Қазақ - өзбек шекара мәселесі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І.тарау. Коммунистік билік. Оның мемлекеттік аумаққа тигізген әсері.

І.1. 1924.1925 ж.ж. ұлттық.мемлекеттік межелеу саясаты. Қазақстанның тұңғыш шекарасының белгіленуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9

І.2. Кеңес Одағы ыдырағанға дейінгі шекарадағы ауыс.түйістер ... ... 30

ІІ.тарау. Тәуелсіздіктен кейінгі шекаралық өзгерістер

ІІ.1. Қазақстан Республикасы мен Өзбекстан Республикасы арасындағы шекараны делимитациялау және демаркациялау процестері ... ... ... ... ... ... 45

ІІ.2. Делимитациялау процесіне қоғамдық көзқарас ... ... ... ... ... ... ... ... 52

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 57

Пайдаланылған әдебиеттер мен деректер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59
Кіріспе
Нағыз ақиқаттың кейде тым айқын болатыны
соншалық, ол тіпті ақиқат болудан қалады.
А.Эйнштейн
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Кез-келген мемлекеттің мемлекет екендігін айғақтайтын бір дәлел оның шекарасының болуы. Онсыз мемлекет болмайды.
Мемлекеттік аумақ белгілі бір мемлекеттің егемендігіне қарасты жер шарының бөлігі. Мемлекеттік аумақтың құрамдас бөлігі болып құрғақтағы, судағы, жер қойнауындағы және әуедегі кеңістіктер мен оларға теңесетін объектілер жатады /1/. Бұл аумақ шекара сызығымен белгіленеді. Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекара туралы 1993 жылғы 13 қаңтардағы заңында былай делінген: «Қазақстан Республикасының шекарасы дегеніміз- Қазақстан аумағының шегін-құрлығын, суын, жер қойнауын және әуе кеңістігін айқындайтын сызық және осы сызық бойынша тігінен өтетін үстіңгі қабат» /2/.
Тарихқа көз жүгіртсек осы мемлекет аумағы үшін қаншама соғыстар өткен. Мақсат- жер иемдену. Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы жерлер дауы сонау тарих тереңіне тартады. Шыңғысхан жаулап алушылығына дейін бүкіл Дешті Қыпшақ даласы мен Орта Азияда түркі тектес мемлекеттер өмір сүріп жатты. Шыңғысханның жаулап алуымен бұл жерлерде Монғол империясының үстемдігі жүрді. XIV-XV ғасырлар тоғысында Орта Азия жері Әмір Темірдің иелігіне өтті. XV ғасырда Орта Азия мен Қазақстан жерінде ыдыраған империялардың орнында ұсақ мемлекеттер бой көтерді.
XV ғасырдың ортасында құрылған Қазақ хандығы мен Шайбанилер арасындағы таласты жерлер Сыр бойы қалалары болды. Қасым ханның тұсында Қазақ хандығына қараған Сыр бойы қалалары оның ізбасарлары тұсында Шайбаниліктерге (өзбектерге) тиесілі болды.
Тоқымдай жер үшін жан беріскен таластар болып жатты. Есім хан 1598 жылы Ташкентті алып, оны Қазақ хандығының астанасы етеді. 1798 жылы Уәли тұсында Ташкентті қоқандықтар басып алады. Осыдан кейін Қоқан хандығының агрессиясына Оңтүстік Қазақстан өңірі, Жетісу ұшырайды.
1864-1865 жылдары Перовский мен Веревкин бастаған орыс әскерлері Қазақстанның Оңтүстігіндегі Шымкент, Түркістан, Әулиеата, Ақмешіт секілді қалаларды қоқандық езгіден азат етеді. Көп кешікпей орыс әскерлері қоқандықтардан Хиуа, Ташкент секілді ірі қалалардағы алып қоқандықтардың үстемдігіне біржола нүкте қояды. Ендігі кезекте реформаларға толы Ресей құрамындағы өмір басталады.
1867-1868 жылдардағы реформалар бойынша Қазақстан жері Генерал-губернаторлықтарға бөлінді.
1917 жылы қос бірдей революцияны өткерген Ресейде Кеңес өкіметі орнады. Елде біртұтас Совет халқын қалыптастыру шарасы қызу жүргізіле бастады. Коммунистердің көзсіз көсеміне айналған В.И.Ленин «Әр ұлт өзін-өзі билеуге құқылы» деп жариялады. Бұл сөз 1917 жылғы революциялардың жеңіске жетуіне үлес қосқан болатын. Өйткені әр аймақтағы ұлттық қозғалысты өршіту арқылы қарсыластарын жаныштауға мүмкіндік алды.
1920 жылы Қазақ Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы құрылды.
1924-1925 жж. ҚазақАКСР мен Өзбек КСР-нің арасындағы шекара заң бойынша белгіленді. Бұл Орта Азиядағы ұлттық-аумақтық межелеу арқылы іске асқан болатын. Осыдан бастап біртұтас КСРО-ның аясындағы әкімшілік-аумақтық өзгерістер Қазақ КСР-ін де айналып өтпеді.
1991 жылы КСРО ыдырап ТМД құрылды. Енді тәуелсіз Республикалардың шекара делимитациясы келіп жетті. Үлкен жұмыстар жүргізу арқылы күні кеше ғана шекара мәселелеріне нүкте қойылды.
1991 жылға дейінгі 70 жылдан аса мезгілде КСРО шеңберінде цензура үстемдік етті. Тарихты тек Сталиндік-Лениндік принцип тұрғысында жазу жөнінде бұйрық шықты. Ал 1991 жылдан кейін жариялы өмір келді. Тарих қайта жазыла бастады. Бүгінгі тәуелсіз елдің тарихшыларының алдындағы мақсат өткенге сын көзбен қарап объективті шындықты жазу.
Ұлыбританиялық Дурхем университетінің зертеулері бойынша, бүгінгі таңда әлемнің құрлықтағы шекараларының 25% толық анықталмаған, соңғы кездегі қақтығыстардың 15 % шекаралық мәселелердің шешілмеуінен туындап отыр, ал шекаралық таластан шыққан қақтығыстардың жалпы саны 95 жеткен /3/.
Сондықтан да шекара мәселесі нәзік, әрі қауіпті. Қазақстан мен Өзбекстанның шекарасында жерге талас барысында үлкен даулар туды. Тіпті адам өлімдері де болмай қалмады. Кезінде солақай саясаттың шешімімен тұтас аудандар көрші мемлекетте «Сыйға» беріліп кеткен. Бүгінгі сол аудандар көрші мемлекетке мәселені күрделендіре түсті. Зерттеу жұмысы сол аудандардың тарихи ақиқатын ашуға жұмыс жасамақ.
Зерттеу тақырыбының тарихнамасы мен дерек көздері. Зерттеу тақырыбы бойынша ең құнды деректер тарихи процестер өткен кездегі зерттеу еңбектері мен мақалалар. Ең негізгі еңбектердің бірі Орта Азия бюросының төрағасы және Түркістан Компартиясы Орталық Комитетінің жауапты хатшысы И.Зеленский мен И.Верейкистің еңбектері. Бірақ бұл кітаптағы (Верейкис И. Зеленский И. Национальные –государственное размежевание Средней Азии. Ташкент, Средне-Азиатское государственное издательство, 1924) бағыт Лениндік ұлт саясатының озық үлгісін дәлелдеуге тырысады.
С.Қожанов, Ә.Бөкейханов, М.Шоқай, С.Меңдешев, Ф.Ходжаев секілді сол кезде тірліктің басы-қасында жүрген қайраткерлердің мақалалары да зор, маңызға ие. «Советская степь», «Народная Хозяйство Средней Азии», «Туркестанская правда», «Новый Восток» секілді баспасөз материалдары межелеу саясаты туралы деректерге толы.
Межелеу саясатының тарихын ашудағы көлемді еңбектің бірі өзбекстандық ғалым Х.Турсыновтың «Национальная политика Коммунистической партии в Туркестане» атты монографиясы. Автор межелеу саясатының астарлы қажеттілігін ашып көрсеткен. Ол осы тақырыптар бойынша ұзақ зерттеулер жүргізген ғалым. Сонымен қатар Кеңестік кезеңде Ш.З.Уразев, А.Ағзамходжаев, М.Хакимов, А.Гордиенко, Т. Ағдарбеков секілді зерттеушілер осы шекара тарихына арнайы зерттеулер жүргізді.
Соңғы кездері қазақ тарихшылары да қазақ-өзбек шекара мәселелеріне арнайы зерттеулер жүргізуде. Соның бірі Бейбіт Қойшыбаевтың «Орталық Азия Кеңес Республикаларының ұлттық-территориялық жіктелуі және қазақ саяси басшылығының ұлттық-мемлекеттігі түрін орнықтыру жолындағы ізденістері мен қызметі» атты кандидаттық диссертациясын қорғау үшін дайындаған зерттеуі. Сонымен қатар Діл газетінің 2002 жылғы 12 ақпандағы «Межелеу шындықтары» атты мақаласында да мұрағат материалдары арқылы сол кез саясатын тарихи тұрғыда саралаған. Зерттеу жұмысы тек 1924-1926 жылдардағы межелеу саясатын нысанаға алған. Автор зерттеу кезінде тың деректерді молынан қолдаған. Межелеу саясаты кезіндегі зиялылардың айрықша қызметіне тоқталып, оларға өзінің жоғары бағасын береді.Сонымен қатар сталиндік қуғынның қалай қазақ зиялыларына әсер еткендігі жазылған. Бірақ зерттеу 1924 жылдағы процестерден басталғандықтан оған дейінгі өлкедегі мемлекеттік құрылым және межелеу саясатына дайындық жұмыстары арнайы қарастырылмаған.
ҚР Президенті аппаратының қызметтері Нұрлан Сейдіннің «Қазақстан Республикасы мемлекеттік шекарасының қалыптасу тарихы (1917-2003 жж)» тақырыбымен кандидаттық диссертация қорғағаны белгілі. 1917 жылғы төңкерістен кейінгі кезден бүгінгі таңға дейінгі аумақтық ауыс- түйістер және қазақ жері тұтастығының қалыптасуы сөз болады. Зерттеу жұмысынаң басым бөлігі Қазақстанның Шығыс шекарасының тарихына арналған. Шекара межеленуі Лениндік ұлт саясатымен байланыстыра зерттелген. Зерттеу жұмысында Қазақстан мен Ресейлік мұрағат материалдары, Ташкент пен Бішкек мұрағаттарының құжаттары жіті сараланған. Отаршыл өктем биліктің « бөліп ал да билей бер» саясатын сынайды. Жергілікті халықтың тарихи тағдырлары да назардан тыс қалмаған.
Малдыбекова Меруерттің «Түркістан Республикасының межеленуі және Қазақ КСР-нің территориялық тұтастық мәселесі» атты зерттеу жұмысы да межелеу саясатының ащы шындығын ашуға арналған.
Сонымен қатар тарих ғылымдарының кандидаты Ғаппар Маймақов «Қазақ жері тұтастығының қалыптасуы» атты көлемді монографиясының ерекше атап өтуге болатын еңбек. Еңбек тарихи оқиғаның құқықтық жағын ашып көрсеткен. Автор зертеу барысында большевиктер партиясының ұлттық бағдарламасы –Орта Азия мен Қазақстандағы ұлттық-мемлекеттік межелеудің теориялық негізін зерттеуден бастап межелеу саясаты аяқталған 1925 жылға дейінгі аралықты қамтып қарастырған. Межелеу жұмыстары барысында туындаған өткір пікірталастардың стенографиялық көшірмелерін де талдаған. Монографияда осыған дейін жазылған осы тақырыптағы зерттеулер де автор назарынан тыс қалмаған.
Диплом жұмысын жазу барысында 1956 жылдан бүгінгі күнге дейін баспасөз беттерінде жарық көрген тарихи мақалалар қарастырылған. Оңтүстік Қазақстан облыстық мұрағаттарынан да қажетті материалдар пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының хронологиялық шеңбері.
Зерттеу жұмысында қарастырылған мәселелердің хронологиялық шеңбері ХХ ғасырдың 20 жылдарынан бастап бүгінгі күнге дейінгі аралықты қамтиды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеті.
Осынау зерттеу жұмысының алдына қойылған мақсаты өткен тарихи процестің ақтаңдақ беттерін ашуға үлес қосу. Әрбір дерекке сын көзбен қарап, оларға ғылыми зерттеу жүргізіп, сараптама беру, оның кезеңдері мен ерекшеліктерін ашу. Өткен тарихи процестерге сипаттама беріп, одан сабақ алу қажеттілігін түсіндіру. Осыған сәйкес зерттеу жұмысы өз кезеңінде алдына мынадай міндеттер қойды:
• Тақырыпқа байланысты деректер мен мұрағат құжаттарын жинастырып, талдау;
• Қазақтар мен өзбектердің ортақ шекараларының ең алғаш заңды түрде өмірге келу тарихын зерттеу,
• Коммунистік партия органдарының қазақ жерінднгі басқару әдістерін және партияның Қазақстанда жүргізген саясатының мазмұнын ашу;
• КСРО ыдырағанға дейінгі Қазақ КСР-і мен Өзбек КСР-і арасында жүргізілген жер саясатын ашып көрсету;
• Тәуелсіз Қазақстан мен Өзбекстан Республикасының арасында жүргізілген делимитация процесіндегі қиындық туғызған жерлердің түп тарихына үңілу;
• Шекара дауларының шешілу нәтижесіне баға беру.
Пайдаланылған әдебиеттер мен деректер тізімі.
1. Маймақов Ғ. Қазақ жері тұтастығының қалыптасуы. А., 2005. 3 б.
2. Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы туралы заңы. (1993., 13 қаңтар) Алматы., 1999. 1-бап.
3. Сейдін Нұрлан. Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасының қалыптасу тарихы (1917-2003 жж.) Алматы., 2004., 4-б.
4. Қойшыбаев Бейбіт. «Орталық Азия кеңес республикаларының ұлттық-территориялық жіктелуі және қазақ саяси басшылығының ұлттық мемлекеттігі түрін анықтау жолындағы ізденістері мен қызметі (1924-1926жж.) Алматы., 2002., 18-б.
5. Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұлов қоғамдық саяси және мемлекеттік қызметі. Алматы., 1994., 339-340-б.
6.Қойшыбаев Б. Орталық Азияның кеңес республикаларының ұлттық-территорриялық жіктелуі және қазақ саяси басшылығының ұлттық мемлекеттігі түрін орнықтыру жолындағы ізденістері мен қызметі. 16-б
7. Маймақов Ғ. «Қазақ жері тұтастығының қалыптасуы» 69-б.
8. Сейдін Н. Қазақстан Республикасы мемлекеттік шекарасының қалыптасу тарихы. 15-б.
9.Оңтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағаты (ОҚММ) 243қор, 1-тізімдеме, 33-бума, 437-іс, 1-б.
10. Маймақов Ғ. Қазақ жері тұтастығының қалыптасуы 116-б
11. Бұл да сонда, 118-б
12. ОҚОММ 243-қор, 1-тізімдеме, 33-бума, 437-іс, 4-б.
13. Бұл да сонда, 4-б.
14. Маймақов Ғ. «Қазақ жері тұтастығының қалыптасуы» 122-б
15. ОҚОММ 243-қор, 1-тізімдеме, 33-бума, 437-іс, 16-б.
16. Маймақов Ғ. «Қазақ жері тұтастығының қалыптасуы» 124-б
17. ОҚОММ 243-қор, 1-тізімдеме, 33-бума, 437-іс, 19-б.
18. Бұл да сонда, 20-б.
19. Маймақов Ғ. Қазақ жері тұтастығының қалыптасуы 126-б
20. ОҚОММ 243-қор, 1-тізімдеме, 33-бума, 437-іс, 10-б.
21. Маймақов Ғ. Қазақ жері тұтастығының қалыптасуы 135-б
22. Бұл да сонда, 137-б
23. Бұл да сонда, 138-б
24. Бұл да сонда, 139-б
25. Бұл да сонда, 141-б
26. Бұл да сонда, 143-б
27. Бұл да сонда, 144-б
28. Бұл да сонда, 145-б
29. Бұл да сонда, 146-б
30. Бұл да сонда, 146-б
31. Бұл да сонда, 148-б
32. Бұл да сонда, 148-б
33. Бұл да сонда, 148-б
34. Бұл да сонда, 148-б
35. Қойшыбаев Б. «Орталық Азия Кеңес Республикаларының ұлттық-
территориялық жіктелуі және қазақ саяси басшылығының ұлттық мемлекеттігі түрін орнықтыру жолындағы ізденістері мен қызметі» 20-б.
36. Маймақов Ғ. «Қазақ жері тұтастығының қалыптасуы» 150-б
37. Қазақ-өзбек шекарасы хақында. Сыртқы істер министрлігінің түсіндірмесі //Егемен Қазақстан. 2002 ж. 11 қыркүйек. 2-б.
38. Бұл да сонда, 2-б.
39. Бұл да сонда, 2-б.
40. ОҚОММ 20-қор, 1-тізімдеме, 19-бума, 214-іс, 19-б.
41. Бұл да сонда
42. Қазақ-өзбек шекарасы хақында. Сыртқы істер министрлігінің түсіндірмесі. //Егемен Қазақстан
43. Бұл да сонда
44. Бұл да сонда
45. Бұл да сонда
46. ОҚОММ 121-қор, 8-тізімдеме, , 281-іс, №49а-бума
47. Бұл да сонда
48. Оңтүстік Қазақстан облысының әкімшілік-аумақтық құрылымы туралы анықтамалық. Шымкент. 2001. 25-б.
49. Шонанбай Б. Біз көнбістіктен ары аса алмадық //Жас Алаш. 2002. 4 мамыр. 2-б.
50. Бұл да сонда
51. Бұл да сонда
52. Бұл да сонда
53. Бекей М. Өзбек кеден бекеттері қазақ жеріне ене бастады // Жас Алаш. 2002. №36. 26-наурыз. 3-б.
54. Шонанбай Г. Нарымбай Е. Өзбекстанға артық жер берілген жоқ // Жас Алаш. 2002. 4-мамыр.
55. Бекей М. Өзбек кеден бекеттері қазақ жеріне ене бастады // Жас Алаш.
56. Оңтүстік Қазақстан облысының әкімшілік-аумақтық құрылымы туралы анықтамалық., 207-б.
57. Қауымбаева А. Қазақстан жері Өзбекстанға қалай берілді? //Қазақ тарихы. 2005. №5. 102-б.
58. Гүлжанат Ш. Біз көнбістіктен аса алмадық //Жас Алаш, 2-б.
59. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Указы // Оңтүстік Қазақстан. 1963. №24. 29-қаңтар.
60. Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Указы // Оңтүстік Қазақстан. 1963. №26.(179) 30-қаңтар.
61. Халықтар достығы үшін, мемлекет мүддесі үшін // Оңтүстік Қазақстан. 1963. №17. 20-қаңтар.
62. Қауымбаева А. Қазақстан жері Өзбекстанға қалай берілді? //Қазақ тарихы.
63. Қазақ-өзбек шекарасы хақында. Сыртқы істер министрлігінің түсіндірмесі // Егемен Қазақстан.
64. Шонанбай Г. Біз көнбістіктен ары аса алмадық // Жас Алаш.
65. Айтбайұлы Ө. Қайраткер // Егемен Қазақстан. 2004. 9-қазан. 3-б.
66. Қауымбаева А. Қазақстан жері Өзбекстанға қалай берілді? // Қазақ тарихы.
67. Қазақ-өзбек шекарасы хақында. Сыртқы істер министрлігінің түсіндірмесі // Егемен Қазақстан.
68. Мұса С. Туысқандық туының тұғыры биік болғанда бауырлас елдер арасындағы шешілмейтін түйін қплмайды // Егемен Қазақстан. 2002. 10-қыркүйек.
69. Жеңісбекқызы Г. Ұрпақ үшін жасалған келісім // Түркістан. 2002. №37. 12-қыркүйек..
70. Мұса С. Туысқандық туының тұғыры биік болғанда бауырлас елдер арасындағы шешілмейтін түйін қалмайды //Егемен Қазақстан.
71. Қазақ-өзбек шекарасы хақында. Сыртқы істер министрлігінің түсіндірмесі // Етемен Қазақстан.
72. Бұл да сонда
73. Бұл да сонда
74. Жеңісбекқызы Г. Ұрпақ үшін жасалған келісім // Түркістан.
75. Бекей М. Өзбек кеден бекеттері қазақ жеріне ене бастады // Жас Алаш.
76. Бұл да сонда
77. Назарбаев Н. Сындарлы он жыл Алматы. 2003. 56-б.
78. Бекей М. Өзбек кеден бекеттері қазақ жеріне ене бастады // Жас Алаш.
79. Дәуіт О. Шекарашылар пісте шағып жүргенде // Оңтүстік Қазақстан. 2003. 11-желтоқсан. 2-б.
80. Оспани Ә. Кіші халықтарға үлкен дос керек // Оңтүстік Қазақстан. 2003. 8-қараша. №134-135. 16-б.
81. Майлыбаева А. Қазақтв қолдан өзбектендіру // Оңтүстік Қазақстан. 2001. 19-маусым. №71.
82. Басты қиындық артта қалды // Егемен Қазақстан. 2004. 16-наурыз.
83. Екі елдің шекарасы шегенделуге жақын // Шымкент келбеті. 2005. 7-қаңтар.
84. Сапаров С. Шекарадағы түйіткіл мәселелердің түйінін үкімет шеше алмайды ма? // Жаңалық. 2006. 12-қыркүйек. №35.
85. Сәрсенов Н. Шекара: халықтың төзіміне сенім артуға болмайды // Оңтүстік Қазақстан. 2004. 11-қыркүйек. №133-134. 4-б.
86. Арын ардақ тұтқан Бостандық жұрты Астанаға аманат айтады // Егемен Қазақстан. 2003. 8-қазан. №263.
87. Тоқаев Қ. «Беласу» Алматы. 2003. 225-б.
88. Назарбаев Н. «Ғасырлар тоғысында» Алматы. 1996. 217-б.
89. Омарова Г. Саяси мінбеден айтылған сөз // Түркістан. 2002. 12-қыркүйек.
90. Мұса С. Туысқандық туының тұғыры биік болғанда бауырлас елдер арасындағы шешілмейтін түйін қалмайды // Егемен Қвзвқстан.
91. Тайжан Б. Шекараға ағайынгершілік жатпайды // Егемен Қазақстан. 2006. 7-маусым. 4-б.
92. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы. 2005. 34-б.
        
        Ф-ОБ-001/033
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қазақстан тарихы кафедрасы
Дипломдық жұмыс
Тақырыбы: Қазақ-өзбек шекара мәселесі
Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
........................... ... ... ... Оның ... ... тигізген әсері.
І.1. 1924-1925 ж.ж. ұлттық-мемлекеттік межелеу саясаты. Қазақстанның
тұңғыш шекарасының белгіленуі............................................
9
І.2. Кеңес Одағы ... ... ... ауыс-
түйістер........30
ІІ-тарау. Тәуелсіздіктен кейінгі шекаралық өзгерістер
ІІ.1. Қазақстан Республикасы мен Өзбекстан Республикасы арасындағы
шекараны делимитациялау және демаркациялау
процестері........................ 45
ІІ.2. Делимитациялау процесіне ... ... ... ... мен деректер
тізімі....................................... 59
Кіріспе
Нағыз ақиқаттың кейде тым айқын болатыны
соншалық, ол тіпті ақиқат болудан ... ... ... ... мемлекеттің
мемлекет екендігін айғақтайтын бір дәлел оның шекарасының болуы. Онсыз
мемлекет болмайды.
Мемлекеттік аумақ ... бір ... ... ... ... ... ... аумақтың құрамдас бөлігі болып
құрғақтағы, судағы, жер қойнауындағы және әуедегі ... мен ... ... ... /1/. Бұл ... ... сызығымен белгіленеді.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекара туралы 1993 ... ... ... ... ... ... ... шекарасы
дегеніміз- Қазақстан аумағының шегін-құрлығын, суын, жер қойнауын ... ... ... сызық және осы сызық бойынша тігінен өтетін
үстіңгі қабат» /2/.
Тарихқа көз жүгіртсек осы ... ... үшін ... соғыстар
өткен. Мақсат- жер иемдену. Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы жерлер дауы
сонау тарих тереңіне тартады. Шыңғысхан жаулап ... ... ... ... ... мен Орта ... түркі тектес мемлекеттер өмір сүріп
жатты. Шыңғысханның жаулап алуымен бұл ... ... ... ... XIV-XV ... ... Орта Азия жері Әмір Темірдің
иелігіне өтті. XV ғасырда Орта Азия мен ... ... ... орнында ұсақ мемлекеттер бой көтерді.
XV ғасырдың ортасында құрылған Қазақ хандығы мен Шайбанилер арасындағы
таласты жерлер Сыр бойы ... ... ... ханның тұсында Қазақ
хандығына қараған Сыр бойы ... оның ... ... (өзбектерге) тиесілі болды.
Тоқымдай жер үшін жан беріскен ... ... ... Есім хан ... Ташкентті алып, оны Қазақ хандығының астанасы етеді. 1798 жылы ... ... ... ... алады. Осыдан кейін Қоқан хандығының
агрессиясына Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... мен Веревкин бастаған орыс әскерлері
Қазақстанның Оңтүстігіндегі Шымкент, ... ... ... секілді
қалаларды қоқандық езгіден азат ... Көп ... орыс ... ... ... ... ірі қалалардағы алып қоқандықтардың
үстемдігіне біржола нүкте қояды. Ендігі кезекте реформаларға толы ... өмір ... ... ... бойынша Қазақстан жері Генерал-
губернаторлықтарға бөлінді.
1917 жылы қос бірдей ... ... ... ... ... Елде ... ... халқын қалыптастыру шарасы қызу ... ... ... ... ... ... «Әр ұлт ... билеуге құқылы» деп жариялады. Бұл сөз 1917 ... ... ... үлес ... болатын. Өйткені әр аймақтағы ... ... ... ... жаныштауға мүмкіндік алды.
1920 жылы Қазақ Автономиялық Кеңестік Социалистік ... жж. ... мен ... ... арасындағы шекара заң
бойынша белгіленді. Бұл Орта Азиядағы ұлттық-аумақтық межелеу ... ... ... ... бастап біртұтас КСРО-ның аясындағы әкімшілік-
аумақтық ... ... ... де ... ... жылы КСРО ... ТМД құрылды. Енді тәуелсіз Республикалардың
шекара делимитациясы келіп жетті. Үлкен жұмыстар жүргізу ... күні ... ... ... ... ... жылға дейінгі 70 жылдан аса мезгілде КСРО шеңберінде цензура
үстемдік етті. Тарихты тек ... ... ... ... ... шықты. Ал 1991 жылдан кейін жариялы өмір ... ... ... ... Бүгінгі тәуелсіз елдің тарихшыларының алдындағы
мақсат өткенге сын ... ... ... ... жазу.
Ұлыбританиялық Дурхем университетінің зертеулері бойынша, бүгінгі
таңда әлемнің құрлықтағы шекараларының 25% ... ... ... ... 15 % ... ... шешілмеуінен туындап
отыр, ал шекаралық таластан шыққан қақтығыстардың ... саны 95 ... да ... ... нәзік, әрі қауіпті. Қазақстан мен
Өзбекстанның шекарасында жерге талас барысында үлкен ... ... ... ... де ... ... ... солақай саясаттың шешімімен
тұтас аудандар көрші мемлекетте ... ... ... ... ... көрші мемлекетке мәселені күрделендіре түсті. Зерттеу ... ... ... ... ашуға жұмыс жасамақ.
Зерттеу тақырыбының тарихнамасы мен дерек көздері. ... ... ең ... ... ... ... өткен кездегі зерттеу
еңбектері мен ... Ең ... ... бірі Орта Азия ... және Түркістан Компартиясы Орталық Комитетінің жауапты ... мен ... ... ... бұл кітаптағы (Верейкис И.
Зеленский И. ... ... ... ... ... ... ... издательство, 1924) бағыт
Лениндік ұлт саясатының озық үлгісін дәлелдеуге тырысады.
С.Қожанов, Ә.Бөкейханов, М.Шоқай, ... ... ... ... ... ... ... қайраткерлердің мақалалары да зор,
маңызға ие. «Советская степь», «Народная ... ... ... ... ... ... секілді баспасөз материалдары
межелеу саясаты туралы деректерге толы.
Межелеу саясатының ... ... ... ... ... ғалым Х.Турсыновтың «Национальная политика Коммунистической
партии в Туркестане» атты монографиясы. Автор межелеу саясатының ... ашып ... Ол осы ... ... ұзақ зерттеулер
жүргізген ғалым. Сонымен қатар Кеңестік кезеңде Ш.З.Уразев, А.Ағзамходжаев,
М.Хакимов, А.Гордиенко, Т. Ағдарбеков секілді ... осы ... ... зерттеулер жүргізді.
Соңғы кездері қазақ тарихшылары да ... ... ... зерттеулер жүргізуде. Соның бірі Бейбіт Қойшыбаевтың «Орталық Азия
Кеңес Республикаларының ... ... және ... ... ... ... орнықтыру жолындағы ізденістері
мен қызметі» атты ... ... ... үшін ... ... қатар Діл газетінің 2002 жылғы 12 ақпандағы «Межелеу
шындықтары» атты ... да ... ... ... сол ... тарихи тұрғыда саралаған. Зерттеу жұмысы тек ... ... ... ... алған. Автор зерттеу ... ... ... қолдаған. Межелеу саясаты кезіндегі зиялылардың айрықша
қызметіне тоқталып, оларға өзінің жоғары бағасын ... ... ... ... ... ... әсер еткендігі ... ... 1924 ... ... ... оған дейінгі
өлкедегі мемлекеттік құрылым және межелеу саясатына дайындық ... ... ... аппаратының қызметтері Нұрлан Сейдіннің «Қазақстан
Республикасы мемлекеттік шекарасының қалыптасу тарихы ... ... ... ... ... белгілі. 1917 жылғы
төңкерістен кейінгі кезден ... ... ... аумақтық ауыс-
түйістер және қазақ жері тұтастығының қалыптасуы сөз ... ... ... ... ... Шығыс шекарасының тарихына арналған.
Шекара межеленуі Лениндік ұлт ... ... ... ... ... мен Ресейлік мұрағат материалдары, ... ... ... ... жіті ... Отаршыл өктем биліктің «
бөліп ал да билей бер» саясатын сынайды. Жергілікті ... ... да ... тыс ... ... «Түркістан Республикасының межеленуі және
Қазақ КСР-нің территориялық тұтастық мәселесі» атты ... ... ... ... ащы ... ... арналған.
Сонымен қатар тарих ғылымдарының кандидаты Ғаппар Маймақов «Қазақ
жері тұтастығының ... атты ... ... ерекше атап
өтуге болатын ... ... ... ... ... ... ... Автор зертеу ... ... ... ... ... Азия мен Қазақстандағы ұлттық-мемлекеттік межелеудің
теориялық негізін зерттеуден бастап межелеу саясаты ... 1925 ... ... ... қарастырған. Межелеу жұмыстары барысында туындаған
өткір пікірталастардың стенографиялық ... де ... ... ... ... осы тақырыптағы зерттеулер де ... тыс ... ... жазу ... 1956 жылдан бүгінгі күнге дейін
баспасөз беттерінде ... ... ... ... ... Оңтүстік
Қазақстан облыстық мұрағаттарынан да ... ... ... хронологиялық шеңбері.
Зерттеу жұмысында қарастырылған мәселелердің хронологиялық шеңбері
ХХ ғасырдың 20 жылдарынан ... ... ... ... ... қамтиды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеті.
Осынау зерттеу жұмысының алдына қойылған мақсаты өткен ... ... ... ... үлес ... ... дерекке сын көзбен
қарап, оларға ... ... ... ... беру, оның кезеңдері
мен ерекшеліктерін ашу. Өткен тарихи ... ... ... одан
сабақ алу ... ... ... ... зерттеу жұмысы өз
кезеңінде алдына ... ... ... ... ... ... мен ... құжаттарын
жинастырып, талдау;
• Қазақтар мен ... ... ... ең ... ... өмірге келу тарихын зерттеу,
• Коммунистік партия органдарының қазақ ... ... және ... ... жүргізген саясатының
мазмұнын ашу;
• КСРО ыдырағанға дейінгі Қазақ КСР-і мен ... ... ... жер ... ашып ... ... Қазақстан мен Өзбекстан Республикасының арасында
жүргізілген делимитация ... ... ... түп ... ... ... дауларының шешілу нәтижесіне баға беру.
І-тарау. Коммунистік билік. Оның мемлекеттік аумаққа тигізген әсері.
І.1. 1924-1925 жж. ұлттық-мемлекеттік межелеу саясаты. Қазақстанның тұңғыш
шекарасының ... ... ... ... ... ... үшін ... сипат алды. В.И.Лениннің идеясы бойынша басталған Орта Азиядағы
ұлттық-мемлекеттік ... ... ... басшылығының көзқарастары үйлесе
бермеді. Мәселен Мұстафа Шоқайдың ... ... ... Орта Азиядағы
түркі мемлекеттерін біріктіруге ... еді. ... ... ... бұл ... ... қорықты. «Мұндағы саяси тіршілікке сын
көзін қадап отырған М.Шоқайдың түрлі мысалмен ... ... « ... ... ... пен ... ... құрылуынан
өлердей қорқады. Сондықтан қайткен күнде де мұндай ... ... ... ... ... ... сезіну беретін
қуатты әлсіреудің төте жолы - Орта Азиядан ... ... оның ... бөлігімен қоса бір бөліп алу, сөйтіп бауырлас халықтардан
қазақтарды ... ... ... ... Рысқұловтың да идеясы осы сипатта еді. Ол ... құру үшін ... ... Осыған байланысты Т.Рысқұловты 1924
жылдың аяғына таман ... елші етіп ... ... ... ХІІ съезі Орта Азияда ұлттық-мемлекеттік межелеу
саясаты іс жүзіне асырыла бастаған кезде өтті. 1923 жылдың соңына ... ... ... тұрақты сипат ала бастаған еді. РКП (б) Орталық
Комитетінің ... Орта ... үш ... ... ... межелеп,
жеке-жеке ұлттық республикаға жіктеу міндеті тұрды. Ал РКП (б) ... ... бұл ... қарсы тұрған адам деп санады,
сондықтан да оны ... ... ... ... басталғанға дейін
республикадан тысқары алып кетуге тырысты. ХІІ съезд аяқталысымен-ақ ... ... ... бұл іске ... ... ... 1924 жылы 24 ... қаңтар, 4-14 ақпан күндері бұл мәселе РКП (б) Орталық Комитетінде үсті-
үстіне талқыланды. ... ... ... В.В.Куйбышев,
И.М.Межлаук, Я.Э.Рудзутак, И.В.Сталин, Г.В.Чичерин және басқа да ... ... ... да Т.Рысқұловтың Түркістан Республикасынан өтуі
РКП (б) Орталық Комитетінің саясатының нәтижесі деп түсіну қажет /5/.
Сұлтанбек ... өз ... Орта Азия ... құру ... ... Ол ... ту тіккен республикаларды алдымен экономикалық
қауымдастыққа, содан соң Орта Азия ... ... ... және ... ... қалыптасқан қуатты құрылым
ретінде, Республикалар ... - ... кіру ... ... /6/. ... солай 1922 ж Закавказье Федерациялық Социалистік Республикасы
құрылған ... Оған ... ... әзірбайжандар біріккен еді.
Бірақ С.Қожановтың бұл ... ... ... ... Ол ... өз пікірін білдіріп, бұл идеяны ... ісі ... ... ... – деп жазды И.Ворейкис –Қазреспубликаның
Орта Азия бірлестігіне кіруін мына ... ... ... тұру ... ой ... ... ... экономикасының қай орталыққа
таралуы әлі нақты ... (оны ... өзі де ... тіпті бүкіл Қазақстан үшін тартылыс орталығы болатын сондай
орталық бар ма ... Бұл ... әлі ... ... ой қорыту,
Қазақстан орасан үлкен аумақты алып ... ол ... ... ... ... тең. ... бір шеті
Амударияға тіреліп, Өзбекстан шекарасына ... ... ... Алтай,
Томскіге созылып жатыр, тағы бір ... ... сәл ... ... ... И.Варейкис Қазақстанның Орта Азия ... ... ... /7/. ... ... ... ... бастаған
ұсыныстары қабылданбай тасталды. Сөйтіп, И.Варейкисше айтсақ енді ... ... жеке ... ... болды.
Орта Азия республикалары арасында ұлттық-территориялық межелеуді
жүргізу аса ... ... еді. ... ... ... тереңде жатуы мен ұлттардың бір-бірімен аралас және
тығыз орналасуы ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ, экономикалық орталықтар мен елді мекендерді
бөлу мәселелері көп жағдайда тығырыққа ... ... ... даму
деңгейі мен халықтардың ұлттық құрамы туралы статистикалық мәліметтердің
мардымсыздығы жағдайды одан әрі қиындатты /8/. ... ... ... КСРО ... ... ... үш принциптің негізге алынуы
тиіс болды:
І. Ауданның табиғи-тарихи жағдайының біртектілігі;
ІІ. ... ... ... ... және тұрмыстық ... ... ... ... мемлекеттік межелеуді тікелей жүзеге асырушы
Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... етті. Өзбектер жағынан А.Икрамов, Ф.Ходжаевтар ... ... ... С.Қожанов, С.Меңдешев, Т.Жүргенов ... ат ... ... –мемлекеттік межелеудің жүргізілу барысы
және оның мәні ... ... ... ... тұрды. Баспасөз
құралдары белгілі бағытта үгіт-насихат жұмыстарын жүргізіп жатты.
Ұлттық-мемлекеттік межелеу барысында Түркістан АКСР-ның Қазақ АКСР-на
қосылуының зор ... ... ... ... және ... ... ... өңірлері ҚазАКСР-на қосылуы тиіс болды.
1924 жылғы ақпандағы мәлімет бойынша осы екі облыстың межелеу кезінде
Қазақстанға өтетін жер ... 602713 кв ... ... Бұл ... ... жаңа республикалар аумағынан әлдеқайда көп. Мысалы, Түркімен КСР-
нің ... 380325 кв ... ... КСР-нің аумағы 158980 кв версті құрады
/10/. Межелеу жұмыстары ... оны ... ... ... мен ... ... өтіп тұрды. Сондай-ақ республиканың басшы
өкімет органдары ... ... ... ... ... АКСР-не
біріктіру мәселесі және Орта Азия ... ... ... ... проблемасы» деген ... ... ... /11/. Бұл
тезистердің бір нұсқасы ... ... ... ... 243 ... ... Бұл тезистер межелеуді жүргізуде негізге
алынды және баяндамаларда ерекше бағыт ретінде ... ... ... 30 ... ... ІІ ... 9-шы тармағында 1920 жылғы ... ... толы ... ... оны тек ... ... ... пайдалану қажеттігі көрсетіледі. Ал 10-шы
тармағында 1911 ... ... ... ... ... 1920 жылғы
Бүкілресейлік санақ бойынша ... қате ... ... айтылады.
Примеры: Зинги-Атинская, Ниязбекская и Чинасская волости Ташкентского
уезда.
В этих ... ... ряд ... ... ... 9 лет тому назад (1911г.)
киргизами, по данным 1920 г. значатся, как ... ... ряд ... ... ... ... ... не
описаны;
в) имеются случаи, где горожане-узбеки, числясь одно время по ... ... ... ... 1920 г. и по ... по месту занятия
земледелием /12/. Осы қиындықтармен қоса ... ... да ... ... 12-ші ... ... ... Иіржар болыстығындағы
ежелден Қазақтар тұратын жер ... ... ... Жер ... ... ... ... тексерілген
мәліметтеріне қарағанда екі есе кеміп кеткен ... ... 14-ші ... ... ... ... ... Ташкент қаласына және оған ... ... ... және
Мырзашөл уездерін қазақ жағы да өзбек жағы да өзіне ... ... ... ... келтірілген ... ... ... мен кеңестік ұлт саясаты жағдайында ... қай ... ... оның әрбір ұлттың экономикасы,
саяси және мәдени өміріне қатысты маңызы мен ... ... ... Осы ... алып ... ... ... маңызы екі жаққа да
тиесілі еді. Тарихқа көз салсақ Ташкент қаласы ... ... ... атала бастайды. Яғни, өзбек пен қазақ жайында деректер ... ... мен ... ... болған. Шамамен б.з.1000 жылдары
түркілер дәуірінде Ташкент қаласын ... мен ... ... Сол ... қала ... және экономикалық орталыққа айналды. XV
ғасырдың І ... ... ... өңірді жаулап алуымен қала
шайбаниліктерге өтеді. 1598-1798 ... ... ... ... ... болған. 200 жылдай Қазақ хандығының иелігінде
болған ... ... ... ... алуымен 50 жылдай Қоқан
хандығының шегінде болды. Қаланы орыс ... ... де ... көп ... ... ... үшін соңғы күресті
ұйымдастырған молда Әлімқұл мен Садық Кенесарыұлы да қазақтар ... ... ... жағынан зерттегенде ... мен ... дау ... Бір қызығы «Құраманың» ішкі түбіріне зер ... ... үш ... ... ... ... ... Ұлы жүзден
дулат, үйсін, жалайыр, сіргелі, қаңлы т.б., Орта жүзден қоңырат, найман,
арғын т.б., Кіші ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Бірақ ұзақ пікірталастан кейін «Құрамалар» жеке этикалық топ ... ... ... ... ... саны мен еркі шешуші рөл
атқарып өткен кез де аз ... ... ... ... белгі ретінде жүріп,
белгілі бір аумақтың қай республикаға қосылатынына едәуір әсер етті /16/.
Ал, сарттарға келер ... олар ХІ ... ... ... ... ... ... және иран нәсілі аралас. Тілі ... ... ... пен сарт екі ... Бірақ Өзбек КСР-нің өкілдері сарттарды өзбекке
туыстас деп дәлеледеуге тырысты.
Сырдария Облыстық Статистика Комитетінің 1911 жылғы ... ... ... ... (1920 ж табиғи өсім жағдайын есепке алған):
Қазақтар ... саны ... 166,288 ... ... 17,588 ... ... мен құрамалардың 189,876 ... ... ... ... ... /17/ ... көргеніміздей Ташкент уезінде
өзбектерге ... мен ... қоса ... 10 %-дай ... кем. Ал ... ... ... статистикалық деректер
бойынша өзбектер көпшілікті, қазақтар ... ... ... ... ... ... елді-мекендердің барлығында қазақ халқының
саны басым болып шықты.
1920 жылғы санақ бойынша ... ... ... ... ... 6 ... қоса) халқының құрамы мына төмендегідей болды /18/
(Қазақтардың ... ... ... ... ... есеп дәл
болмауы мүмкін):
Қазақтар ... ... және ... ... ... жағы ұстанған бағытында саналы түрде Ташкент және Мырзашөл
уездерінің қай мемлекетке ... ... ... ... ... назарға алмайтынын мәлімдеді. Біз,- деп мәлімдеді
Қазақстан өкімет ... ... осы ... ... айналған
қарапайым ақиқатты басшылыққа аламыз, ол бойынша қалалық ... сол қала ... ғана ... ... ол сол ... ... ... да облыс ... ... ... ... да ... ... ... тиесілі екендігін оның
іргесіндегі облыс халқының демографиялық жағдайының ... ... ... /19/. Егер де ... ... ... ... өткен күнде
де арал тәрізді Қазақ АКСР-ның шеңберінде ... қояр еді. ... елді ... ... де ... халқы басым болып
Қазақ ... ... ... тұр еді. Тағы да ... ... тарта отырып жоғарыда ... ... ... ... ... Қазақ халқының бірігуін тез арада қолға алып ... ... ... ... АКСР-не біріктіру, сөйтіп оның
орталығы ретінде Ташкент қаласын таңдау. ... ... қай ... екендігін анықтаған кезде революцияға ... ... ... ... ... мына ... кіреді: қазіргі Қазақ АКСР-ы, Жетісу
және Сырдария облыстары, Самарқан облысының уезіндегі 6 болыстық ... ... мен оған ... қарақалпақтар орналасқан ... ... ... ... мәселесі Бұхар және Хорезм республикаларын
межелеу ... ... ... болады.
Самарқан облысының Ходжент уезіндегі қазақтар мекен еткен жер
Өбекстан ... ... ... қара ... ... ... бөлігінде Қарақырғыз
Автономиялық Облысы құрылады.
г) Қазақ АКСР-ы өзінің Орта Азиялық Кеңестік ... ... және ... деңгейде қарым-қатынас жасайды /20/.
Қазақ жағы Ташкент ... ... ... зор ... ... Бұл қала тарихи статистикалық деректерге көз ... ... үшін ... ... ... және ... ... рөл ойнаған. Әлі де сол қалпынан ... ... да ... ... ... ... болуға толық сәйкес келеді. ... ... ... ... ... ... құрайды деген
сықылды деректерді алға ... ... ... ... ... ... жоғарыда
егжей-тегжейлі айтылды. Осы жерде Ташкент ... ... ... да
айта кеткен жөн. Ташкент уезінің 1911 және 1920 жылдардағы ... ... ... ... ... ... жыл 1920 ... ... ... ... ... 10236-5 % ... 10410-3% ... 326488% ... ... ... ... ... ауқымды айтыс-тартыстар
арқылы жүрді. Қым-қиғаш тартыстар кезінде қулыққа негізделген астыртын
әрекеттер де ... ... ... ... ... ... ... наразылық хаты. Наразылықта біріншіден Орта ... ... ... ... ... межеленетін әрбір халықтан
үштен мүше ену керек болса, өзбектерден алты мүше еніп ... ... екі ... ... Ташкент қаласында тұратын екі европалық
адамдармен ауыстырған, мұның өзі ... ... ... ала шешіліп,
оның Өзбектсанға өтіп кетуіне әсер еткенін жазды /22/.
Наразылық хатын жазушылар Орта Азия ... ... ... ... оның Орта Азия ... ұлттық
–мемлекеттік межелеудің заңды принциптеріне қайшы ... ... ... ... ... беру мәселесінде де ... ... және ... ... ... ... алған
болатын. Бұл ауданда 1920 жылғы мәлімет бойынша 32% қазақтар, 18% өзбектер
тұрған болатын. Бұл ауданның ... ... ала ... ... шешілгенімен, олар Аумақтық комиссиядағы өзбектердің наразылығына
байланысты Өзбекстанға өтіп кетті ... ... ... ... ... ... ... оған
қарсы заңды әрекетке көшті. Аумақтық комиссияның ... ... ... ... ... ... Аумақтық комиссияның 9 мүшесі С.Қожанов,
Қ.Атабаев, Сахат-Мұратов, Құдайқұлов, ... ... ... және ... қол ... ... хаты 1924 жылы 8 қыркүйекте
Ташкент қаласында ... ... ... Орта Азия ... ... ... яғни, дәлірек айтқанда хат ... үш ... ... ... және ... жиналған болатын.
Бірақ бұл наразылық хаты да қанша жоғары деңгейде жазылғанымен өз
діттеген нәтижесіне қол ... ... да ... ... соң тек ... ... тұратын Аумақтық комиссияның мүшелері өздерінің ерекше
пікірін да жариялады.Онда ... ... ... тек ... деп ... ал отырықшы қазақтарды
тек өзбектер деп санайтын және ... ... ... ... ... ... қате және жол ... болмайтын қате тенденция
қалыптасты.
Осындай жағдай құрамаларды (сарттанған және отырықшыланған
қазақтар) Өзбекреспубликасына ... де ... ... жәйт ... ... таза ... тұратын
болыстықтарын Өзбек республикасына ... ... де орын ... ... ... бұл болыстарды (Қытайтөбе, Тойтөбе,
Жалалтөбе, Ғайбаты, Османата және Майдантал) ... ... ... ... деп есептейміз.
Бұл шешімдер ұлттық межелеудің түбірлі принципін бұзғандық болады.
Себебі, осы ... ... ... ... ... ... жағынан тұрақты бөлігінен Ташкент ... өзге ... ... қалған. Әлі де ұлттық ... ... ... тұрған
тұрақсыз шаруашылық жағдайындағы қазақтардың өзінің аса маңызды ... ... ... ... мемлекет орталығын құруына ... оның ... ... ... деп ... ... қоса
Шыршық ауданының көрші қазақ аудандармен туысқандық байланыста ... Олар ... ... ... да өзара тәуелді болып келеді.
Комиссияның шешімімен бүгінгі таңдағы аталған екі аудан ... ... ... ... ... Олардың наразы болу себептері де осында
жатыр. Өзбектстанмен ... ... ... қазақтардың көптігі,
олардың ұлттық ерекшілігі жағынан Қазақстанмен орынды ... ... ... ... өз ... ... жүйені алға тарта отырып, өз
ойларын негіздемек болулары да көңілге ... ... бұл ... басқа
аудандарға қарағанда Шыршықтың бас магистралды арықтары арқылы суландырылып
келеді. Егер бұл ... ... ... бай ... ... болса, онда ол
болашақ Қазақ республикасының мемлекеттігі үшін зор ... ие. ... ... ... ... бұл ... ... керек еді деп
негізсіз аяқ асты етуге болмас /24/.
Дәл осылай ерекше пікір ... ... ... С. Меңдешев,
С.Қожанов, С.Есқараев, Әлібеков және Серғазиевтер еді.
Аумақтық комиссия бұл жерлерді ... ... деп ... ... ... комиссиясының ықпалында кеткендіктен, Өзбекстанға
әдейі беріп жіберді. Қазақстан жағының да, оған қоса ... ... ... ... ... да, ерекше пікірлері де менменсінген
Аумақтық комиссияға дәлірегі РК(б)П ОК Орта Азия бюросына әсер ете ... ... ... ... ұлтшылдар, бұрмалаушылар, ұлттық -
аумақтық межелеудің принциптерін түсінбеушілер, ... ... ... ... ... ... ... дейін барды /25/.
Аумақтық комиссияда жеңіске қол жеткізе алмаған ... ... өз ... енді ... Қазақ обкомы, Қазақ Орталық ... және ... ... ... ... арқылы жүргізе берді.
Қазақ АКСР-нің астанасы Орынбор ... ... ... ... ... Орта Азиядан шалғай жатуы да қазақ жағының
өкілдері үшін жағдайды біршама ауырлата түсті.
Өйткені Орта ... ... ... ... ... ... ... барып жетіп жатты. Сонымен қатар РК(б)П ОК Орта Азия ... ... ... ... ... орныққан қазақ АКСР-і ... ... ... олар ... ... қосылуы тиіс Түркістан АКСР-
нің қазақ өкілдерімен байланыста жүзеге асырды.
РК(б)П ... ... ... ... ... ... ... мәжілісінің тек 1924 жылы 8 шілдеде өткеніне қарап-ақ,
қазақ АКСР-і билеуші ... ... ... соңында қалып
қойғанын байқар едік.
РК(б)П Қазақ обкомының осы мәжілісінде Түркістан Республикасының Қазақ
АКСР-не өткен жерлерін басқару жөнінде ... ... құру ... ... Онда ... ... бар болатын:
б) Ревком төрағасы болып Меңдешев, төрағаның орынбасарлары болып
Әлібеков және Есқараев ... ... ... ... ... ... ... Ізбасаров және
Мыңбаев жолдастар бекітілсін;
г) Тағайындалған ревкомға Ревком туралы ережені дайындап ... ... ... ... ... ... Орта ... ұлттық-
мемлекеттік межелеуге Қазақстан жағының іс жүзінде қатысуының басы болып
табылады. РК(б)П Қазақ обкомы ... осы 1921 ... 8 ... болашақ біріккен Қазақстанның орталығы туралы да қаулы
қабылдады.
«6. ... ... ... ... ... ... ... қаланы осы мақсатта лайықтап қайта құрғанша, РК(б)П ОК-
нен орталықты ... ... да ... қаласын пәтер ретінде
пайдалануға рұқсат сұралсын»/26/.
1924 жылдың 26 ... ... ОАК ... әрі ... ... қосалқа комиссиясының төрағасы және Түркістан АКСР-нан Қазақ ... ... ... үшін ... ... ... төрағасы
С.Меңдешев ресми іс сапармен Ташкентке жол тартты. Онда Меңдешев РК(б)П ... ... және оның ... ... ... қатысты
және Аумақтық комиссияның қазақ қосалқы комиссиясының басшылығын атқарды.
1924 жылы 26 тамызда ... ... ... іс сапары жайлы
баяндама жасады. Оның Ташкент уезі ... ... ... ... уездің негізгі ұлттық құрамы 4 топқа бөлінген. 1-топқа Ангрен өзені
бойындағы 8 ... ... ... комиссиясы да, өзбектер жағы да оны өзіне
тиесілі деп дәлелдеуге ... ... ... ... сол жақ
жағалауындағы 8 болыс кіреді. ... ... ... жағынан дау тудырып
келе жатқан 4 болыстық құраса, 4-шісі ... ... ... жағында
орналасқан халқының басым көпшілігін қазақтар құрайтын территория болды.
С.Меңдешевтің жасаған баяндамасынан соң жарыссөзге кезек ... ... ... ... ... Ол Қазобкомының ұлттық межелеу
туралы бағытын және жалпы ұлт саясатын қатты сынға ... ... ... ... 1924 ... 8 ... ... Қазақстанның орталығын
жергілікті халықтың қалың ортасына көшіру ... ... ... 1924 ... 12 ... осы шешімді тағы да принципті түрде
қайта ... ... ... сол күйі ... ... ... ... жүргізілмегеніне шүйлікті. Обком өте-мөте жайбасарлыққа
салынып, іс жүзіне асыру жолында ешқандай ... ... ... ... Осыны айта келіп ол қазақтар мен орыстардың әлеуметтік
жағынан тең еместігіне де назар ... ... мен ... ... ... ... ... отырған жері қазақтарға қарағанда
бес есе көп ... ... деп ... ... ол ... ... ... Қазақ обкомы мүшелерінің ішінен де
тиісушілер ... ... ... ... ... қан ... ең ... қолшоқпары және қолдаушысы бола білген
І.Құрамысов (ол кезде ... ... ... ... айтқандай
партиядағы қазақтардың жалпы үлес салмағы 5% ... 19%-ға жуық ... ... Мұны ... ... ... деп сенген ол одан әрі
С.Қожановтың орталықты көшірудегі жайбасарлық ... ... ... ... ... межелеу ісінде тым асығуда деп,- айыптай түсті. Осы
плениумда С.Қожановқа ... бірі ... ... ... ... ... айыптай келе мысалға орыстардың 54%, қазақтардың 46% екендігін
келтіріп өтті. Осындай басымдық жағдайдағы орыстардың партияда да ... көп ... ... ... ... ... ұйымдасқан және көбірек
революцияшыл деп өзінің ұлы орыстық шовинистік пиғылды қолдайтындығын
байқатып өтті. ... ... ... өз баяндамасын тереңдете түсті.
Талас бұрынғыдай Сырдария облысының Ташкент және Мырзашөл ... ... тұр. ... уезінде аралас халық тұрағанымен ... ... ... ... қоспағанда) тек 25 пайызды құрай ды.
РК(б)П ОК Ташкенттің ... ... ... ... ... беру мәселесін шешіп қойған. Қазақ комиссиясының жобасы
бойынша бүкіл ... уезі ... ... ... ... тиіс ... талап РК(б)П шешіміне қайшы болғандықтан,- деп жалғастырды сөзін
С.Меңдешев,- Ташкент арал ... ... ... Біз ... мәжбүр
болдық. Өзбек Республикасына Ташкентке жол ашу үшін құрамалар тұратын
Ангрен ауданын беруге және таза ... ... ... ... екі
болысты беруге келісуге тура келді. Осылайша қазақтардың жерінің ортасында
арал сияқты қалып қоюы ммүмкін Ташкент ... ... ... ... ашылды.
Бірақ комиссия біздің жобаны қабылдамады,- деп жалғастырды С.Меңдешев,-
құрамалар тұратын ... ... ... ... онан соң ... ... басым тұратын Шыршық өзені бойындағы 5 болыс та Өзбекстанға
өтті. Ташкенттің ... 3 ... ... ... ... ... Тек Шыназ баласы ғана комиссия шешімімен Қазақстанға берілді.
Александров және ... ... ... ... ашық ... ОК ... бюросы алдында шешу үшін қалдырылды. Онан әрі С.Меңдешев
Мырзашөл уезінің ... ... Бұл ... ... Ол ... ... өтуге тиіс еді. Қазақстан делегациясы ... төрт ... ... ... ... қалғандарын
Қазақстанда қалдыруды талап етті/28/.
Комсиссияға берілген ұсыныстар бойынша Амудария мен ... ... ... ... ... құру ... көтерілді.
Қазақ комиссиясы тек қазақтардан тұратын Ташкент ... ... ... КСР-на қосылып кетуіне өз қарсылықтарын білдірді.
Бірақ Аумақтық комиссияның бұл шешімін ... ... ... ... ... Орта Азия бюросы өзгертіп жіберді. Яғни,
қазақтар жағына тиімсіз, ... ... ... ... ... ... барлық болыстардың тек біреуі ғана Қазақ АКСР-не өтті
де, қалғандары Өзбек КСР-нің иелігіне өтті.
С.Меңдешев өз ... ... ... өтуге тиіс және ... ... ... ... ... де келтіріп өтті. Мәселен,
алғашқы қаулы бойынша Қазақ АКСР-не өтуі тиіс жерлердің ... ... ... кв ... құраса, кейінгі қаулы бойынша ол жалпы аумағы 600 мың ... ... ... Сондай-ақ тиісінше алғашқа қаулы бойынша қазақ
жеріне өтуі тиіс жалпы ... саны 2,5 млн ... ... ... бойынша 1,6
млн адам болып азайтылды.
Қазақ комиссиясы Өзбек республикасы құрамындағы ... ... құру ... да ... Ок-нің және оның Орта Азия бюросының
алдында мәселе қойды. ... ... ... ... ғана 300 ... қазақтардың тұратындығы белгілі болатын. Осындай мықты дәледермен
дәйектелген қазақтар жағының ұсынысына сәйкес ... ... Орта ... осы ... арнайы зерттеу туралы тапсырмалар берді.
Келесі кезекте ... ... ... ... ... және қазақ
облыстарының Қазақ АКСР-на бірігуі ... ... ... ... ... ... өз ... «Нақты мәселелер туралы
айтпаймын. Межелеу жұмысы жөніндегі ... ... мен ... ... ... ... ... межеленіп жатқан облыстардан
батысырақ орналасқан, сондықтан да оған азырақ көңіл ... Орта ... ... ... ... ... бөлу және олардың артықшылығы
туралы принципі іс жүзіне аспай қалды. ... ... ... ... ... ... ұлт. ... қазақ аудандары қазақтарға
бұйырмай ... Орта Азия ... ... ... ... ренжітті. Барлық
негізгі капитал Орта Азияда қалды. Бізді ... ... ... ... деп ... ... ... жағдай бұлай емес.
Әділетті межелеуге қол жеткізуіміз ... ... ... де ... ... қажет деп көрсетті /29/.
С.Қожановтан кейін пленумға Қазақ АКСР-ның Түркістан ... ... ... ... ... Темірбек Жүргенов шықты. Оның жарыссөзде
айтқан сөздері біраз нәрсені ... ... ... аумақтық және экономикалық межелеуде болып отыр, -деп
бастады сөзін Т.Жүргенов.
-Бірінші ... ... Ең ... ... ... ... Ташкент қаласы туралы шешімді ... ... ... ... ... ... 6 ... аумағының Өзбек республикасына
жөнсіз қосылып кеткендігін сөз етті. ... ... 29 ... тек
екеуінде өзбектердің саны басым. Қалғандарында қазақтар тұрады. Осының бәрі
де Ташкент қаласы мен уезінің ... ... ... ... Ташкент уезінің Шыршық бассейнінде 100 мың қазақтар ... ... ... саны 7 мың ғана ... ... тұратын халықтың 80 ... ... ... суландыру ауданы Қазақстанға тиесілі еді. ... ... ... ... ... жоқ, дей келе ... ... тұратын қазақтардың мәселесіне ауысты.
Олардың тұрмыс халі адам төзгісіз. Оларға автономия беру мәселесіне,
Өзбек республикасы құрамындағы ... ... ... қол ... деп ... қойды Т.Жүргенов.
Т.Жүргенов жаңадан біріккен Қазақ республикасының КСРО-ға тікелей
келісім-шарт негізінде ... ... ... ... ... ... де атап өтті /30/.
Мұнда бір айта ... жай осы ... ... ... ... ... ... КСРО-ға тікелей енетін ... ... ... әлі де көтеріле қоймаған тұс еді.
Т.Жүргенов Қазақ ... ... ... шолу жасай келіп Қазақ АКСР-ның
Қазақ Кеңестік Социалистік ... ... ... ... білген болатын. Өйткені ол барлық талаптарға сай келетін.
Мұнда тағы да баса назар ... айта ... ... ... шүйлігіп, оның дәлелді пікірлерін жоққа шығаруға тырысқан
адамдар аз ... ... бірі ... ... ... салалық
хатшыларының бірі, кейінірек КСРО Ішкі ... ... ... ... оң қолы ретінде миллиондаған ... ... ... ... еді. Ол бұл ... әккі ... ... ретінде
қалыптасқан болатын. Ол межелеуді аса жоғары маңызды саяси мәселе ғана
емес ... ... ... үшін өмір мен өлім ... ... ... деп дұрыс бағалады. Бірақ Н.И.Ежов ... ... ол ... ... ... болатын ұлт республикасына қарсы
екендігін баса айтты. Әккі ... Ежов ... ... ... ... ... ... алдында қойып, сақтап қалу қажет» деп тоқтады.
Н.И.Ежов тағы да: ... ... ... қазақ ұлтының
шабуылдаушы ұлт екендігін ... оны тағы бір ... өтті ... ... Орта Азия ... ... көрген және Қазақ
АКСР-ы Орталық өкімет органдарының жайбарақаттығына төзе ... ... ... бірі ашынғаннан мәселе әділ
шешілмесе, ... ... ... құру ... ... де
ортаға тастады. Бірақ оған РК(б)П Қазақ ... ... ... шықты. Ол «Түркістандықтардың бағыты туралы ... ... ... ... ... ... ... қажет»-деп айтты.
Одан кейін пленумда қарақалпақтардан өкіл ретінде қатысқан А.Досназаров сөз
сөйледі. Ол межелеу ... ... ... есе ... көп ... ... ... процестеріне деген өз қынжылысын
жасыра алмады.
РК(б)П Қазақ обкомы пленумында С.Қожанов қорытынды сөз сөйлеп ... тағы да ... ... ... Біз ылғи ұлт ... ұмытып
кетеміз. Ал ұлт респубилкасында қызмет ететін европалықтар оны ... оны ... ашық қоюы ... Осы ... мен ... және Бах
жолдастардың еуропалықтар ретіндегі сөздері ... ... ... ... уклондарды, ал еуропалық ... ... ... ... ... ... еді, егер ... түсінбесе біз оған тағы да «Қазақ ... ... ... мәлімдер
едік. (32).
Көріп отырғанымыздай өзінің батыл пікірлерімен мәселені төтесінен
қоя алды. Ол ... ... ... ... да ... ... титімдей де
жаны ашымайтын Н.И.Ежов пен Бах секілді ... ... ... осылай білдірді. Тіпті олар мәселені терең ... ... ... ... тайып тұрыңдар!»-деп бүкіл республика
басшылығы алдында жар салды.
С.Қожановтың бар мақсаты қазақ халқының ... ... ... ... ... құру. Осы мәселе барлық өткірлігімен және
барлық қырымен қойылуға ... ол. Осы ... ол ... табанды
күресті. «Біз тек қажыр-қайратты ғана ... ... біз ... ... де ... ... ... ұстап тұра алмадық»-деп өкініш
білдірді.
Өз сөзін С.Қожанов «Мен Орталық Комитет алдында үшінші рет Ташкентті
бізге қосу ... ... ... мен ... ... емес Шымкентті
бермей қоя ма деп ... ... ... ... ... ... бізге әлі де Шымкент үшін күресуге тура келер»- деп аяқтады ... ... ... сөздері пленумға қатысушыларға ... ... Яғни ... ... ... әділ ... және Ташкентті Қазақ АКСР-на қосуды жақтап сөйледі. ... ... ... І.Құрамысов, Ж.Бәрібаев және тағы
басқалар еді.
РК(б)П ... ... ... ... ... ... қабылдады:
«Қазақ обкомы пленумы РК(б)П ОК-нің Орта Азия ... ... ... ... ... ... өз ... ұлтының мүдделерін жоққа шығаруына табанды түрде наразылық білдіре
отырып қаулы етеді:
1. Қазақ АКСР-ы өзінің жаңа ... КСРО ... ... негізінде тәуелсіз республика ретінде ... ... ... Орталық Комитетінен Ташкент туралы ... ... оны ... КСР-нің орталығы етіп беру мәселесі сұралсын.
Өзбектердің ескі Ташкентке талабын әділетті деп мойындап, оны
Өзбек КСР-на беру мүмкін деп ... ал жаңа ... ... ... ... ... ... Бүкілбұқарлық құрылтайындағы еркіне сәйкес
Бұқар қазақтарын ӨзбекКСР-і құрамындағы автономиялы облысқа
бөлу қажет деп ... ... ... ... ... ... және ... Қарақалпақ болыстарынан тұратын Қарақалпақ
автономиялы облысын құру қажет деп ... ... ... ететін Аумақтық комиссияның шешімін
бекітуді және Ташкент ... алты ... ... ... ... ... Экономикалық мәселелерге ... ... ... ... ... /34/.
Бұл аталған алты бап Орта Азиядағы ұлттық-мемлекеттік межелеудегі
қазақтар жағының маңызды ... ... ... ... ... ... жүзінде өз шешіміне қол жеткізе алмады. Дегенмен ... ... ... ... ... ... мүмкіндік алуы үлкен
тарихи оқиға болды. Енді соны нақты жүзеге ... ... ... ... бөлінген қазақ облыстарын басқаратын ... ... ... ... ... ... ... мен жаңа мүшелер
қосты. ҚазОАК пен ... ... ... ... ... қосылған облыстарды ортазаиялық өзге ұлттық-мемлекеттік
құрылымдардан қаржылық-экономикалық ... ... ... іргесі
кеңейген ел тыныс-тіршілігінің бар саласын жаңа жағдайда ... ... рет ... ... ... атынан өкілдік Кеңестер
құрылтайына делегаттар ... ... ... ... ... жаңа
өңірге ауыстырды. Қазақ Республикасына Орта ... екі ... ... ... ... ... облысының қосылуы оны ұлттық мемлекет
ретінде жаңа сапалық деңгейге көтеру ... ... ... ... ... ... автономиялы
облысы Қазақ АКСР-ы құрамына енді. Бірақ бұл тек 1932 ... ... ... Сол жылы ... шешімімен Қарақалпақ автономиялы облысы РКФСР-
дің тікелей қарамағына ... ... КСРО ... ... ... ... облысы
Қарақалпақ Автономиялы Социалистік Республикасына айналып, Өзбек КСР-не
берілді.
Қазақ ОАК-тің 1924 жылғы 13 ... ... ... ... АКСР-
ы құрамына Түркістан АКСР-нан өткен Сырдария және Жетісу облыстарын
уақытша ... бұл ... ... ... ... қабылдап алып,
Олардағы өкімет органдарының жұмысын ұйымдастырып және үйлестіріп отыру,
ең ... онда жаңа ... ... үшін ... ... «Түркістан
АКСР-нан бөлінген аудандарды басқару ... ... ... /36/. Бұл ... жеті ай ... ... өз функциясын толық
аяқтаған соң өмір сүруін ... Азия ... ... ... ... ... ... территориясы бүгінгі Қазақстан Республикасының аумағымен ... ... ... ... шекараның қалыптасуымен қатар қазақ
халқының да бір аумаққа топтасу ... ... ... ... ... 1925
жылғы кеңестердің ... V ... ... ... ... қалпына келтіру туралы» қаулы қабылданды. Бұл ... ... ... ... қырғыздар, қырғыз- қайсақтар аталып келген халық
«қазақ» деген тарихи ... ... ... ... ... ... республика халқының жартысына да
жете алмаған болса, межелеу процестерінен соң ... 61,3 ... ... өзі де ... ... нәтижесінде келген жетістік.
Орта Азиядағы ұлттық-мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ие болды. Оның мұндағы зор маңызы ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда негіздеп бергенінде болса ... Бұл ... ... әлі де ... ... қажет етеді.
Қазақстан мен Өзбекстанның арасындағы шекара ... ... ... түрінде бекітілді. Бұл шекараның сипаттамасы
РСФСР БОАК төралқасының 1925 ... 9 ... ... ... 9-бабында Қосымшада баяндалып, әскери- топографиялық бөлімнің
он және қырық шақырымдық ... ... ... еді. ... ... КСР ... ... сипаттамасы») ол кезде Қазақстан РСФСР
құрамында болған /37/. Осылайша үлкен тарихи процесс аяқталды.
Орта Азиядағы ... ... ... аяқталған соң да
Қазақстан мен Өзбекстан Республикалары арасындағы шекара бірнеше ... ... ... біз ... тарауларда тереңірек тоқталатын
боламыз.
І-тарау. Коммунистік билік. Оның мемлекеттік аумаққа тигізген әсері.
І.2. Кеңес одағы ... ... ... ... жж. Орта ... ... ... үлкен күрделі
процесс болды. Бірақ осынау межелеу шаралары бас-аяғы бір ... ... ... ... ... Сондықтан да жоғарыда айтып өткеніміздей
шекараны анықтауда жаңсақ тұстар орын алып жатты.
Аумақты ... ... өте ... ... іс ... тақыр жерде
ұсақ масштабтағы ескі, жаңсақтығы көп ... ... ... ... сипаттамалық және графикалық бөлігінде көптеген
қателіктер мен ... ... орын ... ... қоса ... ... ... процестері бойынша тарихи қалыптасқан тұрмысы мен
шаруашылық ... ... ... ... ... ... Осы
себептерге орай бұл құжат қисыны жағынан аяқталған деуге келмейтін еді.
Тіпті оның ... ... ... деп ... «шекараның осы
сипаттамасы абсолютті ... дәл ... ... ... ... аудандастырудың толық ... ... ғана ... ... ... ... РКФСР-мен және ТКСР-мен шекарасының
келтірілген сипаттамасы соңғы материал, демек ... ... ... ... ... дәлденген болып табылады /38/.
Міне, осылайша шекара белгілеудің бастапқы кезінен бастап тек ... ... ... негізге алды. Сондықтан да онда ... ... ... да ... ... ... және ... асырылуы тиіс екендігі ескертілген.
Мұндай бұлдырлық республикааралық шекара сызығының өтуін нақтылау
немесе дәлдеу ... ... ... ... ... ... етті. Өйткені жас ... ... ... және
әлеуметтік қалыптасуы шаруашылық жүргізу және әкімшілік жауапкершілік
шекараларын нақты бөлуді ... етті ... ... ... өз ... ... талап етіп,
одақтық деңгейде қайта-қайта көтерілді. Мәселенің қаншалықты ... ... ... ... төрт рет ... ... дауларына араласқанынан байқауға болады. Бірінші комиссия 1928 жылы
құрылып, 22-24 қазандағы акт ... ... ... ... ... Мақтаарал атын иемденді) ауданы мен Өзбек КСР-ның бұрынғы
Мырзашөл ... ... ... ... емес ... ғана ішінара
белгіледі. Комиссия қабылдаған акттың бір ... ... ... Мемлекеттік Мұрағатының 20-қорының 1-ші тізбесі, 19 шы бумасында
сақтаулы тұр. Ол ... ... ... ... ... ... в районе по от реки Сыр-Дарьи до северо-
восточного угла земель Кунградское Мел т-ва ... по ... ... ... в ... ... не может быть установлены ... ... ... из –за ... адм ... за ... и 12 бывш. Ирджарской вол и том или другой из ... ... спор ... возможно скорейшего разрешения, по таковое
выходит за ... ... ... комиссии несколько
представляемы ... ... ССР не ... себя ... в разрешения этого спора без особого дохода свеому ... ... в ... ... ... ... восточным
углом Кунградской мел т-ва и Северным Полярно-Степским ... ... ... ... ... а) с ... ... Мел. Т-ва; 2) пос. Первомайского; 3) Сем. Хоз ... и 4) ... и ... хуторов.
3. Следующая часть границы проходящая в ... ... с ... и пос. ... с другой стороне не
может быть в ... ... ... ... ... вопроса о
принадлежности земельного объединения Л-9-9 ... на ... ... ... со ... ... ... пос. Пролетарского граница должна быть
установлена в пустынной местности, при чем ... ... ... ... ... было-бы установить границу и описать в ... ... надо ... ... ее ... знаками, Роковую работу наиболее целесообразно ... ... ... ... ... /40/. ... ... белгіленеді.
Осы комиссияның ойы бойынша –делінген сол ... ... ... ... үшін құрамында жер өлшеушілер партия
жұмысшылары бар ... ... ... ... ... ету, ... ... де халықты қамтамасыз етуі
керек ... ... бұл акт екі ... ... оның бірі ... ... жолдас Роковойға берілді делінген.
Бірыңғай шешімдер қабылдағанымен бұл комиссия жұмыстары ... ... ... ... үш жыл ... 1931 жылы тағы да бір ... ... Бұл
комиссияның қорытындысы 27 ... ... ... Қызылқұм және
Мақтаарал ауданының Оңтүстік бөлігі мен Өзбек КСР-нің ... және ... ... ... ... Шекара жергілікті орынға
бармастан ... ... ... ... ... ... ... ОАК-
тың 1935 жылғы 25 наурыздағы қаулысынан ... ... оған ... ОАК
1935 жылғы 9 желтоқсанда қарсылық келтірген /42/. Екі жақтың да ... ... ... соң оны толық мәнді комиссияның шешімі болған еді деп
айтуға келмейді.
-үшіншісі 1934 жылғы құрылып, 24 ... ... ... ... 1931 жылы 27 маусымда бекіткен шекараны қуаттаған. ... ... ... де өзбек жағы қуаттап, қазақ жағы ... 1934 жылы ... 23 ... ... ... келе алмаған/43/. Жоғарыдағы мәліметтерден байқап отырғанымыздай
Орта Азиядағы ұлттық-мемлекеттік межелеу процестерінен кейін құрылған төрт
коммиссия да ... өз ... жете ... ... ... келе ... Ал ... тарихи заңдылықтарға сәйкес комиссияның
мұндай нәтижелері ымырасыз деп есептелінеді.
1936-1937 жылдары тең дәрежелі жаңа ... ... ол ... ... ... ... бөлігін принципті түрде келістірген
оның нәтижесін ... КСР және ... КСР ... ... өз ... ... бұл келісушілік те заңдық тұрғыда аяқталу деңгейінде
болмаған, ... ол ... ... ... Іс ... ... әу бастағы бұлдырлық қала беріп, ол кезекті шекаралық және
шарауашылық дауларын туындатқан. 1940 жылы ... жағы ... ... ... ... ... бөлігіндегі мүшелерге қатысты репрессияларға
ұласқан /44/.
Ұлы Отан соғысы жылдары шекара мәселесін ... ... ... түсті. Өйткені ондағы ... ... ... ... ... ... Осы ... бастап КСРО ыдырағанға
дейін Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы шекара үш рет ірі ... Олар 1956 ... 1963 ... және 1971 ... КСРО ... ... «Қазақ КСР-і және Өзбек КСР-іарасындағы ... ... ... жарлықтары арқылы жүзеге асқан болатын. Бұлардың әр қайсысы
да тарихта зор маңызға ие. Әрбір өзгерту кейінірек ... ... ... 1956 жылы ... ... ... Ол ... құжаттар арқылы
заңдастырылды.
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1956 жылғы 21 қаңтардағы ... ... ... ... және ... жерінің бір бөлігін Өзбек КСР
құрамына беру туралы қаулысы», Өзбек КСР Жоғарғы ... ... ... 24 ... ... КСР-нен берілген Бостандық ауданын және Мырзашөл
жерінің бір бөлігін Өзбек КСР құрамына қосу туралы Жарлығыә және ... ... ... 1956 ... 13 ақпанындағы «Қазақ КСР және Өзбек
КСР арсындағы шекараны ішінара өзгерту туралы» ... ... ... 15 ... ... ауылында толтырылған Қазақ КСР-
нен Өзбек КСР-не Бостандық ауданы мен Бетпақдаланың бір бөлігін беру ... ... ... ... мен ... ... Соцалистік
Республикасы комиссияларының хаттамасы толтырылған. Хаттама ОҚОММ-ның 121-
қоры, 8-тізімдеме, 281-іс, №49а ... ... ... ... тұр.
Енді Хаттаманың ішіне үңілейік.
КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1956 жылдық 13 ... ... мен ... КСР арасындағы шекраны ішінара өзгерту туралы» толық құрамы
мынадай: Байғалиев Р.Б. ... ... ... КСР кеңшарлар
министрінің орынбасары жолдас Арыстанбеков Х., Қазақ КСР ... ... ... ... ... Н.Х., Оңтүстік Қазақстан
облаткомның төрағасы ... ... К.Р. және ... ... ... ... ... орналасу басқармасының бастығы жолдас
Шереметоев В.А.., ал ... ... ... ... басқару комиссиясы
толық құрамы мынадай: Өзбек КСР-і Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары
жолдас ... А.А. ... ... ... ... ... ... орынбасары жолдас Мырзабеков Г.Г., Өзбек ... ... ... ... ... ... М.И. Өзбек
КСР кеңшарлар министрінің орынбасары жолдас Мангутов Н.М. және ... ... ауыл ... ... ... ... ... бастығы
Кунявский М.Н. болды /46/. Осы 10 комиссия мүшесі қол ... ... ... ... өндіріс, оқу және т.б. ... қоса ... ... анық көрсетілген. Яғни, былай жазылған:
1. Бостандыкский район ... ... ... ССР ... описанных в приложении к указу Призидума верховного Совета
Союза ССР от 13 ... 1956 года «О ... ... ... ... ССР и Узбекской ССР, земельной площадю в 4180
квадраттых ... ... ... ... 16 ... ... и ... машинно-
тракторные станций, консервный, маслобойный и мраморный заводы, Актамское
рудоуправление, Бричмуллинский и Чирчикский лесхозы с местью ... ... ... ... «30 лет ... и ... школа Министерства просвещения КазССР, 24 культурно –просветительных
учреждения, 32 лечебно –профилактических учреждения, бани, ... и ... ... ... и ... ... предприятия
и организации, находящеся на территории района.
Все предприятия и хохяйственные организации передаются с баланса
соответствующих министерств и ... ... ССР на ... и ... ... ССР по ... на 1-е января 1956
года со всеми планами производства, заготовок и ... ... ... ... ... и ... и фондами материально ... и ... ... быть ... до 1 мая 1956 ... ... земель Голодной степи, площадью 4901 квадратный километр,
в гараницах, описанных в приложении к ... ... ... Совета
Союза ССР от 13 февраля 1956 года, с каракулеводческим совхозам ... и ... ... ... ... совхозов
Казахской ССР «Узбекской ССР по состоянию на 1-е марта 1956 года.
3. Техническое оформление границ в натуре по ... и ... ... ... ... ... в ... к
указу Президума Верховного Совета СССР от 13 февраля 1956 года, должно
быть произвежено Южно ... и ... ... ... ... до 1-го июня 1956 года.
4. Настоящий пртокол соглазшен на сессии ... ... ... ... 15 ... 1956 года ... ... КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1956 ... ... ... және ... ... ... шекараларды ішінара
өзгерту туралы» жарлығына сәйкес ... ... ... ... ... ... Бостандық ауданы Өзбек КСР-інің құрамына
берілді /48/.
Бостандық ауданының Өзбек ... өту ... ... ... ... ... ғасыр ортасында Өзбекстанға өтіп кеткен Оңтүстік
Қазақстан облысындағы Бостандық ауданның ... ... сол ... ... құрамында болған бұл күні көзі тірі жалғыз куәгер
бар. Ол – ... ... ... ... ... мүшесі,
бүгінде зейнеткер Хайдар аға Арыстанбеков. 1954-1957 ... ... ... министрінің бірінші орынбасары қызметін атқарған, бүгінде
сексеннің сеңгіріне шыққан Хайдар аға сол ... ... еске ... ... ... зары әлі ... ... дейді /49/.
Қазақ КСР-нен Бостандық ауданының Өзбек КСР-не өту себебін ... ... 2002 ... мамырында Жас Алаш газетіне берген сұхбатында
былайша түсіндіреді. Алдымен өзбектер Бостандықты сұрап Мәскеу ... ... Ол ... Өзбек КСР-нің бірінші ... ... ... ... ... алға ... ... бұл ауданға Ташент арқылы қатынайды (Жол жоғы
рас-тұғын. Тауды айналып, Өзбекстан арқылы ... ... ... мал ... ... ... ... Қысқасы, өзбектер
осынау шұрайлы өлкемізді әйтеуір бір ... ... ... ... Сонан соң құрамында жеті адам бар –Ж.Ташенов, М.Бейсебаев,
С.Дәулетов, ... ... ... және ... қол
қойған комиссия мүшелерінің хаты Орталық Комитетке жол тартады. 1955 жылдың
1 маусымында жазылған бұл хат жөнінде Х.Арыстанбеков ... ... ... ... ... ... ... беруге келісеміз,
ал Үкіметтің Бостандық ауданын беру туралы ... ... деп ... атап ... хат ... Алайда Шымкент облыстық атқару комитетінің
төрағасы боп ... ... ... хат ... Согласен с пунктами
1,2 и 4 что ... ... ... ... ... еще раз
обсудить этот вопрс и провильно было бы решить о передачи его в ... ССР» деп ... ... ... ... ... Ол ... бірбет, Мәскеудің ғана ыңғайымен жүретін адам еді/51/.
Қазақтар жағының бірлесіп жазған хатына Орталықтың жауабы кешіктірле
түседі. Көп ұзамай Н.С.Хрущевтің бұйрығы ... ... ... ... 360-370 ... ... қоса ... КСР-нің иелігіне өтеді.
Х.Арыстанбеков былайша еске алады:
«-Ол күнді еске алу ... өте ... ... Құжаттарға, картаға
қол қоюға барғанбыз. Өзбектер сол жерге түскі ас ... ... ... 3-4 қазақ «Тамақ ішпейміз, кетеміз» деп Бостандық аудандық атқару
комитетінен шығып бара жатқанымызда таяқ ... ... екі ... шығып:
-Шырақтарым-ау, не істедіңдер? Бізді қайда тастап ... ... мен ... ... жібердім.../52/.
Бұл жерде тағы да бір айта кетерлік жай бар. ... ... жер ... ... ... ... ... осы облыстық мәслихаттың хатшысы О.Рахманбердиевке ... 15 ... ... ... ... ... бар: На ваше письмо
№2105.21.01.2000г сообщаем : Согласна указа Призидума Совета СССР от ... о ... ... ... ... Казахской ССР и Узбекской ССР
1023,0 тыс. га земель, в том числе ... ... -522,6 тыс. га ... оның ... ... ... 522,6 га жер ... КСР-не
беріліп кеткен. Ал бұл мәліметке Қазақстан ... мен ... ... ... ... ... ... кезінде Сарыағаш ауданында басшылық қызмет атқарған Н.Сейтжапаров
қарсы ... Ол бұл ... ... Жас Алаш ... берген сұқбатында
былай дейді:
« -Бұл анықтама қате ... ... ... ... ... 540 мың ... ... 418 мың гектар жер бауырлас елге берілді. ... 121 мың ... ... ... ... шешім бойынша ол жер бізде
қалды. Кезінде оны Жамбыл ... ... ... пен Төле би ... отыр» /54/. Біз көбіне кейінгі мәліметке ... Ол ... мен ... ... ... өз ... қайдан алды
екен? Айтарлықтай лауазымды азаматтың өз ... ... ... рас
болса керек. Ол да бір сенімді деректергес сүйенген ... ... ол ... ... ... ... ... ауруына шалдыққан екен.
Бостандықты алған өзбектердің қуаныштарында шек болмады. Мұны қазақ
халқының өздеріне көрсетілген сыйы деп ... ... ... ... ... ... жатты. Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі
комиссиясының депутаттары ... ... ... ... ... болатын:
«Дорогие товарищи! На земле подаренных вами мы создадим новые ... ... Мы ... о том. ... ярче рацвели на этих ... ... ... сады и ... Мы воздвигнем новые здания
школ и ... ... ... ... никогда не забудет о
великодушии и добрате, которые проявили ... ... ... ... КСР ... бір ауданының жерін Өзбек ... ... ... ... зор ... ие болды.
Арада уақыттар сырғып 1963 жыл да келді. Осы жылы да шекара ... ... ие ... КСР ... ... Төралқасының 1963 жылғы 26 қаңтардағы Киров,
Мақтаарал ауданын және ... ... ... және ... ... Өзбек КСР-нің құрамына беру, Киров ауданының Жаңашардара, Шардара
ауылдық кеңестері және Сырдария қалалық поселкесін ... ... ... ... /56/ ... Бұл жолғы жарлық тіпті, сойқан болды. Содан
үзінді келтіре жөн ... ... ... ... ... ССР «О ... ... терртории
Южно-Казахстанского края Казахской ССР состав Узбекской ССР.
Президум Верховного Совета ... ... ... ... ... от 26 ... 1963 года передал в состав Узбекской
ССР массивы похотных и ... ... ... и Кзыл Ординской
областей Южно-Казахстанского края общей площадью 3663 тысячи гектаров и
располаженные на этих ... ... ... ... и Кировского
колхозно-совхозных управлении, а также все ... ... ... ... на ... передаваемых земель.
Этот виликодушный акт ... ... ... с ... ... и сердечной блогодарности народу братского Казахстана
/57/.
Енді осы шекара бөлінісінің ... ... Осы ... ... ... болатын. Артынша Мұхитдинов саяси бюроға мүше боп ... . Оның ... ... ... Осы ... бір нәрсеге мән беру ... ... ... ... ... ... Бұл ... Ал Жоғарғы
Кеңеске төрағалыққа Насреддинова келе қалды. Хрущев Насреддинова не ... ... Ел ... шыққанда екеуі машинаға бірге мініп, бірге түсіп
жүретін еді. ... ... ... ... ... ... – мақталы
аудандар, қазақтар мұның бәріне Ташкент арқылы келеді. Осы жерлерді бізге
беріңдер деп тағы ... ... ... ... ... жанашыр
қайраткерлері бұған қарсы шығады. Олар «Бұл Қазақстанның негізгі мақта
өсіретін аймақтары, мұны ... ... деп ... шығарады. Бұған Хрущев
«Біз Украинаға бүкіл Қырымды беріп жібердік. Ал сендер бір ... ... деп ... ... ... ... ... өздеріне қаратқан Өзбек КСР-нің басшылығы
өлкелерде -әкімшілік –аумақтық ... ... ... КСР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы «Қазақ КСР Оңтүстік Қазақстан
өлкесінің территориясының бір ... ... ... ... беру ... ... ... мемлекеттік мүдені негізге ала отырып, Мырзашөл даласындағы
жерлердің бытыраңқылығын жою, бұл ... ... және ... ... ... ұлғайтуға шаруашылық жағынан жедел игеру және анағұрлым
тиімді пайдалану мақсатымен Қазақ КСР ... ... ... қаулы
етеді.
Шымкент облысының жалпы жер көлемі 959 мың ... ... ... ... Қызылқұм ауданының Қызылқұм және Шымқорған ... ... ... ... ұзақ уақыт пайдаланып келген Шымкент
облысының 1554 мың ... және ... ... 1550 мың ... жері Өзбек КСР-нің құрамына берілсін.
Указ 1963 жылғы 1 февральдан бастап күнінен енеді /59/. ... ... КСР ... ... Президиумының төрағасы Ш.Шәріпов пен Қазақ КСР
Жоғарғы Кеңесі Президиумының хатшысы үшін – ... ... ... ... жарлық сол кездегі баспасөз беттерінде кеңінен насихатталып жатты.
Өзбек КСР ... ... ... «Қазақ КСР Оңтүстік Қазақстан
өлкесінің территориясы бір бөлігін Өзбек КСР ... ... қосу ... ... ... Кеңестік Социолистік Республикасының Жоғарғы ... ... 1963 ... 26 январьдағы указымен Оңтүстік Қазақстан
өлкесінің Шымкент және ... ... ... ... 3,663 ... жыртылатын және мал жайылатын жерлерді және осы ... ... және ... ... ... колхоздарын,
совхоздарын, сондай-ақ берілгелі отырған, территорияға орналасқан барлық
мекемелерді, кәсіпорындар мен ұйымдарды Өзбек КСР-нің ... ... игі ... істі ... ... ... Қазақстан халқына
деген зор қуаныш және шын жүректен алғыс айту ... ... ... ... ... ... ... шын ниеті Лениндік достығынның олардың
жан–жақты өзара көмегінің жарқын үлгісін көрсетіп отыр.
Қазақ КСР ... бір ... ... КСР-нің құрамына беру
советіне мақта ... және ... ... ... да ... әрі шапшаң қарқынмен дамытуға, ... ХХII ... алға ... ... ... қызмет ететін болады.
Кеңес Республикасының нығайып, өркендеп келе жатқан туысқандық
ынтымағы Камунистік ... ... ... ұлт ... аса қуатты
техникалық базасын жасау СССР халықтарын бұрынғыдан да тығыз ... ... ... ... КПСС Программасы қағидасының нақтылы
дәлелі болып табылады.
Өзбек КСР Жоғарғы ... ... ... ... ... КСР ... Кеңесі Президумының 1963 жылғы 26 январьдағы указы
бойынша берілген Қазақ КСР Оңтүстік ... ... ... ... Өзбектің Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына қосылсын.
2. Қазақ КСР-нен бұл жерлерді, шаруашылықтарды, мекемелер мен ұйымдарды
Өзбек КСР-нің құрамына ... ... ... ... ... ... КСР ... Кеңесіне тапсырылсын/60/.
Бұл жарлыққа Ташкент қаласында 1963 жылдың 28 қаңтарында Өзбек КСР
Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Төрағасы Я.Насреддинова мен ... КСР ... ... Р.Сахибаев қол қойған.
«Халықтар достығы үшін, ... ... ... ... ... ... шыққан мақалада үш аудан жерінің Өзбекстанға берілуі
заңды әрекет болды деп ... Онда ... үшін су ... ... бұл жер ... қарағанда өзбекстандықтар үшін
тиімді. Сондықтан да шекараға өзгерліс қоғамдық қажеттікті ... ... ... ауыс ... жағымды жағынан
насихаттауға баспасөз құралдары мен партияға жан ... ... көп ... ... Мәселені жер –жерлерде маркстік
–лениндік теория тұрғысында ... ... ... ... бұл ... ... ... тікелей әсер ететін процесс болды. Оның жағымсыз
жақтары да аз болмады.
Жарты жылдан кейін Өзбек ... ... ... ... ... ... полгода с того помятного и волнуюшего дня, ... ... по ... ... ... ... Пахта
–Аральского и Кировского районов в состав Узбекской ССР.
Выражая свой сердечные чувства, ... ... ... что с ... ... наказ казахстанцов, будет плечем к плечу с
братьями –узбексками вести дальнейщея преобразование Голодной ... ... ... ... шаттанды /62/.
1971 жылы Өзбекстанға кеткен Қазақ ... ... ... Ол ... ... пен қаулы –жарлықтар негізінде заңдастырылды.
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1971 ... 11 ... ... ... ... ... бір бөлігін Қазақ КСР-нің құрамына ... ... ... КСР ... ... Төралқасының 1971 жылғы 11
мамырдағы «Өзбек КСР-інің Сырдария облысы аумағының бір бөлігін ... ... беру ... ... және КСРО ... ... Төралқасының 1971
жылғы 28 маусымдағы «Қазақ КСР және Өзбек КСР арасындағы шекараны ішінара
өзгерту туралы» № 1832 VIII ... /63/. Осы ... ... ... т.б. бірсыпыра жерлер Өзбек КСР-нен Қазақ КСР-не қайтарылды. Бұл да
үлкен күреспен келген жетістік болды.
«Хрущев орнынан ... ... ... Бас ... ... ... басқарды. Бірақ ол уақытта жерлердің бәрі беріліп біткен. Артынша
Димаш аға ... ... ... ... Комитеттің бірінші хатшысы Рашидов
ендігі жағдайды түсіне бастады да, ... ... ... ... ... қайтарып беруге мәжбүрленді. Бірақ өзбектер бірнеше
шаруашылықты алып қалды. Шымқорған атты қаракөл зауыты болатын. Ол ... ... 1 ... ... ... Ал ... әлемдік рынокта алтынмен пар-
пар бағаланды /64/. ... өзге де ... ... ... ... ... Өйткені 1963 жылы үш аудан жерінде «Сыйға» алған өзбектер 1971
жылға дейін қайта –қайта әкімшілік аумақтық ... ... ... ... ... өзін 5-6 ... бөліп, оларды да өзге аудандармен
байланыстырып ... ... ... ... ... ... ... аудандар пайда болды. Кейін сол ... ... ... ... ... жартысына жуығын алып қалуға қол жеткізді.
Өзбекстаннан қазақ жерлерінің ата жұртына ... ... ... ... ... Нұртас Оңдасынов секілді қазақ қайраткерлері зор
еңбек сіңірді.
Осы арада мына бір деректі де еске ала ... ... ... ... ... ... Н.Хрущев келем дейді де келмей қалады. Ол
келесі жылдың 24 маусымында келеді. Соны Демекең «Ол Сталина до ... ... ... еске ... ... «Хрущев был плохом настроении и
рано ушел с приема», деп жазады да, оның ... ашып ... Ал ... ... болған екен. Қолында арағы бар Хрущев ... ... де: ... ... үш ... ... беруге үнемі қарсы болушы
едің, ертең Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі қаулысы алынады»,-деп кекетеді. Сонда
Нұрекең: «Мен қазір Қазақстанда ... әлі де ... ... ... ... Ол бұл ... ... облысын басқаратын. Мұны оның
қасындағылар да ... ... ғой. ... ... мәселенің жөнін
түсіндірмек деудің орнына әлгілер оған: ... ... ... ... беру ... ... ... Бірақ оған Нұрекең көнбейді
/65/.
Ж.Тәшенов те қазақ жерлерінің Өзбек КСР-нен ... ... көп ... ... үшін ол да ... ... ... қарсы тұра
білген. Дегенмен де Кеңес өкіметі кезінде барлық билік ... өз ... ... ... партияның үстемдігі жоғары еді. Сондықтан да
оған ешкім де төтеп бере ... ... ... ... көп ... ... қалып қойды. Ал ақиқат үшін жан –тәнімен күресе
білген ... ... ... ... ... кете ... ... біз бүгінде қалай құрметтесек те жарасады.
ІІ-тарау. Тәуелсіздіктен кейінгі шекаралық өзгерістер.
ІІ.1. Қазақстан Республикасы мен Өзбекстан Республикасының арасындағы
шекараны делиминтациялау және демокрациялау процестері.
Қаншама ... ... ... әсер ... Кеңестер Одағы да ХХ
ғасырдың соңында ыдырап тынды. Яғни, 1991 жылы бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... жарияланғандықтарын
әлемге паш етті.
Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне арналған салтанатты жиналыста
жасаған ... ... ... ... және ... заман жайында
былай деді: «Социалистік утопияны ... ... деп ... ... ... ... неше бір қасіретті, қан құйлы
кезеңдерге душар еткені ... ... ол ... ұмыту дегеніміз қанды
режимнің миллиондаған құрбандарының әруағын қорлау деген сөз. ... ... ... ... де біз ... ... сан ғасырлар
бойы тапжылмай тұратындай етіп құруға дәл ... ... алып ... ... осы ... ... пайдаланып қалу-біздің ұрпақтың
маңдайында жазылыпты. Осы ... үшін біз ... ... дейміз, осы жолда
біліміміз бен білігімізді, қайратымыз бен қабілетімізді қажет болса ... ... ... ... ... ... ... Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы өмірге
келді. 1991 жылы желтоқсанда қабылданған Алматы ... ... ... КСРО ... ... келіскен және бір –біріне аумақтық
қол сұғушылық болмайтындығы ... ... ... ... ... мелекеттер арасындағы шекараларды шешуде тұғырнамалық ... ие. ... ... Қазақстан Республикасы мен Өзбекстан Республикасы
арасында 1998 жылы 31 қазанда жасасқан ... ... ... шарт бар. ... тек 2000 ... 17 ... ... күшіне енген болатын.
2000 жылғы 17 қаңтарда күшіне енген Қазақстан Республикасы мен
Өзбекстан Республикасы ... ... ... туралы келісім шартта
Қазақстан мен Өзбекстанның қолданыстағы әкімшілік ... ... ... ... ... ... және бірлескен шекара
режимінің барлық мәселелерін қалыптастыру мақсатында ... ... ... /67/.
Кез-келген мемлекеттің көрші елдер ... ... ... ... және ... болып табылады.
Делимитациялау дегеніміз елдің мемлекеттік, шекарасының қандай ... ... және қай ... қай елге ... анықтайтын
процесс. Ал демакрациялау дегеніміз ... ... ... ... ... ала ... шекара сызығын белгілеу, яғни,
шекара бойымен сым тарту.
Тәуелсіз Қазақстан мен ... ... ... ... және демаркациялау процестері күн тәртібіне қойылған сәт те
келіп жетті. Делимитациялау процестері өте ... ... ... ... мен ... ... шекараны делимитациялау процестерін
негізінен екі кезеңге бөліп қарастыруға болады. Бірінші кезеңі 1999 ... 2001 ... ... ... 2004 ... 16 ... қаласында екі елдің комиссия мүшелері келісімге қол ... ... ... ... ... ... ... шақырымды құрайтын Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы мемлекеттік
шекараның ... 890 ... ... ... ... ... ... % -ы белгіленіп бітті. Негізгі шекараның 96%-ын анықтау ... ... ... ... үш жылдың ішінде шекараның басым ... ... ... мен Өзбекстан ... ... ... ... ... екінші кезеңі күрделі
ауқымда жүрді. Екінші ... ... ... шекараның анықталмаған 4%
жері қалды. Ол даулы жерлердің басым ... ... ... облысының
Сарыағаш және Мақтаарал аудандары мен Қызылорда облысы аумағында орналасты.
Олар ... ... ... ... ... және Түркістан елді
мекендері еді. Мемлекеттік шекараның қалған 4%-ды даулы жерін анықтау бір
жылға жуық ... ... ... жылы 2 ... Қазақстан Республикасының астанасы Астана
қаласына Өзбекстан Республикасының Президенті Ислам Каримов ... ... ... ... ... ... Республикасының Президенті
Нұрсұлтан Назарбаев күтіп алды.
Мемлекет басшыларының кортежі ... ... ... ... ... ... президенттердің екеуара келіссөздері
жүргізілді. Ол сенім және іскерлік ... ... Екі ... әңгіменің
негізгі тақырыбы Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы мемлекеттік шекараны
делимитациялау ... ... ... ... ... шекараны
заңдық тұрғыда белгілеудің аяқталуын аса маңызды тарихи оқиға деп ... екі ... ... ... ... мәселеге толықтай және нақты нүкте
қойылғанын мәлімдеді. Осы саяси құжат енді ... екі ... ... ... жаңа парақ ашылатынын және Қазақстан мен Өзбекстанның
өзара іскерлік іс-қимылының, ... ... пен тату ... ... болып табылады /68/.
Мемлекет басшыларының кездесуі екі ел арасындағы мемлекеттік шекараны
түпкілікті аяқтаған ... ... ... ... тұсындағы әкімшілік
бөлініске сай Арнасайдаағы бес елді ... ... ... ... ... ... Ал ... Нысан-2 мен Баймұрат
елдімекендері күні кешеге дейін Қызылорда облысының құрамында болып келгені
белгілі. Ал екі ... ... ... ... ... қажеттілігі туған
кезде өзара түсіністікке келу оңайға түскен жоқ. Шекара аймағының ... ... ... ... мемлекеттердің мүддесіне нұқсан
келтірмейтін шешім қабылданды. ... ... бес елді ... қоса) Қазақстан территориясына өтті, Нысан-1, Нысан-2 мен
Баймұрат және ... елді ... ... мемлекетінің құрамына енеді
/69/. Өзбекстан Республикасы басшысымен кездесуінде Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев
шекара делимитациясы нәтижесі жөнінде былай деді:
... Бағыс ... 1059 адам ... ... ... Осы елді ... ... жағы, ал негізінен өзбектер өмір сүріп жатқан Түркістан
ауылы үшін Қазақстан жағы ... ... ... ... қарай Бағыс ауылы
бүкіл тұрғындармен қоса Қазақстан жағына өтеді. ... бес елді ... ... ... бірге Қазақстанға беріледі. Ал Қарақалпақстан мен
Қызылорда ... ... ... мен Баймұрат елді мекендердегі
халық Өзбекстан азаматтары. Әкімшілік тұрғыдан да сол ... ... ... де ... ... байланысты. Бірақ Қазақстан аумағында
болып келген. Бұл адамдарға да біз өзара түсіністік негізінде қарап, нағыз
өзбекстандықтар ... ... ... Бұл ... екі ... ... ... /70/.
Баса назар аударып айту ... ... ... ... ... өте көп кездесті. Комиссия мүшелері соның ... бере ... ... ... және бір ... ... кетуге болмайды.
КСРО-ның кезінде ішкі әкімшілік –аумақтық шекаралар халықтың ... ... ... ... ... ... қатаң бөліп
тұратын шептер болған жоқ. Сондықтан КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының
кейбір ... ... ... шекара сызықтарының темір жол
бойымен немесе су қоймасының жағалауымен өтетіндігі айтылды. Су ... ... ... ... ... қойғанда, темір
жол табандарының ауыстырлып салынған кездері де аз ... ... ... елді ... ... көше ... та, өзен бойымен де өткен
тұстары да ... Өзен ... ... тұратындығы табиғи заңдылық.
Сондықтан да өзен арнасымен ... ... да ... отырған. Шекараның
кейбір тұстары елді мекендердің шеті болып белгіленгендіктен ол да біршама
уақыттардан кейін өзгерістерді бастан өткізді. ... елді ... ... ... ... ... Халық көбейген соң жаңа үйлер бой көтереді.
Осылайша елді мекеннің көлемі анағұрлым ... ... ... да тағы ... ... Сонымен қатар, азаматтығы аралас ауылдар да
кездескен. Олардың мәселесін ... беру де ... ... ... ... ... құжатнамалық карталар мен қазіргі ... ... ... де ... талмай еңбектенуді талап
етті. Және мұндағы ең басты мәселелердің бірін де айтпай ... ... ... ... айырудың классикалық және кей ретте
бірден-бір нұсқасы жер алаңдарының өзара қолайлы ... ... ... ... ... ... айырбастар шағын учаскелерге қатысты
болады, алайда өте мұқият бағалауды және ... ... ... Бұл процесте
басты тұлғалар шекаралық әкімшіліктердің өкілдері, сондай-ақ тараптардың
аудандық және облыстық ... ... ... ... ... жердегі нақты ақуалды, жер пайдалану шекарасын, жердің сапалық
бағасы мен шекара ... ... ... ... ... ... /72/
Осындай қиындықтардың бәрін жөнге келтіру үшін ... ... көп ... жасады. Екі ел делегациясының мүшелері
жер жерлерде топографиялық ... ... ... ... ... негізге ала отырып елеулі өзгеріәстерге ұшыраған елді
мекендерде кең көлемді суреттер түсірілу ... ... ... ... ... ... ... кеткен Арал теңізінің жағалауында ... ... ... ... ... ... ... барлығы,
делегацияларға нақты жағдайды әлдеқайда мұқият және ... ... ... ... ... ... ... барынша аз залал келтіру
үшін шекарамыз ... ... ... ... ... ... шешімдер қабылдауға мүмкіндік берді /73/.
Делимитациялау процесі кезінде ... пен ... елді ... ... ... ... Бұл ... баспасөз беттері мен БАҚ-тар
беттерінде үстін-үстіне ... ... Дәл осы ... ... ... мен ... ... арасында үлкен теке-тірес бола
жаздады.
Әуелі Бағыс ауылының аймағына тәуелсіз Бағыс ... ... ... ... ... шалт ... ... мәжбүр еткен
өзбек шекарашыларының озбыр әрекеттері болатын. Тіпті екі мемлекеттің
азаматтары бір-біріне тас ... ... ... /74/. ... ... ... ... сәйкес «Бағысты қорғау жөніндегі жастар комитеті»
құрылды. Олар және талдықорған, Ақтөбе, ... ... ... ... ... 2004 ... 29 желтоқсанында Түркістан елді
мекеніне сапар шегеді. Олар ... ... ... ... ... ... бөлігін қазақ халқының құрайтындығы белгілі болды.Ал енді
Түркістан мен Бағыстың тарихына көз жүгіртейік.
1941 жылы ... сол ... ... ... ... деген атпен жер алады. Бұл ... ... ... ... және ... ... 1941 ... картасында олардың
көлемі, қай елді мекеннің қай ... ... ... ... ... ... тұр. ... Түркістан елді мекендері Сарыағаш ауданы картасының 44-
квадратына тұр. Бұл квадараттың көлемі 7200 га /75/. Бұл ... ... алып ... Ол 121 000 ... ... жер ... да
кірмейді.
Көп кешікпей жағдай өзгере бастады. 1974 жылы ... ... өз ... ... ... 1974 жылы Мәскеу артиллериялық
полигонның бас штабын ... ... Орта Азия ... ... ... ... ... полигоннан қалған жер игерілместен қалып ... ... ... ... ... ... елді мекенін
«Түркістан» деп атап, бағыстықтардың тең жартысы сол ауылға ... ... ... береді. Сонымен қатар өзбек ұлты да осы ... ... ... келе ... ... ол ... халықты қатаң
әкімшілік аумақтарға бөліп тұратындай ... ... еді. ... да ... ... ... қазақтардан өзге ұлт өкілдері қоныстана береді.
Дәл осы сияқты Турк ВО артполигонына Қаратас (қазіргі ... ... ... жердің тағдыры былай шешілген. «Оңтүстік
Қазақстан газетіне («ОҚ», №25, 16 ... 2002 жыл) ... ... ... ... Әли ... ... дейді: «Қазақ ССР-і Министрлер
Кеңесінің 1949 жылғы 13 қарашадағы және 1954 жылғы 21 тамыздағы ... ... ... ... совхозынан әскери мақсатқа пайдалану
үшін Түркістан әскери округіне уақытша берілген 2950 гектар жер мәслихаттың
мамырда болған 1-ші сессиясының ... ... ... ... ... ... 1990 жылғы 27 шілдесіндегі №476 Жарлығымен 1991 жылы
Қазығұрт ауданының есебіне қайтарып ... ... ... ... ... ... біз жоғарыда тоқталып өттік.
Міне, осылай күрделі ... ... ... ... ... ... ... Ендігі кезекте демаркация
процесі өз жұмысын бастады.
Демаркация процестері бүгінгі таңда толық аяқталды ... ... ... ... ... өзгерістер.
ІІ.2.Делимитациялау процесіне қоғамдық көзқарас.
Қазақ халқында «өткен іске сыншы көп» ... ... сөз ... ... ... ... жүріп өткенннен кейін оған деген
халықтың пікірі ... ... мен ... ... ... ... ... біз шекара бөліс кезінде көп жерді ұтылдық десе,
базбіреулер бұған да ... ... ... ... ... ... ... саны анағұрлым көп болды. Сонымен қатар осы ... екі ... ... ... ... ... да ... Олардың ниеттерінің іс-жүзіне аспағаны ... ... ... өзінің «Сындарлы он жыл» атты кітабында: «Әрине, көршілес
мемлекеттердің ... ... ... аумақтық тұтастығына шек
келтірмейді, бірақ солай болған күнде де, кез –келген ... ... ... ... –қатерге саусақ сыртынан қарауға болмайды», /77/-
деген еді. Сондықтанда елдің аумақтық тұтастығына зиян келтіруі мүмкін және
елді қарулы жан ... ... кез ... ... жарымсыз екндігін
біз әрдайым есте ұстауға тиіспіз.
Бірақ делимитация және демаркация процестері ... ... ... ... ... ... ... 1999 жылға дейін өзбек жерінде тұрған
Маиск ... ... 12 ... ... Түркістан ауылын өз ішіне қымтап
алса, сол сияқты жағдай ... Жолы ... ... ... ... /78/. Жақында ғана «Ұшқын» бекетіндегі көршілеріміз 30 ... ... Дәл ... ... «Ынтымақ», «Түркістан» ауылы маңындағы және
«Көктерек» бекетінде де ... ... ... ... орын алып жатты. Мұның орынды екендігі де даусыз.
Әбдіразақ Оспани деген азамат «Ауылымыз Қазақстан мен Өзбекстанның
шекарасында орналасқан. Күні ... ... ... не ... ... өстік.
Зак өзені картаға да түскен жоқ ... ... ... ... ... ... Ол өз сөзінде жер үшін жанталасты және ондағы көңілге
қанымсыз тұстарды наразы бола тұрып атап ... ... «өз ... деп бауырға балайтын өзекеңдер ... ... ... ... жеріне қызғаныш қылық танытып, ебін тапса екі
қадам жер болса да өз еншісіне ... ... ... тыныш жата алмайтын
болды, -дейді Асхан Майлыбаева дейтін ... ... ... ... ... ... -өздерімен іргелес қонған Сарыағаш аймағының
әр -әр тұсынан өз беттерімен шекара шегін белгілеп, ... ... ... әлек ... ... бұл ... ... қанша кеңпейіл болса да
қытығына тие бастаған қазақтардың орынды ренішін тудыруда. Баяғы ... ... ... деп ... бір жола ... кеткен 4 млн. 89
сектар есіл жеріміздің есесін қайтара алмай отырғанымызда олар қыбын тауып
әлі де ... ... ... ... ... ... /81/. Әрине мұның бәрі
делимитация процесі кезінде болып жатты.
Демаркациялау процесінің де ... ... ... ... ... Бұл ... ... жөніндегі комиссияның қазақ жағының
төрағасы Мұрат Марданұлы Атанов былай деді. Қазақстан-Өзбекстан мемлекеттік
шекарасында демаркациялық жұмыстарды ... ... екі ... ... бір ... ... ... мүмкін. Біріншісі, шекараның елеулі
бөлігі адам ... ... қиын ... арқылы өтеді (бұлар
Майдантал және Өгем жоталарының таулы үстірттері, Қызылқұм шағылдары, Арал
теңізінің тартылған ... ... ... Бұл жерлерде ... ... су ... ... байланысты және сусымалы,
борпылдақ топырақта шекара белгілерін орнату да оңай ... ... ... ғана ... ... және ... жолмен жүктерді
жеткізуге тура келеді (бір шекаралық ... ... өзі 250 ... мәселе елді мекендер арқылы өтетін шекара учаскелері. Бұлардың
ұзындығы 2350 шақырымға созылатын шекараның 10 шақырымына ... Біз ... бір ... өмір ... және таяу ... дейін адамдар әкімшілік
шекараға қарамастан қоныстанып келді. Атап айтқанда, Жібек ... ... ... да ... елді мекендерде Қазақстан мен Өзбекстан азаматтары
араласып ... ... /82/. ... ... демаркациялау кезінде
қиыншылықтар орын алып ... ... ... ... ... ... үстімен
де өткен екен. Демаркациялауға сәйкес үйлері бір елде, ауласы екінші ... ... ... да ... ... мен өзендердің мәселесі де екі жақты комиссия ... ... ... жеті ... ... ... өзен бар. Осындай
шекаралық аймақтардағы көпірлер мен ... ... ... ... ол жердегі жұмыстар шекарашылардың қарауылдармен жүзеге асады.
Сондай-ақ, сызық бойында тұрғындардың шаруашылық ... ... да ... болады. Әрине, ол жерді ... ... ... ... ... ... ғана. Комиссия аз шығын жұмсап, ұтымды тірлік тындыру үшін
жерінің аз бөлігі ғана сызық бойында қалған ... ... Тек ... ұсынылды /83/. Жаңалық газетіне ортақ мақала жазған бір топ ... ... Біз ... ... Бірақ нақтылы құжатқа қол қойылған кезде
тұрған жеріміз Өзбекстанға өтіп кетті. Барлығы сол ... ... ... құжат –Қазақстандікі, ал өмір сүріп жатқан жеріміз, басымыздағы
баспанамыз -Өзбекстандікі болып қала берді. Өйткені, ... ... ... қол ... ... ... Басымыздағы құқай, әңгір таяқ та
сол жылдың аяғы мен келесі жылдың басында басталды /84/. ... ... ... ... барлығын да үкімет мейлінше тиімді жағдайда шешіп
беруге тырысуда.
Осылайша оңтүстіктегі көршімізбен шекара мүжелеу ісі жүзеге ... екі ел ... ... ... ... сым екі ел ... келе ... байланыстарға да үзілді –кесілді тиым салды. Ең ауыры
біздің 30 мың қандастарымыз шекараның арғы ... ... ... Олар ... мәртебесін ала алады және жеңілдіктерді ... ... ... ... ... арналған халықтың еңбегі ұшы болды. Олар
енді өзге оралмандар сияқты азаматтық алудың, ... ... ... ... ... ... шекара белгіленгенімен онымен келіспейтіндер көп. /85/.
2003 жылы күзде Бостандық ауданынан Қазақстанға өзекті ... ... Онда ... ... ... ... ... қоқан–лоққы
жасайтындығы, тіпті, мал –мүліктерін тартып алып, себепсіз ұрып ... ... және ... ... ... іш ... яғни,
тиісті жаза қолданбай, керісінше өздеріне шүилігетіні жазылған. Онда ... ... ... ... ата-бабаларымыздың ізі қалған жерден,
олардың аруағын жат қолға тапсырып, Қазақстанға ... ... ... үшін оңай ... ... –қазақтың жері. Тоталитарлық Кеңес
өкіметінің жіберген тарихи қателігін ... ... ... кеткен
сияқты», /86/-делінген. Хат Қазақстан Республикасы Парламенті Палаталарының
төрағаларына және Егемен Қазақстан газетіне жолданған. Хат соңына 800-ден
аса адам қол ... ... ... ... Бірақ, Бостандық ауданын
күн тәртібіне көтеру келмеске кеткендей ... ... ... Парламенті Сенатының Төрағасы Қ.К.Тоқаев
өзінің «Беласу» атты ... осы ... ... ... ... ... осы қате шешіміне біз жүрегіміз ... ... сан ... бар. ... тарихта кері бұрылатын жол ... ... ... ... қайта беруді талап ету өзбектермен барлық қарым
–қатынастар жүйесін білдіру әрі бұдан туындайтын өкінішті ... ... сөз. ... айтқанда, үлкен жанжал өрбіп кетуі мүмкін. Ал бұл екі ел
халықтарынң түбегейлі мүдделері мен ... ... ... ... ... ... ... болар едік /87/.
ҚР экс–Сыртқы істер министрінің бұл ... де ... ... дәл ... ... ... ... қалып қойған
Бостандық ауданын Қазақстанға қайтарып алу ақылға сыймайтын дәрежеге жетті.
Өйткені бұл мәселені қайта қозғау екі ел, ... ... жүзі ... ... ... ... қайшы келер еді. Ендігі қолдан
келер іс дипломатиялық келіссөздер арқылы ондағы ... ... бұл өзге ... ішкі ... қол сұғу ... ... «аузы күйген үріп ішер» деген сөз бар. ... да ... ... ... ... ... тиіс тарихтың бізге арналған тағылымы
осы болса керек.
Қорытынды
Қазақстан тарихында қазақ халқы ұялатын тұс жоқ. Ешқашан ... ... көз ... ... басқа елдің жеріне жөнсіз басып
кірген емеспіз. Қайға тарихта есе жіберген ... ... - ... ... ... біз үшін ... сабақ аларлық жеріміз
көп. Кейбір деректерді саралап ... ... ... қалған жері
Арменияның мемлекеттік аумағынан да көп ... Ол ... ... ... ... ... ... өзінің «Ғасырлар тағысында
«атты кітабында шекара жайлы мынадай мәліметтер ... ... ... ... айтқан бір сөзі есімнен шықпайды. Сөз
кейбір жерлердің байырғы екендігі не ... ... ... ... ... ... кез – келген нүктені алмайықшы. XVII, V, VII ... ... кез – ... ... ол ... әртүрлі мемлекеттердің
қарауында болды. Олардың көбі қазір дүниеде жоқ. Ал біз 1991 жылы ... ... ... ... ...... ... кез – келген даудың
мәні жоқ. Таласушы екі жақ та өткеннен өзіне ... көп ... ... Біз, ... ... ... ... бауын тыюымыз қажет. Біздің есіл
дертіміз келмекте және ынтымақтасты нығайтуда болуда тиісті. Тарихтың бізге
« үйретер басты ... осы » ... еді /88/. ... да ... ... ... ... Біз үшің негізгі жетістік делимитациялау және
демаркациялау процестері кезінде жанжалсыз келісімге келуіміз ... ... жақ ... ... от ... да ... ... Осыған
байланысты Өзбекстан Президенті Ислам Каримов былай деді:
- Соңғы кездері біз (екі президент) ешуақытта тіл ... ... ... көп ... Мен ... пікірлерді баспасөзден,
телеарналардан, мәлімдемелерден оқып – ... ... ... ... ... ... айтқан адамдар күні ертең – ақ өздерін өте
жайсыз сезінетін болады /89/. Н.Назарбаев та өз ... «Біз екі ... ... ... келіссөзсіз қол қойған болар едік. Бірақ
халықтың жағдайын, аралас отырған халықтың ахуалын ескере отырып, ... ... /90/ – ... ... ... кейбір кездері даулар болып жатыр. Яғни,
шекарадағы контрабанда т.б. қылмыстар ... адам ... ... Осы орайда «Құрамында Серік ... ... ... ... Жылқышиев, Мұрат Керімов, Төлеген Мұхамеджанов бар
депутаттар тобы «Қазығұрт» кеден бекеті тобымен ... ... ... бекетінде ауыл тұрғындарымен жүздесті» /91/. Онда орын алып жатқан
келеңсіздіктермен ... ... ... бәрі де уақыт өте келе реттелетін
нәрсе. Ең бастысы екі мемлекет ... ... ... ... ... ... сай ... тапты. Шекара делимитациясы тарихта
зор із қалдырды. Осы ... ... ... ... ... жоғары дәрежелі екендігін Өзбекстанға тағы бір дәлелдеді.
Кезінде Франция президенті Франсуа Миттеран «Шекараны талқылау ... ... сөз» ... ... да ... тақырыбы нәзік әрі қауіпті.
Яғни, жарылғыш мина тәрізді. Біз үшін шекара бөлігінің бейбіт шешілгені
зор жетістік болды.
Қазақстан ... ... 91 бап, 2 ... ... ... ... және ... Республикасының басқару нысанын өзгертуге болмайды»/92/
делінген. Ендігі біздің ... Ата ... ... ... ... ... ұлан – ... жеріміздің болмысын пайдалана
білсек болғаны. Қазақстан Республикасың көрші елдермен тығыз – қарым
қатынас ... ... биік ... ... ... күн тәртібіндегі
негізгі мәселе. Оған толық мүмкіндік бар.
Міне, осылайша XXғасырдың басынан басталған шекара бөлісі, араға
көптеген ... ... күні кеше ғана өз ... ... ... ... ... шекараның мызғымасына кәміл сенемін.
Пайдаланылған әдебиеттер мен деректер тізімі.
1. ... Ғ. ... жері ... ... А., 2005. 3 б.
2. Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы туралы заңы.
(1993., 13 қаңтар) Алматы., 1999. 1-бап.
3. Сейдін Нұрлан. ... ... ... ... ... ... жж.) ... 2004., 4-б.
4. Қойшыбаев Бейбіт. «Орталық Азия ... ... ... және ... ... ... ... түрін анықтау жолындағы ізденістері мен қызметі (1924-1926жж.)
Алматы., 2002., 18-б.
5. Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұлов ... ... және ... Алматы., 1994., 339-340-б.
6.Қойшыбаев Б. Орталық Азияның кеңес республикаларының ұлттық-
территорриялық жіктелуі және қазақ саяси басшылығының ұлттық мемлекеттігі
түрін орнықтыру жолындағы ... мен ... ... Маймақов Ғ. «Қазақ жері тұтастығының қалыптасуы» 69-б.
8. Сейдін Н. ... ... ... ... ... ... Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағаты (ОҚММ) 243қор, 1-
тізімдеме, 33-бума, 437-іс, 1-б.
10. Маймақов Ғ. Қазақ жері ... ... ... Бұл да ... ... ... 243-қор, 1-тізімдеме, 33-бума, 437-іс, 4-б.
13. Бұл да сонда, 4-б.
14. Маймақов Ғ. «Қазақ жері тұтастығының қалыптасуы» 122-б
15. ОҚОММ ... ... ... ... ... ... Ғ. «Қазақ жері тұтастығының қалыптасуы» 124-б
17. ОҚОММ 243-қор, 1-тізімдеме, 33-бума, 437-іс, ... Бұл да ... ... ... Ғ. ... жері тұтастығының қалыптасуы 126-б
20. ОҚОММ 243-қор, 1-тізімдеме, 33-бума, 437-іс, 10-б.
21. Маймақов Ғ. ... жері ... ... ... Бұл да ... 137-б
23. Бұл да сонда, 138-б
24. Бұл да ... ... Бұл да ... ... Бұл да ... 143-б
27. Бұл да сонда, 144-б
28. Бұл да сонда, 145-б
29. Бұл да ... ... Бұл да ... 146-б
31. Бұл да сонда, ... Бұл да ... ... Бұл да ... ... Бұл да ... ... Қойшыбаев Б. «Орталық Азия Кеңес Республикаларының ұлттық-
территориялық жіктелуі және қазақ саяси басшылығының ұлттық ... ... ... ... мен ... ... ... Ғ. «Қазақ жері тұтастығының қалыптасуы» 150-б
37. Қазақ-өзбек ... ... ... ... ... ... ... 2002 ж. 11 қыркүйек. 2-б.
38. Бұл да сонда, 2-б.
39. Бұл да сонда, 2-б.
40. ОҚОММ ... ... ... 214-іс, 19-б.
41. Бұл да сонда
42. Қазақ-өзбек шекарасы хақында. Сыртқы істер министрлігінің
түсіндірмесі. //Егемен Қазақстан
43. Бұл да сонда
44. Бұл да ... Бұл да ... ... ... 8-тізімдеме, , 281-іс, №49а-бума
47. Бұл да сонда
48. Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... Шымкент. 2001. 25-б.
49. Шонанбай Б. Біз көнбістіктен ары аса ... //Жас ... 4 ... 2-б.
50. Бұл да сонда
51. Бұл да сонда
52. Бұл да сонда
53. Бекей М. Өзбек ... ... ... ... ене бастады //
Жас Алаш. 2002. №36. 26-наурыз. 3-б.
54. Шонанбай Г. Нарымбай Е. ... ... жер ... жоқ ... ... 2002. ... Бекей М. Өзбек кеден бекеттері қазақ жеріне ене бастады // Жас
Алаш.
56. Оңтүстік Қазақстан облысының әкімшілік-аумақтық ... ... ... ... А. ... жері Өзбекстанға қалай берілді?
//Қазақ тарихы. 2005. №5. 102-б.
58. Гүлжанат Ш. Біз көнбістіктен аса алмадық //Жас ... ... ... КСР ... ... ... Указы // Оңтүстік
Қазақстан. 1963. №24. 29-қаңтар.
60. Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Указы // Оңтүстік
Қазақстан. 1963. №26.(179) ... ... ... ... ... ... үшін // ... 1963. №17. 20-қаңтар.
62. Қауымбаева А. Қазақстан жері Өзбекстанға қалай берілді?
//Қазақ тарихы.
63. Қазақ-өзбек шекарасы хақында. ... ... ... // ... ... Шонанбай Г. Біз көнбістіктен ары аса алмадық // Жас Алаш.
65. Айтбайұлы Ө. Қайраткер // ... ... 2004. ... ... ... А. ... жері ... қалай берілді? //
Қазақ тарихы.
67. Қазақ-өзбек шекарасы хақында. Сыртқы істер министрлігінің
түсіндірмесі // Егемен Қазақстан.
68. Мұса С. Туысқандық туының тұғыры биік ... ... ... ... ... ... // Егемен Қазақстан. 2002. 10-
қыркүйек.
69. Жеңісбекқызы Г. Ұрпақ үшін жасалған келісім // Түркістан.
2002. №37. 12-қыркүйек..
70. Мұса С. ... ... ... биік ... ... ... шешілмейтін түйін қалмайды //Егемен Қазақстан.
71. Қазақ-өзбек шекарасы хақында. Сыртқы істер министрлігінің
түсіндірмесі // Етемен Қазақстан.
72. Бұл да ... Бұл да ... ... Г. Ұрпақ үшін жасалған келісім // Түркістан.
75. Бекей М. Өзбек ... ... ... ... ене ... // ... Бұл да ... Назарбаев Н. Сындарлы он жыл ... 2003. ... ... М. ... ... ... қазақ жеріне ене бастады // Жас
Алаш.
79. Дәуіт О. Шекарашылар пісте шағып жүргенде // Оңтүстік
Қазақстан. 2003. ... ... ... Ә. Кіші ... ... дос керек // Оңтүстік
Қазақстан. 2003. 8-қараша. №134-135. 16-б.
81. Майлыбаева А. ... ... ... // Оңтүстік
Қазақстан. 2001. 19-маусым. №71.
82. Басты қиындық артта қалды // Егемен Қазақстан. 2004. 16-
наурыз.
83. Екі ... ... ... ... // ... келбеті. 2005.
7-қаңтар.
84. Сапаров С. Шекарадағы түйіткіл мәселелердің түйінін ... ... ма? // ... 2006. ... ... ... Н. Шекара: халықтың төзіміне сенім артуға болмайды //
Оңтүстік Қазақстан. 2004. 11-қыркүйек. №133-134. 4-б.
86. Арын ардақ тұтқан Бостандық жұрты Астанаға аманат ... ... ... 2003. ... №263.
87. Тоқаев Қ. «Беласу» Алматы. 2003. 225-б.
88. Назарбаев Н. «Ғасырлар тоғысында» ... 1996. ... ... Г. ... ... ... сөз // Түркістан. 2002.
12-қыркүйек.
90. Мұса С. Туысқандық туының тұғыры биік ... ... ... ... түйін қалмайды // Егемен Қвзвқстан.
91. Тайжан Б. ... ... ... // ... 2006. ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы. 2005. 34-б.
-----------------------
1

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтар және қазақ тілі туралы6 бет
1924-1925 жж. ұлттық-мемлекеттік межелеу. Қазақстанның тұңғыш шекарасының белгіленуі18 бет
Аралмен солтүстік Қазақстан аман алып қалуды қалайды21 бет
Батыс Қазақстан4 бет
Моғолстанның қазақ хандығы мен қазақ халқының қалыптасуына ықпалы8 бет
Таулар2 бет
ТМД-елдерінің өзара ынтымақтастық қарым- қатынастарының маңызы6 бет
Қабдеш Жұмаділов6 бет
Қазақ говорларындағы кірме сөздер7 бет
Қазақстан Республикасы туралы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь