Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудің аспектілері және адамгершілік құндылықтар мәселесі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І бөлім. Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудің философиялық
және діни негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6

1.1 Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудің философиялық
негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.2 Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудің діни негізі ... ... ... ... ... .12

ІІ бөлім. Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудің аспектілері
және адамгершілік құндылықтар мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... 26

2.1 Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудің психологиялық.
педагогикалық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26

2.2 Оқушаларды адамгершілік құндылықтарға тәрбиелеу мәселесі..40

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..49

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50
Кіріспе

Зерттеудің көкейкестілігі: Біз осы кезеңге дейін қалыптасқан рухани қазы-намызды түгендеп, оның шынайы құндылығын әлі де анықтап біткен жоқпыз. Кеңес Одағы идеологиялық саясатының көлеңкесінде қалып қойған дүниелердің ішінде ұлттық тәрбие де бар. Ал қазіргі таңда оның біртұтас жүйесін жасап шығу алдымызда тұрған мақсаттардың бірі болып отыр.
Н.Назарбаев: "Қазақтың сана-сезімі өткендегі, қазіргі және болашақтағы тарихтың толқынында өзінің ұлттық "МЕН" дегізерлік қасиетін түсінуге тұңғыш рет енді ғана мүмкіндік алып отыр...", — деді. Осы күнге дейін мәдениеттің құрылымын негізінен материалдық және рухани – салалардан турады деп қарастыру басымдық алып келді де, ал жеке адамның келбеті көлеңкеде қалып қойды. Жеке адамның келбеті оның руханн күшімен анықталмақ. Рухани күшінің кайнар көзі моральдық-адамгершілік қасиетінде. Адам қасиетін құрайтын элементтерді ұштауға бағытталған мақсатты жұмыс — тәрбиелеу жұмысының басты нысанасы.
Бүкіләлемдік өркениет тарихынан ерекше орын алатын ұлағатты ұстаз әл-Фараби: "Адамға ең бірінші білім емес, тәрбие керек. Тәрбиесіз берілген білім — адамзаттың қас жауы", — деген. Сондықтан да жеке тұлғаны өмірге бейімдеп, Отанын, елін, жерін, тілін қадірлейтін, рухани дүниесі бай, ұлттық құндылықтарды бойына сіңірген ұрпақ тәрбиелеуде халқымызды алдағы мақсат-мұраттарға жетелейтін, тарих қойнауынан бастау алатын дәстүр философиясына, ақыл мен парасатқа, мәдениетімізге жүгінген қазақ идеясының қажеті туралы айтылып жүр. Еліміздің көрнекгі ғалымдары, зиялылары осы мәселе төңірегінде өз ойларын білдіруде. Ғарифолла Есім: "Идея дегеніміз — бастаушы, негізгі рухани ізденіс" болып табылатындығын айтады. Бірақ әлі де болса, ол идея қандай тұжырымдарға сай құрылып, қандай құндылықтар жүйесіне сүйенетінін бірауыздан құптай алмай отырмыз. Ол қалыпты жағдай. Себебі, дамудың өзінде Шығыстың білім беру парадигмасы руханилықсыз бастаса, Батыста керісінше, ол құндылық шетке ығыстырылып қойылады. Ал біздің жағдайда адамзат мәдениетінің екі тарихи типі — Шығыс пен Батыстың да үлес салмағы бар. Сондықтан: "Қазақстандық жаңа философия үшінші мыңжылдықтың буырқаныстарына жауап беретіндей жаңа онталогаялық стратегия қалыптастырып үлгерді. Оның негізгі Темірқазығы Шығыс пен Батыстың дүниетанымдық типтерін оңтайлы синтездеу болып табылады, яғни батыстық өркениеттің ресурстары мен жетістіктерін, қазіргі заманғы ғылыми және технологиялық қуатын сақтай отырып, ол жоғалтқан рухани дәстүрлерді қайта қалпына келтіру, Шығыстың рухани тағылымын, "Адам — Әлем" қарым-қатынасының біртұтастығын қайта жаңғырту" -дейді Ә. Нысанбаев. Бірақ біздің ойымызша, идеяға халықтың шүбә келтірмес сенімі керек. Болашаққа сенімсіз өмір сүру қиын. Ол ұрпақтан ұрпаққа жетелейтін, биік те құнды, рухты болуы тиіс. "Менің ойымша, көп этносты, көп конфессиялды тәуелсіз Қазақстан жағдайында ұлттық идеяның көрінісі Қазақстандық өркениет болуы керек. Өркениетгі болу деген — әркімнің болғысы келетін - психологиялық әрі мәдени ынта. Кімнің өркениетті болғысы келмейді. Тәрбие негізінің өзі еркениеттілік емес пе?" — дейді Ғ. Есім.
Осы жерден тәрбиенің мазмұны, бағыт-бағдары қандай болуы қажеттігі шығады. Өнегелі тәрбие беру қанша жерден құнды болғанымен, ол өмірлік іс-әрекеттен өз орнын таппаса, оның нәтижесі жоқтың қасы деуге болады. Сондықтан да біз өнегелі тәрбие берудің ең негізгі принципі ретінде тарих қойнауында пісіп-жетілген салт-дәстүрлерімізді, құндылықтарымызды, озық ойшылдарымыздың дана пікірлерінен туындайтын қағидаларды негіз етіп алуымыз керек.
Әл-Фараби екі адамды мысалға ала отырып, философияның өмірмен тығыз байланысын келтіреді. Біріншісі — өмірлік тәжірибеден гөрі барынша ілімге жақын адам, ал екіншісі — ғылымды меңгерумен қатар өмірлік тәжірибеге көп сүйенеді. Осы екі адамның қайсысы философ болуға мүмкіндігі мол деген сұраққа екіншісі екенін айтады: "Егер де адам тек теориялық ғылыммен айналысып, жалпы өмір тәжірибесімен алынған істерге мән бермесе, ол адамның сол бұрынғы дағдысы жақсы істермен айналысуға мүмкіндік бермейді" (Әлеуметтік-этикалық трактаттар, 270-бет). Фараби жақсылық істерге бейім адамдарды ғана ақылды деп санады. Ақыл деген ұғымды түсіндіруде халық түсінігіне сүйенді.
Фарабидің ерекше бағалайтын этикалық принциптері мен нормалары "Қайырымды қалаң деп аталатын еңбегінде баяндалады. Жеке адамның өз кемеліне жетуі тек осы қайырымды қалада ғана мүмкін. Ондай қала адамдары, яғни әр қоғам мүшесінің мақсаты, рухани іс-әрекеті сол өзі өмір сүріп отырған ортаның қайырымды болуына бағытталуға тиіс деп түсіндірді.
Біздің адамгершілік деп жургеніміз моральдық баламасы. Біздің түсінігімізде, адамгершілікті адамнан бөліп қарамайды. Батыс еуропалық дүниетанымда, философияда айтылатын мораль ұғымының орнына Абай адамгершілік ұғымын пайдаланған. Ғ. Есім батысеуропалық дүниетанымында мораль — қоғамдық сананың формасы ретінде жеке адам еркінен тыс өмір сүретін феномен, ал қазақша ойлау жүйесінде нақты адамнан бөлініп қаралмайтындығын айтады: "Қазақ тұрмысында адамшылық адамнан тыс болмай, ол оның іс-әрекетінен, мінез-құлкынан көрінген. оның түрлерін халық ізеттілік, әдеп-тілік, сыпайылық, көрегендік, білімділік деп атаған. Бұлардың қарсы антиподтары: ізетсіздік, әдепсіздік, тұрпайылық, көргенсіздік, надандық"
Мораль — социумдағы арақатынастың негізі. Ол — адамның өзін өзі ұстау ережесінің жиынтығы. Мораль ненің жақсы, ненің жаман немесе қай жағдайда ұят, не болмаса ұят емес екенін анықтайды. Моральға халықтың қалыптасқан салт-санасы, мәдени дәстүрлері, тілі, әдет-ғұрпы әсер етеді. Кұндылықтар жүйесі де осыдан бастау алады. Қазақ мақалында айтылғандай, "Елу жылда ел жаңа" демекші, О. Сүлейменовтың пікірінше: "Психология и философия народа изменяются, но сохраняют свои самые выразительные черты. Моральный кодекс выражается в пословицах и притчах, которые играют важную роль в воспитании, начиная с детства и до старости".
Адамгершіліктің мұндай жоғары дәстүрлері адамдардың күнделікті өмірі мен болмысында, тұрмысыңда берік қалыптасуы керек. Адамдар бір-бірін бауыр тұтып қана қоймай, достықты нығайта түседі. Достық — басқаның жанын түсініп, қайғысы мен қуанышына ортақтасу кезі. Абай халқының рухани баюының негіздерінің бірі достық екенін айтты: "Өсіп-өну жолыңдағы адамның талап қылып ізденер қарызды ісінің алды — әуелі дос көбейтсек. Ол досын көбейтпектің табылмағы өзінің өзгелерге қолынан келгенінше достық мақсатында болмақ. Кімге достығың болса, достық достықты шақырады". "Адам баласына адам баласының бәрі — дос. Не үшін десең, дүниеде жүргенде туысың, есуің, тоюың, ашығуың, қазаң, дене бітімің, шыққан жерің, бармақ жерің — бәрі бірдей... Біріңе бірің қонақ екенсің, өзің дүниеге де қонақ екенсің, біреудің білгендігіне білместігін таластырып, біреудің бағына, малына күндестік қылып я көрсеқызарлық қылып, көз алартыспақ лайық па?...Оның несі адам?". Шынайы достық бар жерде бір-бірін көре алмаушылық, тіс қайраушылық, іштарлық болмақ емес. Оның орнын сүйіспеншілік, мейірімділік, бауырластық, кішіпейілділік, махаббат пен жанашырлық басады. Абай осы қасиеттердің ешуақытта жоғалмай, ұрпақтан -ұрпаққа берілер құндылықтар боларын аңсап, өсиет етеді.
Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудегі жіберіп алған олқылықтар адамгершілік аспектілерінің дұрыс белгіленбегендігін көрсетеді. Осыған сай диплом жұмысымның тақырыбын: «Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудің философиялық, психологиялық, педагогикалық аспектілері» деп алуымызға негіз болды.
Зерттеу мақсаты: Адамгершілікке тәрбиелеудің аспектілерін анықтау.
Зерттеу объектісі: Оқушыларды адамгершілікке түрлі аспектілер арқылы тәрбиелеу процесі.
Зерттеу пәні: Адамгершіліктің психологиялық, философиялық, педагогикалық және діни аспектілерін айқындап алу.
Зерттеу міндеттері: Адамгершіліктің философиялық, діни, психологиялық және педагогикалық аспектілерін айқындау; Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудің түрлі аспектілері арқылы мүмкіндіктерін сипаттап көрсету; Ұмытылған адамгершілік құндылықтарды белгілеу және оларды оқушыларды тәрбиелеуде қолдану аясын белгілеу.
Дипломның құрылымы: кіріспеден, 2 бөлімнен және әр бөлім 2 бөлімшеден, қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттерден тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер:


1. Дінтану негіздері. Алматы. 2006. 355.
2. Халифа Алтай. Ғибадатул-Ислам. Алматы. 2001. 143.
3. Рухани тәрбие сабақтары. Алматы. 2003. 70.
4. Иман негіздерінің түсініктемесі. Шымкент. 2002. 53.
5. Мұсылмандық қағидалары мен ережелер. Алматы. 2002. 124.
6. Мухаммед Әли әл-хатами. Мұсылмандық тәрбие. Алматы. 2002. 103.
7. Ислам сенімінің негіздері. Алматы. 1995.
8. Мұсылманның кемелдену жолдары. Алматы. 2005. 78.
9. Ислам қағидалары. С.Сабых. Бейрут баспасы. Алматы. 2002. 78.
10. Мумин қағидасы. М.Ғазами. Египет баспасы.
11. Өте қажет қағидалар. А.Дамуллам. Қазан баспасы.
12. Ислам ақиқат көзімен қарағанда. Алматы. 2003. 157.
13. Негізгі діни мағлұматтар. Алматы. 2004. 367.
14. Ислам және қазақтардың әдет-ғұрпы. Алматы. 1992. 149.
15. Н.Нұртазина. Қазақ мәдениеті және ислам. Алматы. 2002-2006.
16. Ақымбек Е. Ортағасырлық Қазақстан жерінде қалалардың дамуына исламның әсері. Вестник ҚазНУ. 2001. №1.
17. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы. 1995.
18. Ислам. Энциклопедия. Алматы. 1955.
19. Қартабаева Е. Араб-мұсылман мәдениеті және орталық Азия халықтары өміріндегі өзгерістер. Алматы. 2002.
20. Мұханов С. Халық мұрасы. А., 1974.
21. Наурыз: Жаңғырған салт-дәстүрлер. А., 1991.
22. О.Нұрғалиева. Адамгершілік асыл қасиет. 1978.
23. Рүстемов М. Халық мұрасы. Шымкент. 1992.
24. Шаяхметов Ш. Ұлы мұрат – ұлттық мектеп. Қаз. мектебі. 1993. №1. 3-5 бет.
25. К. Ордабекова. Ислам және Инабат. А., 1993. 145б.
26. Нұртазина И. Ислам дінінің қазақ тарихы мен мәдениетіне тигізген әсері. Вестник ҚазНУ. 2001. №4.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.............................................. 3
І бөлім. Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудің философиялық
және діни
негіздері..............................................................
............ 6
1.1 ... ... ... ... ... адамгершілікке тәрбиелеудің діни
негізі.....................12
ІІ бөлім. Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудің аспектілері
және ... ... ... ... ... психологиялық-
педагогикалық
негіздері..............................................................
.....26
2.2 Оқушаларды адамгершілік құндылықтарға тәрбиелеу мәселесі..40
Қорытынды...............................................................
...................................49
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
.....50
Кіріспе
Зерттеудің көкейкестілігі: Біз осы ... ... ... рухани
қазы-намызды түгендеп, оның шынайы құндылығын әлі де анықтап біткен жоқпыз.
Кеңес Одағы идеологиялық ... ... ... ... ... ... ... де бар. Ал қазіргі таңда оның біртұтас жүйесін жасап
шығу алдымызда тұрған ... бірі ... ... ... ... өткендегі, қазіргі және болашақтағы
тарихтың толқынында өзінің ұлттық "МЕН" дегізерлік қасиетін түсінуге ... енді ғана ... алып ...... Осы күнге дейін мәдениеттің
құрылымын негізінен материалдық және рухани – салалардан ... ... ... алып ... де, ал жеке ... ... ... қалып
қойды. Жеке адамның келбеті оның руханн күшімен анықталмақ. ... ... көзі ... ... Адам ... ... ұштауға бағытталған мақсатты жұмыс — тәрбиелеу жұмысының басты
нысанасы.
Бүкіләлемдік өркениет тарихынан ерекше орын алатын ұлағатты ұстаз әл-
Фараби: "Адамға ең ... ... ... ... ... ... ... — адамзаттың қас жауы", — деген. Сондықтан да жеке ... ... ... ... ... тілін қадірлейтін, рухани дүниесі бай,
ұлттық құндылықтарды бойына сіңірген ұрпақ тәрбиелеуде халқымызды ... ... ... ... бастау алатын дәстүр
философиясына, ақыл мен ... ... ... қазақ идеясының
қажеті туралы айтылып жүр. Еліміздің көрнекгі ғалымдары, зиялылары осы
мәселе ... өз ... ... ... ... ... дегеніміз —
бастаушы, негізгі рухани ізденіс" болып табылатындығын айтады. Бірақ әлі де
болса, ол идея ... ... сай ... ... құндылықтар жүйесіне
сүйенетінін бірауыздан құптай алмай отырмыз. Ол қалыпты жағдай. Себебі,
дамудың өзінде ... ... беру ... руханилықсыз бастаса,
Батыста керісінше, ол құндылық шетке ... ... Ал ... ... мәдениетінің екі тарихи типі — Шығыс пен Батыстың да ... бар. ... ... жаңа ... ... мыңжылдықтың
буырқаныстарына жауап беретіндей жаңа онталогаялық стратегия қалыптастырып
үлгерді. Оның негізгі Темірқазығы ... пен ... ... ... ... ... табылады, яғни батыстық өркениеттің ресурстары мен
жетістіктерін, қазіргі заманғы ғылыми және ... ... ... ол ... ... ... ... қалпына келтіру, Шығыстың
рухани тағылымын, ...... ... ... ... ... Ә. Нысанбаев. Бірақ біздің ойымызша, идеяға халықтың шүбә
келтірмес сенімі керек. Болашаққа ... өмір сүру ... Ол ... жетелейтін, биік те құнды, рухты болуы тиіс. "Менің ... ... көп ... ... ... ... ұлттық идеяның
көрінісі Қазақстандық өркениет болуы керек. Өркениетгі болу ... ... ... ... - ... әрі ... ынта. Кімнің өркениетті
болғысы келмейді. Тәрбие негізінің өзі еркениеттілік емес пе?" — ... ... ... ... ... бағыт-бағдары қандай болуы қажеттігі
шығады. Өнегелі тәрбие беру қанша жерден құнды болғанымен, ол ... ... өз ... ... оның ... ... қасы ... болады.
Сондықтан да біз өнегелі тәрбие берудің ең негізгі принципі ретінде тарих
қойнауында пісіп-жетілген ... ... ... дана ... ... қағидаларды негіз етіп алуымыз
керек.
Әл-Фараби екі адамды мысалға ала отырып, философияның өмірмен тығыз
байланысын келтіреді. Біріншісі — ... ... гөрі ... ... адам, ал екіншісі — ғылымды меңгерумен қатар өмірлік тәжірибеге көп
сүйенеді. Осы екі ... ... ... ... ... мол ... ... екенін айтады: "Егер де адам тек ... ... ... өмір ... алынған істерге мән бермесе, ол адамның
сол бұрынғы дағдысы ... ... ... ... ... ... ... Фараби жақсылық істерге бейім
адамдарды ғана ақылды деп ... Ақыл ... ... ... ... ... ... бағалайтын этикалық принциптері мен нормалары
"Қайырымды ... деп ... ... ... Жеке адамның өз
кемеліне жетуі тек осы қайырымды қалада ғана мүмкін. Ондай қала ... әр ... ... ... ... іс-әрекеті сол өзі өмір сүріп
отырған ортаның қайырымды болуына бағытталуға тиіс деп түсіндірді.
Біздің адамгершілік деп ... ... ... ... ... ... бөліп қарамайды. Батыс ... ... ... мораль ұғымының орнына Абай
адамгершілік ұғымын ... Ғ. Есім ... ...... ... ... ретінде жеке адам еркінен тыс өмір
сүретін феномен, ал ... ... ... ... ... бөлініп
қаралмайтындығын айтады: "Қазақ тұрмысында адамшылық адамнан тыс ... ... ... ... ... оның ... халық ізеттілік,
әдеп-тілік, сыпайылық, көрегендік, білімділік деп атаған. Бұлардың қарсы
антиподтары: ізетсіздік, ... ... ... надандық"
Мораль — социумдағы арақатынастың негізі. Ол — адамның өзін өзі ұстау
ережесінің жиынтығы. Мораль ненің ... ... ... ... қай ... не ... ұят емес екенін анықтайды. Моральға халықтың қалыптасқан
салт-санасы, мәдени дәстүрлері, тілі, әдет-ғұрпы әсер ... ... де ... ... ... ... ... айтылғандай, "Елу жылда ел
жаңа" демекші, О. Сүлейменовтың пікірінше: "Психология и ... ... но ... свои ... ... ... ... кодекс
выражается в пословицах и притчах, которые играют важную роль в воспитании,
начиная с детства и до старости".
Адамгершіліктің мұндай ... ... ... ... ... ... ... берік қалыптасуы керек. Адамдар бір-бірін бауыр
тұтып қана қоймай, достықты ... ... ...... ... қайғысы мен қуанышына ортақтасу кезі. Абай халқының рухани ... бірі ... ... ... ... ... ... талап
қылып ізденер қарызды ісінің алды — ... дос ... Ол ... ... өзінің өзгелерге қолынан ... ... ... ... ... ... достық достықты шақырады". "Адам
баласына адам баласының бәрі — дос. Не үшін десең, дүниеде ... ... ... ... ... дене ... ... жерің, бармақ жерің —
бәрі бірдей... Біріңе бірің қонақ екенсің, өзің дүниеге де ... ... ... ... ... ... ... малына
күндестік қылып я көрсеқызарлық қылып, көз алартыспақ лайық па?...Оның несі
адам?". ... ... бар ... ... көре ... тіс ... ... емес. Оның орнын сүйіспеншілік, мейірімділік, бауырластық,
кішіпейілділік, махаббат пен жанашырлық басады. Абай осы ... ... ... ... ... ... боларын аңсап,
өсиет етеді.
Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудегі ... ... ... аспектілерінің дұрыс белгіленбегендігін көрсетеді. Осыған сай
диплом жұмысымның тақырыбын: ... ... ... ... ... ... деп ... негіз
болды.
Зерттеу мақсаты: Адамгершілікке тәрбиелеудің аспектілерін анықтау.
Зерттеу ... ... ... ... ... арқылы
тәрбиелеу процесі.
Зерттеу пәні: Адамгершіліктің ... ... және діни ... ... ... міндеттері: Адамгершіліктің философиялық, діни, психологиялық
және педагогикалық аспектілерін айқындау; Оқушыларды ... ... ... арқылы мүмкіндіктерін сипаттап көрсету;
Ұмытылған адамгершілік құндылықтарды ... және ... ... ... ... белгілеу.
Дипломның құрылымы: кіріспеден, 2 бөлімнен және әр бөлім 2 бөлімшеден,
қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттерден тұрады.
І бөлім. Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудің философиялық және ... ... ... ... ... негіздері
Адамдармен бірге жасасып келе жатқан қатынастың бірі — мораль. Адам бар
жерде — ... бар, ... ... бар ...... адам бар. ... адам
мен моральді, яғни адамгершілікті бір-бірінен бөліп алып қарауға болмайды.
Мораль десек адамгершілікті, адамгершілік ... ... ... ... ... қалыптасып келе жатқан термин ... ал, ... ... ... халықтарына терминіне енген түсінік
болып есептелінеді.
Мораль әр замандағы әлеуметтік экономикалық дамуға тәуелді, яғни қоғам
қандай сипатта ... ... ... да ... ... — адамзатпен бірге жасасып келе жатқан тарихи қатынастар. Қоғам
дамуындағы сияқты, адамгершілік принциптердеде өзіне тән ... ... ... ... ... қызмет ететін ... ... ...... сананың бір формасы. Ол ... ... ... әсерімен өзгеріп отырады. Мәселен,
алғашқы қауымдық құрылыстағы ... ... ... ... ... ... ... ретінде өмір сүруін тоқтатады. Өйткені
адамдардың тұрмыс жағдайларының, олардың қоғамдық ... ... ... ... ... ... да, ... да өзгереді.
Категориялар деп біз адамға тәуелсіз объективтік өмір шындығының
байланыстарын, түрлі жақтары мен ... ... ... ... адамның өзін қоршаған дүниені практикалық тұрғыдан танып
білу қызметінің жемісі. Өйткені, адам алдынан ... ... ... ... ... ... тағы адам өзін ... бөліп ала алмайды.
Ал саналы адам бөліп алады, категориялар дегеніміз осы ... ... ... танудың сатылары ғана, табиғатты тануға және оны ... ... ... пункттері ғана.
Философиялық категориялар неғұрлым жалпы, өзекті, бүкіл ғылым ... ... кең ... ... ... ... ... пен жамандық сияқты категориялар өмірдің
мәні мен мақсаты туралы ұғымдар ... ... ... ... ие ... ... ... белгілі мөлшерде жеке адам мен ... ... ... ... жеке адам ... тыс өмір сүре
алмайды және сол ортада оның моральдық, адамгершілік санасы ... ... пен ... ... пен ... ар мен ... т.б.
категорияларды алсақ, жеке адам мен қоғамдық қатынастардың қалыптасуын
тануға көмектеседі. Солар арқылы тек ... ... ғана ... ... ... да ... ... жақсылық, борыш, ар-ұят, намыс, өмірдің мәні, ... ... ... ... ... ... ... оның
терең мәнін бейнелейді. Прогресшіл моральда бұл ... ... роль ... ... аян. ... халық ол категориялар арқылы
шын мәніндегі адамгершіліктің ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінде жалпы адамзатқа тән моральдық
проблемалар ... ... пен қара ... ... тұрды. Мәселен,
«өлімнен ұят күшті», «Арыңды жастан сақта», «Намысты қолдан берме», ... ...... «Бақытты базардан іздеме», «Өтірік бел астырғанмен
ел астырмайды», «Жақсылық тау басында, жамандық аяқ астында», ... ... ... аты ... тоны ... т. б. деген мақал-
мәтелдерден адамгершілік нормаларының лебізі еседі.
Моральдық баға ... ... ... туып, адамдар қатынасының
өлшеміне айналады. Ол адамның коллективке, еңбекке, қоғамға, ұлтқа деген
қатынасынан шығады. ... ... тағы бір ... ... ... сан саласында адам тәртібін реттеп отыруы.
Қоғамдық өмірдің ... ...... ... ... көрсетіп, ол даралық, индивидуалдық, ... ... ... сана — ... болмыстың бейнесі. Адамдар белгілі саяси,
адамгершілік т.б. ... ... ... солар арқылы қоғамдық
болмыстың түрлі жақтарын бейнелейді. Осыдан келіп адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... адамдардың қай тапқа, қай қоғамға жататындығына қарай олардың
халық мүддесіне қаншалықты сай келетініне қарай ... пен ... ... ... тарихында мораль, адамгершілік
туралы сөз қозғалғанда жаксылық пен жамандық категориясын ... ... ... назарларынан тыс қалдырған емес. Олар жақсылық пен
жамандықты әртүрлі көзқарас тұрғысынан түсіндіріп ... ... ... пен ... ... ... ... бір «абсолюттік идеядан», құдайдан іздеп, ол мәңгілік өзгермейтін
категория деп білді. Ал ... ... ... ... пен жамандық) адамның санасы арқылы ғана ... ... Бұл ... христиандық этиканы ... ... мен Фома ... құдай нағыз жақсылық таратушы, әрі оны
жасаушы да оның түп негізі объективті дүниеден бөлек ... ... ... ... ... ... аямайды, ол үшін адам аллатағаланың
алдында күнәһар болмай, діннің ... ... ... шарт дейді.
Олардың ойынша жаратылысынан жамандыққа жаны құмар адам ... ... ... ... қалады. Дүние толған зұлымдық, адамдар пасық,
осыдан да жақсылық деген нәрсе ... үшін жат ... ... идеалистердің басым көпшілігі, әсіресе солардың
арасынан Сократ пен ... ... пен ... ... ... ... Ал, И. Кант жақсылық пен жамандықтың ... ... дей ... оны ... ... еркі деп ... Неміс философы
Гегель жақсылық пен ... ... ... ... Оның ... олардың дамуы ажырамас бірлікте, әрі
қайшылықта болады, жақсылық ... ... та ... Жамандық,
зұлымдық ұғымын Гегель өзіне дейінгі философтардан өзгеше екі ... ... ... Бірі ... ... ... ... дамудың қозғаушы күшін
көрсететін форма. Екіншіден, жақсылық пен ... ... ... ... баға емес ... ... ... деп есептейді. Бірақ бұл
категорияларды талдағанда олардың таптық мазмұнын ... ... ... бұл ... тағы да ... идеалист позициясында қалып
қойды.
Аристотель «Этика» деген еңбегінде игілік, жақсылық категориясын кең
түрде сөз етеді. Алдымен ол онын ... ... ... ... ... көзі шын ... жатыр, оның төрешісі — ізгілік пен ақыл
деп білді ... Бұл ... оның ... тар ... ол ақыл мен ... ... ... бермейді, әрі
құдайды теріске шығармайды.
Неміс философы Л. Фейербах жақсылық пен ... ... ... ... ... мораль женіндегі діншілдік
көзқарасқа қарсы шықты. Оның ... ... пен ... тұрған құдай емес, ол адамдардың өз қимыл-әрекетінен тумақ. Адам,
дейді ол, ... ғана ... ... қашады, ол — табиғи
қажеттілік. Жақсылық рахат, куаныш сезімін туғызады, ал жамандық ... ... ... да ... орны ... ол — ... асыл
қасиеті.
Фейербахтың ойлауынша, түйсіксіз моральдық категориялардың болуы мүмкін
емес. Яғни ол жоқ ... ... пен ... ... пен ... айырмашылық жоқ. Сөйтіп, Фейербах сезімдік танымды ... ... ... ... ... ... ол ... зұлымдыққа,
таптық қанауға қарсы тұрудың орнына, адамдарды жалпы сүйіспеншілікке, бірін-
бірі құрметтеуге шақырды.
Фейербахтың моралы сол қоғамда қолдануға келмейтін абстрактылы ... ... ... Ол жақсылық пен жамандықты адамның өз қасиеті мен іс-
қылығы ғана дегеннен асып кете алмады. Ол туралы ... өзі ... ... пен ... ... пен ... ... айырмашылық
болмаған жерде, жақсылық пен жамандықтың арасында да айырмашылық болмайды.
Жақсылық деген — бекіту, ... ... ... — бақытқа ұмтылуды
теріске шығару. Менің адамдарға ... ... ... осы сол, ... ... ... Қорыта айтқанда, Фейербах мораль ережелері
мен категорияларын діншілдік жолдан тазарту ісіне атсалысты.
Өздеріне дейінгі ... ... XIX ... орыс
материалистері жақсылық пен жамандық категориясына этикалық тұрғыдан талдау
жасауда едәуір ілгері кетті. Олар ... пен ... ... ... ала ... дін мен ... ... күрес жүргізді. Соның өзінде
орыстың демократ ... ... пен ... ... ... ... ... тұрғыдан түсіндірді.
Жақсылық пен жамандық категориясын ғылыми негізге салған маркстік-
лениндік этика болды. Сөйтіп ол ... ... өмір ... ... ... ... мен ... білім дәрежесіне,
кәсібіне, басқа ... ... ... Оны ... теорияға сүйенді. Бұл категорияларды тарихи
тұрғыдан ... ... ... ... алмасса олардың да
өзгеретінін, бір-бірімен қайшылықта болатынын ескертті. ... бұл ... пен ... объективтік негізін жоққа шығармайды. Жақсылықтың
объективті ... ... ... өз ... ... ... келтіру
үшін ұмтылуы, оның дамудың объективтік талабына сай келуі.
Мораль таптық болғандықтан, оның ... да ... ... келеді. Мұны біз құл иеленушілік, феодалдық, капиталистік
формациядағы ... мен ... ... ... ... ... категориялары жақсылық пен жамандық, ар-ұят пен намыс,
борыш пен ... ... әр тап ... баға ... ... ... ... капиталист жаман деп білсе, жұмысшы оны
жақсылық деп ... ... ... ... «тарихтың мейрамы»
десе, буржуазия социологтары оны «дамудың бұзылуы», «тәртіпсіздік» деп ... ... үшін ... өзі ... табу ... айналып кеткен, ол әрине, сол қоғам табиғатына тән құбылыс.
Мәселен, жұмыссыздық жұмысшылар үшін ... ... ... ... ... ... ... күшін пайдаланып, оларды мәңгілік қанауға
жақсы, соғыс ... ... көп ... ... ... ... ... өйткені адамдарды көнгіштікке, құлшылдыққа мәжбүр етеді.
Жақсылық категориясы қашанда болсын адамгершілік ұғымын білдіреді.
Жақсылық қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ... нормалардың мазмұнын қамтиды.
Адамның адамгершілік қасиеті оның міндетін қалай өтуіне, ар-намысын
қалай қорғайтынына, борышқа адалдығына ... ... ... ... ... оның ... еңбегіне- мінез-құлқына, тәртібіне
қарап өлшенеді.
Әділеттік. Ол адамгершіліктің ... ... ... ... ... нормаларына әділеттік, кіршіксіз тазалық, адалдық
пен шыншылдық, кішіпейілділік, т.б. ... ... ... бұл ... ... ... ... тәртібін белгілі бір нақты тарихи жағдайдан
тысқары ... ... ... ... ... пен ... түрде түсіндіре келіп, мән-мағынасыз өмірді дәріптейді. Ал
діншілдер адамнын, әділділігін, шыншылдығын ... бір ... ... ... ... ... тарихтан тыс, қайдағы бір өзге
негіздерден туғызады.
Үстем тап өкілдері өздерін ... ... деп ... Мәселен,
жұмысшының орынсыз жұмыстан шығып қалуын капиталист ... ... оны сол ... ... қоғам қолдайды. Қаппталистік құрылыс
әділетсіздікке негізделгендіктен ... ... ... ... ... ... қоғамға тән құбылыс. Буржуазиялық моральдың сиқы осындай.
Әділеттік ұғымы адамдар арасындағы праволық, ... ... ... ... ... ... ... мен оқиғалар, бұқараның іс-қимылы, таптардың, әлеуметтік
топтардың, саясат пен соғыстың т. б. ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты болады. Әділеттік этикалық
қана емес, саяси-әлеуметтік категория да ... ... ...... ... зұлымдықтың — соты. Әділетсіз
өмір — тұл. ... ... ... ... ... ... не ... жағдайлар жиі ұшырасады. Әділетсіздік қылмысқа
апаратын жол. Ол мораль нормаларын теріске шығарады. ... ... ... ... ... ... ол өмір ... қоғам тілегіне
сай келеді, қара түнек күш пен озбырлыққа жол бермейді. Сол ... ...... ... ... ... ... коллективте, семьяда, өндірісте, еңбекте,
оқуда, әскери қызметте, соғыста, т.б. ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, соғысты алайық, ол кімді болса ... адам ... жат. ... — тек империализмнің ғана ... ... ... ... бақыттың жауы. Соғыстың екі түрі
бар, олар: ... ... және ... ... Әділетті соғысты жақтау —
адал ... ... ... ... ... қорғау — әр азаматтың
қасиетті парызы. Әділетті соғыс әрқашан жеңеді, бұл өмір ... ... Олай ... ... ... ... күш жоқ. Әділеттік —
революцияшыл, жасампаз күш. Бұған совет халқының өткен өмір ... ... Отан ... ерлік жеңісі айқын дәлел.
Әділеттікті дұрыс түсіну үшін оны нақты тарихи жағдайға байланысты
қарау ... Ол ... бір ... ... ... ... ... жету қоғамдық мәні зор мәселе. Себебі ол қоғам
дамуын ілгері бастырады, халықтың бостандық, теңдік жолында аңсаған ... ... ... ... ... ... бірігіп өмір сүрді, тең
жағдайда саналды. Біреуді кемсіту, алдау-арбау, еңбегін қанау ... ... ... ... мен ... түскен азықтар аң, балық, жеміс
т.б. рудың қоғамдық меншігі болып саналды. Рулық ... ... ... күшеюіне жағдай туғызды. Жабайы адамдардың
санасында «мынау сенікі», «мынау менікі» деген бөліс жоқ еді. ... ... тең ... Чарльз Дарвин өзінің «Табиғат зерттеушінің саяхаты» деген
шығармасында Отты Жер аралының тұрғындарының бір жыртық көрпені тауып ... ... ... ... тең ... ... ... қауымдық құрылыс адамдарында әділеттік ... ... ... ... ... ... бүкіл тұрмысынан, қарым-
қатынасынан саясаты мен тіршілігінен, еңбек бөлінісі мен ... ... ... Әділеттік адал өмір сүру өлшеміне ... ... адам ру, ... ... тарапынаи тиісті жазасын алатын
болды.
Құл иеленушілік қоғамда әлеуметтік теңсіздіктеи ... ... Құл ... ... ... қорлау, ұру-жазалау, мал ... етек ... ... десе ... те ... Мұның бәрі әділетсіздік
деп саналмады. Өйткені үстем таптың моралы құл иеленушілердін озбырлық
әрекеттерін ... ... ... ... қоғамдарда әділеттік ұғымының мәні бұрмаланып,
қанаушы таптың сойылын соқты, ол қарабастың қамын ойлауға, пайда ... ... ... ... айналды. Буржуазиялық мораль нәсілшілдікті,
отаршылдықты, соғысты ... ... бәрі ... ... деп жар
салды. Сөйтіп капитализмді бірден-бір «әділетті» ... етіп ... Ал ... ... ... ... «таза демократия»,
«теңдік», «әділдік» болуы мүмкін емес. Ертедегі ... ... ... өз көзқарасын білдірді. Мәселен, грек ... ... ... ... ... сөйтіп ол адам өз мүддесін
басқалармен сәйкестендіре білу керек дегенді ... ... ... ... адамгершілік талабына сай болуы керек, кім заңды бұзса, сол
әділетсіз деп ... ... бұл ... ... қателік жіберді,
себебі заң деп отырғаны сол антагонистік қоғам заңы еді.
Борыш, намыс, ар-ождан. Адам өзінің ... ... ... Ал ... ... адам — шын мәніндегі адам ... ... ... ... ... жоқ ... қоғамдық борыш та болмақ емес.
Біз өмірде ар-ұятқа, борышқа жүгінеміз. Себебі олар ... ... ... адам», «ұятты адам» деген сөздерден ол адамның
жақсы адам екені, ал ... ... ... ... ... оның ... адам
екені көрініп-ақ тұр.
Адам-ортасымен, айналасымен адам. Адамзат қоғамы қарым-қатынассыз өмір
сүре алмайды. Осы процесс барысында адамдардың моральдық ... ... т.б. ... ... ... ... өмірдегі өз орнын таба білуі керек. Ол үшін
адам ақылға сүйенуі керек, ол ... ... ... жақсы мен жаманды айыра
білуге мінез-құлықты түзеуге көмектесу қажет.
Қоғамдық борышты, халық алдындағы жауапкершілікті сезіну — ... ... ... ... дегеніміз — адам әрекетінің, мінез-құлқының
жетекшісі. ... ... ... ... ... тауып,
жиіркенішті қылықтардан, моральдық азғындаудан сақтандырады. Ол адамның
таптық мүддесімен де анықталады.
Адамзат өмірі, ... ... ... ... болғандықтан
адамдардың ар-ожданы да дамуда болады. Қоғамдағы прогресс — ... ... ... прогресс. Мәселен, социализм орнағаннан кейін
адамдар дос, бауыр, жолдас болды, материалдық жағынан ғана ... ... да ... ... ... борышты сезінуіне қарай баға
беруге болады. Әр адамның ... ... мәні ... көзқарасынан
көрінеді. Қоғамдық өмір, ескен орта, оқу-білім адамның ... ... әсер ... ... ... ... өмірдің мәні мен мақсаты туралы түсінігін кеңейтеді, дүниеге
жаңаша қарап, сенімін нығайтып, өмір ... ... ... ... ұят — ... ... ... мазмұны заман өзгерген
сайын басқаша сипат алады. Әрбір тап, ... оны ... ... грек ... ... ... ар-намыстың, адамгершіліктің болуы
мүмкін емес деп санаса, феодалдар мен ақ-сүйектер ұғымында ар-намыс ... ... ... ... бар ... тән ... ал басы ... мен қолөнершілерде, саудагерлерде ар-намыс жоқ деп соқты.
Адамгершілік борыш іштен туа пайда болмайды. Ол қоғамдық қатынастардың,
адамдардың өндірістік қызметінің әсерімен қалыптасады.
1.2 Оқушыларды ... ... діни ... ... діни ... ... ... үкімінінен
қарастырамыз. Ахлақ – адамгершілік, мораль деген мағынаны білдіретін
"Ахлақиа" деген арап ... ... ... ... ... көріне
отырып, ішкі сипатын білдіретін, өмірден сондай-ақ оқу-үйрену әрі ... ... ... күй /психология/.
Сөзімізден, ісімізден, жүріс-тұрысымыздан әрі әрекетімізден жақсылық
байқалып тұрса, онда мұны ахлақты, яғни тәрбиелілік деп түсінеміз.
Пайғамбарымыз бір ... ... ... ең ... ... ... мұсылман"- деген екен.
Дін адамдармен Аллаһтың арасындағы ... да, ... ... ... да анықтап берген. Адам дүниеде басқа адамдармен қатынас
жасап өмір сүреді. Қай жер болмасын ... ... кісі ... ол ... арасындағы қатынасты анықтаушы заңдар, ережелер, ... бар. ... ... да ... ... әрі өзінің күш қуатын
Ислам дінінен алған бір тәрбиеші. Тәрбиелілік әр адамның алдында ... ... ... ... қана өмір ... отырған
ортамыздың талаптарына лайық болған міндеттерімізді ... ... ... ... ... ... ... сыпайы сөз, ілтипаттық,
сабырлылық, парасаттылық т. с, с. көркем мінездің шешуші маңызы бар. ... ... ... ... ... болу ... ескере
келіп, аяти-хадистерге сүйенген ойымызды жеткізуде тіліміздің неғұрлым
қарапайым түрде баяндалуына баса мән бердік. Күрделі ... ... ... ... Үлгі ... ізгі ... ... жаман өнеге көрсетіп,
жарамсыз әрекеттер жасаушылар да жеткілікті. Біз ... ... ... ... болу ... және ... қалай сақтану керек
екеніне де тоқталып өттік.
Ахлақ, бастауын Ислам шариғатынан ... сұлу ... ... ... ... ... тұрмысымызда орын алған ... бар. ... ... есім қою, ... ... неке
және үйлену, діни мерекелерді қарсы алып мейрамдау, сырқат кісілердің
көңілін сұрау, ... ... ету ... ... аса зор ... да көрсетіп өттік.
Мұсылман қауымы Аллаһу Тағалаға ғана тәуекел ете отырып, Раббысына шын
көңілмен сенеді, тек Одан ғана ... ... ... көне көз қарттарымыз:
"Бер! - десе Сүбхән, береді екен сұлтан. ... ... ... ... деп, ... ... та, ... та Жаратушыдан екенін еске салып
жүретін. ... ... ... үміт ету ... ... бірі. Раббымыз біздерге дұғамызды қабыл ететін, қасиетті айлар,
күндер әрі кештер берген. ... ... ... ... болсын деген ізгі ниетпен береке дарыған ... мен ... ... ... ... /Туралық / шындық. Туралық - сөзімізде, ісімізде
және әрекетімізде ақиқаттан ауытқымау, яғни ... болу ... сөз. ... ... ... Жәнәбі хақтан туралықты сұраймыз және: ... ... сала көр! ... ... жолына, Ашуға ұшырағандардың және
адасқандардың жолына емес! Әмин"- деп ... ... ... с-сі. 6-7
аяттар/.
Шыншыл адам жалған сөйлемейді, ешкімді де ... ... Өзін ... ... әрекеттен аулақ болғаны үшін, адамдар
арасында құрметті де беделді ... әр ... ... еске
алынады. Туралықты Аллаһ /Т/ мұсылмандарға ФАРЗ еткен. Көптеген аяттар мен
хадистерде туралықтың ... ... ... ... ескертіліп айтылады.
Жәнебі ХАҚ Құран Кәрімде: "Әй ... ... ... ... бірге болыңдар "-деп ескертеді. /Тәубе с-сі. 119-аят/.
Мұсылман сөйлегенде үш ... ... ... ... берсе, уәдесінде тұрады;
-қолынан келмейтін істер жөнінде уәде бермейді.
Пайғамбарымыз туралыққа қатты көңіл бөлетін әрі ... да ... ... Бірде, бір арап келін пайғамбарымызға былай деді:
"Уа, Аллаһтың Елшісі, мен бір наданадаммьш. Маған дін де ... бар ... ... бе?"- деп ... ... ... /ғ. с./: ... және әр істе тура бол ", - деп жауап ... ... ... болады. Солардың бірі САДАҚАТ, яғни шыншылдық. Сондықтан: "Шындық
пайғамбардың сипаты" дейді. Шындықты ... ... ... ... да,
адамдардың алдында да құрметті. Жалғаншыларды, өтірікшілерді Аллаһ/ Т/-да,
адамдар да ... ... ... ... де арам деп ... ... ... /Т/: "Әй мү"миндер Аллаһтан қорқыңдар да дұрыс сөз
сөйлеңдер деген. /Азхаб с-сі, 70-аят/.
Мұсылманның қолынан және ... ... зиян ... ... ... ... ... басқа бауырластарына да жөн көреді. Мұсылман адалдан
жиналған байлығына немесе мүлкіне арамды араластырмайды. Үй ... ... арам ас ... ... /с. ғ. у. бір ... ... еді: "Бір мұсылманға зиян тигізген әрі алдаған кісі бізден емес".
Құранда да Аллаһ /Т/; "Өлшеу, тартуда ... ... ... Олар
қашан өлшеп алады да, қашан өлшеп немесе тартып беретін болса кемітеді".
Мутаффифун с-сі, 1-3 аят/..
Біздер, Әлхамдулиллаһи, ... Не ... ... /Т/ ... ... болса, не күнә істерімізді, не сауапқа лайық жақсы істерімізді
жазып тұр. Адамдарды алдаған мен Аллаһты ... ... ... ... және ... ... дінінде қайырымдылықпен көмек
көрсетуді мархабат (мейірімділік) дейді.
Аллаһ (Т) рахымды әрі Рахман, яғни мейірімді әрі қайырымды. Олай ... ... ... ... бір ... сезімі. Мұсылман барынша ақ пейіл,
әрі биязы мінезімен ерекшеленеді. Аллаһ (Т) жаратқандарына мейіріммен қарай
білген адам абзал адам.
Мұндай адам ... ... мен ... ... үлес ... әр түрлі сый, құрметтерге лайық. Аллаһ тағаланың рахметі мен мархабаты
шексіз. Адамдарға ... аз ғана бір ... ... ... бір
хадисінде: "Аллаһ тағала рахметі мен мейрімін жүз бөлікке бөлді. Тоқсан
тоғыз бөлігін өзіне ... бір ... ғана жер ... ... Міне ... ... ... мейірімділік арқылы адамдар бір-біріне қамқорлық
көрсетеді"- деген ... ... ... ... сондай-ақ басқаларға
зұлымдық жасап, азап берушілер бұл дүниеде де, ахиретте де ... ... діні ... арам ... ... ... ... сондай бір
надак әрі зұлым еді. Үнемі бірі мен бірі соғысып, нәтижесінде өлімге душар
болып жататын, қыз балаларын - ... ... ... көме салатын. Ислам
діні мұндай жабайылыққа қатаң тыйым салып, адамдарға мейрімді ... ... ... адамдар жүрегінде мейірбандық көбейіп, тас
бауырлықты жойып, пейілдерін ... ... ... айналдырды. Бірде
Акра ибни Хабис деген сахаба хазіреті Пайғамбарымыздың немересі ... ... ... ... ... Сіз балаларды өбеді екенсіз. Менің он
балам бар, мен ... еш ... ... ... ... бұл ... қарап: "Мейрімділік көрсетпеген кісіге мейрімділік жасалмас"-деді.
Басқа бір хадисінде пайғамбарымыз: "Адамдарға мейрімділік ... ... ... жасамас"- деп айтыпты. Осы хадисте ... ... ... ... ... да ... ... Ислам
діні мұсылмандарды бір дененің мүшелері деп біледі, Дене мүшелері сияқты
аса ... ... бола ... ... ... ... жасап,
бірінің басына түскен қайғы-қасырет, ауыртпашылыққа көмектесіп, мейірім ... ... ... сүйіспеншілік пен құрметті арттыра
түседі.
Құран Кәрімде Аллаһ тағала: "...рахметім әр нәрсені ... ... с-сі, 156 аят). ... ... ... ... ... мейрімділік
(Мархабат) барлық адамдарға, тіпті бүкіл мақұлықатқа (жаратылысқа) ... адам тек ... ғана ... ... ... де ... зиянсыз жануарларды босқа өлтірмейді, сусыз немесе аш қалдырып,
орынсыз қинап, азап ... ... діні ... хайуандардың да алдында
біздің жауапкершілігіміз әрі міндетіміз бар. ... ... бір ... ... ... әйел жайында айтып берді. Бұл ... ... оны тар ... қамап, сол қуыста аштан өлуіне себепші
болған. Ислам діні тек ... ғана ... ... ... ... ... ... бұйырды.
Қайырымдылық пен жомарттық. Мұқтаж адамға, кім болса да, ... ... ... ... Бір ... әр ... ... сүреді. Өмірде олардың тұрмыстық деңгейі бірдей бола ... ... де, ... де, ... да, ... да бар. ... күш-қуатты, қаншалықты бай болса да бұл әлемде жалғыз өмір сүруі
өте ... ... ... ... ... ... ... да өзара
көмек, қайырымдылық және жомарттық ... ... ... ... ... пайғамбарымыздың хадистерінде де көптеп ескертілген. Жомарттықты
жоққа шығаратын нәрсе сараңдық. Сараңдық дінімізде арам ... яғни ... ... бір хадисінде былай дейді: "Жомарттық бұтақтары
осы дүниеге түсіп түрған жәннат ағаштарының бірі. Кім ол ... ... ... бұл ... осы ... ... ... Сараңдың
бұтақтары осы дүнмеге түсіп тұрған жаһәнам ағаштарының бірі. Кім осы
ағаштың бір ... ... бұл ... осы адамды жаһанамға жетектейді".
Ислам тарихында, әрине, еш шүбәсіз, жомарт адам, пайғамбарымыз Мұхаммед
салааллаһу ғәләйһи уә ... еді. ... ... бірі ... әнһу былай дейді: "Пайғамбарымыздан бір нәрсе сұрасаң, ешқашан
бос қайтармайтын. Бар ... ... ... жоқ ... кейін беруге уәде
етуші еді. Адамдар арасындағы сүйіспеншілік пен жақындықты арттыратын ең
қажет ... ... ... және ... ... ... сүйікті
пәнделеріне қолы ашықтықтан алатын ләззаттық ... ... ... өз ... бірінде. "Шүбәсіз, жомарт кісі Аллаһқа,
адамдарға және жәннәтқа жақын. ал жаһанәмнан ... ... адам ... ... және ... қашық, жаһаннамға жақын"- деген екен.
Дінімізде жомарттық екіге бөлінеді:
-Модди (заттық) жомарттық, яғни малмен, ақшамен және әр қандай мүлікпен
берілген ... ... ... яғни ... кісілерді тәтті сөздермен
жұбату, адамдардың қате істерін көргенде ... ... ... ... пен ақиқатты түсіндіру, ... ... ашық ... ... ... ... сүйкімді сөздер айту сияқты істер.
Бұл екі түрлі жомарттықта да сауаптар бар. ... ... ... (Т)
былайша бұйырады: "Кім бір жақсылық келтірсе, оған сондай он есе бар. Және
біреу бір жамандьщ істесе, ... жаза ... де олар ... ... с-сі, ... пен қайрымдылықты бағалы ете түсетін және бір себеп, жасаған
жақсылықтарымыздың Аллаһ пен арамызды жақындата түсетін ... ... ... ашық ... мақтаныш ретінде көрініп, дұрыс
қабылданбайды.
Бірақ, Аллаһ (Т) ... ... ашық ... ... ... біліп түр.
Ар-ұят пен әдеп. Әдеп деп-тәрбиелік көркем мінез, сыпайылықты ... ... ... ... алып баратын істерден сақтану,
тартыну деген сөз. Әр мұсылманда керекті болатын ең қажетті нәрселердің
бірі - әдеп пен ... Егер ... әдеп пен ұят ... оның ... ... ... ... әрине, жер беті тек тәртіпсіздердің
мекені болар еді. Жіберген ... мен ... үшін ... қысылмаса Аллаһтан қорықпаса, кімде болса оны келеңсіз ... тыйу ... ... еді. ... кезенде мемлекет зұлым адамдардың
қолына өтіп, тыныштық пен бейбітшілік ... ... ... тән ... ... адам ... ... қатынаста болып, үлкендеріне құрмет,
кішілеріне ілтифат көрсетеді. Әдепті кісі өз ... кір ... ... ... ... бір жарамсыз іс істеп ... ... жүзі ... істеген ісіне қиналады. Міне осындай қасиетке еге
болған кісі ... әрі ... ... Кей ... ... ... ... бір қате іс істеп қойса, ұяттан жүздері жанып,
басын көтере алмай қалады.
Бұл - арлы адамға тән ... ... бір ... ... қате ... ... еш ... Өйткені мұндай адамдар әдеп-ұяттарын, ар-ожданын,
ізгілікке тән сезімдерін ... ... діні ... ар мен ұят ... жарамсыз істерден сақтайтын бір
қалқан әрі қорған. Ислам дінінде күнә ... ... ... ... бір адам бір себептің салдарынан айыпты болатын ... іс ... ... оны ... ашық ... әшкере етуі дұрыс емес. Өйткені
жарамсыз әрі пайдасыз ... ... ... ... ... ... Егер бір кісі қате іс ... қойса, мұнымен қатысы жоқ ... ... ... ... үшін ... ... құпия ұстағаны
мақұл. Жамандықты тоқтату әрекетінде, оның шығу ... ... мәні өте зор. Олай ... ... жаман істерге бейім адамдар
жамандыққа алып ... ... ... ... ... жиіркенішті
әрекетін жая түседі.
Пайғамбарымыз бір хадис шарифінде: "Ұялмаған адам білгенін ... ... ... ... адам әр ... ... ... жол
береді, нәтижесінде жазаға лайық болады. Тағы бір ... ... ... да ... ... ... Аллаһтан да
ұялмайды"-дейді.
Ұялудың екі түрі бар:
-Аллаһтан ұялу;
-Адамдардан ұялу;
Аллаһтан ұялу адамдардан ұялудан ... ... ... ұялу
адамдарды әр түрлі жауыздықтан, қатігездіктен әрі ... ... және ... Ислам діні достық пен өзара жақындық жайында да
бір қатар үгіт-насихат және ... мен ақыл ... ... Кәрімде достық
жайында түрлі аяттар бар. Мысалы Хақ Сұбхәнәһу уә ... ... ... "Шынайы түрде сендердің достарың, Аллаһ және Елшісін және де намазды
толық орындайтын, ... ... әрі ... ... мүминдер. (Майда с-сі, 55-
аят).
Пайғамбарымыз хазірет Мұхаммед (с.ғ.с.) былай деген: "Адам достығы ... ... ... дос ... көңіл бөл".
Адам қайғыға душар болғанда да, қуанышты кезінде де ... ... ... да, ... да ... ... Олар ауыр әрі
қайғылы уақыттарымызда біз үшін ... ... ... ... ... хадистерін негізге ала отырып дос ... ... ... бір қатар ұсыныс берген.
а) Досың ақылды болсын. Надан ... дос ... кісі еш ... ... ... Өйткені мұндай адамның пайдасынан көрі зяны көбірек
болады. Ниеті ... бола ... олар адал мен ... ... алмағаны үшін
ісінің нәтижесі жаман болып шығады. Ақылды адамның дұшпандығы, надан
адамның ... ... ... ... кісі ... ... ... аспайды, зиянының шамасын біледі. Сондықтан ... ... ... ... ... ... достан қорық" және ... ... ... - ... ... адал әрі ... ... Дос деп есептеген адамың адал, әрі
аңғарымды болсын. Ал, аңғарымы жоқ адам ... өзі ... . ... өзі ... ... қалай дос бола алсын . Шын достар ісіміз түскенде - демеуші,
қайғылы кезімізде-жуатушы, жалғыз ... ... - ... ... ... әр ... ... күтуге болады. Өйткені олар үшін тек бұл
дүние және өмір ғана бар. Олар ... бар ... ... жету ... ... ... түрлі жарамсыз істермен айналысады.
б) Досың көркем мінезді болсын. Досымыз бізді тек жақсылыққа үндеуші,
зиянды істерден тежеуші кісі болуы керек. ... ... ... дос ... ... ... себепші болады. Жаман адамдармен достасуды ислам
ғұламалары кішкене кемемен үлкен теңізде саяхатқа шыққанмен теңейді. ... ... ... ... қауіп-қатерлерге тап болады. Жанымызды
құтқарғанша үрейден әрі уайымнан құтылмаймыз.
В) Досың ақпейіл әрі насихат беруші болсын. Досымыз ... ... ... ... ... әрі ... болуы керек. Адам қатесіз
болмайды. Пайғамбарымыз айтыпты: "Адам баласының барлығы да қате ... ең ... ... ... - деп яғни ... арада
мойындап, Аллаһтан кешірім сұрап, ол қатені екінші қайталамасқа уәде ... ... ... да, ... сөзі ... үшін ... ... да:
"Дос күйдіріп айтар, дұшпан күлдіріп айтар" - деген. Шын достың сөзі дәріге
ұқсайды. Ауру адам ащы дәріні ... ... ... ... ол, ... үшін ... ... сырыңды және кемшілігіңі жасырушы болсын.
Достармен сұхбаттасу, қайғы мен шаттықтарын бөлісу, сырларын айту ... ... ... ... бізді тыңдап көмек етуші, өздеріне сенген
сырларды сақтаушы болуы ... ... ... ... ... ... ... айтады:
"Расында адамдарды көркем бейнеде жараттық". (Тин с-сі, 4-аят). Ислам
ғҰламалары: ... ... ... ... ... ... көресің,
өйткені дәл адам сияқты жан-жақты жетілген жаратылыс тек Аллаһ (Т)-ның ғана
қолынан келеді"-деген.
Аллаһ (Т) ... ... қана ... оған ... ... Сол ... Адам (ғ.с.) жаратылғанда сәждә жасаған. (Бақара с-сі, 30-34
аяттар).
Пайғамбарымыз үнемі адамдарға ілтифат ... ... да ... насихат еткен. Бір хадисінде: "Үлкендерге құрмет, кішілерге
ілтифат етпегендер бізден емес" - деген екен. ... ... ... әр дайым оларға шапағат пен мейірімділік көрсететін.
Пайғамбарымыздың ... бірі Анас (Р.А.) ... ... еді: "Мен
Пайғамбарымыздың қасында онжыл жүріп, қызмет жасадым. Бірде-бір орынсыз сөз
сөйлегенін естімедім. "Бұл істі неге осылай етіп ... ... ... ... Мұхаммед саллаллаһу ғәләйһи уә, сәллим, замандастарының
айтуынша, бір ұрыстың ... ... ... ... ... да өлтірілгенін пайғамбарымызға хабарлады. Мұны ... ... ... Қасындағы сахабалары: "Уа Раусуллаһ, олар
кәпірлердің баласы, олар үшін неге қайғырасыз? - ... ... ... жақсырақ еді. Олар туылған уақтысындағы қалпында еді. ... олар ... әрі ... еді" - деп ... ... пайғабарымызға: "Уа, Расулуллаһ, ... ... ... - дегенде, Пайғамбарымыз оларға. "Мен адамға лағнетайту үшін емес,
жақсылық айту үшін жіберілгенмін," - деп ... да ... ... достары мен таныстарын қадірлейтін, жасы үлкендеріне
құрмет көрсететін. Кейде оларға күлкілі ... ... Бір ... ... бір ... кіріп келді. Пайғамбарымыз оны құрметпен
күтіп алды. Бетпе-бет жайғасып, әңгмеге аса ... ... ... ... ... "Уа ... маған тілек етіңіз, менде
жәннатқа кіріп қалайын" деді. ... ... ... ... ... ... кіргізбейді" - деп жауап берді. Кемпір уайымдап ... ... ... ... едім. Сіз жәннатқа
кіргеніңізде, Иншааллаһ, жас ... ... ... ... ... ... жәннатқа кіргізеді" - деп жұбатты. ... ... ... іс болып қана қоймай, ... ... бұл ... ... ... ... Пәк ... қарттардың дұғалары
адамдарға мейрімділік жеткізеді әрі ... ... ... ... ... ... ... берді. Пайғамбарымыз ол шарбатты жасы
өзінен үлкен, отырғандардың ішіндегі қарт сахаба Әбу ... ... ... "Уа ... алдымен сіз ішіңіз, менен гөрі сіз лайықсыз, сіз ... - ... ... Сіз ... ... қарттарымыздан,"
– деді де шәрбатты Әбу Убайдаға ... ... ... ... еді, әрі ... ... насихат
ететін. Балаларды көргенде мүбәрәк жүзі нұрланып, оларды құшағына алатын.
Көшеде кездесіп қалған балалармен ... ... ... ... ... айтып беретін. Түйе мен жүрген болса, оларды түйеге
мінгізіп ... ... ... жарысып ойнап жатқан балалармен бірге
жүгіріп, оларды әбден разы етіпті.
Усәмә ... Зайд мына бір ... ... еді. ... мені ... ... ... бір тізесіне алып, біздерді ... ... ... ... түсіре көр, тауфиқты, бақытты еткейсің. Мен
бұлардың ... да ... ... ... - ... бұл ... ... қарттар болса өмірдің берекесі. Жас балаларға
шарапат, қарттарға құрмет дініміздің негізі.
Әділеттілік - ақиқаттыққа және шындыққа құрметпен ... ... ... ақысын дәл иесіне қайтару, істерімізде, әрекеттерімізде әрі
сөздерімізде туралықты ... ете ... ... ... ... ... ... бермеу деген сөз. Бір ... ... арық адам ... ол жерде
әділеттілік керек. Адамдардың және ұлттардың өз заманында ... ... ... ... білуінде.
Әділетсіз ұлттар мен мемлекет ұзақ жасамайды. ... ... ... ... ... ең ... ... бірі- әділеттілік.
Әділеттілік көптеген аяттармен хадистер ... ... ... Сондықтан да жұма құтпаларында көбіне көтеріңкі дауыспен мына аят
оқылады: "Негізінен Аллаһ әділетті, ... және ... ... Және де арсыздықтан, қарсылықтан әрі тәкәппарлықтан ... с-сі, ... Бұл ... ең ... ... бір рет ... есіне салынады. Бүкіл әлемнің және біз көріп ... ... ... негізделген. Әділеттілік болмаған жерде зұлымдық
күш алады. Зұлымдық ислам дінінде арам етілген. Құрын Кәрімде Аллаһ ... жек ... ... ... ... аяттар бар. Пайғамбарымыз
да бір хадисінде: "Куфр, яғни кәпірлік ұзақ жасауы мүмкін, бірақ зұлымдық
зақ ... ... " - ... ... аса зұлым адамдар болған, бірақ
олардың зұлымдығы мәңгі жасамаған және жалғана ... ... қай ... болса да тәртібін бұзады әрі ақ пейілдік,
ізгілік сезімін өшіреді. ... ... ... пен ... бір-біріне сенбейтін болады. Сондықтан Аллаһ (Т) Құран
Кәрімде: " ... ... ... ... ... ... етуді
бұйырды... "(Ниса с-сі, 58-аят). Және бір ... ... ... ... ... көреді" - деген Раббымыздың ... ... ... ... ... ... ... әлденеше рет ескертіледі. Аллаһ
(Т)-ның 99 көркем есімдерінің бірі Әл-Әділ. Яғни ... (Т) ... ... ... зерттеуші ғалымдар да, ислам дінін әділеттілік діні
деп атаған.
630 жылы, ... ... ... ... ... ... ... белгілі адамдарының брінің әйелі олжаға алынған мүліктердің ішінен
қайсы бір қымбатты деген заттарын ұрлады. Пайғамбарымыз мұны ... ... жаза ... болды. Бірақ біреулер араға түсіп: "Уа ... ... бір ... ... еді, өзі болса шарапатты әрі көрнекті адам. Бұл
әйелді жазаламай-ақ қойсаңыз болар еді" - деп ... Мұны ... ... ... ... ... ... ұлт өкілдері,
белгілі әрі бай адам ұрлық қылса ешқандай жаза бермей, оны кешіретін. Кедей
әрі нашар кісі ... ... оны ... еді. Бұл ... ол ... ... ... болды. Аллаһ Тағалаға ант ішіп айтайын, егер ... ... ... оны өз қолымен жазалар едім" - деді және сол ... ... ... ... ... ... мен лауазымы қай дәрежеде болса да, бай
не кедей, дос не дұшпан, жақсы не ... ... не кіші ... ... ... ... үкім болуы керек. Аллаһ (Т) ... ... ... ... ... егер өздеріңнің әке-шешелеріңнің және
жақындарыңның зиянына болса да Аллаһ үшін ... ... бай не ... ... Аллаһ екеуіне де тым жақын. Ендеше әділдік істеуде нәпсіге
ермеңдер. Егер ... ... ... ... ... Аллаһ не
істегеніңді толық білуші". (Ниса с-сі, 13-аят). Яғни, өзіміздің бір туған
бауырластарымыз ... да ... ... ... үгіттейді.
Әділеттілік тек қана заң қызметінде ғана емес мемлекетіміздің ... да ... ... ... ... ... ... оқытушы өз
шәкіртіне, бақуатты кісі қол астындағы жұмысшыларымен қызметкерлеріне
әділеттілікпен қарауына мәжбүр. Мү"мин адам әр ... ... ... ... ... ... қорқып, сөйлеген сөздерінде және әрекеттерінде ... ... ... еш ... ... бет ... керек.
Аманат. Сақтау үшін ... ... ... ... ... ... ... тұрғанда, оны - "Мұхаммед-ул-әмин, "-
деп атайтын. Әмин-сенімге ие болған, ешкімге зияны жоқ, ... ... ... білдіреді.
Аманат сөзінің әр түрлі мағынасы бар. Аманат бізге ... қою ... ... қана ... ... 632 жылы, дүниеден қайтпастан үш
ай бұрын, қажылық уақытында, веда ... ... ... еді: ... ... қалдырамын. Ол аманатты сақтасаңдар тура жолдан айнымайсыңдар.
Бүл аманат-Аллаһтың кітабы Құран Кәрім". ... ... ... ... Бұл ... ... ... сақтап, бізден кейін келетін
ұрпақтарға ... ... Егер ... сақтамасақ, кітабымызды
үйренбесек, келе-келе дініміз ... Ол ... біз ... ... үшін күнәлі боламыз.
Дін мен Құран Кәрімнен тыс біздің жанымызда адамдарға бір аманат. Жанды
беруші Аллаһ Тағала, уақыты ... ... ... Өзін-өзі өлтірген
кісілер Аллаһ Тағаланың бұл аманатына қиянат ... үшін ... ... ... ... ... ... оны сау-саламат ұстауға
әрекет ету де ... ... ... ... Бұл ... мен істерді
қолымыздан келгенше өте жақсы орындауымыз ... Егер ... ... ... ... ... жасаған боламыз.
мемлекет те, Отан да бізге бір аманат. Отанымыздың әр ... ... ... ... ... ... ең ... кісілерді сайлап, аманатты алып
жүруге лайық адамдарға тапсыруымыз керек. Құран Кәрімде: "Әлбетте, Аллаһ
(Т) ... ... өз ... ... ... с-сі, ... пен Отанның мүлкі де бір аманат. Оларды ... ... ... ... ... Омар (Р.А) бір күні ... мемлекет жұмысын істеп отыр еді,
Әбдірахман бинни Ауар есімді бір кісі ... ... ... жағдай
сұрасқаннан кейін, Омар (Р. А) бір шамды алып ... да, өз ... ... ... ... Ауар хазреті Омардың бұл ісіне қарап тұрып сұрады. "Уа
Омар! ... ... ... ... ... Бұл ... екеуі де бірдей.
Неліктен бұлай жасадыңыз?".
Омар (Р.А) былайша жауап берді: "Сен келгенде мемлекет ісімен айналысып
отыр едім, сондықтан қазынаның ... ... ... ... сен ... соң
істеп отырған жұмысымды тоқтаттым. ... ... ... ... ... ... жоқ, сондықтан өз қаржыма сатып алған
шамды жақтым, " - деді.
Әр ... оның ... ... ... болып саналады. Оларды дінге
баулып, ахлақ тұрғысынан ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуіміз аса қажет.
Саған сеніп айтылған сыр сипатындағы сөздер де аманат болып ... бір ... "Бір кісі ... бір ... айтпас бұрын жан-
жағына қарап алса, онда бұл сөз саған аманат деп түсін. Ол сөзді басқаларға
айтпа"- деген ... ... әрі оған зиян ... ... ... ... екі
жүзді, сатқын дейді. Аманаттың жауы-оған жасалған қиянат. Бізге сенген бір
іске зиян тигізу, міндеттерімізді, ... ... ... ... ... ... ... Әрі дінімізде арам.
Сертте тұру. Біреуге немесе адамдарға уәде берсек, оны орындау да бір
діни борыш саналады. Ислам дінің де ... ... ... ... ... ... мен әрекеттер де парыз етілген. Соның бірі уәде берген ... ... ... ... бір немесе көптеген адамға зиян тигізеді.
Мұндай адамдар өздерінің абыройын жер ... ... ... ... де ... ... ... оған ешкім сенбейтін
жағдайға келеді. Өз беделінен жұрдай болып айырылған мұндай адамды ешкім де
жақтырмайды. Уәдесінде тұрмаушылар ... ... де ... ... ... ... ... "Сертті орындаңдар. Сөз жоқ уәде сұралады" - деген.
(Исрас-сі, 34-аят). Және осы ... ... адам ... зінә ... ... жетімнің ақысын жеу, кеудесін көріп менменсу сияқты күнәға алып
баратын істердің ішінде ... ... да ... бір ... ... үш ... бар -сөйлегенде
жалған айтады, серттен таяды, бір аманат қалдырса, сол аманатқа ... ... ... Пайғамбарымыз жасаған шарттарға, уәделерге өте
үлкен мән беріп, ... ... ... 628 жылы ... мүшриктер
(пұтқа табынушылар), кәпірлермен бірігіп, мәдинелік ... ... ... жерде шарт жасасты. Бұл шартқа сәйкес хижрадан кейін
мұсылмандықты қабылдап ... ... ... ... өз отанына
қайтуға тиісті болды. Бұл шартты жасағанда мұсылмандардың көсемі ретінде
Мұхаммед саллаһу ... уә ... ... міндетін өзіне алған еді. Мекке
мүшриктерінің басшысы Сухайл бинни Әмір мұсылмандықты қабылдаған ұлы ... ... ... көшіп кетпеуі үшін қол-аяғын арқанмен байлап
зынданға қамап қойған болатын. Сондай жағдайдан Әбу ... ... ... ... ... келіп, мұсылмандардың қатарына қосылған. Сухайл
бинни Әмірұлы Жәндәлді көріп, пайғамбарымызға былай деді: "Жасалған ... ... ... ... Оны ... ... бер. ... да
уәдеде тұрып Әбу Жәндәлді қайтарып берді. Мұны көрген Әбу ... ... өте ... ... қалды". Әбу Жәндәл: "Меккеліктер дінімізге
дұшпан. Мені дұшпан қолында ... ... деп ... ... ... сабыр ет! Аллаһ Тағаладан үмітіңізді үзбе! Аллаһ Тағала көп
ұзамай саған және сен ... ... ... деп ... жазылып
қағазға түсіріліп қойылмаса да өз ... ... ... ... ... шарт ... өте аз етін. Барлық нәрселерді қағазға
түсіре бермейтін. Мұсылмандар тіршілік ... ... сөз ... ... ... ... уәделерінің үдесінен шығатын.
Сондықтан "Мұсылмандар сөзі - САҚАТ"- дейді. Сақат екі ... ... шарт ... ... Мұсылмандар - туралықтың адамдары.
Сондықтан олар ... ... ... жалғандық сияқты жиіркенішті
әдеттерден өздерін аулақ ұстайды.
Ислам діні мына ... ... ... уәде беру ... ... ... ... қайтса орынды болатынын айтады.
-Қолдан келмейтін іс болса;
-Аллаһ ... арам ... ... ... күнә ... ... уәде етіп ... артынан ол істің күнә
екені мәлім болып қалса, мұндай жағдайда уәдеден ... ... ... ... тыйылудың да дінімізде сауабы бар;
-Берілген уәде бір жағдайда орындалмай қалса. ... ... ... ... тұра ... себебін түсіндірген абзал.
Пайғамбарымыз: "Уәдеде тұру иманнан" - деген. Яғни ... бар әр ... ... ... әрі ... ... керек.
Жарамсыз әрекеттер мен жаман өнеге. Жалғандық пен ... ... үшін ... ... жоқ ... ... ... арам етілген үлкен күнәлардың бірі жалғандық.
Құран Кәрімде Аллаһ Тағала: "...жалған сөзден қашық болыңдар", ... (Хаж с-сі, ... ... бір ... ... дейді: "Уа мү"миндер,
Аллаһтан қорқыңдар, тура ... ... с-сі, ... ... ... ... ... себепкер болады. Алаяқтық,
өтірікшілдік, зұлымдық, әділетсіздік, сенімсіздік, дұшпандық ... ... да ... ... ... істер. Өтірікші өз-өзіне
сенбейді, адамгершілігі, ахлағы және ... ... ... бір
хадисінде: "Жалғандықтан сақтаныңдар. Өйткені иман бір жақта ... ... ... ... пен иман бір ... ... хадисіңде: "Туралықты қолдан шығарып алма, өйткені туралық адамды
жақсылыққа, ал, жақсылық жәннатқа ... Адам ... тек ... ... ... ... құзырында Сыддық (тура), ең шыншыл адам деп
жазылады. Жалғандықтан сақтан, ... ... ... ... - деп жазылады деген. Өтірікшілер адамдарды апдағанмен ... ... ... ... (Т) ... ... әр бір ... көріп
тұр, сөйлеген сөздерін естіп тұр, сондықтан Оған бәрі мәлім. Өтіріктің ... әрі ең ... ... ... ... ... ... беруі.
"Ниса" сүресінің 135-аятында Аллаһ (Т) ... ... зиян ... ... да тура ... беруді бұйырды. "Бұл
менің бауырым, жақыным", деп ... ... де ... ... ... кей ... жалған сөйлеуге рұқсат етілген:
-ренжісіп, бірімен бірі тілдеспей жүрген ерлі зайыптыны, немесе екі
мұсылманды татуластыру ... Ұрыс ... ... жаңылдыру үшін;
-Бір кісінің басына, мүлкіне, дініне және намысына ... ... зиян ... ... сол адамды құтқарып алу үшін;
-Сырқат кісіге үміт әрі қуат беру мақсатында;
Пайғамбарымыз бір хадисінде: ... ... ... үшін жақсылық
ниетімен өтірік айтқан адам өтірікші емес",-деп ескерткен.
Алаяқтық амал да адамды алдау ... іске ... ... сияқты
алаяқтық та арам етілген. Алаяқ адам екі жүзді болады, ... ... екі ... бейне ұстайды. Таза мұсылманның бейнесі үлгі ... ... ... ... ... ... керек. Ислам ... ... ... ең құрметтісі. Алаяқ адам ... ... ... Басқаларды ақымақ санап тек өз пайдасы үшін өтіріктің неше ... бір ... ... біреуіне де болса зиян
тигізген әрі оны алдаған кісі бізден емес", - деген еді.
Ғайбат (өсек). Дінімізге сәйкес ... ... ... татулық
және сүйспеншілік құшағында өмір сүруі керек. Адамдар арасындағы достықты,
жақындықты әрі ... ... ... оның ... ... пен
дұшпандықты өмірге келтіретін ең жаман нәрселердің бірі-ҒАЙБАТ. Ғайбаттан,
яғни сөз тасудан, кісіні ренжітетін орынсыз әрі жаман сөздерден ... ... ... ... ... арам ... күні ... сахабаларынан сұрады: "Ғайбаттың не екенін
білесіздер ме?"-деп.
Сахабалары: "Аллаһ және Оның ... ... - ... ... "Дін ... жақпайтын сөздерді оның
сыртынан айту", - деді.
Пайғамбарымыздың ... және ... ... ... ... болып тұрса, айтуға болама?"
Пайғамбарымыз былай деді: "Егер ... ... тура ... онда ... ... ... ... жалған болса, онда Тұхмат айтқан, яғни жала
жапқан боласың,". Құран Кәрімде Аллаһ Тағала ғайбат ... адам ... ... ... ... ... түрде ғайбаттан тыйған: "Әй
мү"миндер! Күмәннің көптігінен сақтаныңдар. Өйткені күмәннің кейбірі ... ... ... ... гайбаттамасын. Біреулердің өлген туысының
етін жеуді жақсы көре ме? Әрине оны жек көресіңдер. Расында ... ... ... етуші, ерекше мейрімді". (Хұжырат с-сі, 12-аят). ... ... ... еді. Егер бір адам оның ... ... ... ... арам әрі күнә екенін ол ... ... ... ғайбатты естуге де рұқсат бермейтін Расулуллаһ бірхадисінде:
"Ғайбатайтушы мен оны ... ... ... - ... бір ... ... ұшыраған кісілер. Біздің алдымызда
басқаларды жамандап тұрған кісі, басқалардың алдында бізді айыптап, ... да ... ... ... ... ... ... айыбын іздемейді әрі оларды жүрген жерлерінде жалпы
қауымға жаймайды. Мү"мин кісі бауырластарының қателерін немесе ... ... ... Пайғамбарымыз айтыпты: "Кімбір мұсылман кісіге
көмек ... ... ... да ол ... ... ... ... бір мұсылман
өз бауырының дертіне қуат болса, Аллаһта ... күні оның ... ... Кім бір мұсылман бауырының айыбын жасырса, Аллаһта қиямет күні оның
айыбын ... - ... ... ... емес, қайта өзіндегі қателерді тауып, жақсы
кісілердің қатарынан орын ... ... ... Пайғамбарымыз әр кезде
қайталап: "Жақсы мұсылман өзінен кемшілік табудан қолы босамай, басқалардың
айыбын ... ... ... адам,"- дейтін.
Ғайбаттың бұл дүниеде де көптеген кесірі болған сияқты, ... ... ... бар. ... өзі ... жақсылықтары мен
ғибадаттардан тапқан сауаптарының босқа кетуіне себепші болады. "Ғайбатшы
ораза тұтпаған ... ... ... ... ... күн бойына шығып,
шөліркеп тұтқан оразаларының сауабын жоққа ... ... адам ... әрі
пайдалы сөз сөйлейдінемесе үндемей қоя ... Бұл ... ... ... ... және ... ... сенген кісі бір сөз ... ... әрі ... сөз ... ... ... тұрсын."
Бір кісі мұсылман досын, жақсылық ниетпен оның пайдасы үшін сынаса, бұл
ғайбат болмайды. Өйткені дін бауырластарының қателіктен және ... ... әр бір ... діни ... ... ... іс ғайбат емес, хақ және ақиатқа дауат ету (шақыру) болып
есептелінеді.
Хазіреті ... ... ... жаумағандықтан егін
шықпай қалды. Көпшілік Аллаһтан (Т) жаңбыр сұрап жалбарынып ... ... өз ... Аллаһтан жаңбыр сұрауға шығып, ... дұға ... ... ... тіледі. Жәнәбі Хақуақи періштесін
жіберіп, мына хабарды жеткізді: "Үмметтеріңнің ... ... ... бір
ғайбатшы бар. Егер оны ғайбаттан тоқтатсаң, саған жаңбыр болады."
Хазреті Мұса ... "Иа, ... ... кім ... ... -деп дұға ... еді, Аллаһ: "оның кім екенін саған білдірсем,
ол уақытта мен ... ... ... ... пен ... ... ... немесе басқалай байлығын
жасырын алып пайдалану. Ұрылар адал еңбекпен мал табуды білмейтін, басқаның
адал малын көрсетпей алуды ... ... ... біздің дінде де, және басқа барлық дінде де арам саналады. Аллаһ
(Т) "Бақара" сүресінің 188-аятында және "Ниса" сүресінің 29-аятында ... ... ... тек мүлік пен ақша ұрлау мағанасымен ... ... кем ... ... өте ... ... тез ... көп ақша табу,
адамдардың немесе мемлекеттің сенген байлығын ... ... ... ... пайғамбарымыз бірхадисінде "Аллаһ тағалаға сенген адам,
жүрегінде иманы болғандықтан ұрлық жасамайды,"- деген еді. ... ... және ... ... ... лас, ... істерден құтылуына
себепші болады.
ІІ бөлім. Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудің аспектілері және
адамгершілік құндылықтар мәселесі
2.1 Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудің психологиялық-педагогикалық
негіздері
Қалыптасқан дәстүр ... ... кей ... ... өнегелік тұрғысында алады. Осыған сәйкес адамгершілікті ... ... ... алып ... ... ... тамырлары адамдық цивилизацияның терең
қабаттарына кетеді. Тұлғаның тәрбиеленуі мен ... ішкі ... ... орын ... ... мен ... ... фактілермен
тығыз байланысты. Таптардың ауысуына байланысты құндылықтар мен идеалдарға
деген көзқарастар да ... ... дін де, ... ... ... барысында адамдарда көп ортақ нәрсе қалады, ол мың
жылдықтар бойы сақталып, ұрпақтан ұрпаққа беріледі деп сендіреді. Бұл ... ... және ... ... ... уақытпен тексерілген
өнегелі нормалар.
Өнегелі құндылықтарды тәрбиелеудің ... ... ... балалардың өнегелі тәрбиесіне маңызды орын берілген. ... ауыз ... ... бала ... маңызды роль атқаратын
өшгелі идеалдарды беретін. «Көне орыс бастауыш білім беру мектебі - бұл ... Бала ... ... тыңдаған сабақтарымен емес, дем алған өнегелі
ортамен ... тиіс еді. Бұл бес ... ... сол ... бала ... көзқарастарды, әдеттерді сіңіретін минут сайын ... ... ... ... және дамыту
жағдайын зерттеуге арналған.
2.2 Оқушаларды адамгершілік құндылықтарға тәрбиелеу мәселесі
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... бар. Бұл ... ... дінімен және оның заңдылықтары мен
қағидаларына лайықталған құндылықтар болып табылады. Сондықтан ... келе ... ... ... зор. ... ... саф алтындай болып қалыптасқан және ұмыт ... ... ... ... Енді осы ... ... тоқталып көрейік.
Тәрбие кез келген қоғамда адамның іс-әрекетінің өлшемі болып саналатыны
белгілі. Сондықтан ... ... деп ... ... өмір ... ... Ірі тәрбие құндылығының сақталуы сол қоғамның даму
деңгейін, өзара ... және бір ... бар ... ... адамның белгілі бір қоғам сатысында немесе жеке тұлға ... ... ... ... ... ... өмір сүре ... даусыз.
Адам іс-әрекетінің басқаруда болуы - оның ... ... ... ... Бұл кейбір ар-ұяттан безген жандарды ескермесек,
адамзаттың о бастан-ақ, өнегелі ... ... ... бар тіршілік иесі
екендігін дәлелдейді. Сондықтан осындай ... ... ... ... ... адамзатты дене бітімі жағынан сұлу және жан ... ... етіп ... ... ... дегеніне күмәнмен қарай бастаймыз.
Кешегі Адам атадан бүгінгі күнге ... ... етіп келе ... ... терең түпкірінде ғасырлар бойы жинақталған бай ... ... ... ... ... ... адам болу ... ата-ана тілін алмаудан, зұлымдық пен біреуге қиянат істеуден және
өтірік айтудан өзін ... ... ... ... ... ... пен ... жолына ұмтылуының ешбір айыбы жоқ.
Бұл кешегі мен бүгінгі өскелең ұрпақтар арасындағы тәрбиеге ... әр ... ... ... ... тұрақтылығына айғақ
бола алады. Алайда, мұндай абсолютті тұрақты тәрбие құндылығынан өзге
құндылықтар да бар. ... ... ... ... ... ... ғана
шектелсе, ақша өмірдегі қалаған затыңа жетудің жолы болып табылады. ... ... ... тән ... бар ... ... ... тура жолдан
адасып, баяғы ескі сарынмен кете бермей абсолютті тәрбие мен ... ара ... ... ... ... ... қоғамының барлық саласында айтарлықтай өзгерістер мен
жаңалықтар ... ... ... Бұл ... мен ... ... тұлғалар мен топтарға кейде дұрыс, кейде бұрыс әсерін тигізеді. ... бұл ... ... ... ... пікірге айтарлықтай
қозғау салғанына күмән жоқ. Қазір тәрбиеге деген көзқарас өзгеру ... ... ... келе ... ... ... мен әдет-
ғұрпына қарсы және мұның бәрін ескіліктің қалдығы деп ... ... ... ... ... ... ... тарихсыз бүгінгі тарихты
жасау мүмкін болмайтыны ... ... ... ... ... ... жаңадан жасаймын деу ешбір ақылға сыймайды. Әдетте, қазіргі жастар
өткен ... ... ... ... деп ... Олар мұның
ғасырмен үндесіп, қазіргі қоғамдағы жеке тұлғалардың ... ... мен ... нәтижесінде басқа қырынан танылып отырғанын
сезінбеуде.
Бұл адамдардың тәрбие ... ... ... көптеген дамыған
қоғамның өзінде де) ауытқулар пайда болып ... ... ... ... нәрсе – тәрбиенің керектігін түсіну. Ал, әсіресе, қазіргі жастарға
адамдар мен заттардың ... ... ... үшін өмір мен жалпы
тіршілік жөніндегі ... ... оған жіті ... ... ... қазіргі кезде тәрбиеге деген ынтаның аздығы ... ... ... ... отыр және кейбір шектен шығып кетушіліктің
арты қайғылы жағдайларға ... ... ... ... ... ... ... тәрбиеге қырын қарап, оған қарсы
шығуына өкпелемеген де дұрыс. Өйткені, бұл ... ... ... іске көшу кезінде онсыз да болатын жағдай. Мұндай кезде соңғы толқын
табыс әкелетін нәрсеге ... ... тура жол ... ... Ал ... салт-санамыздағы тәрбиелік мәні бар құндылықтарды
теріске шығару себебі, ізашар буын өкілдерінің сөз бен ... ... ... Мысалы, мен балама шылым шегудің зиянды
екенін айтып, ал өзім ... ... ... ... онда ... ... ешбір пайдасы жоқ. Немесе айтқан сөзім мен ісім үйлеспей
тұрып, баламнан шыншыл ... ... ету ... ... сыймайтын дүние.
Тәрбиеге деген кейбір сынның шығуы қоғамдағы болып отырған соңғы
өзгерістерге байланысты ... ... ... ... ... ... ... жастарға оқитын мектептерінен, баратын клубтарынан,
ата-анасы және араласатын ... да ... ... ... ... ... бүгінгі таңда ең ділгір нәрсе қоғамдағы осы өзгерістерді
ескеріп, балаларымызға мейлінше жақын болуға ... ... ... ... ... ... ... керек.
Аллаға шүкір, өз басым әке-шешемнің баулуымен ... ... ... ... ... ... ... өткен кезім болған жоқ.
Сондықтан қоғамда болып жатқан кейбір өзгерістер мен үшін жат. ... ... ізет тек бір ... ... жөн. Өз ... үлкендер
кішілерді де сыйласын. Сонда ғана қоғам біреудің екіншіге ... ... ... ... сыйластық орталығына айналмақ.
Біздің алдағы міндеттеріміздің бірі - жастарымыздың ... ... ... ... ... ... өзара сыйластық
және бір-біріне деген сенімділік дәнін еге білу ... ... Жас ... ... қателеспеу үшін олардың біздің заманымыздың өкілдері емес
екенін қатаң есте сақтауымыз абзал. Егер ... ... ... ... ... арқалап жүрсе, онда ол сенің өмірде жіберген үлкен
қателігің болып есептеледі. Сондықтан біз бұған өте абай ... ... ... ... жол ... ... ... қатерлі істерден
сақтандыруымыз керек. Сонда ғана олар өз жолдарындағы кездескен сынақтардан
сүрінбей ... ... бұл ... ... ... ... ... берген
кеңесің оған өз жолын жалғастыруға үлкен септігін ... ... ... ... ... ... ... қалауымен өмір
ағыны ары қарай жалғаса бермек.
Ар-ұят құндылығы. Адамзат өміріндегі тәрбие құндылықтарының бірі – ар-
ұят жөніндегі тәрбие ... ... ... ... құндылығы адамды
теріс пиғылдағы іс-әрекет пен адам ... ... ... ... ... дүниелерді жасауға тосқауыл болады. Ар мен ұят – ... ... ... ... ... ... ... дініміз бойынша
имандылықтың негізгі элементтерінің бірі ... ... ... ... - тек ... сену ... ... дүние ғана емес,
сонымен қатар, ол адамның істеген іс-әрекетімен және өмірімен ... ... ... ... ... өзі ... дұрыс
жолдағы іс-әрекетпен тікелей байланыстырады. Дұрыс жолда ... ... ... ... өз жемісін береді.
Ар-ұят ұғымы біреуден ұялу сияқты жалаң мағынаны білдірмейді. Бұлайша
біреудің алдында имену немесе ұялудың ... ... ... да ... ... ... ұғымы үнемі жақсы қасиеттермен ғана ерекшеленеді. ... – мына бір ... ... етіп ... ... ... барлығы - жақсы қасиет". Ар-ұятты төк ... ... ... ғана шектеледі деп түсінбеген абзал. Ар-ұят ... ... ... ... ... Ол ... ... тыйым сала отырып, сол мезетте
адамды жақсы істерге жетелейді. ... адам ... ... аз ... дәні ... ... ... адамның іс-әрекетінен әрқашанда
имандылық ... ... пен ... ...... ... ұғымдар. Олар
ешқашан бірікпейді. Адамды жақсылыққа жетелейтін тәрбие кез-келген ... ... бұл екі ... қатар алып жүруіне жол бермейді.
Адамзат үшін кейде жақсы жағынан ... ал, ... ... ... ... таныту ешқандай ерлік емес. Адам жанына жабысатын мұндай ... өзін алыс ... ... ... ... дегеніміз - бойыңдағыны
бүркемелеу емес, ... оны ... да, ашық ... ... ... - ... діни немесе тәрбиелік мәні жоқ жаман қылықтардан сақтай
отырып, сол мезетте оны ... ... ... сияқты жақсы іс-әрекетке
қарай жетелейді.
Енді осыған қарама-қарсы жағынан бір қарап көрелік. Егер ар-ұят мүлде
болмаса, онда діни ... ... мәні бар ... аяқ ... ... өз ... ... Бұл жағдайда олар ештемеден қорықпайды. Бұл
тұрғыда ... ... ... қалағаныңды жасай бер!".
Бұлайша өз қалағанын жасаудың зияны тек оның өзімен ғана шектелмейді,
сонымен қатар, сол қоғамдағы бейкүнә жазықсыз ... ... ... ... жеке тұлғаға ғана тән міндет емес, ... ... ... ... бірдей ортақ міндет екендігін түсінеміз. Ар-ұят алғашқы жаратылыс
кезінен бастап-ақ, ... ... тән ... ... қатарына
кіретіндігі анықталды. Мұны дініміздің өзі ... ... ... ... бір ... ... қарайды. Бұл жөнінде пайғамбар хадисінде
былай ... ... өз ... бар. Ал, ... ...... ... адам заман ағымы мен ... ... ... ... мәні зор ... ... қоғамда кең етек жаюына ат
салысуы ... ... ... ... дамыған қоғамда ешбір мән-мағынасы ... ... ғана ... жасанды қылық секілді сезіледі. Өйткені, қазіргі
адамдардың ... мен ... ... ... ... ... ... шығып кетіп отыр. Сондықтан, қазіргі қоғамда келеңсіз жайттар
көптеп кездесіп жатады. Қазірде ... ... ... адам ... ... ... желеумен адамзаттың алғашқы табиғи жаратылыс негізіне
қарсы келіп отыр. Олар бұған адам құқықтары ... ... ... ... табуда.
Сонда қазіргі жаңа дәуірде ар-ұят ұғымы – артта қалған ... ... ... ... ... ... ақыл мен сана ... қалған
тіршілік иелерінен ерекше етіп жаратқан пенделері, уақыт барысында туған
өзгерістер әсер еткенімен, адам ... ... ... құндылықтарын
сақтауы керек емес пе!
Дегенмен, бұл жақсы қасиеттерді жойылып кету қаупінен сақтайтын ар-
ұяттың адамзат өмірінде өзіндік ... орны мен ролі ... ... ... ... Сол үшін ар-ұят әлемде болып ... ... ... ... ... ... өз жалғасын таппақ. Ар-ұяттың
жоғалуы – адам ... ... ... ... ... ... тіршілік атаулының ішінде ерекше ... ... ... ... ... ... ... құндылығын жоғалтып алмаулары
керек.
Бостандық құндылығы. Бостандық – адамға берілген құқықтардың бірі. Оған
ешкімнің таласуына немесе қол сұғуға ... жоқ. ... ... - ... ... ... құл етуге, бас бостандығынан айырып, өз
дегенін істетуге ешкімнің құқығы жоқ. Ол өз ... ... ... ... ... ... Бұл жөнінде Омар ибн Хаттаб, Алла оған ризалы
болсын:
"Адамзатты құл ... ... ... ... ... ... ешкімге
тәуелді болмасын деп тапқан жоқ па?"-деген.
Алайда, ... ... бұл ... ... – абсалютті құқық емес және
бола да алмайды. Өйткені, адам жалғыз өзі ғана өмір ... олай ... ... ... ие ... да адамдар бар. Олар ... ... ... ... да тең ... Адам - өз құқығына өзі өлшем
беруші.
Егер барлық жағдай ... ... ... ... ... ... ... қалағанын жасауға құқық берілгені шындық. Алайда, бұл
адамның ойына не келсе, соны жасай беру ... ... ... ... басқа біреулердің құқығына зиянын тигізбеу жағын жадында қатаң сақтауы
қажет. Бұл ... ... ... ... емес екендігін айғақтайды.
Бірақ, берілген бостандық тек діни және тәрбиелік мәні бар құндылықтар ... бір ... ... ... ... ... осы ... адамдар
арасындағы байланысты ретке келтіретін бұндай қағиданы былай ... ... ... болмайды". Яғни кез келген іс адамдардың өзінен
шығатынын ескерсек, ... ... ... ... ... тиіп
кетпеуін қатаң қадағалауымыз керек.
Ислам өзінің пайда болған сәтінен бастап-ақ, біреудің ... ... болу ... ... ... Бұл ... пайғамбарымыз:
"Егер сендер үшеу болсаңдар, біреулеріңді шет тастап, екеу ... ... ол ... ... мүмкін"-деген. Яғни, үшінші адам
анау екеуі туралы жаман ойлап қалуы мүмкін немесе ... ... ... ... ... ... адам ... қорғауды жоғарыдағыдай деңгейге жеткізіп ұстасақ,
онда біз ешқашан біреудің ... ... ... ... ... біреуге
зиянымызды тигізбейміз. Адам - саналы тіршілік иесі. Сондықтан олар мұндай
жүйемен танысуда өзара таласып-тартыса бермейді. Негізінде ... ... ... адамдар бір-бірінің мазасын алмауға, керісінше бір-
бірінің құқығын сыйлап, қорғауға ... Олар ... ... ... кез келген уақытта тыныштық көрінісін көре аламыз. Тіпті, аса
қажет болған жағдайда болмаса, сағат ... ... ... ... ... ... алу - ... мәдениетке сәйкес келмейтін қылық. Өте қажет
болмаса, бұлайша мазалаудың. Керісінше, бұл бізде ... ... ... ... ... ... Біз - дүниеге ірі ... ... ... ... Сол ... біздің іс-әрекетіміз өткенменен сай келуі
керек. Өкінішке орай, қазіргі күнде бұл мүлде ... ... ... ... ... ... ... неше түрлі жаман әрекеттерді көріп немесе
естіп жатқандығымыз – біртіндеп бізді де соған ... ... ... ... ... ... ... себептердің бірі – қалың
бұқараның көшеден еститін ... ... ... ... ... біз ... ... отырмыз. Тіпті, бұл бізге жүктелген міндет сияқты, қанша
тырыссақ та құтыла алмай келеміз. Егер кез ... ... ... ... ... ... өзімен-өзі даурығып жүрсе, айналасындағылардың оны жақтыра
қоймасы анық. Бірақ, ол ... "Мен өз ... ... ... өз ... ... - деп ... беруі кәдік. Алайда, бұл – адамның
азаматтығын дәлелдеп, адами құндылық ұғымын білдіретін ... ... ... де ... ... қате ұғым ... табылады. Біз,
өкінішке орай, адамгершіліктің ... ... ... ... ... ... ... түсіне бермейміз. Бостандықтың атын жамылып,
қаншама жаман іс-әрекеттер жасалады?
Жалпы, балаларды ... ... ... ... ... ... мәні бар құндылықтарға баулып, өзінен ... ... жөн. Адам ... ... ... өзі ғана сияқты сезінетін, барлық
іс-әрекетті өзі ғана басқарғысы келетін өзімшілдік қасиет болмағаны ... ... ... ... қолданып жүрген мына бір тіркес жатыр:
Өзім болсам болды, менен кейін топан су қаптаса да ... Ал, ... ... ... ... "Адамдарды менсінбей, сырт айналма, жерді
ойып жіберердей кердеңдеп жүрме. Анығын айтсақ, тәкәппарды, өзін жоғары
санағандарды Алла ... ... - деп ... ... алға жылжуы мен игілігі һәм ... ... ... ынтымағын арттырып, өзара қатынасын жақсы
деңгейде ... ... ... мәні зор ... ... ... ... құндылығы. Адамзат өмірінде үлкен ролге ие және терең әсері бар
маңызды құндылықтардың бірі – ... ... ... ... адалдық
туралы қате пікірде болған. Әсіресе, үш болымсыздық – жын-пері, ... ... адал дос ... ... Бұлайша өзгеге енжар қарау адамға ... ... ... ол адам ғой. Жеке ... кейбір іс-әрекеттеріне
байланысты адамзатқа жалпылама сипат беру – сол қоғамның қағидасын ... ... ... мен жеке ... ... ... қатынас орнату
мақсатындағы адалдық құндылығының ең терең мағынасына көз жібере отырып,
оған ... ... ... ... ... қатысты Құран Кәрімдегі адалдық
мағынасының қалай қолданылатынын көретін уақыт жеткен ... ... ... ... адалдық, уәдеге адалдық немесе таразыда адал ... ... сай ... ... адал болу сияқты әртүрлі салаларда
қолданылады. Бұл аталмыш ұғымының кеңдігін көрсетеді. Жалпы адалдық ... екі ... ... ғана ... ... тар түсінікті бермейді. Ол барлық
халықтар мен жеке ... және ... ... ... толық
қамтиды, яғни мұның мағынасы тым тереңде жатыр.
Оның құрамына кез-келген бір ұлттың өткені мен ... және де ... ... талабы кіреді. Адамға өткенді мойындамаудың қажеті жоқ.
Өйткені, кешегі күнсіз ертеңгі күн болмайды. Біз сол ұлттың ... ... ... ... ... ... ... кінәсіз етіп көрсет деп отырған
жоқпыз, айтпағымыз – кешегі күн мен бүгінгі күннің ... ... ... ... ... ... ... – сол өткен күндердің
жақсы жақтарын сақтап, жаман жақтарынан ... болу ... сөз және ... ... ғасыр өзгерістерімен үйлестіре білген жөн.
Сонымен бірге, адалдық ... ... ... ... ... дамуына зор
үлес қосқан ірі ойшылдар мен ғұламалардың, белді тұлғалардың ... ... ... да енеді. Жадымыздан шығармай, істеген істерін дәріптеп кейінгі
ұрпаққа жеткізу оларға деген адалдықтың көрінісі ... ... ... насихаттай отырып, біз ұрпағымызды Отанына, еліне жақсылық әкелетін
істерге үндей ... ... ... ... шыншылдық пен тақуалыққа тікелей
байланысты. Бұл жөнінде Құран Кәрімде адал ... мен ... ... және ... деп ... суреттеген:
"Адал адамдар - шындықты ғана сөйлейтіндер мен тақуалар" - деген.
Адамзатқа берілген құқықтар мен уәделерге берік боп заң ... ... адал бола білу ... ... ... ... білген ислам, бұл
тұрғыда адамдарды мұсылман ... ... ... деп ... ... ... ... сізбен қатынаста адал болуым, ал керісінше,
сіздің менімен қатынаста адал болуыңыз керек ... ... ... ... ... керек. Тек басында санасы жоқ адам ғана өзінің адал ... ... өзге ... адал болуды талап етеді. Бұл жөнінде
Құран Кәрімде:
"Берген уәделеріңе адал болыңдар. Сендерге берген уәдеме мен де ... -деп ... ... ... - ... ... ... қылған жан үшін
Алланың берген ... ... ... білдіретін адалдық жөнінде ... ... ... ... ... берік кім болмақ?" - дейді.
Бұл абсолютті адалдық мәртебесіне жететін ешкімнің жоқтығын көрсетеді.
Алайда бұл оған жету үшін тырыспай-ақ қою ... ... ... ... ... ... ынталы болуға
тырысуымыз керек.
Адалдықты жоққа шығаратын жаман қасиеттер – ... ... ... және ... ... ... уәдеде тұрмайтындар
мен адал еместерді – екіжүзділер деген ... ... бұл ... одан ... кетіп отыр. Бұл жөнінде хадис шарифте:
"Уәдесінде тұрмайтын адамда дін де болмайды" - делінген.
Жоғарыда ... ... ... адамдар арасындағы
байланыстың жойылуына әкеледі. Шындығында, адамзат періште емес және қоғам
арам істерден ада, ... ... ... ... ... ... ғой.
Алайда, жасырып жабары жоқ, адамзат өз ... өзі ... ... ... Томас Хобз айтқандай адамдар бір-біріне ... ... Ол бұл ... ... өзінен басқа жау ... ... ... да ... ... - ... Алла мен құлшылық етушінің арасындағы уәде ... ... ... ... ... ... ... орнатып, қоғамда
тұрақтылық пен бейбітшілікті және қауіпсіздікті орнықтыру үшін халықтар мен
ұлттар, жеке адамдар мен ... ... ... адал ... ... ... ... пен сенімділік орнату үшін адамдар өзара
өнегелі ... ... яғни ... ... ... ... ... өмір сүре алмайды.
Ынтымақтастық құндылықтары. Халық "Жалғыздың үні шықпас", дейді.
"Жалғыз қол шапалақтауға жарамас",- ... де сөз бар. Бұл ... ... ... ... ... ... өзінен
кейінгілерге қысқа ғана түйгендерін ... ... ... ауызекі тілге
мысал ретінде еніп кеткен. Кейіннен бұған адамдардың өздері де куә ... ... бұл ... нені меңзеп тұрғандығын айтқызбай түсінеді.
Бұл, адамдардың ойға алған мақсаттарын іске асыру үшін ... ... болу ... ... ... ... атап көрсеткеніміздей,
екі қол қатар болмайынша, бір қол шапалақтауға ... ... ... ... ... ... ... жоғарыдағы мысалдың
шындығын дәлелдеп отыр. Егер де адамдар әлі ... ... ... ... өмір ... ... ... тауып жеп, киініп немесе өмір сүру-
сүрмеуі ... ... еді. ... біз ... ... алдымызға
келген тамақтың тек бір адамның ғана күшімен ... ... ... ... ... білеміз. Өйткені, нанды дайындау үшін алдымен оны шаруа
егеді және оны баптап бидай болғанға дейін тер төгіп ... ... ... ол ... ... ... қолға өтіп, диірменге түсіп ұн болады.
Кейіннен наубайханаға жөнелтіліп, ... нан ... ... Әрбір істің
алатын орны жеке-жеке, яғни өмірді тоқтатпай ... тұру үшін ... ... ... Ал, егер адамдар ұжымдаспайтын болса, онда өмірдің
бірқалыпты жүруіне зиян ... ... ... ... ... Бұл ... ... істерге, тақуалыққа көмектесіңдер, күнә жасауға, ... ... ... ... бұл ... ... екі түрі болатынын байқауға
болады. Алғашқысы адамзатқа пайда әкелетін қажетті ынтымақтастық ... ... ... ... ... ынтымақтастық екендігі
көрінеді. Бұлардың біріншісі дамуға, ... ... ... ... қарай бастамақ.
Осынау қарапайым пікірлердің барлығы кез келген азаматқа түсінікті
екендігіне ... ... ... біз ... бұл істерден
жинақтар тәжірибемізді қолдана бермейміз. Мұның басты ... ... пен ... жандардың басқа біреулермен бірігіп жұмыс жасауға
ынтасының жоқтығында. Әркім өз бетінше ... ... ... ... ... ғана ... ... иесі, ал қалғандар мұндайға лайықсыз немесе
ондай дүние қолдарынан келмейді деген қатып қалған ойдың ... ... Бұл ... ... ... ... ... тіпті кейде, жұмыста
немесе енерде ... ... ... кәсіптері оңалмаса екен деген
мысықтілеумен адамдармен ынтымақтаса шара атқарудың орнына, ... ... ... жаман пиғылға қарай итермелейтіні бар. Үстемдікке деген
өктем сезім қандай пайдалы ынтымақтастықтан да басым ... ... ... ... өкінішке орай, ғылыми зерттеу салаларындағы адамдар өз
қара ... үшін ғана ... ... Егер бұндай көрініс бел алар
болса, онда қоғамнан ешбір алға ... көре ... ... ... ... және ... жұмсар күшті біріктіре отырып еңбек істер болса, онда
бұл ... ... ... ... ... және оған ... уақытымыз да
біршама үнемделмек.
Ынтымақтастық жеке адамдар арасында болумен қатар жеке халықтар мен
мемлекеттер арасында да ... ... ... араб әлемі орасан зор
табиғи ... ие ... ... ... күштер мен мәдениет,
техника мен ғылым және ... пен ... беру және тағы да ... осындай
салаларда әлсіз де, нашар дамып келе жатқандығы белгілі. Өзімшілдікке деген
сенімнің орнауы – ... ... ... ... олардың да көзқарасын тыңдауға және оны сыйлауға ... ... күш ... кепілдігі болуына қарамастан, осы
дамудағы артта қалудың басты себептерінің ... ... ... ... шынайы ынты-мақтастықтың жоқтығы - бүгінгі күндері өзіміз куә
болып отырған ... ... ... жатқан қайғылы оқиғаларға соқтыруда.
Палестинадағы болып жатқан оқиғаларға қарсы әлем елдерінің ... ...... ... ... ... әлсіздігінен туындаған табиғи
жағдай деп есептеліп келеді. Қазірде оның жағдайы ... ... ... халі ... Бұл ... емі белгілі, алайда сол емді ... жоқ. Бұл ... ... - әлем ... мен елдері ара-сында өзара
ынтымақтастық пен ауызбірлік. Тіпті сондайлық ... ... ... ... ... сақ болу ... ... пайғамбарымыздың
хадисі де бар.
Ал, егер біз осыны негізге алып шығар ... сол ... ескі ... Бұлайша бірден сынға алып шыға келудің де өз есебі бар. Сынға
ала отырып, кінәлаушы жақ ... шешу мен сол ... бір ... ... бұл өте таптырмайтын әккі саясат. Алайда, біз ... қара ... ... ... ... ... жанымызда,
адамзаттың ақыл-ойын оятатын өмірге жаңадан жас ұрпақтар келіп, олар өмірді
бұрынғы қалыпты ағынына ... ... ... үміт әлі де ... өшпеген.
Қорытынды
Біз осы кезеңге дейін қалыптасқан рухани қазы-намызды түгендеп, оның
шынайы құндылығын әлі де ... ... ... ... ... идеологиялық
саясатының көлеңкесінде қалып қойған дүниелердің ішінде ұлттық тәрбие ... Ал ... ... оның ... ... ... шығу алдымызда тұрған
мақсаттардың бірі болып отыр.
Н.Назарбаев: "Қазақтың сана-сезімі өткендегі, қазіргі және болашақтағы
тарихтың толқынында өзінің ұлттық "МЕН" ... ... ... ... енді ғана мүмкіндік алып отыр...", — деді. Осы күнге ... ... ... ... және ...... ... деп
қарастыру басымдық алып келді де, ал жеке адамның келбеті көлеңкеде қалып
қойды. Жеке адамның келбеті оның ... ... ... ... ... көзі ... қасиетінде. Адам қасиетін құрайтын
элементтерді ұштауға бағытталған мақсатты жұмыс — тәрбиелеу жұмысының басты
нысанасы.
Мораль — ... ... ... Ол — ... өзін өзі ... ... ... ненің жақсы, ненің жаман немесе қай жағдайда
ұят, не болмаса ұят емес ... ... ... ... ... мәдени дәстүрлері, тілі, әдет-ғұрпы әсер ... ... де ... ... ... Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудегі
жіберіп алған олқылықтар адамгершілік ... ... ... ... сай ... ... ... адамгершілікке тәрбиелеудің философиялық, психологиялық,
педагогикалық аспектілері» деп алуымызға негіз ... ... ... философиялық негізі қарастырылды. Ол мораль
тұрғысынан алынып, категориялары – ар-ұят, намыс, борыш, жақсылық ... ... ... ... ... діни ... ахлақтық үкімі арқылы қарастырылды. Жағымды мінездер – туралық,
ақпейілдік пен биязылық, қайырымдылық пен ... ... пен ... пен ... ... ... сертте тұру сияқты үкімдермен
сипатталынды. ... ... мен ... ...... пен ... ұрлық пен тонау сияқты жарамсыз мінез-құлықтар арқылы көрініс
берді.
Екінші бөлімде адамгершілікке ... ... ... ... ... құндылықтар арқылы қарастырылды. Бұл
орайда жасалынған ғылыми еңбектерге сипаттама ... Ұмыт ... ... ... ... ... бір ... бола
алады. Осы орайда ұмыт болған – ар-ұят ... ... ... ... ... Қорыта келгенде оқушыларды
адамгершілікке тәрбиелеудің сан қырлы аспектілерін негіз түрінде қарастырып
өттік.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Дінтану ... ... 2006. ... ... ... Ғибадатул-Ислам. Алматы. 2001. 143.
3. Рухани тәрбие сабақтары. Алматы. 2003. 70.
4. Иман ... ... ... 2002. ... ... қағидалары мен ережелер. Алматы. 2002. 124.
6. Мухаммед Әли ... ... ... ... 2002. 103.
7. Ислам сенімінің негіздері. Алматы. 1995.
8. Мұсылманның кемелдену жолдары. Алматы. 2005. 78.
9. Ислам қағидалары. С.Сабых. Бейрут баспасы. ... 2002. ... ... ... М.Ғазами. Египет баспасы.
11. Өте қажет қағидалар. А.Дамуллам. ... ... ... ... көзімен қарағанда. Алматы. 2003. 157.
13. Негізгі діни мағлұматтар. Алматы. 2004. ... ... және ... ... ... 1992. 149.
15. Н.Нұртазина. Қазақ мәдениеті және ислам. Алматы. 2002-2006.
16. Ақымбек Е. Ортағасырлық ... ... ... ... ... ... ... 2001. №1.
17. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы. 1995.
18. Ислам. Энциклопедия. Алматы. 1955.
19. Қартабаева Е. ... ... және ... Азия халықтары
өміріндегі өзгерістер. Алматы. 2002.
20. Мұханов С. Халық мұрасы. А., 1974.
21. Наурыз: Жаңғырған салт-дәстүрлер. А., ... ... ... асыл ... ... Рүстемов М. Халық мұрасы. Шымкент. 1992.
24. Шаяхметов Ш. Ұлы мұрат – ұлттық мектеп. Қаз. мектебі. 1993. №1. ... К. ... ... және Инабат. А., 1993. 145б.
26. Нұртазина И. Ислам дінінің қазақ ... мен ... ... ... ... 2001. №4.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Адамгершілік тәрбие7 бет
«Қазақстан» және «Хабар» телеарналарындағы адамзатқа тән құндылықтарды насихаттайтын бағдарламалардың шығармашылық сипаты45 бет
Іскерлік этика құндылықтары мен қағидалары13 бет
А С. Макаренко шығармалары негізінде оқушыларды тәрбиелеудің теориялық негіздері41 бет
Абай дүниетанымындағы ислами құндылықтар41 бет
Адамгершiлiк мәдениетi туралы40 бет
Адамгершілік35 бет
Адамгершілік мәдениеті69 бет
Адамгершілік мәдениетін қалыптастыруға бағытталған эксперимент жұмысының мазмұны мен нәтижесі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь