ... ... және ... ... культі (Ницше, Карлейль) еді. Реализм де өзінің берерін беріп болды. Бүгінгі күні он жерден ... ,, , , , , т.б. ... тағы бір ... ... жазғанмен, оны бәрібір оқырман қабылдамайды. Аталған қаламгерлер реалистік шығарманың шынайы үлгісінің қандай болатынын көрсетіп кетті. Енді басқаша жазу керек, өзгеше жол, ... ... соны ... ... 	Реализм романтизмнен кейін пайда болған, романтизмді теріске шығарушы ағым. Ең алғашқы реалист-суреткерлер А.Пушкин, Стендаль, О. де Бальзак, Ч. ... және ... ... ... олар ... ... деп санаған емес, олар ондай бағыттың бар екенін де білген емес. Ал атақты орыс сыншылары Белинский, Добролюбов, Писаревтер ... ... ... ... ондай ұғымды тек өзге балама сөздермен түсіндіруге тырысқан. Реализмді көркемдік әдіс ретінде ... ... ... орнаған соң 20-30 жылдары ғана айтыла бастады. Батыс Еуропа мен Американың әдебиеттанушы, өнертанушы ғалымдары реализмді шындықты сол ... ... деп ... көпшілігі натурализм деп түсінеді.Кеңес дәуірінде реализмді ,  кейде тіпті,  деп те бөліп жататын. Ал ... ... - ...  ... ... өмірге әкеледі. Ол ақиқат шындықты мифологиялық үлгіде қабылдауға байланысты туған ... ... өзі ... ... ... өмірден алып, сол өмірмен тікелей байланыста, қоғамдық ортамен бірлікте көр - сетуінде еді. Сол ... ол ... ... яки ... адам ... ашып ... алды.Тек жаңа бағыт қана емес, кез келген талантты суреткер де өнерге бұрын беймәлім болып келген жаңалықтарды, адам туралы, оның мінезі мен ... ... жаңа ... мен тың деректерді енгізіп жатады. Мәселен, ХХ ғасыр басында қазақ әдебиетінде Мұхтар Әуезов өз ... ... ... ... ... ... ... Себебі, ол алғаш рет қазаққа өз дәуірін, өз замандасының арман-мүддесін, мақсат-мұратын халықтың өз тілімен шынайы әңгімелеп ... ... ... ... ... ... мен ... қисса-дастандарға үйренгендер үшін олардың өздері күнделікті өмірде көріп, естіп жүрген адамдар ... ... ... ... ... жақын проза жанрында баяндалуы олар үшін қызық құбылыс еді. Қара сөзбен ... ... ... тіл, ... шымыр әрекет қозғалыстың барынша жүйелі өрбуі, компози - циядағы тұтастық пен нақтылық аталған жанрдың  өлеңнен ешқандай да кем ... - ... ғана ... ... жоқ, ... таным-түсініктеріндегі ақиқат шындықтың барынша жарқырай көрінуі де оқырманды өзіне баурап, тарта білді. Бұл  -  ... сөз ... ... артықшылығы еді.Жалпы, реализм қазақ әдебиетінің даму дең - гейін шырқау биікке көтерген ағым болды.Модернизм (фр. Moderne  -  ... ... ...  -  ХХ ... ... пайда болған адамдардың рухани дағдарысын бейнелеуге негізделген көркемдік-эстетикалық жүйе. Модернизмнің төменгі шегі реалистік мәдениет болса, жоғарғы шегі 1950 жылдары ... ... ... ... ... Модернистік өнерді авангардтық өнермен шатастыруға болмайды, бірақ олардың ара-жігін ашып, ажыратып берудің өзі қиын. Модернистік ... ... ... ... ... ... авангардтық өнер түрлеріне футуризм, сюрреализм, дадаизм кіреді. Модернизм мен ... - ... ... жаңа бір ... ... ... ... етіп ұстағанымен, модернизм сол жаңаны көркемдік пішін арқылы жасауды мұрат тұтады.Постмодернизм деген сөз - дің шығу тегі ... post  -  ... ... және французша modern  -  жаңа, қазіргі, ... ... ... ... - нен ... ... ... тек қана Батыс Еуропа немесе Америка елдеріне ғана тән ағым дей алмаймыз. Бүгінгідей жаһан - дану ... ... сана - дағы ... бір ... ... қала ... да ... жайт. Сондықтан да аталған ағымның өнердегі өкілдерін өзіміздің қазақ арасынан да көптеп кездестіруге болады. Мысалы, белгілі жазушы ... ... жас ... Лира ... шығармаларда аталған әдісті басшылыққа алу үрдістері анық бай - қалады. Постмодернизмнің де ... келе ... ... дәстүр мен ұлттық санаға қай - шы тұстары жеткілікті. Сон - дық - тан да көбінесе аталған ағымды қабылдау кей ... ... ... мен әде - биет - ... ... ... мансұқталып, кедергіге ұшырап жатады.  Постмодернизм Америкадан бастау ... сол ... - ка - ның ... ... ... ... Жапонияда ерекше дамып, жаңаша сипатта көрінуде. Қазіргі әлем мойындаған Мураками сияқты қаламгерлер постмодернизм ағы - мы - ның ... ... ... ... ... бар ма?  -  ... сауалға әр түрлі жауаптар беріліп жүр. Ол пікірлерде бірізділік байқалмайды. Оның теориялық аспектілеріне ... де ... ... тап ... ... семиотик Умберто Эконың (атақты  романының авторы)  деген терминді біреуді мақтағанда қолданатын болдық. Сонымен қатар, оны өткен ғасырларға ... ... бара ... ... бұл ... соңғы жиырма жылдағы, кеше ғана өткен ғасырдағы қаламгерлерге арналатын, бара  -  бара ХХ ... ... ... ... ... ... Гомерді де қамтитын болады>> деп жазғаны бар.  [6, 460]Сондай-ақ, постмодернизм 1970-80 ... ... ... ... ... ... ... айтылатын. Постмодернизмнің кешегі кеңестік елдер әдебиетіне байланысты сөз бола бастауы 1990 жылдардың ... ... ... ... ... толық аяқталып, анықтамасы қалыптасып біткен деуге негіздер әлі жоқ. Жуық арада ортақ түйін, ... ... ... ... ... ... ... бастауы да осы постмодернистер тұсында. Өйткені олар үшін қандай да бір конон жазушының ... алып ... ... да ... ... бір стиль ұстану бола бермейді.Алайда әлемдік көркем ой дамуының соңғы кезеңінде пайда болған мәдени-эстетикалық, ... ... ... ... ... сырт ... себепті, үлкен мән иелене алмаса да модернизммен қатар постмодернистік құбылыстар да ұлттық әдебиетімізден орын тебе бастады. ... ... ... ... ... ... арқылы ұлттық әдебиеттен модернизмді постмодернистік поэтикамен ұштастыра бастаушылық ұмтылыстарды танимыз. Әрине, қазақ әдебиетінде постмодернизм дәстүрлі ... ... ... ... аса ... ... айналып үлгерген жоқ. Алайда ол құбылыстың бар екенін, рухани ықпалын үдете беруі мүмкін екенін ... ... ... ... ... ... ... мен теория мәселелері.Қазақ топырағындағы төлтума қоғамдық ой, оның ішінде ... ... ... ... асқан ғалымы Ш. Уәлихановтың, атақты ағартушысы Ы. Алтынсариннің, ұлы ақыны А. Құнанбаевтың алатын орындары ... ... ... ... ... жарқ етіп ... (Веселовский) Ш. Уәлихановтың сөз өнері жайлы ғылымға қатысты еңбектерін ауыз әдебиетін жинау және жинаған нұсқаларын ... ... деп екі ... ... ... Бұл ... ... өзі "дала Илиадасы" деп бағалаған әйгілі қырғыз эпосы "Манастың" бір ... ... ... ... өз ... ұлаңғайыр өлең-жырларын ел аузынан іздеп-тауып, талдап-тексеріп, оларды араб поэзиясымен салыстыра келе ... ...  --  саф таза сұлу ... ... ... тілі араб ... ... күлді-балам емес, татаусыз төгілген тұнық, мөлдір тіл екенін дәлелдеуі  --  соншалық байсалды, парасатты, ғылым тұрғысынан әбден піскен, ... ... ... оның ... ... жұрттың рухани сусыны ретінде ғана емес, халықтың көркем тарихы, халық тағдырының сырлы шежіресі ... ... сол ... сөз ... ... және ... тарапындағы мәні мен маңызын белгілеуі, сондай-ақ қазақ өлеңін бес түрге бөлді. Сонымен қатар олардың әрқайсысына өзінше мінездеме әрі ... ...  --  ... ... ... ... ... болашақ Әдебиеттануының алғашқы кірпішін Ш.Уәлиханов осылай қалаған еді. Ал Ы.Алтынсаринның әдебиет туралы ... ... ... ... ... ағартушылық еңбектерімен сабақтас. Осы бағытта ол қазақтың әдеби тілінің тазалығы, әдеби шығармалардың халықтығы, тәрбиелік мәнінің биіктігі үшін күресті. ... ... ... ... ... ... ... ғылыми трактат жазып қалдырған зерттеуші де, сыншы да емес. Десе де ... ... ... ... ... шыншыл ақынның, ғасырлар бойғы қазақ өлеңінің игі дәстүрін тың өріске, соны сатыға көтерген жаңашыл ақынның тамаша шығармашылық принциптері, сөз өнері ... ... мен ... ... көркем шығармаларының өнбойында желі тартып жатыр. Сонымен, сайып келгенде, қазақ топырағындағы әр түста әр сипатта көрініс ... ... ... шын мәніндегі жүйелі әдеби ғылымға айналуы  --  ... ... ... ... ... болған процесс. 1905 жылы Ә. Бөкейханов жазып, жариялаған "Абай (Ибрагим) Құнанбаев"  --  ... ... ... 1913 ... ... бас ақыны" атты мақаласы  --  соның жалғасы. Осыдан ... ... Абай ... ... бар, ... бар) ... айтпаған, еңбек жазбаған, шығармашылық айтыс-тартысқа араласпаған әдебиетшілер кем де кем. Солардың дәл ортасында талмай еңбектеніп, жан-жақты зерттеп, ... ... ...  --  ... ... Құнанбаев" арқылы Абайтану мектебін қалыптастырып тынған М. Әуезов болды.Осылай туып, дамыған қазақтың әдебиет туралы ғылымының бүгінде ... ... ... ... А. ... ... ... бастау алып, Қ. Жұмалиевтің "Әдебиет теориясына" жалғасқан, одан З. Қабдоловтың "Сөз өнеріне" (әдебиет теориясының негіздеріне) келіп ұласқан ... ... М. ... ... ... ... С. ... "Қазақ әдебиетінен", С. Мұқановтың "ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінен" әрі қарай өрбіп, Ә. Марғұланның, Б. Кенжебаевтің, Ә. Қоңыратбаевтың, Т. Нұртазиннің, М. ... Х. ... М. ... Р. Бердібаевтің, М. Базарбаевтың, З. Ахметовтің, С. Қирабаевтың, Х. Әдібаевтің, Ш. Сәтбаеваның, Н. Ғабдуллиннің, Р. Нұрғалиевтің т.б. оқулықтары мен ...  --  ... ... Ж. ... ... ақындығы" секілді үздік үлгісі бар әдеби сын Е. Ысмайыловтың, М. Қаратаевтың, А. Нұрқатовтың, Т. Кәкішевтің, Ш. Елеукеновтың, З. Серікқалиевтің т.б. ... ... ... ... соңынан жедел жетіліп келе жатқан жас ғалымдар мен сыншылар ... ... одан әрі ... жаңа ... ... даусыз.Әдебиеттер:1 Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш.  -  ... ... 2003.  -  208 б.2 ... Е. ... және көркемдік әдіс.  -  Алматы: , 2005.3 Қабдолов З. Ахаң Һәм әдебиеттің әліп-биі //Қазақ ... ... ... ...  - Алматы: Қазақ университеті, 1993.  -  Б.3-8.4. Қирабаев С. Көп ... ... ... Т.8.  -  ...  ... 2007.  -  448 б.5. ... Б. Әдебиет теориясының қазіргі жағдайы // Қазақ әдебиеті. 2001.6. Эко У. Имя Розы. Вып-2.  -  ... Кн. ... 1989. -496 с.7.  ... ... энциклопедиясы. - Алматы,  баспасы, 2011.8. Машанұлы А. ...  -  ... , 1970.  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Эстетикалық, әдеби ой-пікірлердің туу, даму тарихы мен кезеңдері. Әдеби шығармашылық және әдебиет теориясының методологиясы9 бет
Эстетикалық, әдеби ой-пікірлердің тууы, даму тарихы мен кезеңдері. Әдеби шығармашылық және әдебиет теориясының методологиясы. Қазіргі әдебиет теориясындағы ғылыми ағымдар22 бет
Эстетикалық, әдеби ой-пікірлердің туу, даму тарихы және кезеңдері10 бет
Логикалық амалдар3 бет
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
"Сұраныс пен ұсыныс теориясының негіздері"4 бет
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психологиялық ой- пiкiрлердiң дамуы52 бет
«Ғылыми зерттеулердің методологиясы» пәнінен дәрістердің қысқаша курсы32 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь