Психологиядағы оқыту, тәрбие және дамытудың сәйкестілік мәселелері жайлы

1. Оқыту бірлігінің екіжақтылығы . білім беру процесіндегі оқу
2. Оқыту мен дамыту
Педагогикалық психологияда, педагогикада, жалпы дидактикада міндетті түрде білім беру процесінің екі, өзара байланысты жақтары ажыратылады: оқытушы, тәрбиелеуші және үйретуге жарамдылық, яғни педагогтың қатысуымен жүзеге асырылатын оқыту (teaching) және сөздің ең жалпы мағынасында үйрету (learning) немесе нақтырақ айтқанда, оқушының қатысумен жүзеге асырылатын оқу.
Оқыту осы терминнің ең жиі пайдаланылатын мағынасында отбасы, мектеп, жоғары оқу орны, қауымдастықтың арнайы ұйымдастырылған жағдайында қоғамдық-тарихи, әлеуметтік тәжірибені басқа адамға (адамдарға) мақсатты бағытталған, біртіндеп беруді (трансляция) білдіреді. Оқушының позициясынан оның осы тәжірибені «үйретуге жарамдылық» терминінде қабылдап алу қабілеттілігі жиі байқалады және осы процестің нәтижесі «үйретілген» терминінде. Оқытушы позициясын алып тұрған адам – педагог. Оқытудың әрекеті – бұл оқытушының әрекеті, оқыту әрекеті - педагогикалық әрекет. Осы әрекетті қарастырғанда бірқатар сұрақтар туады: оқытудың мазмұны не болып табылады, оқыту бағдарламасы, оның мазмұны мен әдістері қандай ара қатынаста; оқытуда оның негізгі мақсаты - оқушы тұлғасының дамуы қалай жүзеге асырылады; дамыту, оқыту, тәрбие беру қалай бірігеді. Л.С. Выготскийге сәйкес, психологиялық проблема баланың дамуы тұрғысынан оқу пәндерінің ішкі құрылымын белгілеу және осы құрылымды мектептегі оқытудың әдістерімен бірге өзгертуде тұр.
Оқытудың мазмұны мен бағдарламасы
Қойылған сұрақтарға жауап көзі В.В. Давыдовтың тұжырымдаған келесі ережелері болып табылады:
• оқу-тәрбие беру процесі ...оқу пәндері жүйесінің мазмұнын меңгеру негізінде жүзеге асырылады;
• әрбір оқу пәні қоғамдық сананың (ғылымның, өнердің, адамгершіліктің, құқықтың) кез-келген «жоғары» формасының меңгеру өзіндік бейнеленуі болып келеді;
• оқу пәнінің өзегі оның бағдарламасы болып табылады, яғни меңгеруге арналған білім мен біліктердің жүйелі және төменннен жоғары баяндалуы;
• оқу пәнінің мазмұнын көрсететін бағдарлама ... оның білім берудегі әдістерін, дидактикалық құралдардың сипатын, оқу мерзімін анықтайды..., ұсынылған материалды меңгеру барысында оқушыларда қалыптасатын ойлану түрін жобалайды;
• оқу пәндерінің мазмұнын оқу әрекетінің ерекшеліктері мен құрылымына сәйкес әзірлеу қажет.
1. Алферов А.Д. Психология развития школьников: учеб. пособие для студ. / Алферов А.Д. – Ростов н /Д.: Феникс, 2000. – 34 с.
2. Эльконин Б.Д. Психология развития: учеб. пособие для вузов / Б.Д.Эльконин. – М.: Академия, 2001. – 143 с.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІСемей қаласының Шәкәрім ... ... ... ... «Психологиядағы оқыту, тәрбие жәнедамытудың сәйкестілік мәселелері»Орындаған: Рапикова С.А. (магистрант,6М010300 –Педагогика және психология)Тексерген: Кулмышева Н.А. ... ... ... ... ... ... ... – білім беру процесіндегі оқу2. Оқыту мен дамытуОқыту: жалпы сипаттамаПедагогикалық психологияда, педагогикада, жалпы  дидактикада  міндеттітүрде ... беру  ...  екі,  ...  ...  жақтары  ажыратылады:оқытушы, тәрбиелеуші және үйретуге жарамдылық,  яғни  ...  ... ... ... (teaching) және сөздің ең жалпы  мағынасында  ... ... ... ... оқушының  қатысумен  жүзеге  асырылатыноқу.Оқыту осы терминнің ең жиі пайдаланылатын мағынасында ...  ... оқу ... қауымдастықтың арнайы ұйымдастырылған жағдайында  қоғамдық-тарихи,   әлеуметтік   тәжірибені   басқа   ...   ...    ... ... ... (трансляция) білдіреді. Оқушының  позициясынаноның  осы  тәжірибені  «үйретуге   жарамдылық»   ...   ...   ...  жиі  ...  және  осы  ...  ...   ... Оқытушы позициясын алып тұрған адам – педагог. Оқытудың  әрекеті–  бұл  оқытушының  әрекеті,  оқыту  ...  -  ...  ...  ... ... ... сұрақтар туады: оқытудың  мазмұны  не  болыптабылады,  оқыту  бағдарламасы,  оның  мазмұны  мен  ...   ...   ... оқытуда оның негізгі  мақсаты  -  оқушы  тұлғасының  дамуы  ...  ...  ...  оқыту,  тәрбие  беру   қалай   ...   ... ... ...  ...  ...  ...  тұрғысынан  оқупәндерінің ішкі құрылымын белгілеу және осы  құрылымды  мектептегі  ... ... ... ... ... мен ... ... жауап көзі  В.В.  Давыдовтың  ...  ... ... ... оқу-тәрбие беру процесі  ...оқу  пәндері  жүйесінің  мазмұнын  меңгерунегізінде жүзеге асырылады;• әрбір оқу пәні қоғамдық сананың ...  ...  ... ... ... ...  меңгеру  өзіндік  бейнеленуіболып келеді;• оқу пәнінің өзегі оның бағдарламасы  болып  ...  яғни  ... ... мен ... ... және төменннен жоғары баяндалуы;• оқу пәнінің мазмұнын ... ...  ...  оның  ...  ...   ...   ...    ...    оқу    ...  ...  ...  ...   ...   ... ойлану түрін жобалайды;• оқу пәндерінің мазмұнын оқу ...  ...  мен  ... әзірлеу қажет.Оқу - жалпы сипаттамасыБиологиялық  жүйенің  жеке  тәжірибесін  жинақтау  процесі  мен   оныңнәтижесін ...  (Жер  шары  ...  ...  оның  ең  ... түрі ... ... ең жалпы ұғым - үйрету. Мақсатты  бағытталған,оған қоғамдық-тарихи тәжірибені саналы түрде беру нәтижесінде адамды  ... осы ... ... жеке ... оқу деп ... ...  ... зерттеушілердің көпшілігі (Й. Лингарт, И.И.  Ильясов  және  т.б.)оқу ... жеке  ...  тек  қана  ...  ғана  ...  жануарларда  дақалыптасуын  талдау  және  түсіндіру  үшін  неғұрлым  ортақ   ұғым   ... ... ... ...  ...  бірі  ...  ...  бойынша  біртұтас,  бірақ  эволюциялық  тұрғыдан  ол  ...   ... ... сатыларында сапалық ерекшеліктері бар» (Й. Лингарт).Қарастырылу аспектілеріОқу аспектілері пәнаралық болып  ...  ...  ...  ол  ... ... ...  Й.  Лингарт  қарастырудың  келесі  тоғызаспектілерін (позицияларын)  белгілейді,  бұл  позициялар  ...  ...  дау  ...   ...   ...   ...   ...   түрдеанықталынады.Биология тұрғысынан  оқу  бейінделу  ...  ...  онда  ... ... ... реттеу (тікелей, генетикалық  шартталған  жәнеқоршаған ортадан «жанама») қарастырылады.Физиология  тұрғысынан   оқу   ...   ...   ...  ...   жағдайынан,   жоғары   ...   ...  ...  және  ...  ...  және  ...  индукцияның,доминантаның  топтауы  мен  иррадиациясы),   мидың   талдамалық-синтетикалыққызметі тұрғысынан қарастырылады.Психология ... оқу ... ... ... ... ... ...  қарастырылады.  Оқу  айқын  ...  және  ... ары ... ... ... ұшырауына әкеледі.  Бұл  позициядатаңбалық-символикалық  құрылым-дардың   ақпараттық   функцияларына,   ...  ...  және  ...  құрылымдардағы  өзгерістерге  ерекшемаңыз беріледі.Әлеуметтану тұрғысынан оқу жеке және ... сана ...  ... ... ... ... қарастырылады. Бұл позициядан  оқупроцесі  жүзеге  асырылатын  білім  беру  жүйелерін  әлеуметтік   ... ... ... ... ... оқу ... қалыптасу және өзін-өзіанықтау, қоғамдық нормаларды,  ережелерді,  құндылықтарды  интернализациалаупроцесі ретінде қарастырылады.Кибернетика позициясынан оқу  тура  және  кері  ...  ...   ...   ...   ...   стратегия,    бағдарлама    ...  ...  және   ...   ...   ақпараттықпроцесс ретінде қарастырыла алынады.Философия позициясынан (гносеологиялық тұрғыдан) оқу  ...  ...  ...  ретінде  қарастырылады.   Оқуда   объективтік   пенсубъективтің, форма мен мазмұнның және  т.б.  ...  ... ... ...  көзқарас  тұрғысынан  оқу   қисынды   ойлауды   қалыптастыру,жалпыланған  ...  ...  ...  ...  ...  Оқуматериалын қисынды ретке  келтіру,  процесті  ұйымдастыруды  оңтайландыру  –оқуды қисынды тұрғыдан қарастырудың мәні.Педагогикалық ... оқу ...  ...  ...  ...  мен  ...  ...  тәжірибені  неғұрлым  тиімді   бере   алудықамтамасыз  етуге  міндетті  қоғамдық   ...   ...   ... ... ... ... табылады». Сонымен  қатар,  дезадаптивтімінез-құлықты ескеру  маңыздылығы  мен  психотерапияны  пайдаланудың  ...  ...  ...  ...  ең  ...  ...   ...   позициясынан   қарастырады,   ...    ол    ... ... және қисындылық позицияларды да ескереді.Оқуды анықтаудың көпжақтылығыИ.И. Ильясовтың оқудың  құрылымдық  ұйымдастыры-луының  ерекшеліктерінжәне оның әртүрлі тұжырымдамалардағы ... ...  үшін  ... ...  ...  ...  ...  бірге  осы  процесті  түсіндірудіңсаналуандылығын  ашты,  ол  ең  алдымен  ...  ...  ...  ... тұжырымдамалардың айырмашылықтарымен шартталынады.  И.И.  Ильясовқасәйкес, оқу: 1) ... ... ... ... мен ...  меңгеру(Я.А. Коменский); 2) білім, икемділік пен даму – жалпы танымдық  процестердіжетілдіру (И. Гербарт); 3) белгілі бір ... ... ...  ...  пендағдыларды меңгеру (А. Дистервег), бұл жерде А. ... оқу  мен  ... 4) ... ... ... белсенді ойлау процесі  (Дж.Дьюи);  5)  сыртық  қимылдардың  қажетті  ...  ...   және   ... ... ... ...  болған  қасиеттер  құрудың  белсендіпроцесі (В. Лай); 6) білім алу және проблемалар  шешу  (К.Д.  ...  ... ... ішкі жағы болып табылатын оқушының  ішкі  әрекетініңбелсенді  процесі  (П.Ф.  Каптерев);  8)  ...  ...  ... ... (Дж. Уотсон) және  міндетті  түрде  нығайтылуымен  «стимул-жауап беруші реакция» схемасы бойынша  (Э.Торндайк,  Б.  ...  К.  ...  ...  ...  ...   ...   «стимул   –аралықауыспалы (бейне, карта, жоспар) – реакция»  (Э.  Толмен)  формуласы  ...  ...   жаңа   ...   ...   ...  ...  9)  ...  меңгеру,  яғни  кейбір  тітіркендіргіштерарқылы   (ең   алдымен,    ...    ...    ... ... ... туғызу қабілеттілігін игеру, сонымен  қатаринструменталдық реакцияларды ... (Ч.  ...  10)  ...  ... ... ... онда екі фаза бар  –  білім  беру  әрекетінің(алғашқы рет) жаңа ... құру  ...  және  ...  ...  ... ... қайтадан  құру  және  сақтау  (ес)  (К.  Коффка);  11)  ... ...  ...  ...  ...  біртіндеу  -  секіріс;саналы  түрде  ...  -  ...  ...  ...   –   сырт   ... байланыстарды ұғыну (Ж.  Пиаже);  12)  адам  бойындағы  қоршағанөмір  объектілерінің  ...  ...  ...  ...  –  қозғалтушы,сезімдік-бейнелік және символикалық (Д. Брунер); 13)  ақпарат  алу  ... ... және ... (Р. Гэгни); 14)  әрекет  түрі,  мұндай  ... ... ... ...  ...  шарттардың  әсер  етуінен  жәнеөзінің жеке әрекетінің нәтижесіне байланысты өзгереді, ол  өз  ... ... ... ... жаңа  ақпаратпен  өз-өзіне  сенімсізділікдәрежесін төмендетіп, өзін-өзі  ұстаудың  адекватты  ...  ...  ... табу ... ... (Й. Лингарт).Л.С. Выготскийдің, А.Н. Леонтьевтің, С.Л.  Рубинштейннің  ... - ... ... ... ... ретінде қарастырылады (ал  дамыту  –қабілеттілік, жаңа  сапа  меңгеру  болып  табылады).  П.Я.  ...  ... ... әрекеттерінің негізінде білім меңгеру ретінде  анықтайды.Д.Б. Эльконин мен В.В. Давыдов бойынша, оқу дегеніміз оқу әрекетінің  ерекшітүрі, ал А.Н. ... ... ... оқу ... және ... ...  –жетекші әрекет типі, ол уақыттың  үлкен  кезеңін  алып  қана  ...  ... 15-16 ... ... сол уақыттың ішінде оқушы тұлғасының өзі,  оныңинтеллекті, әрекетінің жеке түрлері қалыптасады.  Оқу  көп  мотивтендірілгенжәне көп ... ... ... оқу ... ...  ...  ...  отандық  психологияда  Л.С.  Выготский,   А.Н.Леонтьев, Д.Б. Эльконин, В.В. Давыдов,  А.К.  Маркова),  ...  шет  ...  да  (Й.  ...  Й.  ...  «оқу  ...  ұғымы  жиірекқолданылып жүр, оның мазмұнына  тек  процессуалдылық  пен  нәтижелілік  ...  оған  ...  ...  және   ең   бастысы,   -   оқудыңсубъекттілігі  ...  ...  оқу  ...  ...  ...  көшу  ... қамтиды (А.К. Маркова,  Г.С.  Абрамова).  Бірінші  ...  -  ... ... – Д.Б.  ...  оқу  ...  құрылысы  туралы  жалпыгипотеза ұсынды,  ...  ...  ...  оның  ...  ...  ...  ...  Екінші  кезеңде   осы   ... оның ... ...  ...  ...  кезеңде  –осы әрекет барысында қалыптасқан жаңа  ...  жаңа  ...  ...  ...  оқудың  ерекше   формасы   ретіндегі   оқу   ...   ...   -   өзі   ...   ...   (өзін-өзібасқарудың),  бақылаудың  (өзін-өзі  бақылаудың)  ...  ...  ... тұр. Бұл ... ... ... әрекет, оның  процесінде  текқана  адамзаттың  жинақтаған  білімі  мен  ...  ...   ... ... ... теоретикалық сана мен ойдың негізінде жатқан  тарихиқалыптасқан  қабілеттіліктер  де  (рефлексия,   талдау,   ой   ... ...   ...   «оқу»   ұғымының   өзінің   мазмұныныңкөпжақтылығын,   ғаламдылығын   және   ...    ...    ...  ...  ...  ...  ...  табиғи   тұрғыдантүсінікті, себебі оқу  субъекті  адам  болып  отыр,  ...  осы  ... ... ... ... ...  педагогикалықжәне т.б.) күрделілігі мен  саналуандылығы  жағдайында  қалыптасушы,  дамушыадам - бала  жөнінде  айтсақ.  ...  ...  оқу  ...  ... ... ... атап өтеді - сөздің  ең  кең  мағынасында,  оныңдамуы жүзеге асырылады және оның көп ... ...  ...  ... ...  мен  ...  ұйымдастырушының  бастапқы  позициясымен  )байланысты екенін атап өтеді. Адамның  оқу  процесінде,  ...  ... оқу ... ... мен дамыту өзара қалай байланысты?Оқыту мен дамытуДамытуАдамды  оқыту  мен  дамытудың  арасындағы  байланыс  –   ... ең бір ... ... ...  Оны  қарастыру  барысында:а) дамытудың өзі  күрделі  инволюциялық-эволюциялық  алға  ...  ...  ...  оның  жүру  ...  ...  ...   ... тұлғалық,  мінез-құлықтық,  әрекеттілік  өзгерістер  ... ... Б.Г. ... б) ... ...  тұлғалық,  өмірдің  өзітоқтаған сәтіне дейін тоқтамайды, ол тек бағыты,  ...  ...  ...  ...  ғана  ...  ...  ...   ортақ   сипаттамалары:қайтымсыздық,   прогресс/регресс,    ...    ...    ... ... мен ... ... болып табылады. Психикалық  дамудыанықтаушы  факторлар  ретінде  В.С.  ...  оның   ...   ... мен ... және ... ішкі ... ... берудің кез-келген  жүйесінің  негізгі  мақсаты  –  білім  ... ... ... ... айта ...  ең  ...  қазіргі  замандағыпедагогикалық психологияның негізгі ережелерінің бірін атап өту қажет,  оғансәйкес оқыту адамның психикалық және ... ... ...  ...  ... емес, сонымен қатар оның негізі және құралы болып табылады.  Оқыту  мендамытудың ара қатысының сипаты туралы сұрақ та ...  Бұл  ...  ... психология үшін өте маңызды.Оқыту мен дамытудың ара қатынасыБұл сұрақты шешуде  әртүрлі  көзқарастар  бар.  ...  ...  ... оқыту дегеніміз дамытудың өзі (У. Джемс, Э. Торндайк,  Дж.  ...  ...  ...  оқыту  табиғатын  (оқу,  үйрету)  барлығы   ... ... ... ... – бұл тек қана ... дамудың  сыртқышарттары. «Даму мүмкіндік туғызады  –  ...  оны  ...  ...  ... ... ... «оқыту дамытудың ең аяғында келе жатыр».  Ж.  ...  ...   ойы   ...   ...   мен   кезеңдерден   қажеттілікболғандықтан ... ол ... ... ... тәуелсіз».Отандық   психологияда    Л.С.    ...    ...    ... ...  ...  көзқарасты  ұстанады.  Бұл  көзқарасқасәйкес,  оқыту  мен  тәрбиелеу  баланың  психикалық  дамуында  ...   ... ... ... тек қана жуық ... болатын салдар  ғана  емес,  ... ... ... ие ... ... тек қана ...  ...  ғана,онымен қатарласа жүріп отыра алады, ол дамудың алдына түсіп, оны  ары  ... онда жаңа ... ...  жүре  ...  Бұл  ереже  тек  қанаотандық психологияда ғана үлкен бетбұрыс  емес,  сонымен  ...  оны  ...  Дж.  ...  ...  психологиясы  үшін  үлкен  бетбұрысболды. Брунер атап өткендей,  «...ғылым  ...  ...  ең  ... ... ...  ...  ...  табиғи  ағымына  көзсіз  еріпотыруына болмайды. Оқыту  осы  дамытудың  жетекші  факторы  бола  ...  ... ... және ... ...  ...  ...  пайдаланып.өз дамуын қарқынды түрде жүргізу  ...  ...  Л.С.  ... ... оқыту мен дамыту- біртұтас,  және  де  оқыту  дамытуды  озыпөтіп, оны стимулдайды,  және  дәл  сол  ...  оның  өзі  ...  ... ... ... оқыту «кешегі күнге емес, бүгінгі күнге  бағыттануы»тиіс. Бұл ереже оқытуды  ұйымдастырудың  барлығына,  жалпы  педагогика  ... ... ... бірқатар сұрақтардың  жауабы  болыпотыр: тұлғаның психикалық ... ... ... ...  оның  ... не, дамудың әлеуметтік жағдаяты  қандай,  ол  қандай  негізгі  бағыттарбойынша жүреді. Кез-келген тип бойынша  ...  ...  ...  егер  ... және өзінің негізгі мақсаты –  оқушы  тұлғасын  дамытуға,  оныңпсихикалық дамуына қол  жеткізгісі  келсе,  осы  ...  ...  ... ... ... психикалық дамуының жалпы бағытыЖалпығылымдық анықтама бойынша, даму  дегеніміз  материя  мен  ... ... ... Ол бір  ...  үш  қасиетпен:  өзгерістердің  дамуүстіндегі  объектінде  ...  ...   ...   және   ... ... Бұл ... оның ...  сипаттамасының  бірі  –уақыт, нақтырақ айтқанда уақыт ...  ...  ол  ...  ...  Г.  ...  даму  бағытын  «абстрактіден  нақтыға»   қозғалысретіндегі  дамудың  ...  деп  ...  ...  ...   Г.   ... ... ортақ заңының күшіне ие болған.  Ол  психикалық  дамудытұжырымдау үшін өте  маңызды.  Бұл  жалпыдан  ...  даму  ...  ой  ...   ...   ...   негізін    қалаушы    табиғисәйкестілікпринципінің негізіне алынған болатын, «...табиғат  ...  ...  ... ... ішкі ...  ...  ...  бастаулардан  алады...  табиғатөзінің жалпыға  білім  беру  ...  ең  ...  ...  және  ... - ой ... ортақ заңдарын  талдай  келе,  Н.И.  Чуприкова  оныбіріншіден, когнитивті құрылымдардың жүйелі ұйымдастырылауымен,  когнитивтіксхема–көрсеткіштермен, екіншіден, ... ... жүйе ...  ... ... да ... яғни ой-еңбегінің дамуы жалпыға  ортақ  дамупроцесінің жеке көрінісі,  ол  да  ...  ...  ...  ...  ... ... ... да,  атап  айтқанда  адамның  ... ... ... жалпы  дамуымен  салыстырылмауы  тиіс.  «Тұлға  менпсихика бірлікте болса да салаыстырылуға ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  жүйелі  әлеуметтік   сапасыретінде) мен  психиканың  дамуы  ...  ...  ...  олар  ... ... ... ... категориясы диалектикадағы ең  басты  категория  ... (Г. ... Ф. ... Г. ...  ...  ...  ...   ретінде   қарастырған.   Қарама-қайшылық   ...   ... оның  ...  ...  ...  ...  ...  дамудыңсипаттамасына кіргізеді (А.Н. Леонтьев, А.В. Запорожец, С.Н.  Карпова).  Бұлкүштер  әртүрлі  қарама-қайшылықтармен  сипатталады:  ...  ...  ... ...  ...  келе  жатқан  қабілеттіліктер  (физикалық  жәнерухани мүмкіндіктермен) мен  әрекеттің  ескі  формаларымен;  жаңа  ... жаңа ...  мен  ...  ...  мүмкіндіктерімен(құралдары   және   әдістерімен);   ...   жаңа   ...   мен   ... ... арасындағылармен , жалпы  алғанда  жаңа  мен  ескініңарасындағы диалектикалық қарама-қайшылықтар. Басқа сөзбен айтқанда,  адамныңпсихикалық дамуындағы қозғаушы күш ... оның ... ...  ... мен мотивтер жүйесінің  даму  деңгейі  мен  оның  ...  ... ... ... қарама-қайшылықтар болып табылады.Психикалық дамудың қозғаушы күштерін осылайша түсіну  Л.С.  ... ... Д.Б. ...  ...  ...  Бұл  ...  ...  тұлғаның  ілгерінді  сапалық  өзгеруі  ...   ...   ... оларда әр түрлі динамикамен жас  ерекшеліктеріне  ...  ...  ...  «Жас  ерекшіліктерге  байланысты  өзгерістер   дептұлғаның ...  мен  ...  жаңа  ...  берілген  жас  ерекшеліксатысында алғашқы рет пайда болған және ең маңызды  және  негізгіде  баланыңсанасын, оның ... ... ... оның ...  және  ішкі  ... ... ... оның дамуының барлық ағымын анықтаушы оның  психикалықжәне әлеуметтік ... ... ... ...  ...  ...  қызу  жүре  алады.  Л.С.  Выготскийдіңанықтамасы  бойынша  революциялық,  кей  ...  ...  ...  ...  Күрт  алға  басулар,  қарама-қайшылықтардың   шиеленесуі,   дамудағыбұрылыстар «шиеленіскен дағдарыс формасын» қабылдай  ...  Л.С.  ... ... дағдарыстық кезеңдердің бес түрі белгілі.  Жаңа  туғаннәресте дағдарысы дамудың ұрықтық кезеңін нәрестелік жастан бөледі. Бір  жасдағдарысы- нәрсетелік ... ерте ... ... ... 3  ...  дағдарысы– бұл ерте балалық шақтан мекетепке дейінгі жасқа көшу. 7  жастың  дағдарысымектепке  дейінгі  жастан  ...  ...  ...  ...  буын   болыпсаналады. Ең соңында, 13 жастың дағдарысы – бұл мектеп  ...  ...  ...  ...  үлкен  өзгеріспен  сәйкес  келеді  ...   ... ... қалыптасу). Бұл жерде  дамудың  салыстырамалы  бірқалыптыжәне шұғыл өзгерістеріндегі сәттердің біршама  ...  ...  ...  ...  ...  Бұл  жағдайда  дағдарыстардың  баланың  өмір   сүружағдайында орын алатын өзгерістермен байланысты екеніне назар аудару  ... оның ... ... ... ... ... оқу кезіндегі  балалықшағына көшуімен байланысты.Дамудың әлеуметтік жағдаятыЛ.С. Выготский педагогикалық  психология  үшін  өте  ...  ... ... ... кіргізді.  Дамудың  әлеуметтік  жағдайы  баламенәлеуметтік ортаның қарым-қатынасының белгілі бір жүйесі болып  ...  ...  ...  мазмұнын,  бағытын  және  жаңадан  пайда  болған   негізгіөзгерістермен байланысты оның орталық бағытының қалыптасуын  ...  ... ... жас ... ... негізгі заңын айқындайды.  «Осызаңға  сәйкес,  баланың  белгілі  бір  жаста  ...  ...  ...  ...  ...  ...  жағдаятының  күшін   жоғалтуын   анықтайотырып, осы  жаста  дамудың  ...  даму  ...  ...  шығару  жәнекүйзелтуге сөзсіз әкеліп соғады, дамудың берілген дәуірінің  аяқталуын  ... ... ... жас ... ... ауысқанын анықтайды».Осымен қатар, Л.С.  Выготский  әр  уақытта  психикалық  даму  –  бүкілтұлғаның ... ... деп ...  ...  атап  ...  ...  әлеуметтікөмір шындығына қатынасы ретінде дамудың  әлеуметтік  жағдаяты  деген  ұғымғаосы қатынастарды жүзеге  асырушы  ......  ...  пен  ... ... ... де кіреді, атап  айтқанда  Л.С.  Выготский  бойынша,«әрекеттің кейбір түрлері берілген кезеңде жетекші ... және ...  ... ... ... ... ... басқалары – азырақ. Кейбіреулері  дамудабасты рөлді ойнайды, басқалары - бағынышты рөл ... ... ... ...  отырған  қарастыру  тұрғысынан  ...  ...   ... ... ... ... даму бала тұлғасын толығымен қамтиды,  бұлпроцесте бірқатар негізгі сызықтар  (бағыттар)  белгілене  алынады.  Мысалы,баланың ... ... оның ... ... ...  ...  бір  ...  сызықтар  бойынша  жүзеге  асырылады:  танымдық  аясы  (интеллекттіңқалыптасуы, ... ... ... ... ... ...  ... мазмұны  (мақсаттар,  мотивтер  және  олардың  ара  қатынасының  дамуы,әрекеттің құралдары мен әдістерін меңгеру); тұлғаның  ...  ... ...  сана  сезімі,  өзін-өзі  ...  ...  ...  ...  және  т.б.).  Бала  ...  бағыттары  біраз   басқашаұсынылуы да мүмкін - даму ... а) ... ...  ...  ...  ...  ...  психологиялық   механизмі   және   в)тұлғаның дамуы, оған әрекет те кіреді.Л.И. ...  осы  ...  ...  ...  ... ... ... дамуды  да  белгілеп  атап  ...  ...  ...   ...    ...    ...   жүйелілігі,   сензитивтілігі,   ...   ... ... ... табатыны маңызды.  Бала  дамуы  сызықтарыныңүшеуінің  ...  ...  ...  (интеллект,  әрекет,   тұлға),сонымен  қатар  нақты  өмірде  ...  ...  ...   ... ... ...   ...   оның   танымдық   саласын   дамыту,   ...  Л.С.  ...  ...  ...   ...   ... ... контексінде  беріледі.  Бұл  теорияда  адамның  әлеуметтікмәні  және  оның  ...  ...  ...  ...  ...  «құралдылығы»,белгілігі) аталынады. Жалпы  адамның  интеллектуалды  дамуы  келесі  негізгісалалар   ...   ...   ...    -    ...    ...    ...  жіктелгенге,  және   де   сол   уақытта   өмір   шындығынжалпыланған   ...   ...   ...    ...    ... - еркінге. Баланы интеллектуалдық дамыту  барысында  психикалықтанымдық процестердің өздерінде де өзгерістер  жүріп  жатады.  Олар  ...  ...  ...  есте  ...  ...  есте  сақтауға,  ойлаудыңкөрнекі - әсерлі, көрнекі-бейнелік ... оның  ...  және  ... ... және ... ойлау түріне өзгереді.Онтогенезде  күрделенетін  құрылым  ретінде  интеллектті  ...   ... ... бастап – баланың интеллектуалдық  дамуының  сенсомоторлықдеңгейін белгілеуді (0-2 жас) толығымен Ж. ... ... Ол ...  әрекетініңқұрылымы болып табылатын  интеллекті  баланың  (логикалық)  қисынды  ойлауындамыту мысалында шешті. «Оның зерттеулерінің ең ...  ...... ... ... механизмдерін зерттеу үшін  интеллекттіңтұрақты,  біртұтас,  ...   ...   ...   ...   болуынбелгілеу».  Бала  логикасының  онтогентикалық  дамуын  зерттеу  Ж.  ... ... ... ... даму тепе-теңдікке ұмтылады,  оның  соңғысы  бөлшектермен тұтастың теңестірілетін құрылымы;• интеллектуалдық дамудың әрбір  ...  ...  ...  ... схемасына рәсімделеді;• жаңа ой-еңбектік құрылымдар әрекеттер негізінде қалыптасады;1) субъекттің қоршаған ортамен өзара әрекеттесуінің  ...  ... ... ...  ассимиляция  мен  аккомодацияның  тепе-теңдігінен тұратын ұйымдастыру мен бейімделу, және 2)  өмір  сүру  ... ... ... құрылымдар арасындағы  ара  қатынас  «дамудыңүздіксіздігін,  ...  және  ...  жас  ...  сатысында   оныңсапалық өзінділігін қамтамасыз етеді».Ойлау қисынын дамыту, Ж. Пиаже бойынша, операцияны дамыту,  «бұл  ішкеқарай көшірілген ... олар жүйе ...  ...  және  ... ... ретінде қарайтын  заңдарға  бағынатын  әрекеттер»,  мұндақарама-қарсы әрекетке  ауысу  ретіндегі  қайтымдылық  ...  ...  ... ... қалаушы категория  болып  табылады.  Ж.  Пиаже  бойынша,операцияны  құру  төрт  кезеңнен  ...  ...  енді  ғана  ...  ...   ...   ...   ...   -   тек   қанасенсомоторлық  әрекеттердің  ғана  қайтымдылығымен  сипатталатын  ... ... ... ... ... ... ….  ...  жүйелерформасына ие болған қосылу,  ажыратылу,  ретке  келтірілу  және  ...  ...  ...  ...  ...  нақты  операцияға  дейінжетіліп  өседі»  және  ақыр  ...  ...  ...  ...   ... ... ...  қалыптасқан  жағдайда»  –  ... ... ... негізінде интеллектуалдық (логикалық)  дамуды  осылайшатүсіну бұл процесті жалпы инволюциялық-эволюциялық, үдемелі процесс  ретіндежалпы  ...  ...  ...  онда  ...  ...  ...  мен   ...   негізінде   (С.Л.   ...  ...   оның   ...   ...   пайда   болуы,компоненттерінің ара қатынасының  өзгеруі  одан  есе  көп  ...  ол  ... де ...  береді.  Бұл  құрылымды  ...  ...  ...  ...  ...  ...   анығырақ   байқалабастайды, олар бір бүтін болып  қосылады.  Осылайша,  ...  ...   ...   де),   ...   ...   және   ...    ... әрекетінің әсерінен оның танымдық аясын өзгерту, жасы  өскенсайын  оның  ой-еңбектік  әрекетінің  біртіндеп  күрделенуі   Б.Г.   ... ... ... ...  ...  (ес,  ойлау),атенциондық (зерде) сияқты компоненттерінде интеллекттің біртұтас  ... ... ... бастайды. Б.Г.Ананьев  мектебінің  зерттеушілеріинтеллект құрылымының үнемі өзгеріп отыратынын көрсетті. 22 жастан 25  жасқадейін адам ... ... екі ... ... ...  жәнекорреляциялық  талдаудың  деректері  бойынша)   оларға   барлық   психикалықпроцестер мен ... ... ... ...  ...  ...  мнемикалық,  яғни  ес  пен  ойлаудың  бірыңғай   құрылымы,   екіншісі   ... ... ...  ...  30  жастан  35  жасқа  дейін  интеллектқұрылымында тағы  да  үш  ұйытқы  ...  ...  ...  ...  Атенциондық  ұйытқының  болуы  адамның   зердесін   анықтайтынсананың бағыттануы  мен  шоғырланушылығы,  оның  ...  ... ... ... ... 34-35 жаста интеллект құрылымында тағы да  екіұйытқы пайда болады, былайша ... оның ...  ...  және  барлықкорреляциялық байланыстар логикалық және атенциондық ядролардың  төңірегіндетопталады.Интеллекттің мектептік кезеңнен соң  ...  ...  ...  жастабілінеді, бұл жастық  шақ  пен  ересек  шақтағы  «психикалық  ...  ... ...  ...  шығарады  (Э.  Клапаред).  Студенттік  шақ  –  бұлинтеллектің аса күрделі құрылымдану шағы (ол өте жеке және  көп  ... ... осы ... адам ... ...  ...  қабілеттіліктің   және   өнімділіктің   үздіксіз   өсуімен,   тіптіфункциялардың  тұрақтандырылуынсыз  ...   да   ...   ...   жәнедағдарыссыз  алға  қимылдау  динамикасымен  сипаттайды.  Сөзсіз,  студенттікшақта ... аса көп ... бар; дәл  осы  ...  ара  қашықтықтасенситивті  кезеңдер  орналасқан,  олар  ...  әлі  ...  ... Осы кезеңнің күрделі құрылымында бір функцияны  көтеру  сәттері(көтерілу шыңы мен оптимумдары) тек қана тұрақтандыру сәттерімен ғана  ... ... ... ... ...   ...   ...   бойынша   интеллектің   құрылымы   жасерекшеліктік дамудың созылу барысында және ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  18-21  жаста  әртүрлі  функциялардантұратын корреляциялық топ (естің, ойдың, қабылдаудың, зерденің)  байланыстыңбуындары  ретінде  ...  онда  22-25  ...  ...  және  атенциондықядроларымен  күрделі  тармақталған  ...  ...  ...  ...  ...  рөлді  зерде  факторы  ойнайды,  ...  осы  ...  ... саны мен қуаттылығы бойынша тек төртінші орынды алады,  бірақта оның концентрация деңгейі көтеріледі. Зерденің ... тек 22  ... ... бұл оқу  ...  ...  зердесін  ұйымдастыруүшін мақсатты бағытталған жұмыстың маңыздылығын атап өтеді.Ойлауды дамыту ес  дамуымен  ...  ...  19  ...  ... ...  ...  көрі  тезірек  дамиды,  20  ...  ... ...  болады,  ал  22  жаста  екі  функцияның  да  ...  18-19  ...  ...  функцияларының  салыстырамалы   тұрақтануыбайқалады.Педагогикалық психология үшін логикалық компонент – вербалды,  ...   ...   -   ...   ...    ...    ... бірі болып қалып отыратыны  практикалық  тұрғыдан  қызығушылықтудырады. Оқу, ... ... ... ...  ...  оқу  мен  ...  ... ой белсенділігінің жоғары  деңгейін,  оның  интеллектуалдық  жұмысқақабілеттілігін қолдап отыратын, өте ... ... ... ...  болатыныанық. Баланың  танымдық  аясын  дамыту  процесінде  оның  санасының  мазмұныжетіліп,   ...   ...   ...    ...    ...    ... ... (Е.Ю.  Артемьев,  В.Ф.  Петренко,  А.Г.  Шмелевжәне т.б.) бұл мазмұнды дискреттік (дербес)  бірліктердің  ...  ... ... ...  елестетуге  мүмкіндік  береді,  оның  санатындамағыналар, категориялар ұсынылады.  Бұл  жерде  тағы  да  Л.С.  ... ... ... пен  ...  бірлігі  деген  ережесін  ескетүсірген жөн. Атап айтқанда,  сол  жалпыланған  ...  мен  ... ... санасында субъективті бейне мен әлем бейнесін құрайды.  Бұл  ... ... және ... ... ол ұқсас  жағдайларда  дамитын  адамдар  үшінбірдей де бола алады. «Әрбір индивидтің  ...  ...  ...  ... оның ... тән, оның жеке тәжірибесіне байланысты  құрастырушылар  бар.Мысалы, «жақсы ата-ана», «идеалды күйеу мен  әйел»  ...  ...  ... ...  ...  ...  ...  бұқаралық  коммуникацияданалынған тәжірибені меңгеру индивидтің  өзін  ...  ...  ... ... ...  «идеалды  өлшемдерді»  қалыптасуы  ақыраяғында, оның ... ... оның ...  дамуына  себеп  болады».Осыдан, бала өмірінің жағдайын дұрыс ұйымдастырудың, оның әрекетінің  ... ... ... және ... жасаудың, яғни  бала  дамуыныңмақсаттарына жауап бере алатын білім беруші ортаның дұрыс ұйымдастырылуы  еңбірінші ...  ...  ...  ...  (В.В.  ...  В.И.  Панов,  В.А.Ясвин). Басқа сөзбен айтқанда, бала санасының дамуы, оның  тұлғасының  дамуытұрғысынан үлкендер ғана  ...  ...  ...  ...  ...  ...  қажет.  Бұл  процесс  интериоризация,   сыртқыныңішкіге «ауысуы» деп аталады (Л.С. Выготский, Ж. Пиаже, П.Я.  ...  ... Л.С. ... сәйкес, «баланың  мәдениетті  дамуындағы  кез-келгенфункция сахнаға екі тұрғыдан, екі рет шығады, алдымен  -  ...  ......  алдымен,  интерпсихологиялық  категория  ретінде   -адамдар ... ...  ......  ...  ретінде  -баланың ішінде».Ақыл-ойдың даму деңгейлеріЛ.С.  Выготский  педагогикалық  психология  үшін   баланың   ... екі  ...  ...  өте  ...  ...  ...  бұл  ... деңгейі (оқушы  өз  бетімен  орындай  алатын  тапсырмалардың  көмегіарқылы анықталатын интеллекттік дамудың ... ...  ... ... ...  және  оның  ...  арада  дамуының  аумағын  анықтайтындеңгей.  Психикалық  дамудың   бұл   ...   ...   бала   ... ... ... оның ... тура ұқсау  жолымен  емес,оның интеллектуалдық мүмкіндіктерінің аумағындағы міндеттерді шешу арқылы.«Баланың өз бетімен не істей алатыны  мен  ...  не  іс  ...  көшу  ...  көп  ...  аз   ...   ...   ой-еңбектікәрекетінің табыстылығы мен даму динамикасын сипаттаушы, ең сезімтал  белгісіболады екен. Ол оның ... ... ... ... ...  ...  ... «дамыта оқыту» принципі тұжырымдалған болатын,  ол  принцип  бойыншаоқытудың тиімді ұйымдастырылуы, оқушылардың ой-еңбек қызметін  дамыту  ...  және  ...   ...   өз   ...   ...   ... яғни ... дамыту анықталады. Дамыта оқыту тек қана  баланыңактуалды дамуына қатысы бойынша уақытша алда  болуды  ғана  білдірмейді,  ...  ...  өзін  ...  ...  ...   Л.В.   Занков   оқуматериалын біркелкісіз жеңілдету, оны баяу ...  көп  ...  ... ... ... ... дамуына ықпалын  тигізе  алмас  дейді.Өзгертулер оқу материалын тереңдетіп оқуда да, ... ...  ... ... ... мен  ...  ...  көлемінде  де  жүруітиіс.Интеллектуалдық  даму  өздігінен  емес,   ...   ...   ... ... ...  ...  өтеді:  қарым-қатынаста,  әрекеттежәне атап айтқанда, оқу  әрекетінде.  Интеллектуалдық,  ...  ... ... ... ...  оқу  ...  тез  және  ... қызықты тапсырмалар шешуде тез ойлап, амал табу, маңыздыны  маңыздыеместен айыра ...  ...  ...  ...  ... ... (Н.Д. ... Н.А. Менчинская),  сонымен  қатар  жалпылаудықалыптастырудың жылдамдығы ретінде алға жылу  қарқыны,  ойлаудың  үнемділігі(З.И.  ...  В.А.  ...  ...  ...  Бала  ...  ...  өлшемі  -  репродуктивтік  тапсырамалардан   ...  көше  ...  ...  ...  ...   өз   ... ... орындай алу  болатыны  анық.  Баланың  дамуының,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   яғнибаланың өз әрекеттерін, өз-өзін, өзінің «МЕН» дегенін саналы  түрде  ұғынуы.Соңғысы бала тұлғасының ... әр ... ...  ...  ... ... көрсетуші негізгі механизм болады.Тұлғаның дамуыАдамның тұлға ретінде дамуы оның «өмірлік жолының»  жалпы  контексіндежүреді  (С.Л.  ...  ол  ...  ...  тұлғаның  қалыптасуы  мендамуының, адамның белгілі бір дәуірдің замандасы және белгілі  бір  ... ... ... тарихы ретінде анықталады. Б.Г.  Ананьев  бойынша,өмірлік жолдың ... ... бар, олар өмір сүру ...  ...  ...  ...  және  т.б.  болап  ...   ...  ...  ...  ...   ...   жас   ... өз әсерін  тигізеді,  оның  әсер  ету  деңгейі  соншама,  қазіргіуақытта кейбір жас ерекшеліктік  ...  ...  ...  ...  ... мысалы, мектеп алды, мектепке  дейінгі  және  мектеп  шағындағыбалалық».Тұлғаның «индивидті әлеуметтендіру» процесі ретінде  дамуы  ... ... ... ... ... ... аймақтың,  мемлекеттіңбелгілі әлеуметтік-саяси, экономикалық жағдайында,  өзі  соның  өкілі  болыптабылатын  ...  ...  ...  ...  ...   дәстүрлерініңжағдайында жүзеге асырылады. Бұл  тұлғалық  дамудың  макрожағдаяты.  Соныменбірге,  өмірлік  ...  ...  ...  Л.С.  ...  атап  ...  өзіндік  қатынасы  мен  оны  қоршаған  әлеуметтік  өмір  ... ... ... ... әлеуметтік  жағдаяттары  қалыптасады.  Л.С.Выготский бойынша, дамудың әлеуметтік жағдаяты  «тұлғаның  жаңа  қасиеттерінбойына сіңіру  үшін  бала  ...  ...  ...  мен  ...  ... ол оны дамудың негізгі көзі - әлеуметтік өмір  ...  ... ... ... ... жолы».Қарым-қатынастар  жүйесін,  әлеуметтік  өзара  әрекеттесудің   ... ...  ...  ...  мен  ...  ...  дамудыңәлеуметтік жағдаяты тұлғалық дамудың негізгі шарты санатында  қарастырылады.Бұл жағдаятты адам өзінің  қоршаған  ...  ...  оның  ...  келмейтінін  түсінгеннен  соң  өзгертуге  тырысатыны  ...  ... Егер бұл ... жағдайда, онда баланың өмір сүру дағдысы  мен  оныңмүмкіндіктерінің арасында ашық қарама-қайшылық ... (А.Н. ... ... ... ... ... ...  өзі,  немесеодан да кең түрде - әлеуметтік орта тұрақты  немесе  өзгеріп  ...  ...   бұл   ...   ...   ...   өмір   сүретін    әлеуметтікбірлестігіндегі салыстырамалы  тұрақтылық  пен  өзгерістеді  білдіреді.  ... ... ... ... жан ... енуі үш  кезеңнен  өтудіұйғарады:  осы  ...  ...  ...  ...  әрекеттесу  менәрекеттер   формаларына   ...   ...   ең   ...    ...  қажеттілігі»  мен  тұлғаның   осы   бірлестікте   ... ...  ...  Егер  ...  «өз  жеке  ...  үшін  ...  мен  ...  іздеумен»  және  осы  ұмтылыс  пенбейімделудің нәтижесі  арасындағы  қарама-қайшылықтарды  жоюмен  сипатталса,онда ... ... ... ... және осы ...  өзінемаңызды   өзгешеліктермен   ...   ...   ...   ...   сатыдақалыптасқан ұмтылысы мен бірлестіктің  субъектке  тән  жеке  ерекшеліктердіңішіндегі  тек  оған  ...  және  оның  ...  ...   ... ... ... табысқа жеткізетін және т.б. ерекшеліктерді  ғанақабылдау,    құптау    және    ...    ...    ... «Баланың өмір сүріп жатқан нақты  әлеуметтік  жағдаятында»(А.Г. Асмолов) жетекші әрекет шеңберінде ... ... ...  ...  тұлғаның  кез-келген  әлеуметтік   жағдаятында   дамуының   ... бірі ... ... ... ықпалдасу (А.В. Петровский бойынша)  адам  менбірлестіктің өзара әрекеттесу  ...  осы  ...  ...  барысындапайда болатын қарама-қайшылықтарды шешу  процесінде  жүретін  ... ... ... ... ... танылады. Адамның тұлғалық  дамуыныңөзіндік сана сезімі, «Мен» бейнесін («Мен» тұжырымдамасы,  ......  ...  ...   ...   қарым-қатынастар жүйесі ретіндегі бағыттануын, тұлғалық рефлексияның дамуын, өзін-өзі ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... ішкі қарама-қайшылықпен,  әртектілікпен  сипатталады.  Мысалы,  кішімектеп оқушысының мысалында  оның  өзін-өзі  бағалауындағы  өзгерістер  ... және ...  ...  ...  еместігін  көрсетті.  Тек  осы  жастыңаяғында ғана баланың оның тұлға  ретінде  қалыптасуында  өзін-өзі  ... ... ...  ...  да  А.В.  ...  ...  жас  ...  өзгеруіне   байланысты   әрекеттердің   барлықтүрлерінде өзін-өзі ... ... саны  ...  өзін  ...  бағалау  саныкөбейеді, бұл балада өз-өзіне сын көзбен қараудың өсуін ...  ... ... ... ... көрсеткішін  (барабарлығын)  көтермейді.Өзін-өзі сәйкес бағалаушы оқушылар саны 40-50%-дан аспайды.Баланың интеллектуалдық дамуындағы  сияқты  тұлғалық  дамуы  да  ... ...  және  ...  ...  ...  ... ... оның  реттелуіне  қарай  жүреді.  Бұл  беталысбаланың өз мінез-құлығын басқара алу, саналы түрде ... қою,  ... ... ... ... жетудің жолдары мен құралдарын  әдейі  іздеуіскерлігімен   көрінеді.   Ырықтылық   пен   ...   ...... ... ...  ...  Мінез-құлықтың  еркіндігісыртқы  реттеуден  өзін-өзі  реттеуге  біртіндеп  ауысуға  ...  ... ... бақылау мен бағаланудан  туатын  өзін-өзі  бақылауда  әсіресеанық байқалады. Жас  ерекшелік  психологиясының  осы  ...  ... ... оқушыларының білімін бақылау мен  бағалауды  ұйымдастырудаүнемі назарға алады. Сырттықтан ... ... ...  ... оны ... ұйымдастыруына - бұл мектеп оқушысының тұлғалық  дамуымен өзін-өзі дамытуының сара ... ... А.Н. ... Д.Б. ... Л.И. ...  ...  тұлға  ретінде  дамуы  тұлғалық  жаңа  қасиеттердіңбіртіндеп қалыптасуымен ... Л.И. ... ...  ...  ... жас ... ... ішінде талдауын келтіреді.  «Бірінші  өміржылында ең басты, яғни тұлғалық жаңа қасиеттер болып ...  ...  ...  ...  ...  мінез-құлығын  тудыратын  аффектті   қуатталғанкөріністердің пайда болуы  ...  Л.И.  ...  бұл  ...  «түрткіболушы» деп  атаған.  Оның  әсері  баланы  «сыртқы  әсерлердің  ... ... ол оны әлі ... ...  ол  ...  бола  ... өмір сүру жылында, яғни ерте балалық  шақтың  ...  ...  ... ... жүйесі болады және осы жаңа қасиеттен туатын өзі әрекет  жасауқажеттілігі болады», ол  «Мен  ...  ...  ...  ...  «Жүзегеасыру қажеттілігі мен өзінің Мен  дегенін  бекіту  …  басымды  ...  ...... және ... ...  екі  күш  ...  ...  Өзіндіксана сезімнің қалыптасуы жүреді.7-8 жасқа дейінгі кезеңді Л.И. ...  ...  ...  ... қалыптасуымен  байланыстырады.  «Онда  жаңа  өмірлік  ...  ... осы ... ... ...  ...  қызмет  қажеттілігітуады». 12-14 жасқа таман «нысананы көздеу қабілеттілігі» қалыптасады,  ... ...  ...  және  қоя  ...  ал  15-16  жаста  -  «өмірлікболашақ» қалыптасады.Л.И. Божовичтің қарастырған жас ... ...  1-ші  және  ... ... 7 ...  және  ...  ...  дағдарыстарменсәйкес  келеді.  Педагогикалық  тәжірибе  үшін  Л.С.  ...  ... ... ... ... және маңызды  қорытынды  -  педагогоқушылардың тұлғалық дамуының осы ерекшеліктерін ескеруі қажет.  Бұл  ...   жас    ...    ...    ...    ... (психикалық шиеленіс, алаңдаушылық және т.б.), жүйкенің  тозуыпайда болуының алдын алу.Бала тұлғасының дамуын ... ... үшін осы ... ерте  кезеңдері(7 жасқа дейін) ерекше қызығушылық туғызады. Бұл сөздің  шынайы  мағынасында«персоногенез», яғни ... ...  мен  жеке  ...  Осы  ... бірі В.С. Мухина тұлғаның дамуын баланың өзіндік сана  сезімқұрылымын  деңгейлік,  ...   ...   ...   ...   Бұлқұрылымда 5 буын  бар:  жалқы  есім  және  дене,  өзін  ...  ...  ...  ...  ...  және   ...   ... В.С. Мухина бойынша, тұлға дамуының  механизмдері  сәйкестендіру,оқшаулану  және  олардың  өзара  әрекеттесуі  болып  ...  ...   ... «қоғам  мен  тұлға  үшін  жалпы  маңызды  құндылық  ...  ... сана ... ... ... оны  ...  есім,  өзін-өзі  бағалаужәне..., өзін белгілі  бір  жыныстың  ...  ...  ...  өзін  ... ... осы, және болашақта), өзін құқық пен  міндеттерге  қатыстыбағалау».  В.С.  Мухина  мен   оның   ...   ...   ...  оқушыға  қаншалықты  мұқият  болуын  көрсетеді.  ...   ... ... ... ... ... әсіресе, алты  жастықоқушыға, баланы тегімен (фамилиясымен) атаса, ол оны «жатсынтады» -  себебі,ол өзінің есіміне үйренген. В.С. ... ... ...  басында  балаларға(әсіресе, жайсыз отбасыларанан шыққан) есімін атап, «Петя,  сен  жарайсың!»,«Маша, бүгін үздік!» және т.б.  деп  ...  ...  ...  бағалауданқорықпауы керек. Өзін ұл немесе қыз бала ретінде  сезініп,  бала  мұғалімніңкөмегімен өзінің жыныстық (әлеуметтік) позициясын  ...  Ұл  ... ... ... ол ... ... алуы, оған көңіл бөлуі қажет.В.С. Мухина балаларды үнемі «Балалар!» деп  ...  ...  ...  ... деп әділетті атап өтеді.  Бұл  жерде  бала  ...  ...  ...  ...   ...   биязылық,   мейірімділік,   тазалық,адамгершіліктік,   аяушылық)   және   ...   ...    ... ... ... назарын  неге  аударудың  ерекшелігінтіркеп, атап отыру қажет. Баланың  өмірлік  болашағын  оның  өткен,  ...  осы  ...   өзін   ...   ...   ...   ... ...  В.С.  Мухинаның  ойлары  өте  маңызды.  Бірінші  сыныпоқушысының өмірлік  позициясын  ...  ...  ...  бүгінгі  күнертеңгі күн үшін. Оны  зерттеу,  балалардың  басым  көпшілігі  өзінің  ...  ...  ...  ...  ...  Бұл  ереже   ең   ...  ...  ...  дұрыс  дамуға  қатысты  (яғни,  өзін  таныту,мойындатуға  үміт  арту  ...  ...  ...  ...  Оны  ...  ...  қайта  құрулар,   қалыптасқан   пікірлер,адамдардың,  атап   айтқанда,   баланың   жеке   ...   ... ... ... ... істейтін мұғалімге ескеру  өтемаңызды. Мұғалім саналы түрде баланың болашаққа оптимистік ойларын  мақсаттықалыптастыруы, позитивтік өмірлік болашақты  ...  ...  ... ... беталыстарына қарсы тұра білуі қажет.Толыққанды белсенді тұлға қалыптастыруға (К.Д. ... Л.Н. ...  ...  Я.  Корчак,  В.В.  ...  және   ...   ...  адамгершіліктік  тәрбиелеуші  оқытудың   жалпы   тұжырымдамасынәзірлей келе, В.С. Мухина ерекше назарды ...  ...  ...  менміндеттерге баланың  қатынасын  қалыптастыруға  аударады.  Автор  балалардыңміндеттерін  ...  ...  ...  идеясын  ұсынады,  оны  түсінубаланың  өзін-өзі  ...  ...  ...  ...  ...   екіөтінішті  салыстырайық:  «Балалар,  сендер  тыныш   отыруға   тиістісіңдер»,«Сендер сабақта өз ... ... ... ... және  В.С.  Мухинаныңұсынатын формасы:  «Балалар,  ...  ...  өз  ...  ... ... бар, сол ... пайдаланыңдар».В.С. Мухинаның әзірлеген «Мен Петя, - жақсы  -  бала  –  ...  ... ...... - құқым бар  –  міндеттімін»  деген  бала  тұлғасыныңөзін-өзі  саналы  ұғыну  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... ол бір  ...  дәстүр,  әлеуметтік  құрылысқа,  екіншіжағынан,  және  тұлғаның  жеке  даму  ...  ...  ...   ...  Осы  құрылымның  компоненттері  әрбір  оқушының   өзіндік   санасезімінде орын алады, және  ...  оның  ...  жас  ...  ... байланысты олар  оның  оқушы  ретіндегі  позициясын,  оның  оқуға,мұғалімге, мектепке деген қатынасын анықтайды.А.В. Петровскийге сәйкес, ... ... ...  пен  бір  ...  жас  ...  ...  ...  кідірістің  бірлігі  ретіндеұсыныла алуы мүмкін. «Тұлғаның дамуында үздіксіздік (жүйе ретінде)  берілгенбірлестікте тұлғаның бір кезеңнен ...  ...  ...  заңдылықтарында  олүшін өте маңызды, салыстырамалы тұрақтылықты білдіреді. Ал  ...  ... ...  ...  ...  ...  туатын  сапалықөзерістерді сипаттайды, олар оның «көршілес» жүйелермен өзара  әрекеттесуінеқатысты  факторлардың  ...  ...  ...  ...  олар   солқоғамда қабылданған білім беру жүйелері  болып  табылады».  А.В.  Петровскийбойынша, әлеуметтік ... ...  ...  осы  ...  ...  -  жәнемикрофазалары  ретіндегі  бейімделу,  дараландыру  және  ...   ... ... ... ... анықтайды.Ең бірінші кезекте отандық психологияда зерттелінген (Л.С.  Выготский,А.Н. Леонтьев, Б.Г. Ананьев, А.В.  Петровский)  тұлға  ...  ... Л.С. ... ... ... дегеніміз  ең  бірінші  кезекте,бұрынғы   сатыларда   болмаған    ...    ...    ...    болуы    жәнеқалыптасуымен…баланың даму сатыларына шығу барысында  ...  пен  ... ... ... ... ... ... үздіксіз  процесс.Л.С. Выготскийге  сәйкес,  дамудың  ...  ...  ...  ... ... автономды, ішкі, өмірлік екпінімен  өзін-өзі  бекіту  жәнеөзін-өзі  жетілдіруге  жігер  беруге  бағытталған,   ...   ... ... ... Смирновтың кеңінен танымал шет елдік тұжырымдамаларда келтірілгентұлғаның дамуындағы қозғаушы күштер мен шарттардың талдауы  осы  күштер  ... ... ... ... З. ... ... жеке және тұлғалық дамудың негізі туа  біткен  елігунемесе инстинкттер болып табылады, онда психикалық  энергияның  жалғызкөзі - ... ... ғана ... К. Юнг ...  ...  ...  жіктеліп  бөлініп  шығу.Дараландырудың түпкі мақсаты - «өзім»  дегеннің  ең  ...  ... ... ... құрылымдардың тұтас және толық бірлігі;• А. Адлер бойынша, адамға туғаннан  бастап  ...  ...  ... ... тән, ол ... ... ... өмірінің бірінші  жылдарыөзін толыққанды сезінбеу сезімін жеңіп, қоғамға кіруге ... ...  К.  ...  бойынша,  тұлғаның  дамуы  үшін   негізгі   энергия   ... ... және ...  ...  ...  ... сезімі.Тұлғалық даму, адамның тұлға, әлеуметтік жаратылыс ретінде  ... ... оны бір ... ...  немесе  ішкі  шарттар  ретіндеанықтайды. ... ... ... екі ... анықтайды,  оныңдамуы және оның жаратылыстық қасиеттерінің  саналуандылығын  мен  ...  ...  ...  ...  а)  табиғатты  жатсыну   және   оныменбайланыста  ...  б)  ...  ...  ...  ...   және   оларменбайланыста  болу».  Дамудың   әрбір   шартының   ...   ...   ... ...  мен  ...  ...  әдіснамалық  негіздерініңпроблемасы.Адамның іс-әрекет субъекті ретінде дамуыТұлға ретінде ... бала ... ... ... де қалыптасады.  Бұлжағдайда бастапқы  ереже  болып  ...  ...  ...  ...  ... ең ... ...  әрекетті  басқару  жолымен  жүзеге  ... 306 б.], ... ... ... мектепке жейінгі  жаста  ең  біріншікезекте ойын, ал кіші мектеп жасында – оқу әрекеті саналады. Бұл жерде  ... өзі және оның өзі ... ... өзгеріске ұшырай  ма,  дами  мадеген  сұрақ  туады.  Д.Б.   Элькониннің,   А.Н.   ...   ... ... ... оның даму  барысында  ақыл-ойы  және  тұлғалықдаму бағытымен қатар, үшінші бағытын ұсынып, сапалық тұрғыдан  да  ... ...  ...  ерте  ...  шағында  заттық  әрекетінің  өзгеруінсатылап қарастыра келе дамудың  тек  қана  ...  ...  ... қана қоймай, заттық  әрекеттің  өзінің  өзгеруін  атап  ...  ...  ...   әрекеті   өзіндік   сана-сезім,   мақсатты   бағыттанушылықтұрғысынан  және   ...   мен   ...   ...   ...   қарым-қатынастардың  орнатылуы,  әрекеттің  операционалды  жақтарын   ... ... Даму ... балада, ең алдымен, мотив  (әрекеттіңне үшін орындалатыны) және мақсаттың  (әрекет  нәтижесінде  не  нәрсеге  ...  ...   ...   ...   еркін   орната   алу   ... Бала  өз  ...  ...  ...  ... операцияларының орнын басып, алмастырып  үйренеді.  Мысалы,  үлкендерсияқты таяқты ат қылып  міну  ойынында  ойын  ...  ...  басу  ... ... ... асырылады. Бұл әрекет ұқсастық орнатуды ұйғарады.  Олбелгілі бір мақсатпен ...  ...  «ат  ...  ...  жеке  ... тұр. Одан ... заттық әрекеттерде операциялардың сатылап  орындалуыдараланады, әрекеттің жалпыланған тәсілі жаттықтырылады.  Рөлдік  ... ... ... ... бала  ...  бір  ...  ...  оныойнап  шығады.   Балада   мақсатты,   әрекетті   бейнелеу   ... ... яғни ... ...  ...  ...  бақылаужәне өзін-өзі реттеу дағдылары қалыптасады. Басқа  сөзбен  айтқанда,  әрекетсубъекті  ретінде  ...  даму  ...  ...  ...  (нысананыкөздеу), еркіндік, өзін-өзі реттеушілік, әртүрлі өмір жағдайларында  әртүрліміндеттерді  шешу  үшін  ...  ...  мен  ...   ...   ... ... даму ... сипаттаушы негізгі қағидалардың  талдауы,біріншіден, қарастырылған барлық сызықтар  (бағыттар)  өзара  ...  ... ... ... Бұл - ... тек қана ...  жүзеге  асырылуы,сөздің толық мағынасында, адамның психикалық, тұлғалық  дамуы  деп  аталатынпрогрессивті өзгерісті құра ... ... ... ... бұл  ... бір әлеуметтік жағдаятында және де ең алдымен, оқыту және  ... ... ... ... ... ... ...  ерекшеатап өтіледі. Бұл прогрессивті педагогикалық психологияның барлық  ережелерідамыта және тәрбие беруші оқытудың барлық оқу  ...  ...  ... ... ...  ...  түсіруімен  байланысты.  Үшіншіден,адамның дамуы оқыту және  тәрбие  беру  процесінде  ...  ...  ...  ...  жүретіні   аталып   ...   Бұл   да   ... ... ... ... ... ... дамымайды, тәрбиеленбейді және  оқытылмайды,  олтәрбиелене және оқи отыра дамиды» деген. Бұл ...  ...  беру  ...  бала  ...  ...  дәл  ...  ...  ол  тек   оның   үстінеқондырылмайды…» және ары қарай «… баланың  тұлғалық  ...  ... ... ... ... және т.б. ...  жеке  ... тек байқалмайды, сонымен  бірге  ол  қалыптасады…».  Осыдан  барыпоқушының   ...   оның   оқу   ...   ...   ...    ...   ...   тезисі   шығады,   ол   оқулықтың    ... ... ... ... ... И. А. ... ... - Оқулық. Алматы, 2005. -359 бет2. Балғымбаева З.М. Білім  берудің  практикалық  психологиясы:  оқуқұралы. - ... ... ... 2008.ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІСемей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университетіБӨЖ №4Тақырыбы: «Д.Б. Эльконина периодизациясы және оның балапсихологиясындағы ... ... С.А. ... ... және ... Кулмышева Н.А. (п.ғ.к., доцент м.а.)Семей 2015Д.Б.Эльконин үшін дамудың әлеуметтік ситуациясы,  яғни  баланың  ... ... ... ... айқындайды. Бұл ең ортақ  ереже.  Дамупроцесін  психологиялық  талдау  үшін   оны   ...   ...   ... ... ... ...  көрініс  табады.  Іс-әрекетте  ... оның ... ... ... қатынасы іске асады.Кезеңдерге бөлу кезінде психикалық даму ... ...  ... ... ... ... және жас ерекшелік  кезеңдерін  жеткізудінегіздеуге   мүмкіндік   ...    ...    ...    ... бөлу ... туындайды. Іс  әркеттің  жетекшң  түрі  ...  ...  шешу  үшін  ...  болып  табылады.  Әр  жас  кезінлегіюбаланың  өмірі  іс-әркеттің  жетекші  түрлерінің  ...   ... ...  ...  алдыңға  орынға  шығады  да,  аталмыш  кезеңдетұлғаның дамуында  ...  ...  ие  ...  Іс  әркееттің  жетекші  түрібалағын психикалық  дамуының  ...  ...  ...  ...  ақиқатөадеген  қатынасын  көосетеді.  Ал  оның  ...  ...  ...   ... ... ... критерийі болып табылады. Жетекші іс әрекет  бұлаталмыш жас кезеңдерінде бала психикасының қалыптасуы үшін ...  ...  іс  ...  Д.Б.Эльконин  дамудың  әр  түрлі  кезеңдерінде  жетекші  ісәркеттің заттық мазмұндық жағы өзгеретіндігіне назар ...  ... ақыл ой ... ... ... ... қарастыруы  тиіс.  Тек  осыжағдайда ғана  оқыту  мен  тәрбиенің  арасындағы  іс  ...  ... пен ...  техникалық  сфералары  арасында  мүмкін  болады.Баланың қоғаммен байланысы оқыту және тәрбиемен жанамаланады.  ...  ... ... ... ... ... өзін емес  ...  қоғамда»  жүйесінқарасытыру қажет. Бала заттар мен әркет етудің ... ...  ... Алайда, ол заттарда онымен не істеу керектігі  ...  ... ... ... оның ... қасиеттеріне бейімделу жолымен  емес,баланың  затпен   өзара   ...   ...   ...   ... ... ... арқылы жүреді.  Баланың  қоғамдағы  әлеуметтенупроцесінің мәні де осында.Бала ересек адамды әрекеттер  ...  ...  ...  ғана  ...  ...  белгілі  бір  орын  алатын,   ...   бір   ... ... ... бір ... нормаларды ұсынатын адам  ретіндеқабылдайды. Бала үшін ересек қоғамдық ісәркетті беруші.Тұлғаның  дамуы  мен   ...   ...   ...   ... ... ... жеткіліксіз. Ол үшін  оларды  бала  өз  ісәрекетінде қайта жаңғырту қажет.Д.Б.Эльконин бала дамуының әр түрлі ...  ...  іс  ... ... бөліп көрсетті:1. тікелей эсоциялық қатынас2. заттық маниполятивті іс әрекет3. ойын4. оқу іс әрекеті5. тұлғалық қарым қатынас6. оқу кәсібі іс әрекетӘрбір жас ... ... не ... мағыналық  сферасыныңне  операциялық  техникалық  ...  ...  ...  ...  Бұл  ...  іс-әрекеттің қандайда бір жағының дамуы үстем болуы жетекші  іс-әрекет  түрініңкезектесіп  ...  ...  ...  Мысалы,  тікелей   эмоциялық   ...  ...  ...  мотивциялық   мағыналық   сфераның   заттықманипулятивті  іс-әрекетте  операциялық  техникалық  жағының   ...   ... Даму  бала  іс  ...  ...  ...  аясы  ... жағының  деңгейіне сәйкес  келуі  арқылы  ...  ал  бұл  ... ... ... негіз болады.Мектепке дейінгі кезеңМектепке  дейінгі  балалық  шақтағы  баланың  дамуының   ... ... ... ... ... ... (3-7  жасқа  дейін)ағзаның қарқынды жетілуі жалғаса  түседі,  бойы,  салмағы,  көлемі  ұлғайадысүйек-бұлшықет жүйесі ... ... ... ... . Ми салмағы 1110-1350 грамға өседі. Үлкен ми сыңарлары қабықтарының реттегіш  рөлі  мен  ... ... ... орталықтарды бақылауы арта түседі, шартты  рефлекстердіңпайда болуы жылдамдығы арта түседі, әсіресе ... ... ... ... ... бойынша  алғашқы  даму  кезеңінің  соңында  балаәлеуметтік ортамен тығыз байланысқа  түседі,  ...  ...  ... ... ... ...  ...  Алғашқы  мектепке  деиінгі  кезеңдебаланың үлкендермен қарым-қатынасы  біріккен  ...  ...  ... ... өз ... ... басқа ие болады. Бала  үлкендердің  барекенін  сезінеді  және  оның  ...  ...   ...   өмірі   пайдаболды.Осыған дейін бала үлкендермен бірігіп  өмір ... ...  ... кезеңің  елеулі  ерекшелігі  болып  ...  ...  ... ... қарым-қатынысның пайда болуы.  Мекткп  жасына  дейінгі  баланыңбасқа  адамдарға  қатынасы  ...  ішкі  ...  өз  ...  және   ... ... аңғарудың арта түсуімен,  үлкендкрдің  ішкі  дүниесіне,олардың  іс-әректіне   және   ...   ...   ...   қызығуыменсипатталады .Мектеп жасына дейінгі бала дамуының  әлуметтік  жағдаят  ерекшеліктеріоған тән ... ... ... ...  ...  ойындардан  көрініпотырады. Рөлдік немесе шығармашылық ойын,  мектепке  дейінгі  кезеңде  ... Бұл ... ... ... рөлін ойнап, ойын барысында  олардыңқарым-қатынасын және әрекеттерін жаңғыртады. Бала белгілі бір рөлді  ... ... ана, ... ... ... және  олардың  әрекеттерініңүлгісін келтіріп, сол ... ... ... образдық жоспары өте  маңызды,онсыз ойын мүлдем болмайды. Бірақ ойын қойылым ...  ...  ол  ... және бала үшін оның шын ... өміріне айналады.Алдындағы  тарауда  айтыпөткендей,  ойын  сәбилік  кезеңнің  соңында  заттық-манипулярлық   ... ... бала ... және оның  ...  ...  ... ... керекті деңгеиде дамумен  қатар,ойының пайда  болу  үшінбала мен үлкендкр ... ...  ...  ...  ...  ... бала әлде қайда дербес бола бастайды және  оның  жақын  адамдарменбірлескен әрекетті  әлсәрете  ...  ...  ...  ойыншықтар,соныменқатар, белгілі бір жүйесі жоқ, яғни бала  олардың  басқа  нәрселер  үшін  ... ... ... болу керек.Д.Б.Эльконин: «бала үйге  алып  келген,  анасының  көзқарасы  бойынша,керек емес ... ...  ...  Оған  ...  бір  бұрышқа  қорапқойып қойыңыз,бала қызықты ойнап, өз қиялын дамытуға үлкен мүмкіндік  алады»- ... ...  ...  ...  ...  ...  бала  ойынныңалғашқы түрлері пайда бола бастайды. Бұл  бізге-белгілі  режиссералық  ойын.Сонымен қатар образдық рөлдік ойын ...  ...  Бұл  ...  өзін  ... ... ... бір  нәрсеге  ұқсатып  және  ...  ...  ... ... ...  ...  негізгі  қозғаушысы  –  әсерлі  ...  ... ... ... сурет таңқалдырады және  ол  ойын  әрекеттеріндеоның  эмоцясын  туғызған  ...  ...  Жан   ...  ... байланысты бірнеше мысалдар келтіреді. Оның демалыс кезінде  ауылдағықоңыраулар орнатылған үйді қызықтаған қызы қоңыраулы  ...  ...  ...  ...  ...  аяғы  ...  ...  Ол  әсіресе  үстелінің  жанынажақындап қимылдай тұрып, естіген шу үнін  ауызбен  келтірілмек  болды.  ... ... ... ... ғой, мен ... ... ...  -  деген  әкесінеқызы. «менімен сөйлеспе», «мен шіркеумін» деп жауап береді.Тағы бір жолы  Ж.  ...  қызы  ...  ...  ...  үстіндеқауырсынды жұлынған үйректі көріп, үлкен әсер алды. Кеше қызы  өз  төсегінентабады. Ол ... ... және  ...  ...  ...  ... ... қалған үйрекпін» деген дауыс шығарады.Режиссерлық және образды ... ...  ...  ...  ...   ...   ...    бастайтын    сюжетті-рөлдік    ойынға    ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... жаңа ойын түрлерінің пайда  болуы  бұрынғы  меңгерілген  ескі  ойындартүгелдей ысырып тастайды, олардың барлығы  ... ... ... ...  ...  және  қарым-қатынасын  жаңғыртады.Балалар бір-бірімен ... ...  ...  ...  ...  ... рөл екінші орынға ауысады  да.  Ойын  ...  ...  ... ... ... ... бұл ... жарыстық  мотив,  жеке  топтықұту айқындалады. Бұл-көбінесе спорттық ойындар.Әрбір ойында  өз  шарттары,  қатысушылар  балалар,  ...  ...  және  ...  Кіші  ...  ...  ...  ...  ойынзаттармен манипуляцияны  еске  түсіруші  бір  әрекетті  қайталанушы  сипаттаболып келеді.  Мысалы,  3жасар  бала  ...  мен  ...  ... ... ас» ... ... ойын ... тағы  да  біреу  қосылса(бала немесе қуыршақ), керекті образдың пайда болуынаалып келеді де  ... ... ие ... ... ... ...  ...  ұмытып  кетсе  де,бала ас әзірлеп ойнай береді. Бірақ, бала бір өзі ...  ...  ...  оны  осы  ...  итермелеуші  өзінің  бастапқы  мәнін   жоғалтатынманипуляцяны жалғастыра береді.Заттардың орнын ауыстырып, қалпына немесе көлеміне ... ...  ... ... жай ғана ... ... ...  Ойын  жағдайыныңөзгеруімен түскі ас ұмытылады.Сюжет-ойын кезінде байқалатын шындық өмір көрініс.Алғашында  бала  отбасымен  ғана  ...   ...   ...  ...  және  ...  ...   байланысты   болады.Кейінірек,  өмірдің  жаңа  салалары   ...   ...   ...   ... ...  ...  ...  және  т.б.  тақырыбтар  қолданылабастайды. Сюжеттік ойындар түрлерінетүседі айтар  болсақ:  анасы  мен  ...  ...  бір  ...  ...  ...  беру  ...  тұрақталып,ұзағырақ бола бастайды. Егер, 3-4жасар бала ... 10-15 ...  ...  ... ... ... ... бөлетін болса, 4-5 жастар бір  ойынның  өзі  40-50минутқа  созылады.  Үлкен  мектепте  ...  бір  ...  ...  ... ... ...  ол  олардың  кейбір  ойындарды  бірнеше  күнгесозылады.Үлкендердің іс-әрекетімен байланысты тақырыптар ойын мазмұнын құрайды.Кіші мектепке ... ... ...  еліктейді:  Нан  кеседі,  сәбізтурайды, ыдыс ... Олар ... ... ...  ...  ал  біразуақыттан кейін ойын нәтижелерінің,  кімге  және  не  үшін  ...  ... ... бір ... ... келмейді,ойын кезінде кенеттенРөлдерін ауыстыра алмайды. Орта мектепке дейінгілердің ...  ... ... қарым-қатынасы. Сондықтан  да,  5  жасар  бала  еш  ... ... ... ... ... ас,  содан  кейін  ыдыс  жуылады,яғни керісінше орындамайды. Қатар  рөлдер  ...  ...  бір  аюды  ... екі ... қарамайды, бір  поезды  екі  машинист  айдамайды.  Ортаққарым-қатынасқа түскен балалар өзара рөлдерді  ойын  ...  ...  ... ... ... ... үшін ... байланысты ережелерге  бағынумаңызды, рөлдің дұрыс орындалуын олар қаттықадағалайды.Ойын әрекеті біртіндеп өзінің бастапқы мәніні келе ... ... ... ... ... ал  кейде  тіпті  сөзбен  алмасады(мен олардың қолын жудым ғой, үстелге отырамыз). Ойын сюжетті  және  ... ... ... дейінгі кезеңдегі ойындағы рөлдер, ережелер  жәнеойын әрекеттері мына бағытта дамйды: әрекет жүйесі ашық ойыннан және  олардажасырып  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ... қарағанда ережелі ойындар көп ойналады.Осындай  негізінде  ойын  ...  ...  ...  ... даму ...  ...  Ойын  даму  кезінде  екі  негізгі  ... ... ... ... ... ... ... логикалық  жаңғырту.Бұл кезеңде заттық әрекеттер ойын мазмұны болып табылады. Екінші кезеңде  5-7 жас адамдар арасындағы ... ... ... және ойын  мазмұнықоғамдық қарым-қатынас және адамдардың іс-әрекетінің, ол бала дамуы  маңыздыүлесін қосады. Ең  алдымен  ...  ...  ...  толыққанды  қарым-қатынас жасауға үйренді. Кіші  мектепке  ...  өз  ...  ... ... үйренеді. Кіші  мектепке  дейінгілер  өз  ...  ...  ...  алмайды.  Мысалы,  бала–бақшаның  кішкентайлартобында темір жол  ...  ...  ...  ...  орындықтарын  ұзынқатар  жасап,  жолаушылардың  өз  орындарын  табуына  көмектеседі.  ...  ...  ...  екі  бала  қатардағы  орындықтардың   соңғысындаотырады да, уілдеп, поезді әр түрлі  жақтарға  ...  ...  ...  да  бұл  жағдай  алаңдатпайды  және   бір   ...   ...  ...  ...  ...   бойынша,   кіші   мектептедейінгілер «бірге емес, қатар ойнайды».Біртіндеп балалар арасындағы қарым-қатынас қарқынды және  ...  ... 4  ...  екі  ...  арасындағы  анық  мақсатты  және  оған  қолжеткізудің сәтті әдістері көрінетін ... ... ... :Л : ... ... менің машинамболсын»Д: «Жоқ»Л: «Онда бұл машина өтіріктен  біздікіболсын»Д: «Жарайды»Л: ... ... ... ... ... ... ... машинасын шығарадыЛ: Машинаны айдап, мотор шуын бейнелейді.Орта  және  кіші  ...   ...   ...   ...   өздерініңөзімшілдіктеріне қарамастан, рөлдері өзара  келесі  отырып  бөлінеді,  тіптіойын барысында да талас-тартысқа ... ... ойын ...  ...  ...  ...  ... баллардың  қызықты ойынды ортақ ете білгендеріне ... ... ...  ...  байланысты  бірлескен  ойын  бұзылса,қарым-қатынас үрдісі де ...  Курт  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ойықтар  бар  (телефонның  тұтқасы   жоқ,дөңгелегі   жоқ   ...   және   т.б.)   ...   алып   ...   ... ... ...  ...  қуана  ойнайды.  Екіншікүні  фурстрация  күні  болды.  Фурустрация  -  бұл  ...  жету  ... ... ... ... сол ... кірген кезде,  ойыншықтар  толық  жиынтығы  жатқанкөршілес бөлменің есігі ашық тұрады, бірақ есікке тор тұтылған еді.  ...  ...  ...  ...  ды  ...   аралап   кетті.Біреулерді торды ... ...  ...  ...  ...  ...  ... емес ойыншықтардың бір-бірімнен қатынасын бұзды.Қолданылған әдебиеттер тізімі1. Алферов А.Д. Психология развития школьников: учеб.  ...  ... / ... А.Д. – ... н /Д.: ... 2000. – 34 с.2. Эльконин Б.Д. Психология развития: учеб.  пособие  для  вузов  /Б.Д.Эльконин. – М.: Академия, 2001. – 143 с.  
        
      

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Психологиядағы оқыту, тәрбие және дамытудың сәйкестілік мәселелері14 бет
«Қазақстан Республикасындағы шағын кәсіпкерліктің дамуы және тиімділігін арттыру» (ЖШС «АРЫС» мысалында )77 бет
Бірінші сынып математикасында дамыта оқытудың теориялық негіздері58 бет
Балабақшада тіл дамыту жұмыстарының жүйесі31 бет
Балаларға үй жануарларымен, жабайы аңдарды таныстыру4 бет
Бастауыш мектептерде дамыта оқыту технологиясын сөз тіркесінде қалыптастыру47 бет
Бастауыш сынып оқушыларын дамыта оқытудың педагогикалық шарттары44 бет
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық іс-әрекетін дамытудың әдістемелік жүйесі39 бет
Бастауыш сынып оқушыларының өзіндік жұмыс үрдісіндегі дамыта оқытудың теориялық және тәжірибелік негіздері31 бет
Бастауыш сыныпта дамыта оқыту технологиясын қолдану42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь