Әлемдік тілдер.Тілдің диалектілік, әлеуметтік жіктері жайлы

1. Әлемдік тілдер.
2. Тілдің диалектілік, әлеуметтік жіктері
Тіл абстракциялық дүние ретінде тіл иелерінің санасында болады. Ал қоғамда тіл түрлі қолданыста көрініс беріп, өмір сүру формалары болады. Ұлттық тіл тілдің өмір сүру формаларының ең негізгісі болып, бәрінің басын қосады. Тілдің өмір сүру формалары бір-бірінен ерекшелене отырып, қоғамдық құбылыс ретінде тілдің негізгі өзіндік белгілері мен қызметін сақтайды. Тілдің өмір сүру формасы (орыс. формы существования языка) – табиғи тілдің түрлері; белгілі әлеуметтік, аймақтық немесе кәсіби ортада қарым-қатынас қызметін атқаратын, өзара байланысты тіл варианттарының жүйесі. Тілдің өмір сүру формаларының жоғарғы формасы әдеби тіл, басқа формалары: жергілікті диалектілер, говорлар, койне, әлеуметтік диалектілер (арго, жаргон т.б.), қарапайым сөйлеу тілі. Бұлардың бәрі де жалпыхалықтық тілдің, ұлттық тілдің формалары болып табылады (Ғ.Қалиев. Тіл білімі термин.түс. сөздігі. 361-б.). Тілдің негізгі өмір сүру формалары: әдеби тіл; ауызша және жазбаша формалар; территориялық жағынан шектеулі өмір сүру формасы; әлеуметтік жағынан шектеулі өмір сүру формасы; Ұлттық тіл – белгілі бір қоғамның барлық саласында коммуникацияны қамтамасыз ететін, күрделі, жан-жақты жүйелердің жүйесі. Тілдің негізгі өмір сүру формасы ретінде ауызша тіл болса, жазбаша тіл оған бағынышты болады. Бүгінгі таңда 300 тілдің жазуы болса, әлемде 3 мыңнан 7-8 мыңға дейін, тіпті 10-ға жуық тіл бар деп жатады. Жазу ауызша тілден әлдеқайда кейін пайда болған. Егер ауызша тілге 50 мың жылдай уақыт болды десек, ең көне жазуға, мәселен, шумер сына жазуына 6 мың жыл уақыт болған. Ауызша тілде тұрғындардың барлығы сөйлейтін болса, ал жазбашасын қоғамның белгілі бір бөлігі ғана қолданады. Ауызша тілдің мүмкіндігі жазбашамен салыстырғанда ақпаратты беруде, түсінікті, тұшымды, мәнерлі етіп жеткізуде әлдеқайда кең. Б.Шоу «жоқ пен бар» деген сөзді айтудың 50 түрлі әдіс-тәсілі бар деген екен. Әдеби тіл – өркениетті қоғамның ең маңызды, жоғарғы формасы. Әдеби тілдің дамуы сол елдің мәдениетінің, экономикалық өрлеуінің нәтижесінде дамиды. Әрі бұл форма қоғамда сөздері үлгі ретінде ұғынылатын біртуар жазушылардың, публицистердің, қоғам қайраткерлерінің үлес қосуымен қалыптасады. Орыс әдеби тілінің негізін салған А.С.Пушкин деп жатады. Территориялық жағынан шектеулі өмір сүру формасы дегеніміз ең алдымен территориялық диалектілер (наречие, говор, подговор). Территориялық диалектілер этникалық ұжым қолданылатын ұлттық тілдің варианттары (нұсқалары). Территориялық диалектілердің қолданылу аясы тұрмыстық қарым-қатынас, ал бір диалектінің негізінде халықтық поэтикалық шығармашылық пайда болады. Елдің сауаттылығының артуымен, халықтың көшіп қонуымен байланысты дамыған елдерде диалектілердің қолданылу аясы тарыла бастайды. Диалект иесі біртіндеп әдеби тілге көшеді. Дегенмен диалектілік сөзде әсіресе фонетикалық құбылыстар сақталып қалады. Территориялық жағынан шектеулі өмір сүру формаларына ареалдық тіл де жатады. Негізгі мекеніне бөлек елдерде қолданылатын ұлттық тіл (АҚШ, КАнада, Австария, Жаңа Зеландиядағы ағылшын тілі; Австрия мен Швейцариядағы неміс тілі, Канала, Бельгия, бұрынғы отар елдердегі француз тілі). Ареалды тіл негізгі тілдің белгілерін сақтай отырып, аймақтық та ерекшеліктерге ұшырайды, әсіресе лексикалық қорынан байқалады. Территориялық жағынан шектеулі өмір сүру формалары әдеби тілге қарама-қарсы қойылады. Әлеуметтік жағынан шектеулі өмір сүру формалары да әдеби тілге қарсы қойылады. Оларға ең алдымен әлеуметтік диалектілер, әлеуметтік жаргондар жатады. Әлеуметтік диалект – белгілі бір әлеуметтік топтың сөйлеу ерекшелігі. Әлеуметтік диалектілерге кәсіби диалектілер жатқызылады.
1. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. Алматы,1973;
2. Қордабаев Т.Р., Қалиев Ғ. Жалпы тіл білім, А., 2004
3. Бенневист Э. Общая лингвистика.Москва,1974.
4. «Тіл білімі сөздігі» Алматы , 1998.
5. Березин. Ф.М. «Очерки по языкознанию в Россий. Москва,1968.
6. Кодухов В.И. Общее языкознания. Москва,1974.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫБІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТІРЛІГІСЕМЕЙ қаласының ШӘКӘРІМ атындағыМЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІСӨЖ Тақырыбы: Топ: Қ  -  319 ... ... ... ... Э.М.Семей- 2015 * Әлемдік тілдер.* Тілдің диалектілік, әлеуметтік жіктеріТіл абстракциялық дүние ретінде тіл иелерінің санасында болады. Ал қоғамда тіл ... ... ... беріп, өмір сүру формалары болады. Ұлттық тіл тілдің өмір сүру формаларының ең негізгісі ... ... ... ... ... өмір сүру ... ... ерекшелене отырып, қоғамдық құбылыс ретінде тілдің негізгі өзіндік белгілері мен қызметін сақтайды. Тілдің өмір сүру ... ... ... ... ...  -  ... тілдің түрлері; белгілі әлеуметтік, аймақтық немесе кәсіби ортада қарым-қатынас қызметін атқаратын, өзара байланысты тіл варианттарының жүйесі. Тілдің өмір сүру формаларының ... ... ... тіл, ... ... ... диалектілер, говорлар, койне, әлеуметтік диалектілер (арго, жаргон т.б.), қарапайым сөйлеу тілі. Бұлардың бәрі де ... ... ... ... ... ... табылады (Ғ.Қалиев. Тіл білімі термин. түс. сөздігі. 361-б.).   Тілдің негізгі өмір сүру ...  ... тіл;  ... және ... ...  ... жағынан шектеулі өмір сүру формасы;  әлеуметтік жағынан шектеулі өмір сүру формасы; Ұлттық тіл  -  ... бір ... ... ... ... ... ... күрделі, жан-жақты жүйелердің жүйесі. Тілдің негізгі өмір сүру ... ... ... тіл ... жазбаша тіл оған бағынышты болады. Бүгінгі таңда 300 тілдің жазуы болса, әлемде 3 мыңнан 7-8 мыңға дейін, тіпті 10-ға жуық тіл бар деп ... Жазу ... ... ... ... пайда болған. Егер ауызша тілге 50 мың жылдай уақыт болды десек,  ең көне жазуға, мәселен, шумер сына ... 6 мың жыл ... ... ... ... тұрғындардың барлығы сөйлейтін болса, ал жазбашасын қоғамның белгілі бір бөлігі ғана қолданады. Ауызша ... ... ... ... ... ... түсінікті, тұшымды, мәнерлі етіп жеткізуде әлдеқайда кең. Б.Шоу  деген сөзді айтудың 50 түрлі әдіс-тәсілі бар деген ... ... тіл  -  ... ... ең маңызды, жоғарғы формасы. Әдеби тілдің дамуы сол елдің мәдениетінің, экономикалық өрлеуінің нәтижесінде дамиды. Әрі бұл форма ... ... үлгі ... ... біртуар жазушылардың, публицистердің, қоғам қайраткерлерінің үлес қосуымен қалыптасады. Орыс әдеби тілінің негізін салған А.С.Пушкин деп жатады. Территориялық ... ... өмір сүру ... ... ең ... ... диалектілер (наречие, говор, подговор). Территориялық диалектілер этникалық ұжым қолданылатын ұлттық тілдің варианттары (нұсқалары). Территориялық диалектілердің қолданылу аясы тұрмыстық қарым-қатынас, ал бір ... ... ... поэтикалық шығармашылық пайда болады. Елдің сауаттылығының артуымен, халықтың көшіп қонуымен байланысты ... ... ... ... аясы ... бастайды. Диалект иесі біртіндеп әдеби тілге көшеді. Дегенмен диалектілік сөзде әсіресе фонетикалық құбылыстар сақталып қалады.  Территориялық жағынан шектеулі өмір сүру ... ... тіл де ... ... ... ... ... қолданылатын ұлттық тіл (АҚШ, КАнада, Австария, Жаңа Зеландиядағы ағылшын тілі; Австрия мен Швейцариядағы неміс тілі, Канала, Бельгия, бұрынғы отар ... ... ... ... тіл ... тілдің белгілерін сақтай отырып, аймақтық та ерекшеліктерге ұшырайды, әсіресе ... ... ... ... жағынан шектеулі өмір сүру формалары әдеби тілге қарама-қарсы қойылады. Әлеуметтік жағынан шектеулі өмір сүру ... да ... ... ... ... Оларға ең алдымен әлеуметтік диалектілер, әлеуметтік жаргондар жатады. Әлеуметтік диалект  -  белгілі бір  ... ... ... ... ... диалектілерге кәсіби диалектілер жатқызылады. Кәсіби диалектілер  -  белгілі бір кәсіп ... ... ... ... ... ... еңбек құралдарын, олармен жұмыс істеу әрекеттерін өзінше атаудан пайда болады. Негізінен ... ... ... ... орыс ... құс өсірушілер мынадай бірліктерді пайдаланады екен: пульканье, клыканье, гусачок, раскат т.б. Мұның бәрі ... ... ... ... ... ... ... шаруалар диалектісіне жақын болып келеді. Бұларда басқаша  деп ... ХІХ ғ. ... ... ... мұндай тілдің 70 түрі болған. Бұлар кең территорияға тарап, он мыңдаған кезбе саударгерлердің (офенея, шерстобитов, шорников, ... ... ... ... жасауына қызмет еткен. Мұндай шартты тілдерге қайыршылар тілі де ... ... тілі ... ... ... ... ... жаргонына өте жақын [Ю.С.Степанов. Основы общего языкознания. Москва,  1975. стр. 198]. ...  -  бір ... ... ... мен ... сөйлеу тілінің ерекшелігі. Бұл құбылысқа соңғы жылдары ерекше мән беріле бастады. Осымен байланысты гендерлік лингвистика ... gender  -  ... тіл мен ... ... ... ... ... пайда болады. Қоғамдық дамуы сатысы жағынан жоғары тұрмайтын, тек ... өмір ... ... ... ... ... ... әйелдік және еркектік нұсқалары бар. Мәселен, Алтайдағы кейбір айлтай түркілерінің тілінде бір сөзді ерлер бөрі, әйелдер ұлушы деп, ... ... ... ... ... ... құш, әйелдер  -  ушар, тісті ерлер тиш, әйелдер азу деп атайтын құбылыстар байқалады. Әйелдер ... көне ... ... жаңа ... ... екен. Мұндай құбылыс әлемдегі көптеген халықтың тілінде кездеседі. Әлеуметтік жаргон  -  белгілі бір әлеуметтік топтардың ауызша ... ... пәс, ... ... ... ... тосын, ерекше қолданылатын сөздер) тілдік бірліктердің жиынтығы. Әлеуметтік жаргондарға ... ... да ... ... ...  -  ... бір ... иелерінің ауызша сөйлеуінде қолданылатын төмендетілген, экспрессивті кәсіби сөздердің жиынтығы. Мысалы радиомеханиктердің ... ... ... сөзін кондер, напряжение  -  напруга т.б. қолдану. Спортшы, көлік жүргізуші, теңізші, ұшқыш, дәрігерлердің қолданылатын кәсіби жаргондары ... ... ... ... ... ... Ресейде жан-жақты зерттелген. Соңғы кездері мұндай сөздіктер көптеп жарыққа шықты. Кейде бұл жаргонды ұрылар жаргоны, арго деп те ... Орыс ... ... ... мочить, медвежатник (сейф ашатын), рыжье (алтын), щипач, щирмач, ... ... ... т.б.   ... жаргоны Ресейде 20-жылдары 30-жылдардың басына дейін болған. Балалар жаргоны бір-бірімен сөйлесу үшін және құпия сақтау үшін қолданылады. Көбіне оған ... ... буын ... ... ... болады. Ол қазақ тілінде де солай сөйлеу әрекеттері болған.  Жастар ...  -  14-25 жас ... ... мүшелерінің сөйлеу ерекшелігі. Жастар өз ортасында солай сөйлеуді әдет қылып, есейген соң қолданудан қала ...   Орыс ... ... облом, тормоз, понтовый, башню сносить т.б. Қазақ тілінде де сондай мысалдарды келтіруге болады: қуу, лақтыру, қораға ... т.б. ... ... ерекшелігі - жүйелелігі әлсіз, көлемі аздау болуы, жаңа сөздермен жаңарып отыруы және ондай лексикалық бірліктердің әр өңірге тән, жергілікті ... ... ... (корпоративті) жаргондар уақытша топтасып біріккен адамдардың сөзіндегі ... ... оған ... және студент жаргондары жатқызылады. Әскер қатарында болу, ЖОО оқу арнайы кәсіп, тұрақты жұмыс болмағандықтан, әскери қызметте, оқу ... ... ... жаргонның тіл жұмсаушысы болып, белгілі бір уақыттан кейін ондай сөздер ... ... ...     ... ... ... (увольнение запас), самоволка (әскери бөлімшеден өз бетімен кету), губа (гаупвахта), дух, черпак, дед, ... шал, ұшып жүру ... ... асыл ... деп ... т.б.    Студенттер жаргонына степуха ... ... ... ... ... общага (жатақхана), т.б. Әлеуметтік жағынан шектеулі өмір сүру формаларына касталық тілдер де жатады. Белгілі бір қоғамдағы әлеуметтік жік, сауатты, ... ... ... тілі ... ... ... ... ХІ-ХІІІ ғғ. норман басқыншыларының касталық тілі француз тілі болып ...  ал ... ... мемлекеттік тіл ретінде неміс тілі қолданылды. Ресейде ХІХ ғ. касталық тіл ретінде француз ... ал ... орыс ... диалектілерінде сөйледі.     Тағы бір әлеуметтік жағынан ... өмір сүру ... діни ... діни ... ... ... ... жатады. Көптеген елдерде культтік тілдер негізгі тұрғындардың тілімен сәйкеспейді. ... ... ... тіл ... ... ... ... көне армян Грабар тілі, Үндістанда санскрит қолданылады. Тілдік байланыс Тілдің құрылысы мен сөз қорына әсер ететін екі не одан да көп ... ... ... ... ... ... ... және тілдік топ өкілдерінің араласу қажеттілігінен туындайды. Нейролингвистика деректеріне сүйенсек, адам миының сол жақ бөлігі негізгі тілмен байланысты болса, оң жақ ... ... ... байланысты болады екен. Көрші халықтардың тілдік байланысы заңды, мысалы орыс тілінде батыс тілдерінің, қазақ тілінің сөздері, қазақ тіліндегі ... ... ... моңғол сөздері көптеп кездеседі. Араласатын халықтардың әлеуметтік-мәдени даму деңгейі бір болмайды, сондықтан қай салада кірме сөздер көп ... сол ... ... тілдің, яғни халқтың ықпалы күшті болғакнын байқауға болады. Мысалы, орыс тілінде XVIII ғ. дейін түркі ... ... ... ...  -  ... экономика, әлеуметтік, әскери салаларда көптеп кездеседі. Ал XVIII ғ. кейін орыс ... ... ... ... ... Сол сияқты қазақ тіліндегі кірме сөздерді (араб, парсы сөздерінің ысырылуы) солай саралауға ... ... ... Тіл ... А., 2009. ... ... ... (лат. contactus жанасу) ор. контакты языковые. Бір немесе бірнеше тілдің құрылымы мен сөздігіне ықпал ететін екі не одан көп тілдің ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі этникалық, тілдік топтардың шаруашылық, саяси т.б. себептермен бір-бірімен жиі ... ... ... ... Тілдік контактілер  -  әртүрлі тілде сөйлеушілердің үнемі байланыс жасауы нәтижесінде пайда болады, ... ... ... бір ... екі тілді бірдей пайдалануы немесе әрқайсысын жеке қолдануы мүмкін [Ғ.Қалиев. Тіл ... ... түс. ... ... ... ... жаңа ... игеру және басқа да себептерге байланысты халықтардың өзара қарым-қатынасы ... ... да ... ... ... қарым-қатынастың нәтижесінде бір тіл жойылып, жаңа бір тіл ... ... ... ... болады. Тілдің тарихындағы тілдер байланысының аса маңызды екенін австрия лингвисті Гуго Шухардт атап өткен.  Ал Марр тілдік байланысты  ... ... ... ... деп көрсетеді. Бүгінгі таңда тілдердің әрекеттестігі әлеуметтік және саяси мәселелермен байланысты болғандықтан көптеген ғалымдардың ... ...   ... атты терминнің орнына осы мәселемен ұзақ айналысқан Андре Мартине мен Уриэля Вайнрайхтың ұсынған  деген термин қабылданды. Әртүрлі ... ... өмір ... ... аймақтарды зерттей келе, тілдердің өзара әрекет етуінің бірнеше үлгілері мен түрлері ажыратылды. 50-жылдардан бастап әлеуметтік лингвистикада екі және көп ... ... ... ... мән ... ... лингвистика тұрғысынан тілдер байланысының мынадай типтері ажыратылады: бейімделу, ынтымақтастық, бәсекелестік және ...      ... ... ... ... сөз ... жаңа тіл пайда болу, бір тілдің ерікті түрде қатынас құралы ретінде қолданылу үдерісі жүреді. Бөтен тілге бейімделу ... ... ...  яғни өз ... ... ... ықшамдалған коммуникативтік жүйе арқылы қарым-қатынас жасауы. Пиджин, креол тілдері. ... ... ... ... ... ... ...  тілдері атқарады (пиджин-инглиш, лингва-франка, бичламар, португал пиджин). ... ... ... Қиыр ... ... ... ... Африка, Латын Америка елдерінде орын алған. Пиджин қарым-қатынас жағдайында ортақтығы жоқ түрлі топтағы тілдер арасында болады, көбіне ауызша түрде ... ... ... ... ... жағынан шектеулі, этникалық топтың ешқайсысының ана тілі болып танылмайды. Ал белгілі бір этностың туған тілі ... ... ... ... ... тілдер деп атайды. Пиджиндер (ағыл. business сөзін бұзып айтудан шыққан) орысша ... ... ... ... ... қарапайымдап дамудан пайда болған тілдер типі. Пиджин көбінесе ағылшын тілінің негізінде қалыптасқан, сонымен бірге француз, испан, португал тіллдері ... ... ... ... ... әр ... ... этносаралық қатынас құралы ретінде қолданылады. П.тілдің табиғи дамуы нәтижесінде емес, этносаралық қатынас жағдайында негіз-тілдің өзгеруінен туғ,ан. Ол  -  ... ... ... ... ... категория. П. белгілі жағдайда ірі аймақтарда койне түрінде, кейде ресми тіл түрінде қызмет етеді. Креол тілдер (фран. Creole < исп. Criollo) ... бір ... ... бір ... отарланған байырғы халықтың қатынас құралы ренітде қолданылуы нәтижесінде туған аралас тіл. Креол тілдер негіз-тіл мен жергілікті халық тілінің ... ... ... ... ... ... ана ... қызмет етеді. Креол тілдер Африка, Азия, Америка, Океания елдерінде 25-30 млн. адам сөйлейді (Ғ.Қалиев). Ал ... ... мен ... ... бір ... бір ... ... сөздердің ауысуы орын алады. Бір-бірімен ондай әрекеттестікке түскен тілдердің алып отырған ... ... ... ... және адстрат деп бөлінеді []. Креол. Бразилияда ақ адамның негрден туған балалары мулаттар, индеецтерден туған балалары кабакко, ақ ... жаңа ... ... соң ... ... ... деп, ал негр мен индейлердің ортасынан шыққандар мамелуко деп аталыпты ... Тіл және ... 89-б.). ... (лат. sub  -  ... stratum  -  ... ... бір ... ортада ежелгі тілден қалған көне бірліктер. Субстрат ... ... ... ... оның ... ... ... және кірмелердің тілдік ассимиляциясы жатыр. Субстрат тілдік ассимиляцияның қостілділік кезеңінен кейін пайда болады. Субстрат теориясы ХІХ ғ. басында пайда ... ... 60-80 жж. ... ... А.Мейе, О.Есперсен дамытқан. Қайсібір тілдің ішкі даму заңдылықтары болып табылмайтын ... ... ... ... ... Олар ... ... тілінің қалдықтары болуы мүмкін [А.Салқынбай, Е.Абакан. Тіл әлемі. 374-б.]. Мысалы француз тілінің субстраты ретінде галл ... ... ...  -  ибер тілі, румын тілінде  -  дак ... Бұл ... ... ... тілі ... ... жойылған субстрат-тілдердің әсерінен латын тілі өзгеріп, қазіргі роман ... ... ... ... Общее языкознание. 374-б.].  Суперстрат (лат. super - үстінгі, stratum - қабат, қатпар)  -  байырғы тұрғындардың тілінде сақталып ... ... ... ... ... ... субстратқа антоним ретінде В. фон Вартбург енгізген. Субстрат сиякты суперстрат тілдің алдымен фонетикасы мен грамматикасында, аз дәрежеде лексикасында кездеседі. Тілдік ... бұл екі ... ... ... ... ... қиын. Субстрат ұғымына қарағанда Суперстрат тіл білімінде сирек қолданылады.  Адстрат  -  белгілі бір тілдің элементтері көлемді түрде ... ... ... ... ... сол ... өзі ... көршілес аумақта тіршілік етеді.Пайдаланған әдебиеттер:1. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. Алматы,1973;2. Қордабаев Т.Р., Қалиев Ғ. Жалпы тіл білім, А., 20043. ... Э. ... ...  4.   Алматы , 1998. 5. ...  Ф.М.    
        
      

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әлемдік тілдер. Тілдің диалектілік, әлеуметтік жіктері10 бет
Әлемдік тілдер.Тілдің диалектілік, әлеуметтік жіктері13 бет
Әлемдік тілдер жайлы4 бет
Ежелгі заман және ортағасырлардағы ұлы тарихшылары7 бет
Платонның жан мен таным туралы ілімі6 бет
Платонның жан мен тән туралы ұғымы4 бет
Жергілікті диалектілер және оларды зерттеудің маңызы12 бет
Сыр өңірі жазушыларының тіліндегі жергілікті қолданыстар41 бет
"Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары"6 бет
"Тілдің танбалық сипаты."6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь