ХХ ғасырдың 30 жылдарындағы Оңтүстік өлке зиялыларының тарихы

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І . тарау. ХХ ғасырдың 30 жылдарындағы Оңтүстік өлкенің әлеуметтік, қоғамдық және саяси жағдайы
1.1. Отызыншы жылдардың ойраны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.2. Сталиндік зұлматтың оңтүстік өңірге тигізген әсері ... ... ... ... ... ... ... ...16

ІІ . тарау. ХХ ғасырдың 30 жылдарындағы оңтүстік өлке зиялыларының тарихы
2.1. Зұлмат жылдарындағы зиялылардың саяси қызметі ... ... ... ... ... ... ... ..24
2.2. Сабыр Айтхожин, Сафарбеков Садықбек, Сандыбаев
Әбубәкір, Әбілқайыр Досов, Садықбеков Сұлтанбек ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32
2.3. Атылып кеткен арыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53

Сілтемелер мен пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... .56
Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі
Өткен күннің өзекжарды ащы шындығы қаншалық қасіретті болғанымен оны білуіміз, тұтас болмыс-бітімімізбен ұғынуымыз, ұғына отырып болашақта басшылыққа алуымыз, сол қасірет-қайғыдан арылуымызға көмектесуімен бірге оның қайталанбауына да ерекше орын алады.
ХХ ғасырдың 20-30 жылдары КСРО-да ғалымдар әкімшілік-тоталитарлық жүйе деп ат қойып, айдар таққан жүйе қалыптасты. Атының өзі бесіктегі баланы шошытар бұл не қылған жүйе, оның жеңісі мен жетістігі, кемшілігі мен қасіреті қандай болды деген сұрақтарға талай жылдардан бері ғалымдар жауап іздеуде.
Халқымыздың басынан өткен ауыр күндердің шынайы себеп-салдарын дұрыс ұғыну үшін екі мәселеге басты назар аударуымыз қажет.
Біріншіден, тұтас мемлекет бойынша қалыптасқан тоталитарлық жүйенің қыр-сырларын ашып алуымыз керек.
Екіншіден, метрополияда орнаған тоталитарлық биліктің отарлық өлкедегі саясатының ерекшелігін зерделеуіміз қажет.
Бұдан туындайтын қорытынды, Әсіресе ХХ ғасырда Қазақстан тоталитарлық және отарлық езгіде болып екі жақты қаланғандығы .[1]
Тарихи тәжірибенің көрсеткеніндей, күрт әлеуметтік өзгерістер кезеңдерінде зиялылар әрқашанда едәуір белсенділігімен, дербес бастамашылығымен ерекшеленіп отырды. Әлеуметтік, интеллектуалдық және адамгершілік сезімдегі зиялылар қоғамдағы жеке адамның жағдайы туралы, оның санаға қатынасы туралы мәселені көтереді [2].
ХХ ғасырдың 30 жылдары оңтүстігімізді түлеткен қазақ зиялыларының - өжет өрендеріміздің, қажымас күрескерлеріміз бен қарымды қаламгерлеріміздің қоғамдық қызметі, әлеуметтік орны, саяси тарихы, сонымен қатар 30 жж. жауыздыққа тап болып, қиястықтың қырына ілініп, қиянаттың құрбандары болғандығы диплом жұмысымның өзектілігіне айналып отыр.
Диплом жұмысының тарихнамасы мен дерек көздері
20-30 жылдар тарихынан шынайы да ақиқат деректер беретін большевиктік партия мен кеңес өкіметі органдарында сол жылдары жауапты қызмет атқарған Т.Рысқұловтың, Л.Мирзоянның, О.Исаевтың Мәскеудегі И.Сталинның және В. Молотовтың аттарына жазған және өзара жазысқан хаттарының, сондай-ақ тарихымызда «бесеудің хаты» деген атпен мәлім болған Ғ.Мүсіреповтың, М.Ғатаулинның, М.Дәулетқалиевтың, Е.Алтынбековтың, Қ.Қуанышевтың Ф. Голощекинге жазған хатының және Ғ.Исқақовтың, І.Қабыловтың, Ж.Арыстановтың, Б.Айбасовтың, Ғ.Тоғжановтың, О.Жандосовтың И.Сталинге және Л.Мирзоянға жазған хатының қазақ шаруаларының жаппай босқыншылыққа ұшырау және аштан қырылу себептерін дәлірек анықтауға көмектесіп қана қоймай, осы жылдардағы демографиялық көлемді анықтауға қажетті сандық мәліметтер де беретінін ерекше атап көрсеткен жөн. (Қараңыз: Ерназаров Е. Оседание в Казахстане. Москва – А – Ата, 1931; М.Кахиани. О задачах партийной работы. А – Ата – Москва. 1932; Курамысов И. На путях социалистического переустройства Казахского аула. Алма-Ата, 1931 және т.б. Сондай-ақ қараңыз:Қазақ қалай аштыққа ұшырады? (Қасіретті жылдар хаттары) Алматы, 1991.)
Архив қойнауларында еліміздің тарихына қатысты, 30жылдары оңтүстік өлкеде қызмет еткен жоғарғы партиялық және мемлекеттік қызметкерлердің хаттары, өмірбаяндары, саяси қызметтері жайлы жеке іс-құжаттары Оңтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағаттың қорында толық сақтаулы. (Қараңыз: Оңтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік архиві: 630-қор, 3-тізбе, 12-іс;4-тізімдеме, 1-4-іс; 9-тізбе, 1-іс; 10-тізбе, 1-14-істер; 11-тізбе, жалпы 37-іс, оның ішінде 40 құжат). Бұл құжаттардан диплом жұмысына негіз болып отырған 30 жж. оңтүстік өлкеде зиялылардың қатарынан жанып шыққан аяулы боздақтарымыз: С.Айтхожин; С.Сафарбеков; Б.Елеукенов; Қ.Күлетов; Ә.Сандыбаев сынды тұлғалардың өмірлері мен жеке қызметі жайлы мол әрі толыққанды мәлімет аламыз.
Сондай-ақ әкімшіл-әміршіл тоталитарлық жүйенің құрбаны, оңтүстігіміздің 1937 жылғы Шымкент қалалық КП(б)К-ның бірінші хатшысы Әбілхайыр Досовтың өмірі, саяси қызметі де диплом жұмысына арқау болды. (Қараңыз: Шымкент өңірлік мемлекеттік архиві: 2274-қор, 3- тізбе, 7-іс, 1-19 беттер).
Әкімшіл-әміршіл тоталитарлық жүйе жағдайында бұл құжаттарды жарыққа шығаруға тыйым салынғандықтан бұларды қазіргі кезде ғылыми айналымға қосу тарихи шындықты толық аша түсуге қызмет етеді.
30 жылдардың ауыртпалықты кезінде бастан кешкен адамдар естеліктерінің тарих үшін деректік маңызы өлшеусіз зор. 1932 жылғы нәубетке 60 жыл толуына орай бұл естеліктердің біразы Ұлы нәубет құрбандарын еске алу күні қарсаңында жарияланды. (Қараңыз: «Қан жүректі қайғылым» Ордабасы 2006 ж. Н. Бегалыұлы. С. Әбубәкіров, Г Әбубікірова «Алтын діңгек» Қазақпарат. Алматы., 2002 ж. « Нәубет -: публицистикалық ой-толғамдар». – Алматы, 1990 ж. «Зауал» - мақалалар, естеліктер – Алматы, 1991 ж. «Жоқтау» (восспоминания детей репрессированных казахстанцев) – Алматы, 1998 ж. Сондай-ақ Армиял Тасымбеков «Жан дауысы. Алжир архипелагы» - Алматы, 1994 ж.) Осыған байланысты әсіресе Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің тарих факультетінің студенттерінің «32-нің зұлматы» тарихи экспедициясы мүшелерінің ел аралап куәгерлер естеліктерін жазып алып, оларды баспасөз бетінде жариялағанын айта кету керек.( Қараңыз: «Егемен Қазақстан», 1992 ж. 23 маусым, 30 мамыр. Сондай-ақ: Жалын, 1991 ж. №1-93-107 беттер; Қазақстан әйелдері – 1992 ж. №4-10 беттер. Егемен Қазақстан – 1992 ж. 10 қазан.)
Сонымен қатар негізінен партиялық аппаратқа және тек БК(б)П мүшелеріне арналып шығарылған деректік материалдарды айтпай кетуге болмайды. (Қараңыз: Важнейшие решения Казкрайкома ВКП(б) за 1933 год. Алма-Ата, 1933; Материалы к отчету Казкрайкома ҮІІІ Казахстанкой конференции ВКП (б), Алма-Ата, 1934 және т.б.). Бұл еңбектер коммунистік бюрократияның күнделікті саяси ұйымдастыру және үгіт-насихат жұмыстарына көмек көрсету үшін жарыққа шыққан болатын 30 жылдарға қатысты мол деректерді біз БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің баспасөз органдары «Еңбекші қазақ», «Советская степь», (1932 жылдан «Казахстанская правда») «Большевик Казахстана», «Қызыл Қазақстан» және т.б. партия ұйымдарының органдарынан ала аламыз. Әрине, коммунистік идея үстемдігі жағдайында бұлардағы материалдар тарихи шындықты біржақты ашып жазғанын ұмытуға болмайды.
Сонымен, 30-жылдардағы оңтүстік өлке зиялыларының тарихына байланысты Қазақстан тарихнамасы осы кезеңнің тарихын талдап қорытатын монографиялық зерттеулерден де, сондай-ақ мәселенің жекелеген проблемаларын зерттеген ғылыми еңбектерден де құралақан емес.
Қазіргі тарих ғылымының даму деңгейінде мәселенің тарихнамасын және деректік негіздерін ашып көрсететін еңбектерге де зәрулік бар. Бұл міндеттерді орындау, қазақ зиялыларының күрделі тарихын терең де жан-жақты зерттейтін жаңа сүбелі ғылыми зерттеулер беру Қазақстан тарихшыларының қоғам алдындағы қасиетті борышы. [3].
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері
Қазіргі таңда 30 жылдардағы зұлымдықтың бетпердесі сыпырылып, әлеуметтік әділеттілік орнап жатқан кезде, сол сұмдықтың сыры неде, мезгілсіз мерт болған, арманда кеткен аяулы адамдарымыздың обалы кімнің мойнында, олардың көздерінің жаламен жойылуына кім кінәлі деген сұраулар әркімнің көкейіне келіп, жауап күтілуде. Міндетті түрде бұл сұраққа жауап берілуі керек.
Сол себепті де диплом жұмысын жазу барысында алға мынадай мақсат қойылды: ХХғасырдың 30 жылдары оңтүстік өңірімізде орын алған қудалау саясатының зардаптарының мәнін ашып көрсету, қуғын-сүргінге ұшыраған оңтүстік өлке зиялыларының тарихымен етене танысу, бұл нәубет жылдардың ақтандақ беттерін зерттеп жария ету.
Осы мақсаттарға орай мынадай міндеттер алға қойылды:
- Қазақ зиялылары мен аяулы боздақтардың жазаға ұшырау себебіне талдау жасау;
- ХХ ғасырдың 30 жылдары оңтүстік өлке зиялыларының саяси қызметімен танысу;
- Құрбан болған азаматтарымыз жайлы бүркемеленген шындықты ашу;
- Жеке басқа табынушылықтың мәнін ашу;
- ХХ ғасырдың 30 жылдары оңтүстік өлкедегі сталинизмнің құрбаны болғандардың, жазаға ұшырағандардың толық тізімін ұсыну.
Пайдаланылған әдебиеттер мен дерек көздер тізімі :
1. Е. Қалмырзаев. «Тоталитарлық езгі құрсағында» «Алматы ақшамы» газеті,1998 ж 5 маусым
2. «Қазақстан тарихы» 3 том. - 724 бет
3. Омарбеков Т. «20-30жылдар қазақ қасіреті » А., 1997 ж. – 68 бет
4. Құрастырған: З.Қыстаубаев «Нәубет» публицистикалық ой-толғаулар.. Алматы, 1990 ж.- 92 бет
5. Бұл да сонда, 92-93 беттер
6. Бұл да сонда, 102-103 беттер
7. М.Қозыбаев «Ақтаңдақтар ақиқаты». Алматы, 1991 ж.- 78 бет
8. Бұл да сонда,- 79 бет
9. Абуев Қ. «Қазақстан тарихының ақтаңдақ беттерінен», Алматы.,1994 ж -79 бет
10. «Нәубет» публицистикалық ой-толғаулар. Алматы,1990ж. 280-283 беттер
11. Бұлда сонда, 80 бет
12. «Тоймахан қызы Ә, «Шындықтың беті бүркемеленбейді», «Шымкент келбеті» газеті, 10.05.2002 ж
13. Қозыбаев М. «Ақтаңдақтар ақиқаты», - 83 бет
14. Тоймахан қызы Ә, «Шындықтың беті бүркемеленбейді», «Шымкент келбеті» газеті, 10.05.2002 ж
15. Бұл да сонда. Тоймахан қызы Әлияның мақаласынан.
16. Қозыбаев М. «Ақтаңдақтар ақиқаты»., 234-237 беттер
17. «Нәубет» публицистикалық ой-толғаулар. Алматы, 1990 ж. 274-275 беттер
18. Маданов Х. «Сталинның қылмысы қандай?» Лениншіл жас 23.11.88 ж
19. «Зауал»: мақалалар, естеліктер. Құраст.: Б. Қойшыбаев, Алматы 1991 ж. - 69 бет
20. «Нәубет» публицистикалық ой-толғаулар. Алматы.,1990ж. 276-277 беттер
21. «Зауал»: мақалалар, естеліктер. Алматы.,1991 ж. - 78-79 беттер
22. Бұл да сонда , -279 бет
23. Құраст.: Қасенов Ә., Төреханов. «Қызыл қырғын. 37 –де опат болғандар». Алматы, 1994ж. 71 бет
24. «Нәубет» публицистикалық ой-толғаулар. 281 бет
25. Қозыбаев М. «Ақтаңдақтар ақиқаты», 235 бет
26. Бұл да сонда ,- 246 бет
27. «Қазақстан тарихы» 3 том. -720 бет
28. Пірмәнов А., Маданова А. «Қазақ интелегенциясы» Алматы., 1997 ж. 109-110 беттер
29. «Қазақстан тарихы» 3 том. 724 бет
30. Бұл да сонда, 724 бет
31. Бұл да сонда ,725 бет
32. Бұл да сонда ,726 бет
33. А. Какен «Зұлмат жылдардың запыраны», «Астана хабары» газеті. № 64-66, 10 бет
34. Бұл да сонда. Мақаладан үзінді.
35. М.Қойгелдиев, Т.Омарбеков, «Тарих тағылымы не дейді?». Алматы, 1993 ж.- 81 бет
36. Тоймахан қызы Ә, «Шындықтың беті бүркемеленбейді», «Шымкент келбеті» газеті, 10.05.2002 ж
37. М.Қойгелдиев, Т.Омарбеков, «Тарих тағылымы не дейді?». Алматы, 1993 ж.- 105 бет
38. «Нәубет» публицистикалық ой-толғаулар. 125-126 беттер
39. Бұл да сонда, 130-131 беттер
40. Бұл да сонда, 134 бет
41. Бұл да сонда, 144 бет
42. М. Тәтімов «Қаралы тізім», «Егемен Қазақстан» газеті 31.05.97 ж
43. Бұл да сонда. Мақаладан үзінді.
44. «Нәубет» публицистикалық ой-толғаулар. - 155 бет
45. «Оңтүстік Қазақстан Облысы Мемлекеттік мұрағаты» (Бұдан былай ОҚО мемлекеттік мұрағаты) 630 – қор тізім, № 9
46. «Нәубет» Публицистиклық ой - толғаулар, 155 бет
47. Бұл да сонда, 155-162 беттер
48. «ОҚО Мемлекеттік мұрағаты» 630 қор. Тізім № 9, 1 іс 1 бет.
49. Бұл да сонда, 630-қор, 11 тізімдеме. 1 -10 іс 1 – 10 беттер.
50. «Нәубет» Публицистиклық ой - толғаулар, 164-165 беттер.
51. «ОҚО мемлекеттік мұрағаты», 630- қор, тізімдеме-5.
52. Әбубәкіров С., Әбубәкірова Г «Алтын діңгек»,. Алматы, 2002ж. 23-бет.
53. «ОҚО мемлекеттік мұрағаты», 630-қор, 9-тізімдеме, 7-іс.
54. Әбубәкіров С.,Әбубәкірова Г, «Алтын діңгек»,. Алматы, 2002ж -35 бет
55. Бұлда сонда, 43-бет
56. «ОҚО мемлекеттік мұрағаты» 630-қор, 3 тіз., 1-3 іс. 7 -8 беттер
57. Бұл да сонда, 630-қор, 3-тіз., 4-6 істер.9 – 10 беттер.
58. Бұл да сонда, 630-қор, 3-тіз., 7-10 істер. 11 – 14 беттер.
59. Тоймахан қызы Ә, «Шындықтың беті бүркемеленбейді», «Шымкент келбеті» газеті, 10.05.2002 ж
60. Бұл да сонда, мақаладан үзінді.
61. «Нәубет», 162 – 165 беттер
62. «Атылып кеткен арыстар», «Заң» газеті 1996 ж 17 шілде.
63. Бұл да сонда, мақаладан үзінді.
64. «ОҚО Мемлекеттік мұрағаты» 630 қор, тізімдеме -5
65. Б. Мустафин «Алғашқылардың бірі», «Ленин туы» № 64 4.04.1990 ж
66. «ОҚО Мемлекеттік мұрағаты» 630 қор 3 –ші тізімдеме 1-10 іс
67. Б. Серкебаев «Ардагер азамат», «Қазақ әдебиеті» 17 ноябрь 1967 ж
68. Тоймахан қызы Ә, «Шындықтың беті бүркемеленбейді», «Шымкент келбеті» газеті, 10.05.2002 ж
69. «Нәубет», 119 бет
70. Бұл да сонда, 119-120 беттер
71. Бұл да сонда , 303 бет
72. Н. Бегалыұлы «Қан жүректі қайғылым» Ордабасы., 2006 ж.- 4 бет
73. Бұл да сонда, 5-бет.
        
        ХХ ғасырдың   30 жылдарындағы   Оңтүстік  өлке  зиялыларының  тарихы
Жоспар
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
І – ... ХХ ... 30 ... ... ... ... және саяси жағдайы
1.1. ... ... ... зұлматтың оңтүстік өңірге ...... ХХ ... 30 ... оңтүстік өлке ... ... ... зиялылардың ... ... ... ... ... Сандыбаев
Әбубәкір, ... ... ... ... ... мен ... ... ... ... ... өзекжарды ащы шындығы ... ... оны ... ... ... ... ... болашақта басшылыққа алуымыз, сол қасірет-қайғыдан арылуымызға
көмектесуімен бірге оның қайталанбауына да ... орын ... ... 20-30 жылдары КСРО-да ғалымдар әкімшілік-тоталитарлық
жүйе деп ат ... ... ... жүйе ... Атының өзі
бесіктегі баланы шошытар бұл не қылған ... оның ... ... кемшілігі мен қасіреті ... ... ... ... жылдардан бері ғалымдар жауап іздеуде.
Халқымыздың ... ... ауыр ... ... себеп-салдарын
дұрыс ұғыну үшін екі мәселеге ... ... ... ... тұтас мемлекет бойынша ... ... ... ашып ... ... ... ... тоталитарлық биліктің отарлық
өлкедегі саясатының ерекшелігін зерделеуіміз қажет.
Бұдан ... ... ... ХХ ғасырда ... және ... ... ... екі ... ... .[1]
Тарихи тәжірибенің көрсеткеніндей, күрт ... ... ... ... ... ... дербес
бастамашылығымен ерекшеленіп отырды. Әлеуметтік, интеллектуалдық және
адамгершілік ... ... ... жеке адамның ... оның ... ... ... мәселені көтереді [2].
ХХ ғасырдың 30 жылдары оңтүстігімізді түлеткен қазақ зиялыларының
- өжет ... ... ... бен ... ... қызметі, әлеуметтік орны, саяси тарихы,
сонымен ... 30 жж. ... тап ... ... ... қиянаттың құрбандары болғандығы ... ... ... ... ... тарихнамасы мен дерек көздері
20-30 жылдар тарихынан шынайы да ақиқат ... ... ... мен ... өкіметі органдарында сол ... ... ... ... ... ... И.Сталинның және В. Молотовтың аттарына жазған және өзара
жазысқан хаттарының, ... ... ... хаты» деген
атпен мәлім болған ... ... ... Қ.Қуанышевтың Ф. Голощекинге жазған хатының және
Ғ.Исқақовтың, І.Қабыловтың, ... ... ... ... және ... жазған хатының ... ... ... ... және ... ... ... анықтауға көмектесіп қана қоймай, осы ... ... ... ... ... мәліметтер ... ... атап ... жөн. ... ... Е. ... в
Казахстане. Москва – А – Ата, 1931; М.Кахиани. О ... ... ... – Ата – Москва. 1932; Курамысов И. На ... ... ... ... ... 1931 және т.б. ... ... аштыққа ұшырады? (Қасіретті жылдар хаттары) Алматы,
1991.)
Архив ... ... ... ... ... өлкеде қызмет еткен жоғарғы партиялық және ... ... ... ... ... жайлы жеке
іс-құжаттары Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... сақтаулы. (Қараңыз: Оңтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік
архиві: 630-қор, 3-тізбе, ... ... ... 1-іс; ... 1-14-істер; 11-тізбе, жалпы 37-іс, оның ішінде 40 ... ... ... ... ... ... отырған 30 жж. оңтүстік
өлкеде зиялылардың қатарынан ... ... ... боздақтарымыз:
С.Айтхожин; С.Сафарбеков; ... ... ... ... ... мен жеке ... жайлы мол әрі толыққанды
мәлімет аламыз.
Сондай-ақ ... ... ... құрбаны,
оңтүстігіміздің 1937 жылғы ... ... ... ... ... ... ... саяси қызметі де диплом ... ... ... ... ... мемлекеттік архиві: 2274-қор, 3- тізбе,
7-іс, 1-19 беттер).
Әкімшіл-әміршіл ... жүйе ... бұл ... ... ... ... бұларды қазіргі кезде ғылыми
айналымға қосу ... ... ... аша түсуге қызмет етеді.
30 ... ... ... ... ... ... тарих үшін деректік маңызы өлшеусіз зор. 1932 жылғы
нәубетке 60 жыл ... орай бұл ... ... Ұлы нәубет
құрбандарын еске алу күні қарсаңында ... ... ... ... ... 2006 ж. Н. Бегалыұлы. С. Әбубәкіров, Г
Әбубікірова «Алтын діңгек» ... ... 2002 ж. « ... -:
публицистикалық ой-толғамдар». – Алматы, 1990 ж. «Зауал» - мақалалар,
естеліктер – ... 1991 ж. ... ... ... ...... 1998 ж. Сондай-ақ ... «Жан ... ... ... - ... 1994 ж.)
Осыған байланысты әсіресе Әл-Фараби атындағы ... ... ... ... факультетінің студенттерінің «32-нің
зұлматы» ... ... ... ел аралап ... ... ... ... ... ... жариялағанын айта
кету керек.( Қараңыз: «Егемен Қазақстан», 1992 ж. 23 маусым, 30 ... ... 1991 ж. ... ... ... ... – 1992 ж.
№4-10 беттер. Егемен Қазақстан – 1992 ж. 10 қазан.)
Сонымен қатар ... ... ... және тек ... ... ... ... материалдарды айтпай ... ... ... ... ... ... за 1933 год.
Алма-Ата, 1933; Материалы к ... ... ҮІІІ ... ВКП (б), ... 1934 және т.б.). Бұл ... бюрократияның күнделікті саяси ұйымдастыру және үгіт-
насихат жұмыстарына ... ... үшін ... ... болатын 30
жылдарға қатысты мол деректерді біз БК(б)П Қазақ ... ... ... ... қазақ», «Советская степь», (1932 жылдан
«Казахстанская правда») «Большевик ... ... ... және
т.б. партия ұйымдарының органдарынан ала аламыз. Әрине, ... ... ... ... материалдар тарихи шындықты
біржақты ашып ... ... ... 30-жылдардағы оңтүстік өлке ... ... ... тарихнамасы осы кезеңнің тарихын ... ... ... де, сондай-ақ мәселенің
жекелеген проблемаларын ... ... ... де ... ... ... даму ... мәселенің тарихнамасын
және деректік негіздерін ашып көрсететін ... де ... ... міндеттерді орындау, қазақ зиялыларының күрделі тарихын ... ... ... жаңа сүбелі ғылыми зерттеулер ... ... ... ... қасиетті борышы. [3].
Диплом жұмысының мақсаты мен ... ... 30 ... ... бетпердесі сыпырылып,
әлеуметтік әділеттілік орнап жатқан ... сол ... сыры ... мерт ... ... ... аяулы адамдарымыздың обалы
кімнің мойнында, олардың көздерінің ... ... кім ... сұраулар әркімнің көкейіне келіп, ... ... ... бұл ... жауап берілуі керек.
Сол себепті де диплом жұмысын жазу ... алға ... ... ХХғасырдың 30 жылдары оңтүстік өңірімізде орын алған
қудалау саясатының ... ... ашып ... ... оңтүстік өлке зиялыларының ... ... ... ... ... ... ... зерттеп жария ету.
Осы мақсаттарға орай мынадай ... алға ... ... зиялылары мен аяулы боздақтардың жазаға ұшырау себебіне
талдау жасау;
- ХХ ғасырдың 30 ... ... өлке ... ... ... ... ... азаматтарымыз жайлы бүркемеленген шындықты
ашу;
- Жеке ... ... ... ... ХХ ... 30 жылдары оңтүстік өлкедегі сталинизмнің ... ... ... ... ... ұсыну.
І – тарау. ХХ ғасырдың 30 ... ... ... ... және саяси жағдайы
1.1. Отызыншы жылдардың ойраны
Азамат соғысынан соң ... ... ... өте ... ... ... ... халық шаруашылығын ... ... ... ... ... ... құралы өнім салғырты, яғни ауылшаруашылығы өнімінің артығы
армия мен қалалардың ... ... ... үшін ... ... ... дамудың табиға заңдылықтарын ... ... ... ... апат ... ... 20-30 жылдарында Қазақстанда Кеңес үкіметін орнату,
білім ... ... ... бөлумен қатар халықты қолдан құрту процесі қатар
жүрді. Сөз жүзіндегі автонмияны және өз ... ие болу ... іс ... ... ... өте қатал геноцид пен аштыққа
ұшырады. Коммунистік партия ... ... ... ... ... Кеңестер Одағында тоталитарлық режим құрды.
Ал Қазақстанды ... ... және ... ... жер
аударылатын зонасына айналдыра бастады.
Кеңес режимі ... ... ... ... ... үкіметінің
әлеуметтік-экономикалық тәжірибе жасайтын аренасына айналды. Тәжірибе
бойынша ... ... ... ... ел ... ... елге ... айналу керек болды. Оның өзінде Ресейдің
өзі еуропалық халықтарды қуып ... тиіс ... яғни ... ... ... индустрия мен ... ... ... ... ... Ал халықтың мәдени ерекшеліктері,
экологиялық жағдайы мүлдем ... ... ... ... ... ... 1921 ... айында экономиканы либералдандырады. Бұл кезде ... ... ... сондықтан салғырт салығы ... ... Өнім ... өз тауарларының артығын ... ... ... Бұл ... ... біраз тепе-теңдікке
келуіне әкелді. 1925 жылы егін ... ... 3 ... ... 20 ... салыстырғанда 30 жылдары мал басы 2 ... 20 ... ... ... пен Орал ... ұзына
бойындағы 10 шақырымдық жер ... ... пен ... ... ... және ... тамақ өндіріс біраз көтерілді.
Оңтүстікте экономиканың ... ... ... ... жеке ... табыну басталып, коммунистік партия
мемлекеттік ... ... ... ... Оның ... ... Қазақстан шынайы билігін өзі иемдене ... ... ... ... ... бір бөлігі Мәскеудің қолында
қалды. Демократиялық емес ... ... ... ... ... ... ... адамдарын ғана жіберді.
Түркістан АССР-інің құрамына кірген оңтүстік облыстарды ... қиын ... ... ... біртұтас Түрік республикасын
және түрік халықтарының коммунистік партиясын құру ... ... ... Жергілікті партия органдарының ... ... оның ... туралы шешімдері жойылды. ... ... ... 20 ... орта шенінен орын алған
тоталитарлық жүйе 30 ... ... ... ... ... ауыр ... ... себеп-салдарын
дұрыс ұғынуымыз үшін екі ... ... ... ... қажет.
Біріншіден, тұтас мемлекет бойынша қалыптасқан тоталитарлық жүйенің
қыр-сырларын ашып ... ... ... метрополияда орнаған
тоталитарлық биліктің отарлық ... ... ... ... Бұдан туындайтын қорытынды, Қазақстан әсіресе ХХ
ғасырда тоталитарлық және ... ... ... екі ... ... ХХ ... 30 ... басынан кешкен
қайғылы қанды оқиғалар адамзатқа қарсы жасалған ауыр ... орын ... Осы ... ... ... тең ... ... жойылып кетті. Жері кеңейген ... ... ... ... аумақтарды КСРО-ның басқа өлкесінен репрессияға ұшырағандарды
жер аудару орнына ... Бұл өз ... ... ... ... ... мәдени, т.б. даму бағытына ... ... жаңа ... ... шықты.
1928-30 жылдары Қазақстанда, әсіресе, оның ... ... егін ... ... Ал 30 ... ... даланы жұт
жайлады. Жұт жылғы күз бен қысқа ... ... ... ... ... болып белгіленген еді, ... өзі ... ... ... үштен бір ... ... ... Оның үстіне, тапсырылатын астықты жинаудың ... ... ... ... ... ... ... мен ауылдарға өлкелік және округтік ... ... ... мен ... ... 4812 ... жіберілді. Өрескел
іс-қимыл бұлардың жұмысының негізгі өзегіне ... ... ... мен ... ... керек еді. Бірақ ... ... ... көп ... ... кейде тіпті кедей-кепшікті
соғып жатты [4].
Әкімшілік ... ... ... бере ... 31421 «бай мен ... 631 мың пұт ... және ... алынды, мұның өзі астық дайындау ... ... ... ... және ет ... 3,5 ... еді. ... болса
да ВКП(б) ... ... ... 1930 ... ... ... 84,3 ... ал ет дайындауды ірі қара ... 3 ... ... ... жөнінде рапорт берді.
Астық дайындау жөніндегі негізгі ... ... ... ... ... Және олардың көбісінің ... ... ... ... ... ... Астық тапсырудың міндетті жоспары
мүлдем егін салмайтын ... ... ... да ... ... ... ... астық сатып алуға мәжбүр болды.
Бұдан кейінгі жылдары Жағдай ... да ... ... ... демографиялық жағдайдан, сол кездегі ... ... Ең ... ... ... 1926 және 1939 ... береді. 1936 жылғы санақ бойынша Қазақстанның ... ... мың 910 ... оның 3 млн. 496 мың 136-сы ... болған,
ал 1939 жылғы санақ бойынша ... 6 млн. 93 мың 507 ... оның 2 млн. 315 мың 532-сі ... ... екі жәйт – ... ... ... жалпы санының тұрақтылығы және ... 1 млн. 181 мың ... күрт ... ... назар аудартады
[6].
Егер халық санының күрт кемуі 1932-93 жж. ... тап ... ... ... орта ... ... шетіне
жеткенін аңғару қиын емес. Мұның өзі есептеулерді ... ... ... ... ... болу үшін ... ... де ескеру қажет, яғни Қазақ ... ... ... жіті ... ... жөн ... ... санақ бойынша Қазақ АКСР-інің территориясында
(Қарақалпақ ... ... еске ... 3,628 мың ... ... тұрған. 12 жылдан кейін 1939 жылы ... ... 1,321 мың адам деп ... яғни 36,7 ... ұшыраған [8].
Коллективтендірудегі жеделдету де өз зиянын ... ... ... аталмыш шара тұрғылықты ... ... ... ... ... ... байланысты болды. Сондықтан
колллективтендірудің ... ... ауыр және ... ... ... М. ... ... бойынша 1931-33 ... ... ... ... саны 1750 мың болса, жүз
мыңнан астам адам көршілес республикалар мен ... ... ... жылы Ленинград, Москва және басқ да ... ... ... жат» ... жер ... ... ... жылдары 5-7 миллиондай адам жаппай қуғын-сүргіннің
құрбандары болды. ... 1 ... ... ... еді. Ал
олардың 80 проценттейі революцияға ... ... ... және ... ... Совет өкіметі кезінде қызметі
жоғарылатылған партиялық-мемлекеттік және ... ... ... ... 1937-38 жылдары
тұтқындалғандардың 1 ... ату ... ... ... жіберілді. Бұл ... ... ... ... ... ... басталған заңсыз қудалау, жазалау көп адамдарды
алып ... Сол ... ... ... ... ... бар ... ауданның басшыларынан бастап, машинисткасына дейін үш ... ... ... ... ... аман ... шығар.
Репрессияға ұшыраған адамдардың 398 тізіміне ең ... ... ... ... ... жеке өзі қол ... Ал ... ... ... ... ... ... қолда бар деректерге қарағанда, науқан құрбандарының 200
мыңы ...... ... ... ... ... ауып кеткен. Қазақтардың көршілес ... ... ... ... ... зор ауқымды
шұбырғанын 1926 және 1939 ... ... ... ... Егер 1926 жылы ... республикаларда 314 мың қазақ
тұрып жатса, 1939 ... ... – 194 мың ... ... ... мың адам бұл ... ауып ... 1926-1939 жылдары
шұбырындылардың ... ... саны ... – 2,3 есе, ... 1,7 есе, ... – 6 есе, Тәжікстанда- 7 есе, Қырғызстанда – 10
есе өсті [11].
1933 жылы ... ... ... көрнекті қайраткер
Л.И.Мирзоян келгеннен кейін ... ... ... ... ... ... 1939 жылы «жапон тыңшылары» немесе «ұлтшыл
фамилистер» сияқты ... ат тағу кең ет ек ... соң бұл ... сағы ... ... ... демографиялық процестердің ... ... ... ... ... қазіргі жыныстық ... ... ... із ... ... 1930-34 жылдары
туылған ұрпақтардың қатары тым сирек ... ... ... белгілі. Егжей-тегжейлі түрде тәптіштелген демографиялық
талдау ... ... ... тыс ... сырт ... ... аңғаруға болады. 1969 ... ... ... ... ... саны ... екені анықталды. (1000 әйелге –
1092 еркек).
Жаппай ... ... үшін ... ... ... ... кодексінің контрреволюциялық қылмыстың нақты ... ... ... ең ауыр ... – ату ... беру
қарастырылған. 1934 жылдан бастап қылмыстық заңдарға бірінен ... ... ... ... Нәтижесінде кеңес өкіметіне қарсы
террорлық ұйымдар мен террорлық актілер ... ... ... он
күннен аспайтын уақыт белгіленді.
1937 жылы НКВД ... ... ... «күш қолдану
шараларын» жүзеге асырылуға рұқсат ... ... ... ... берілмеді, сөйтіп өлім жазасын ... ... ... ... ... КСРО НКВД (ІІХК)-сінің құрылымдық жүйесі, кадр
құрамы ... ... ... ... ... кейіннен «екілік»
қызметтерін атқаратын соттан тыс ... ... ... сұрапыл дауылдың алғашқы хабаршысы – ВКП(б)ОК-
нің барлық партия ... ... ... ... ... пен ... ... жөніндегі кемшіліктерді анықтау
мен оны жою ... ... ... ... ... 1936 жылы ... жолдаған жабық хаты еді. Бұл ... ... ... ... кеткен Рейнгольд пен Мрачковский ... ... ... ... ... ... Бұл өз
тарапынан алғанда ВКП Қазақ өлкелік ... (1937 ... КП (б) – ... ... ... «халық жауларын» әшкерелеу ... ... аз ... деген емеурінімен дем беру ... ... ... ... ... өлкелік комитетінің
бюросы екі рет жиналды: 5 ... және 1 ... ... талқылау қорытындысы жөніндегі бұрыштамада ... ... ... ... болды: 43- контрреволюционер зиновьевшілер
әшкереленіп, ... ... жылы ... КП(б) ... пленумы жоғарыда аталған
ақпан-наурыздағы пленумның шешімдерін ... ... ... Қазақстан НКВД-сы зиянкес, ... ... қол ... табыстар туралы алақай-рапорттар ... ... ... ... отырған азаматтардың «ұлтшыл-
фашист» екендігі анықталса, кәсіпорын, ... ... ... үшін ... абақтыға жабыла бастады [12].
Нәубет шалған ... ... ... қателіктердің,
асыра сілтеудің салдары деп негіздейді. Ал, іс ... олай ... өзі ... құбылыс болатын. Өйткені, ол ... өмір ... ... бұл ... өз ... туындатты. Яғни
қателіктер мен асыра сілтеулер қоғамдық ... ... ... ... ... Сонда да кейбіреулер
басшылар неге оқиғалардың алдын ... ... деп ... ... ... күні бүгінге дейін Сталин мен оның ... ... ... ... апаттың ауқымы ... ... жоқ ... әлі де ... [13].
Отызыншы жылдардың басындағы қайғылы ... ... ... отырып, мына жайды атап көрсеткіміз келеді: өткендегі
қателердің құны ... ащы да ... ... оларды объективті
түрде зерттеу керек.
Отызыншы жылдардың ... ... ... тіпті жүздеген
материал ... Бір ...... ... да, ... ... да – ... көрген, қамауға алынған бір де бір дәлдүріш,
ақымақты ... ... ... асыл ... ... ... ... кезінде әлгіндей дәлдүріштердің бәрі Сталиннің
жандайшап ... ... ... ... ... көбі ... ... Талантты тұлғаларды таптап, ... ... ... өте ... білген. Ондай безбүйрек, ондай тасбауыр
тасырларға ... тұру қай ... оңай ... ... ... ... ... жаны ашыған, қолдарында әжептеуір
биліктері бар НКВД-ның ... мың ... ... зомбылықтың құрбаны
болып кеткен. Сонда ... ... не ... ... 2. Сталиндік зұлматтың оңтүстік өңірге тигізген әсері
30 жылдардың басында-ақ ... ... ... үрей ... ең ... державаның бас көтерер ... ... ... ... ... террор қазақ жерінде 1926 жылдан
басталып, Ж.Аймауытов сияқты боздақтар 1929 ... ... ... кесілді. Ақ пен қызылдың қырғынынан енді ғана ес ... мен ... ... ... ... ... ілесіп келе жатқанұлы
қазақ халқының сүт ... ... ... 1937 ... қуғын-сүргін
кезінде қалқып алынды [14].
Жаппай қуғын-сүргін әрекеттерін ... ... ... ... ... ... ... класстық күресті
күшейту туралы Сталиннің тұжырымдамасы ... ... ... ... ... ... іздеп табу қолға алынды,
«жауларды» халық пен ... жат ... ... ... ... Бұл ... ең алдымен партияның өз ішінен, ... ... және ел ... «басқаша ойлайтындарының»
арасынан іздестірілді.
Қоғамдық санаға әсер ету ... ... 30 ... Маркс, Энгельс, Ленин идеяларын догматизациялау ... ... жеке ... ... ... [15].
Ұлы Қазақ социалистік революциясының туында «Бейбітшілік»,
«Бостандық», ... ... ... ... гуманистік ұрандар
жазылып қана ... жоқ, іс ... ... ... Алайда,
В.И.Ленин социализм принциптерін қалыптастырып, ой-арманын бір ... ... ... Оның ... болып партия ... ... ... ... көрсетті, іс жүзінде революциялық
шыдамсыздыққа салынды, ... ... ... ... ... емес
білек жұмсады. Әділ ел ... ... ... болу ... ... ... ... Ұлы идея үшін сан ... ... ... ... ... Ленин ілімі бұрмаланып, социализм құру ісі ... ... - бір ... басына түскен іс емес, ол
бүкіл дүниежүзілік коммунистік қозғалыстың, ... ... ... ... ауыр ... тұжырымы Қазақстан партия ұйымы үшін, қазақ сахарасы
үшін ... ... ... ... 1925 жылы ... Қызылордаға келіп, Қазақ өлкелік партия ... ... ... ... ... теориялық
тұжырымын басшылыққа алды.
Сталин өзінің ұлт ... ... ... 65 млн.
орыс емес ... 25 ... ... ... ... екендігін,
олардың тарихи дамуында, әдет-ғұрпында, ... ... бар ... ... рет орынды көрсеткен-ді. РК(б)П-ның
Х съезінде Азық-түлік комиссариатын Қазақстанда шошқа етін ... ... ал ... ... шошқа өсірмейтінін әділ
сынаған-ды. ... сөз ... әділ ... Ал іс ... ... үкіметі көшпелі халықты отырықшылыққа көшіру саясатын жүргізді
[16].
«Халықтар мен ... ұлы ... ... ... мен ... үшін заң ... іс-әрекетте басшылыққа алынды.
Партияның шешімдеріне ... сөзі ... ... ... органы
болып саналатын газеттер бұл шешімдерді еш ... ... ... түсіндіріп, құлаққа құюға тырысатын. Сталиннің
нұсқаулары өз ... ... ... ... ... газеттерде
«халық үні» ретінде мақала болып ... ... ... кейін, ұйымдық мәселелер көтеріліп, қуғындау басталатын.
Мерзімдік баспасөздің куәландыруына қарағанда, комсомол ... ... жеке ... ... мен Сталиннің өзі саналы ... ... ... ... ... қопара жазуды қаласа,
18 проценті ... ... ... ... ... идеалына
кәдімгідей сенімсіздік тудырады деп ... ... Ал аға ... ... ... жерлерде тіпті ... ... ... шаң ... ... ... 30 жылдардан басталып,
50 жылдардың бас кезіне шейін үздік ... ... ... ... Сталиннің өзі емес, оның ... ... ... ... күнге аз емес.
Отызыншы жылдары оқыс бас ... ... ... тек қана
Ягода, Ежов, Берия, Абакумов, Мехмес, Вышинский, Ульрих, ... ... ғана ... ... не ... не қойғанынан
Сталин мүлдем хабарсыз болды деу ... ... ... ... ... ... ұшыраған адамдардың ... ең ... жаза ... ... ... ... жеке өзі
қол қойған. (Х.Маданов. «Ст-ң қылм. қандай?» [18].
Бұл деген ... ... ... ... мүмкін емес. Ал
бұл тізімдердің әрқайсысында жүздеген фамилия ... ... ... қара ... саналып отырған 37-38
жылдардағы ... кім ... ... ... Сталин және оның
айтқанын орындап, абырой ... ... ... кінәлі деп
жатырмыз. Сөз жоқ, олар ... ... өз ... ... ... ... үшін ... иық тірестіреді-ау дегендерді
жолдан алу ... ... осы ... ... ... қайраткерлердің бәрін дерлік жау көрген солар. «Жаудан
сақ ... ... ... ... деп ұран ... ... солар [19].
«Дружба народов» журналының қызметкері Эдуард Белотовтың ... ... 30 ... ... мыңнан артық ақын-
жазушы жаппай апат ... ... ... ... ... ... Қаза тапқан сол бір мың жазушының жеті ... ... және ... ... болса керек.
Жиырмасыншы-отызыншы жылдардағы әдеби процеске ... ... ... бес ... ... ұшыраған.
Атылғаны бар, азаптан өлгені бар – сол ... ... ... ... ... қажетті документтерге қол
қойған әзәзіл әдебиетшілер де жоқ ... ... ... ... ... ... ... қаламгердің бірі
Александр Александрович ... 1956 жылы 13 май күні ... ... Партияның жиырмасыншы съезінен ... ... ... ... ол да сол ... жылдардың құрбаны еді!
Кейбір әріптестерінің жер аударылуына амалсыз келісім ... ... ... арлы ... өз ... ... өзіне өзі
үкім шығарды.
Ешқандай мемлекеттік мәселе шешпейтін, әкімшіліктен әбден ... ... ... болғанда, ел басқарып жүрген
партия –совет қайраткерлерінің күндері қандай болды?!
1924-25 ... ... ... ... ... жеті
революционерден 30 жылдардың ... ... ... ... ... қалмаған. Бұл сол ... ... және оның ... ... және ... ... жас ап, Лениндік бағыттағы
жаза революционер-коммунистерден мүлдем бөлініп ... ... ... ... ... басқа, тіпті Владимир ... ... ... ... өз ... ... үшін талай адам ... ... ... ол ... ... ... Қызыл Әскердің 35 мыңға ... және Бас Штаб ... тең ... ... ... түгелдей оққа ұшқан. Жаудың оғы ... ... ... ... да ... етпей, бүгінін ғана емес,
ертеңінде қауіпсіздендіру керек деп ... ... ... ... үшін ... негізде ойластырылды.
Яғни жұртты жаппай ... ... ... ... ... ... органдарымыз және туысқан ... ... ... ... ... ... бұлар қалай
барды, көпке қалай топырақ шашты, аққа ... күйе ... ... «бұл ... ... аздығынан, мәдени деңгейдің
төмендігінен ... ... ... ... ... ... жұртты жайпап өтуіне
сталинизмнің жүзеге ... ... «ат ... бетке шығар қаймағын қалқып алып, қырып салуға
өзіміздің ішкі ... ... ... ... «өзіме тимесең, мен ... деп ... ... ... ... ... ... бөктеріп бара жатқан бөріден қорқып,
айқайлауға ... ... ... ... ... ... кидік. Әрине,
қорықтық, қорықпасқа лаж жоқ еді, ... ... ... ... ... қиямет болған күннің
өзінде өмірден қол үзу одан да гөрі ... ... ... ... ... өзін өзі атып ... – қиянатқа қарсы күрестің
белгілі бір формасына айналған. Өйткені ... ... о ... ... ... – Ежов пен ... ... екеніне талайлардың
көздері жеткен.
Ягода, Ежов, Берия, Абакумов жендеттері ер-азамат ... ... ... өзін ... үшін ... жауап бермейді» деген жай сөз ғана Сталин
оны ... ... ... үшін ... ... айтқан.
Шындыққа жүгінер болсақ, ері үшін ... ... ... ... ... ... ... толып жатыр [22].
Тұрар Рысқұловтың жасы ... жаңа ... ... ұлы ... ... лагеріне жөнелтіліп, қабырғасы қатпаған ... ... опат ... екі қызы Сәуле мен ... ... ... үйлерінде өткізген жанкешті қиын ... біз ... ... ... ұлы Аян ... екі ... поездағы
ыстық-суыққа төзбей, тұлпардың соңғы ... жол ... ... ... тұтқыны Мәриям Есенгелдинаның екі жастағы жалғыз ұлын
НКВД қызметкерлері ... ... ... ... ... үйіне
жіберіп, нәресте сонда ... ... ... ... осы ... ... Жансүгіровтың ұлы Болаттың өмірінің сақталуы ... ... ... ... болған соң Фатима апай НКВД
қызметкерлеріне «одан да, өз ... өз ... ... ... алып, сес көрсеткен! Анасының нағыз ... ... ... НКВД ... ... ... ... ХХ съезге
дейін «халық ... ... ... ... ... ... «халық жауының әйелдері» деген
жаламен ұсталып, Ақмоладағы әйелдер ... ұзақ ... ... ... құқайы да жетерлік ... ... ... ... ... ... ... тауқыметін
аяусыз тартыпты олар [23].
Жалпы Сталиннің аярлығында шек жоқ. ... ... ол ... ... ... ... «Мен енді ... Партиялық линияны – Бас секретарлыққа Алексей Александрович
Кузнецовты, ... ...... ... ... ... Вознесенскийді дайындауым керек» ... ... ... 1950 жылы ... да түбіне жетіп тынды.
Аз айттың не, көп ... не, ... ... ... еске алу ... емес ол жылдарды!
Жамандауға келгенде шетімізден жорғамыз, жақсылығын ... ... бір ... мол ... ... ... ... процент ұстамайтын сияқты.
Бір азамат, екі азамат, тіпті жүз ... ... адам ... бос ... себепсізден себепсіз күйіп жатсын. Оған да
көндік ... ... жете ... ... ... ... екі ... қалың халқы бар кең байтақ елде ... ... ... кімді ұстап, кімді ... ... ... ... ... ... бір ... ақтабан шұбырынды,
алқакөл сұлама, яки ... ... еске ... ... ... халық қасіретін қайда қоямыз? ... ... кір ... ... артқа тастап, жер түбіне жер ... ... ... пен ... ... ... мен Еділ ... қала
берді, өзіміздегі немістердің ағыл-тегіл көз ... ... ... да ... ... жоқ па?
Аяқ астынан, күтпеген жерден Сталин дүние ... ... ... жаңа ... ... аса ... еді. ... айтсақ,
Мұхтар Әуезов пен ... ... ... ... ... ... Жұмалиев тәрізді ... ... ... қазақ газеттерінде қабаған мақалалар жиі-жиі ... ниет ... көр ... ... ... ... ... басталғанына 70 жылдан астам
уақыт өтті. ... ... ... ... ... ... ... теңізі төмен түсіп, ақыл айдыны әжептеуір тартылды.
Жесірлер сыңсып, ... зар ... ... ... ардагер
ағалардың абақтыда жазған азды-көпті өксікті өлеңдері болмаса, ... өз ... ... ... ... ... ... өтіп ... ... ... – бір халықтың басына түскен іс емес, ол
бүкіл дүниежүзілік ... ... ... ... халқының
басына түскен ауыр ... ... жеке ... ... ... мен ... ... Сталинизмнің трагедиясына тек қазақ халқы емес, ... ... ... ... ... ... ... «көсем» өлгеннен кейін де біразға
дейін тарқамады, оның ... ... ... жұрт ... ... ашып айта алмады. Біздегідей жұрттың біразын ... ... ... ... ... атып, қалғандарын концлагерде
шіріту адамның ... ... ... ... ... ... ... басқа да мәдениет ... ... ... ... ... тексеріп, анығына жетуі керек. Сол
бейкүнә құрбандардың ... ... ... ... ... ... болған күнде де сол бір өткен ... ... қара дақ ... ... Ондай іс ендігі жерде ... ... ... ... ХХ ... 30 ... оңтүстік өлке зиялыларының тарихы
2.1. Зұлмат жылдарындағы зиялылардың ... ... ... ... күрт ... ... зиялылар әрқашанда ... ... ... ерекшеленіп отырды. Әлеуметтік, интеллектуалдық және
адамгершілік ... ... ... жеке ... ... оның ... ... туралы мәселені көтереді [27].
Қазақ халқының ұлттық ояну кезеңі ... ... ... бой ұруы ХХ ғасырдың басында ... Бұл ... ... ... ... ... атқарған қазақ ұлттық
демократиялық интеллегенциясы өзінің алдына ... ... ... ... ... ең жоғарғы мұраттарына бастайтын
нақты жолды ... етіп ... Ол ... ... объективті
мүдделері мен жағдайын жүзеге ... ... ... ретіндегі
идеологиялық деңгейде ... ... оның ... күрес
бағдарламасын тұжырымдауға ұмтылды. Демократиялық-ұлттық интеллегенция
қоғамның ... ... ... ... ... ... әрекет
етті. ХХ ғасырдың басындағы қазақ интеллигенциясының мұндай ... ... ... ... айыптаудың басты дәлелі ... ... ... ... ... ... ... [28].
Қазақ зиялыларының ең басты ... ... ... ... даму ... басталуын дер кезінде аңғарды, қазақ
қоғамын ілгері бастырудың амалдарын ... ... бұл ... орыс ... ... ... және ... пайдаланды, халықты патриархаттық-рулық шенеуліктен
арылтуға, патшалық езгіден азат ... оған ... мен ... ... ... ... ... ұмтылды. Мұның
қиын күрес, күрделі ... мен ... ... сөзсіз.
Сондықтан бұл ... ... ... ... ... ... да ... отырды. Алайда кейіннен ... ... ... өз ... ... ... ... қайта, өз ... ... ... ... ... ... ... [29].
ХХ ғасырдың басындағы алдыңғы қатарлы қазақ зиялылары ... ... ... сондай-ақ жалпы адамзаттық құндылықтарды
қорғауды басты ... деп ... өз ... ... ... ... азаттық алу жолындағы ... ... ... ... және ... ... жеке өз бостандығына
құқығы мен бүкіл ... ... ... мен ... қол ... сияқты жалпыадамзаттық қазыналар үшін ... ... ең ... ізгі ...... ... ... «Алаш» жетекшілерінің бірі Міржақып ... ... ... ... ... деп айқын байқалады: «... Мен
өзімнің ... ... ... ... ... ... ... жағдайдан шығуына көмектесуді өз борышым деп ... ... ... дер ... болжай ... ... ал ... Кеңес өкіметіне ... ... деп ... ... ... ... дербес, тәуелсіз, бақытты жағдайда ... ... ... ... ... көшбасшылары халықтың саяси жағынан ... үшін оның ... ... ... ... ... сауатсыздықты
жою қажет екенін түсінді. ... ... ... ... осы
мақсатқа арналды деуге ... ... ... ... ... ... «Абай»
журналдары мен басқаларының беттерінде олар тек білім ғана ... жол ... ... ұлт ... ... көмектеседі деп,
қазақ халқын білім алуға шақырды.
ХХ ғасырдың алғашқы ... ... ... ... ... ... орын алды, өйткені қолданыстағы заңдар көшпелі
халықтың құқығына ... ... ... ... ... ... нәрсе.
Өз халқының ежелгі өз жеріндегі қасіретті жағдайы туралы халық хабардар
болған. Олар ... ... ... ... ... туралы
хабар жеткізуге, оның құқықтық мүдделерін ... ... ... ... заң ... ... еді, бұл ... халық
бұқарасының құқықтық білімін кеңейтуіне, олардың ... ... ... ... ... ... ... зиялыларының қызметінде жер
мәселесі де ... орын ... Олар ... ... және ... ... ... жазған әртүрлі ... ... ... ... өмір ... сай ... заң нормаларын
әділ сынға алды. ... ... ... ... етек алған заңсыздыққа
өз наразылығын білдіріп отырды.
Кеңестік шенеуніктер қазақ халқы зиялы ... ... ... пен ... ... игеруіне мүдделі болмады. Бірақ
халықтың ғылым мен ... ... ... ... ... ... нәтиже бермеді [31].
Қазақ зиялылары ғылыми мақалалар, сөйлеген сөздері ... ... ... ... насихаттауға, оның қажеттігін, қоғамды
түбірінен өзгерте алатын құдіретті күшін дәлілдеуге ... ... ... ... ... атап ... жөн.
ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялылары ... ... ... ... бұл кезең қазақтың жан-жақты білімді
азаматтары - Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов және ... ... М. ... Ә. Ермеков, Х. Досмұхамедов
және ... Алаш ... ... ... ... ... ... дамуы кеңес үкіметі жылдарында болғанын теріске шығаруға
болмайды, ... оның ... нақ ХХ ... басында қазақ зиялыларының
талантты жол өкілдері қалаған еді. [32].
ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ... ... аса ... ... ... аян. Кеңестік шығыстағы түркі
халықтарының қатарындағы ең озық ойлы, ... ... ... ... ... ... ... зауалы аса ауыр да қайғылы болды. Құрбан
болған осы аяулы ... ... ... ... ... ... жолында «Әділет» қоғамы біршама игілікті істер атқарды.
Соның бірі КСРО ... соты ... ... Алматы қаласында 1938
жылы ақпан-наурыз айларында болып өткен көшпелі сессиясының ... ... ... тізімі жазылған құжат.
Саяси қуғынға ұшыраған қазақ зиялылары туралы запыран ақиқаты ... ... ... ашылып болған жоқ. Әсіресе 1936-37 жылдары кең ... ... ... ... ... жылы ... ... ісі қозғалып, М.Ғатаулинмен
тұтқындалды. Маусымның ... ... ... ... ... ... А.Асылбеков партиядан шығарылды. Шілде
айында Ұ.Құлымбетов, Қ.Күлетов тұтқындалды. 29 ... ... ... ... ... 3 ... күні Т.Жүргенов
абақтыға қамалды. 10 тамыз күні І.Құрамысов ... ... ... ... ... алынды. 24 қыркүйек С.Меңдешев пен
С.Сейфуллин ... ... ... осыншама қарқын алуы жоғары жақтың ... ... еді. ... сол ... маусым айындағы
Мәскеудегі ... ... ... ... ... жасырын
керітөңкерісшіл ұйымдар қаптап кетті, ел ... ... ... шақ ... ... біз ... ... жоямыз, оған
қабілетіміз жетеді деп соқты [33]. Ал, ... ... ... ... Вышинский қол қойған құжат ... ... ... ... ... ... ... және
қылмыскерлермен аяусыз күрес жүргізу міндеттелді.
Осы міндетке ... ... ... 76 ... адам ... мыңдай кісі лагерьге жіберу ... ... ... сол ... құжат бойынша бізге әуелде 1925 ... ... екі мың ... ... ... жоспар жоғарыдан түссе, кейін Қазақстан
көтеріңкі ... ... оны ... 3000 және 3000 ... [34].
37-нің қуғын-сүргінінде жазықсыздан жазықсыз пәле жабылып,
біздің ... ... ... ... «халық жауы» ... қана ... ... туған-туыстары, тамыр-таныстары, аралас-
құралас ... ... да ... ... ... шындық сондай, 30 жылдары қазақ мектептері ... оқу ... ... ... мен ... ... ... партияда жоқ, ... ... ... ат ... ... интеллигенция өкілдері
болатын. Олардың ... ... ... Х.Досмухамедов,
Ж.Аймауытов, Қ.Кемеңгеров, С.Асфендияров және ... ... ... бар еді. ... аталған интеллигенттердің үлкен ... ... ... ... ... ... орындарында,
ұлттық баспасөзде жұмыс жасап жүрді [35].
Голощекиннің қитұрқы ... ... ... аластау бас ... ... ... ... үлкен
шабуылдың алдындағы даярлық еді. 1927 жылы ... ... ... ... ... ... ... босатылып, өзінің
туған жеріне, Адай ... ... ... төрағасы ... Осы ... ... ... ... ... күрес басталғанда, бұл науқан Қазақстанды да ... ... ... ... үшін ... ... партиялық жауапқа тартылуға тиіс болды.
С.Сәдуақасов бұл ... ... ... ... оның ... ... ... Орталық Бақылау Комиссиясына жөнелтілді.
Ұзаққа созылған ауыр ... ... ... ... ... ... ... партия қатарында әрең ... ... ... балта шабар қазақ жеріндегі ... ... ... ... ... боздақтар 1929 жылдың өзінде-ақ
ату жазасына кесілді [36].
Бұл процесс көп ... яғни 1929 жылы ... ... ... ... ... ... Осы жылы 40-қа жуық ... ... ... ... ... ... Тергеу барысында олардың
бәрінің дерлік ... ескі ... ... ... [37].
Голощекинмен оның еркін іске ... ... ... ... ... кем ... жоқ, ... шет
аймақтарға тән белсенділікпен асып түсіп жатты.
Мәселен, құрамында А.Байтұрсынов, М.Дулатов, ... бар ... ... ату ... ... ... бұл үкім 10 жылдық
концлагерьге ауыстырылды. М.Жұмабаев, ... және ... 7 адам ... ал қалған 15 адам 5 және 3 жылдық мерзімге ... ... ... лагерьдегі ауыр жағдайға байланысты
еліне аман есен оралған ... ... ... ... өзі ... деп тапқан
аппаратта жүрген қайраткерлермен ... ... ... ... ... жоқ. ... осы мезгілде қызметінен
босатылып, ... ... ... ... және ... көптеген қайраткерлер бар еді. Бұлардың
біразы өмірін ... ... Бұл ... ... ... ... ... алғашқы толқыны болатын. Келесі
толқыны 1930 ... ... ... іске ... Бұл жолы
да арасында ... Х және ... ... ... Қ.Кемеңгеров бар қырықтан астам қазақ зиялылары
ОГПУ түрмесіне жабылып, олардың он бесі бес ... жер ... ... ... ... ... қолымен қазақ
интеллигенциясына жасаған қиянатының үзік ... ... ... ... ... ел ... түскен бұл зұлматтың шын
мәніндегі ауқымы анағұрлым кең әрі ... ... ... ... ... қаз ... көру ... де болды, қателіктер, тіпті ауыр ... ... ... ... де, ... ... ақтаңдақ орындар болмауға
тиіс. Әйтпесе бұл тарих та, ... ... ... құбылғыш
конструкциялар болып шығады» деген екен бір кездері.
Еңбекшіл елдің ... ... ... ... ... қозғалысы партия, топ, ұйымның ... ... ... ... ... ... ... қозғалыстардың шешуші күші – жұмысшылар мен ... ... ... ... ... ... шындық. Осы
шындықты қазақ интеллигенциясының өткеніне ... ... ... ... ... ... ... әсіресе
белсенділікке салынғандарына ренжисің [38].
Сонда да ... ... 30 ... бас ... ... ... ... сайын тап күресі күшейеді ... ... ... ... ғылыми және әдеби,
қоғами интеллигенцияларды талай «шиналарға» жіліктеп ... ... ... ... дәлелдеді. Осыған тиісті «ғылыми ... ... Бұл ... ... араз ... ... ... дегендей, қоғам
алдындағы ұлы ... ... ... ... ... ұлт ... ... тарихтағы ролін атқаруда
табандылық көрсете ... ... ... болайын» деген ішмерез
психологияға негізделген ... пен ... ... ... осының бәрі 1930,1937 жылдардағы ... ... ... ... үшін ... ... ... Голощекин тұсында қорланып, жинала берген-ді. ... ... ... ... ... сипат беріп,
теориялық негіз тапты, тарихты бұрмалады. Міне, сол ... ... ... ... дегенді қаперіне ... ... ... ... ақыл-ойға тұсау салып, ғылыми
жалғандықтарға негіз ... ... ... деген желеумен ұлт оқығандарын жасқап,
жапырып ... соң, ... ... ... ... тұра
алмады. Оған қарсы тұрар ... ... ... ... әдем ... ... ... , кейін «халықтың жауына»
айналған соң, ... ... ... ... ал ... әлеумет ісіне араласқандардың ... ... ... ... ... ... асыра белсенділікке салынды.
Өйткені, қорқу-үркудің ең негізгі көзі – ... шала ... ... ... ... интеллигенциясының тарихи орны мен
ролінен көз жазып қалдық, ол ... деп ... ... ... ... жылы ... әдеби-мәдени жұртшылығы жаңа мәдениеттің
негізін ... ... ... ... шыққандары мен
шығарларын түгелге жақын, ... ... ... ойын ... ... да білікті қызметкерлерінен ғана емес, ... хат ... да «ит ... ... ... 66 мың
адам жалған жалаға ... ... ... ... ... ... ... Сандыбаев Әбубәкір,
Садықбеков Сұлтанбек, Әбілхайыр Досов,Садықбеков ... ... ... - ... ... тым сұрқайы әрі
жат, әрі үрейлі бір ұғым. Осы бір ... ... сіңе ... ... ... ... шұбырынды, Алқакөл сұлама», «Жұт жылы»,
«Ақ қоян жылы», «Доңыз жылы» сияқты ... ... ... та ... ... жұт жылдарындай елеңдетеді құлақты. Бірақ бұл мал
қырылған қоян мен ... ... ... ... ... ... адам басы аман, көбіне тек мал ... және ол ... ... өте шыққан. Ал, мына жеке ... ... тым ... ... ... аяғы мен отызыншы ... ... ... ... орта ... ... еліміздің көп
аймақтарын ауыр ... ... ... ... науыт қылды.
Сол сұрапыл 1938 жылдың наурыз айының 6-12 ... ... сот ... ... онда бір топ ... ... ... еткен, фашистерге сатылған ... ... ... Бәрі де ... ... ... сатқындық ауыр
қылмыстарын мойнына ... ... ... ... ... Сүлеймен Есқараев, Темірбек Жүргенов, ... ... ... ... Сапарбеков, Қабылбек Сармалдаев, Нығымет
Сырғабеков, Әзімбай Лекеров, Мұқаш ... ... ... ... ... Мусин, Қасен ... ... ... ... ... ... адам. Әрине, бұл ардақты
абзал ағалар өткен 1937 жылдың жазынан ... ... 4-5 ай ... Бәрі де бір ... атылды [41].
Құрбан болған осы ... ... ... ... ... ... жолында «Әділет» қоғамы ... ... ... ... ... ... ... Санжар Оразұлы
Жандосовтың атына жіберілген құжаттардың арасында КСРО ... ... ... Алматы қаласында 1938 жылдың ақпан-наурыз
айларында ... ... ... ... үкімі бойынша атылған
азаматтардың ... бар. ... сыр ... қаралы тізімді жүйелей
келгенде, аталып отырған ... 25 ... 13 ... ... ұзын саны 631 адамның бәрі Алматыда ғана ... ... ... күн ... орта есеппен 43 ... атып ... ... ... ... қазақ зиялысын қанға бөктіріп, қасап жасау үшін
бір ғана өкілін – ... ... ... әбден жеткілікті
деп тапқан. Қазақ ССР Мемлекеттік қауіпсіздігі ... ... ... ... ... ... еткен қолы қойылған құжаты
да бар. ... ... ... ... [43]. ... бұлар асып атудың
нақ өздері болған.
КСРО Жоғарғы Соты Әскери ... ... ... ... 26 ... ... көшпелі сессияның үкімі бойынша жазықсыз
атылған азаматтардың тізімінде 28 ші ... ... ... ... Сафарбеков Сабықбек деп көрсетілген) тізімі
бар.
Садықбек Сапарбеков (1902-1938) 1902 жылы ... ... ... ... ... совхозына қарасты Балапантөбе
деген жерде ... ... ... ... ... болған. Алайда
жастайынан зерек өскен ұлы Садықбекті Жаңақорғандағы қыш ... ... ... Ол ... ... ... ... тәлім-тәрбие
алады. Осында оқып жүріп, сауатын ашумен қабат заман өзгерістеріне,
еліміздің ... ... ... ірі ... ... түреді.
Оның бағына қарай мектептің мұғалімдері Байнияз Хангелдин мен Омархан
Жанғалиндер де көзі ... ойы озық ... ... Бәрін білгісі
келіп тұратын елгезек балаға қай-қайсысы да өз ... ... ... ... ... ... табылатын ағамыз 1921 жылы
Коммунистік жастар одағы атынан БК(б)П ... ... ... ... [44]. ... ... ... қабілетті жас Түркістан
өлкелік партия комитеті ... ... ... ... ... ... ... оған Алматы, Жетісу ... ... ... ... де қоса ... тура ... шын жарқырап көрінуі осы ... ... Осы ... С. ... ... ... ... жан досы Ғ.
Мұратаевпен ... ... ... бірлесе отырып, Шығыс
жастарына жол-жоба ... ... ... ... ... ... 20 маусымынан желтоқсан аралығында БКП (б) Шымкент
губерниялық ... ... ... бастығы қызметін ... ... ... съездеріне де делегат болған Садықбек ағамыздың
қызметінің ұзын ырғасы: Қызылорда Қарсақбай ... ... ... Ақмола губерниялық, Батыс Қазақстан облыстық ... ... ... ... кәсіподақтары Советінің
педседателі, Қазақстан өлкелік партия комитеті үгіт-насихат бөлімінің
меңгерушісі. ... ... ... ... Ол жетісу, Орта Азия
комсомол ұйымы тарихынан, колхоз құрылысы, Ақмола ... ... ... ... ... ... ... мақалалар,
очерктер жазды. В.И. ... Н.И. ... ... ... ... сынға да араласты [46].
1932 жылы республикада ... алты ... ... Семейге Шығыс Қазақстан облыстық партия комитетінің екінші
секретары болып барды .Тек сол ... ... МТС, ... ... ... байланысты бір асыра сілтеуде Садықбек
Сапарбеков орнынан алынып, ... ... ... ... ... партия комитетінің секретары болды, көп кешікпей, өзі ертеде
губкомды басқарған Қызылжарға Қарағанды ... ... ... болып
барды. 1936 жылы Сәкен ... ... ... ... ... ... ... газетіне «Біздің Сәкен» атты мақала
жариялады. ... аға, ... ... кет, өзгерген жаңа өңірді көріп
кет» деп, ... ... ... ... сөздер айтқан. [47]
Архив қойнауларындағы мәліметтерге ... ... ... ... ... қызметтер атқарған:
1. АПО Чимкент губкомы ВКП «б» меңгерушісі, ... ... ... ... айы ... АПО ... ... ВКП «б» меңгерушісі 1925 жылдың
желтоқсан айынан 30.12.1927 жыл аралығында;
3. АПО Қазақ өлкелік комитетінің ВКП «б» ... ... ... жыл ... ... ... және ВКП «б» райкомының жауапты секретары
қызметін 14.12.1929 жылдан 1930 ... ... ... ... ... ... ВКП «б» ... қызметін 1931 жылдың
қаңтар айынан 1932 жылдың ақпан айы аралығында атқарған;
6. ВКП «б» Қазақстан обкомының екінші ... ... ... наурыз айынан 1933 жылдың қыркүйек айы аралығында
атқарған;
7. ВКП «б» ... ... ... қызметін 1933 жылдың
қыркүйегінен 1935 жылдар аралығында атқарған;
8. ВКП «б» Қарағанды обкомының ... ... ... 1936
жылдың мамыр-тамыз айларында атқарған;
9. ВКП «б» Гурьев өңірлік комитетінің бірінші ... ... ... 28.05.1937 жыл аралығында болған;
10. ВКП «б» Батыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші секретары
болып 28.05.1937 жылдың 21.10.1937 жылы ... ... ... 15-23 ... ... ... ҮІ ... С. Сафарбеков ВКП «б» Шымкент өңірлік комитетінің
мүшесі ... ... ... жылы ... ... Досов - Азамат соғысы ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан
обкомдарының бірінші секретары, БК(б) П ... ... ... ... ... ... ... болып жауапты
қызмет атқарған көрнекті қайраткер. Шымкентте қызмет істегенде, ... ... ... ... жиі ... ... СССР ... Советінің 1937 жылғы 2
декабрьдегі ... ... ... Ә. ... ... ... ... көп жыл бойғы директоры болған, 1931 ... В. ... ... ... ... ... ... зерттеп
қайтқан кейін Қазақ ССР ... ... ... ... ... ... ... жылдардың екінші жартысында қайтыс болған,
Александр Семенович Орлов сол ... ... ... ... деген екен:
— Оңтүстік Қазақстан обкомының бұрынғы ... ... ... адам ... Әбілқайыр Ысқақұлын аларда, Пленумды маған
басқартты. Ә. Досов жолдас ... ... Л. ... ... ... Бірақ телефон жұмыс істемеді. Артынша, Шымкенттің Бау көшесіндегі
кішкене үйіне барысымен ұстапты. Денелі, ... ... ... Өзін ... ... ... ... Алысып-
жұлысып көпке дейін бой ... ... ... ... ... ... ... әкетіпті. Бірі облыстық НКВД ... ... ... ... ... ... тергеушілерге қол жұмсап, төбелес
үстінде өліп кеткен» деген мәлімет бар. 1938 жылғы март ... ... Ә. ... дүниеден өткені жөніндегі хабар ... ... осы ... ... ... ... Әбілқайырдың жалғыз қызы Москвада
тұрады. 50
Ә.Сандыбаевтың өмір тарихына келетін болсақ, 1887 жылы сол ... ... ... ... облысының Перовск
уезіндегі Жөлек деген ауылда елге ... ... ... немересі
Сандыбайдың отбасында өмірге келді. Жөлек ауылы Сыр ... ... ... ... ... ... ... және орыстар
келе қалса тойтарыс беретін бекініс қорғаны еді.
Осы тарихи оқиғаларды жастайынан жете білген Әбубәкір Сандыбаев ... ... ... ... ... хандығының езгісіне, орыстардың
отарлауына қарсы күрестерінің тарихын біліп өсті. Түркістан ... ... ... ... ... ... ... Оның білімге деген
құштарлығын білген ауыл адамдары сол ... ... ... бара ... ... Құсайын-Әлия медресесіне жіберіп, медресені төрт жыл
оқып, ... ... ... ... ие ... 51
Елге оралған ол ... ... ... ... ... тек діни ... оқыту емес жаратылыс, математика ... ... ... ... ой ... ... мән берді.
Осы өңірдің басқа да азаматтары сияқты Әбубәкір ... ... ... ... ... жолын іздестірген зиялылармен танысты.
Оның ой өрісінің ... ... ... ... ... ... жеткізілген темір жолдың көп әсері болды. Бірінші
Дүниежүзілік соғыс, 1916 ... ... ... жылғы ақпан, қазан төңкерістері ... ... ... ... ... ... деп ... жандардың бірі болды. Қазан
төңкерісінен кейін Қарнақ болысындағы Сауран ... 1918 жылы ... ... ... Ол ... сол ... шәкірттерінің ішінен кейіннен
ірі партия, кеңес қызметкерлері болған ... ... ... ... елге белгілі азаматтар шықты. ... ...... ... Қожакеев өзінің бір мақаласында 20-жылдары
Түркістанда тұратын Әбубәкірдің ... ... ... ... ... тиек етеді. Сырдария облысы 1924 жылы ... ... ... ... ... ... Сауран, Шорнақ ауылдарында
болыстық қызмет атқарды.
1928 жылы болыстар таратылып, аудандар құрылғаннан кейін ... ... ... ... ... балалары үшін мектеп-интернаттар
ашуға ықпал жасады. 52
Архив құжаттарын ақтарғанымызда оның 20-жылдардың ортасында көптеген
қазақ мектебін ... ... ... ... ... ... Ол Түркістан қаласымен сол аймақтық экономикасы мен мәдениетінің
дамуына өзінің үлесін тигізген жан екені ... Біз мұны ... ... ... ... Түркістан аудандық Кеқес атқару
комитетінің жауапты қызметкері, мал өнімдерік дайындайтын қоғамдық басқарма
мүшесі, аудандық жер бөлімінің ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығын индустрияландыру жөніндегі заем
таратуды ұйымдастыру, ірі байларды тәркілеу, астық ... ... ... Кеңес өкіметінің тарапынан жүргізілген науқандардың басы-қасында
жүріп, әлсіз кедей-момындарға ... ... ... беріпті. 53
Бірақ қай науқанда жүрсе де Ә. Сандыбаев асыра сілтеуге жол бермей
халықтың мұң-мұқтажын ескеріп, ауа ... ... ... ... ол ... ... үшін жапа шекті. Әбубәкір Сандыбайұлының кейбір
замандастарының айтуына қарағанда ол 1930 ... ... ... ... ... өкіметін құлатқан көтеріліспен алдын-ала хабардар ... ... жол ... ... екендігін, әйтпесе, кеңес үкіметінің
тез арада қару ... ... ... адам ... алдын-ала ескерткен көрінеді.
Ал мұрағат құжаттарын ақтарғанда ... ... ... ... ... ауыл ... ... оларға арнап үйлер
салдыруға мұрындық болғандығы айтылады. ... ... ... ... назар аударсақ, онда
былай делінген:
«- Оңтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағатының 630 ... ... ... ... ... ... жинақталыпты. Сол құжаттармен танысу
барысында өткен ғасырдың 20-50 жылдары Әбубәкір ... ... ... мен ... дамуына үлкен үлес қосқанын
аңғарамыз. Атқарған қызметтерінің өзі аз ... Оның ... ... ... 1928 ... 23 ... ... мына
куәлік назар аудартады. Онда ВК(б)П ХІ сьезі ... елді ... ... жөніндегі мемлекеттік заемды тарату жөнінде үгіт
жүргізу, астық дайындау, 1906 жылы ... ... ... ... ... ... ... бір құжатта округтік атқару
комитетінің ... М. ... ... Сандыбаев 1928 жылдың ... 20 ... ... ... ... ауылдарда болды» - деп
куәлік жасайды. Бұл құжаттар атамның халқымызға ауыр ... алып ... ... ... ... ... ... 55
Сабыр Айтхожин (1895-1938)
Сабыр Айтхожин 1895 жылы Солтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... орта ... отбасында туыпты.
1910 жылы ... ... ... ... ашып 1916-1919 жылдары
Уфада «Ғалия» медресесінде орта ... ... ... ... ... қалаларында халық ағарту орындарында, 1921 ... ... РКП (б) ... ... ... ... меңгерушісі болып істейді. С. ... 1922 жылы ... ... редакторы болып тағайындалады, кейін ... ... ... РКП (б) ... ... ... болып сайланады. 1925-1928 жылдары С. Айтхожин ... ... ... ... ... бұдан кейінгі еңбек жолы Жетісу бойына ... ... ... ... комитетеі президиумының ... ... ... ... Советінің іс басқарушысы. Қазақ АССР Халық
Комиссарлар ... ... ... ... Айтхожинді ажал тырнағы 1937 жылы ... ... ... Бұл ... ол ... ... оқу ... аудандық атқару ... ... ... ... ... 2 ... күні ұсталған ол 1938 жылы ... ... жауы ... ... ... ... Эмиль сонда бес
жасар бала екен. Жан ... ... ... үкім десеңізші. Сол
кезде осылай сан ... ... ... дарға асылып,
аяусыз атылып жатты ғой.
Тұтқынға түсіп, енді ажал ... ... ... білген соң
С.Айтхожин жұбайына оңтүстіктен солтүстікке көшу ... ... ... Артындағы ұрпағының сонда ғана аман ... ... ... ... Айтқандай-ақ халық жауының отбасы
деген көзтүрткіге шыдай ... ... ... Петропавлға қайта
көшіп келіп, 1949 жылдары ... ... Қызы ... ... ұлы Эмиль Киров атындағы мектептерде оқиды. ... ... ... ... ... аман ... - ... Эмиль.
57
Алғашқы редактордың бірі болған Сабыр ... ... ... өз ... ... шығуы үшін қаншама күш-
жігер, өнер-білім ... ... ... ... ... біз
бүгін біліп отырмыз. ... ел ... ... өте ... тасқа басылып, ақ қағазға түскен әсері атылған оқ ... ... ... ... Ал ... білімді журналист
немесе баспахана қызметкері жоқ еді. ... ... ... ... ... табылатын газет шығару оңай шаруа
болмайтын. Күні-түні сарылған ... ... ... ... ... ... ... ізденіс қажет еді. Сабыр Айтхожин ... ... ... журналист деп білеміз.
«Жас өспей ме, жарлы ... ма» ... ... қазақтың
мақалы бар емес пе?! ... ... ... ... ... да
бұл күнде жетілген. Олар өмірдің ащы дәмін ... ... ... ... ауыр сөз ... ... батып өссе де өмірден
түңілмей, өз жолдарын тапқан. ... ... ... ... ... - техника ғылымының ... ... ССР ... ... ... ... ... меңгерушісі,
кіші қызы Айша Талғар ... ... орта ... ... ... береді. Ғаникамал апай дербес пенсионер, Алматыда
тұрады. Сот ... 1957 жылы ... ... тағылған айыпты
алып, үкімді бұзды. 1989 ... ... ... ... ... ... С.Айтхожинді партиялық тұрғыдан ... ... ... жылы 25 ақпанда атылған ... ... ... ... ... ... жазылған. Бұл күні 39 ... ... ... үкім сол ... ... ... ... сыдыртып оқып өте ... ... еді, ... бір ... осы ... ... болып отыр.
Оңтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағаты ... ... ... ... ... қайтарумен де
айналысады. Жылқы жылының 29 наурызында ... ... ... өтінішін де көп хаттың бірі деп ... ... Ол ... ... Сырдария губерниялық, ... ... ... Қазақ педагогика ... ... ... ... ... ... ... мәлімет беруді
сұраған болатын.
Мемлекеттік мұрағатта сақталған ... ... ... ... ... ол ... ... атасының өздеріне
беймәлім ... ... ... ... ... 1938 ... ... атасының өмірбаянын бір ізге түсірді.
Жоғарыда аталған тізімдегі ... ... ... ... ... ... анықталды. Ол да шырайлы өлкенің шаңырағын
ұстаған бір уық ... ... ... 1904 жылы қазіргі Отырар ауданындағы ... ... ... ... 9 ұл, 2 қыз бала ... ... ... орыс-түзем
мектебіне оқуға берді. 1918 жылы қарашада ол Арыс ... ... ... ... ... жылы ... және саяси білімдерін толықтыру үшін ... ... ... ... беріледі. Курстан соң ... ... ... ... ... Бір жылдан соң
Ташкентқаласына қайта оралып, қаладағы мектептердің ... бір ... ... 1922 жылы қайта оралып, Бөріжар ... ... ... ... ұстаздық қызмет атқарады.
1923 жылы 19 ... ... жас ... Шымкент уездік оқу
бөлімінің меңгерушісі ... ... ... ... ... ... ісіне тыңғылықтылығымен, көзге ... ... 1924 жылы ... губерниялық оқу бөлімінің
меңгерушілігіне тағайындалады.
Сапалы білім беру озық ... ... ... ... ... түсінген губерниялық оқу бөлімінің ... ... ... ... жүрген қазақтың ... ... ... Аймауытовты Шымкент қаласында ашылған ... ... ... ... ... ... ... Ж.
Аймауытов Шымкентке келген соң, араларындағы ... ... ... ... ... үлкен достыққа айналады және
қазіргі Ж. Аймауытов көшесінде отырады.
Сұлтанбек өзі аз ... ... ... ... ... жұмысына назар аударып, қазақ жастарын ... ... ... жылы ... ... оқу орындарының бірі – ... ... ... техникумына директор ... та ... ... беру ... ... бар ... ... беру жұмысын жақсарту ... ... ... ... ... ... А.Абраменцті,
Смоленскінің ұғалімдер институтын ... П. ... ... ... ... айында БКП (б) ... ... ... ... ... партия жұмсаған жаққа аттанып
кете барды. Қазақстанның басқа ... ... ... ... ... ... ... таңда қолда бар ... ... ... ... ... ... бар – оңалар» дегендей
Сұлтанбектің ұрпағы, ... ... ... ... Сұлтанбеков жинап мұрағатқа тапсырып ... ... қызы 80 ... апа ... ... ... ... Ол
кісінің айтуынша Сұлтанбек Солтүстік ... ... ... төрағасы, кейін ... ... ... ... ... ... атқарған.
1935 жылы халық ағарту ... ... ... ... ... ... тағайындалып, Алматы ... бір ... бұл ... Мәскеуді аузына қаратса,
екінші Сұлтанбегі ... ... ... ... оқу ... ... [59].
2.3. Атылып кеткен арыстар
... ХХ ғасырдың 30 ... ... өлке ... ... келе көптеген тың әрі қызғылықты ... ... ... көкейімде мазалап ... ... ... ... ... ... ... негіз болды.
Негізгі көмекші құрал ... ... ... Тәтімовтың «Қазақ
әлемі» атты кітабын пайдаланумен қатар «Азалы ... ... ... ... Тақырыптың негізі оңтүстік ... ... 30 ... ... ... ... ... түгенімен қуғындалған.
... Атылған азаматтардың ұлттық ... ... ... ... ғана ... ... 631 адамның 70-75 % қазақ ... ... ... ... ұлт ... мен ел ... ... өз міндетін аяғына ... адал ... ... еді. 1937 жылы ... ... ... ... қазақ зиялыларының қаймағы болған Алашорда өкілдері ... ... ... еді. Ал енді ... идеалға біржола
берілген мына төмендегілерге ... ... ... жалған айып
тағылған…
Ұлтына қарамаған осы ... ... ... ату ... шаққанда басқаларға ... төрт есе ... ... екен.
Қазақ зиялыларының атылған, сүйектері жатқан жерлерді ... ... аяқ асты ... ... ... тұту ... Осы ... ізденістеріміздің нәтижесін Алматыда атылған
631 ... ... ... да ... ... жерден, бұрынғы
Диқанбай қыстауының орнынан ... қан ... ... ... ... ... де қазуға ... ... ... ... ... мәйіттердің үстіне құлата салған. Мәскеудегі қандықол КГП-
дан әдейі ... ... ... ... ... 57 ... атып ... поезбен Шымкентке келіп, 75 шақты азаматты
Оңтүстік ... ... ... айтсақ, сотсыз-ақатып тастап, әрі
қарай Алматыда ұсталып, әр ... ... тағы ... ... ... ... ... зобалаң мен зауал жасау науқаны осымен ғана ... ... ... ... ... ... ... 70
адам, Қызылжарда 40 азамат, ... 60 адам және ең ... 50 ... ... ... осы бір ... бір мыңнан
артық белді азаматтарды атып үлгерген. Осы ... ... ... әлі жасалу керек.
Бұл жаппай асып-атудың соңғы науқаны болса керек. Оған ... жылы дін ... 1928 жылы ірі ... ал 1931 ... ал 1934 жылы ... ... атқан зұлматты
науқан қатарымен өткен [60]. Ол халықты ... елді ... ... үрей ... үшін де ... ... Жоғары Соты әскери коллегиясының Алматы және ... 1938 ... ... ... ... көшпелі
сессиясының жаңа үкімі бойынша ... ... ... шұғыл
түрде, аса құпия ... сол күні ... ... Ату ... ... ... көшесіне орналасқан ... ... ... [61].
… Ғалымдардың зерттеулерінің қорытындыларына ... ... ХХ ... ... екендігі. Адамзат тарихының
сан мың жылдық тарихын да билік жүргізген сан ... ... ... жендеттер болған.
Алайда ХХ ғасырда жүзеге асырылған ... ... ... ... ... ХХ ғасырда бейбіт кезеңдерде
әлемнің ... ... 170 ... адам ... ... 110 миллионы немесе үштен екісі коммунистік бағдардағы
елдердің ... ... ... алғашқы жартысында билік ... ... ... мемлекеттік негізін қалаған ... ... ... ... ... ... тұсында
46,6 миллион жан құрбан ... «Ұлы ... ... ... ... «күн көсем» деп, жырлап келген ... ... 4 ... құрбан болған екен де, «Халықтардың ... ... 42,6 ... қаза ... ... жазықсыз жандарды ажалға ұшыратып, қабірлер үстінде
социализмді ... ... ... ... мемлекет құрған
Сталиннің тоталитарлық теорияны өзі ойлап тапқандығы белгілі.
Тоталитарлық ... ... ... партия комитетінің
бірінші секретары Ф.И.Голощекиннің ... ... ... ... ... өсіп келе ... қазақтың жас
ұлттық интеллигенциясының өкілдері ... ... ... ... бұрынғы ұлтшылсың деген айдар тағылып
қудалауға ... ... ... ... бір ... мңдешевшілдік, сейфуллиншілдік, рысқұловшылдық ... ел ... ... ... ... ... зиялы
азаматтар өз қызметтерінен ығыстырылды, тіптен сол ... ... ... ... саны ... қана қойған жоқ,
рухани күші ... ... ... ... ... жылдардың зардаптары өте ауыр ... ... ... ... ... ел ... жұтап кетті. Қазақ ... ... даму ... орны ... ойсырып қалды. Бір
Қазақстанның өзінде ғана 2 миллион 200 мың ... ... ... әрі ... ... Бұл республика боцынша 4 миллион 120
мыңға жетіп қалған ... ... ... ... ал ... 51 ... еді. ... жылдардағы шағын халқымыз үшін
мұның алдында ... ... ... ... ... 3 ... дерлік , ал ... ... Ұлы ... тура және ... ... 6 ... астам көп болды.
Осы тарихи салыстырмалар тұрғысынан ... ... ... ... ... 210 жыл бұрын болған ең ... ...... ... ... ... сан
жағынан 2,2 есе, ал ... ... 1,7 есе асып ... ... ... ... әлі ... дейін «Ақтабан шұбырынды – ... ... ... ... ... қалды. «Асыра сілтеуден – аша тұяқ
қалмаған» бұл кезеңде халық ... өшер ... ... тыс
көшіп кетіп қалған 1 ... 100 мың ... мен ... санағанда, сол кезеңде ғана республикамыз ... ... ... ... ... ... айырылып қалды [64].
Атышулы 58- статья елге сол тұста нәубет-ақ ... ... ... көргендер айтады: тұтқындардың көптігі сондай ... соң, ... де ... ... ... Және де 1937 ... ... жылы болған деседі. Тағы бір ... 1935 ... ... 1941 ... 22 ... ... елімізде 19
миллион 840 мың «халық жаулары» сотталған. ... 7 ... ... ... ... ... қайтыс болған [65].
Біздің қолда бар ... ... 30 ... ... мыңы шет ... – Қытайға, Монғолияға, Ауғанстанға, Иранға және
Туркияға ауып кеткен.
Қазақтардың көршілес ... апат ... ... ... зор ... ... 1926 жылы 1939
жылғы санақтардың материалдары даусыз ... Егер 1926 ... ... 314 мың ... ... жатса, 1939 жылғы
санақта – 194 мың екені ... ... 453 мың адам ... ауып ... 1926-39 ... ... ... саны Ресейде – 2,3 есе, ... – 1,7 ... – 6 есе, ... – 7 есе, ... – 10 ... жылы ... босатылып, орнына көрнекті қайраткер
Л.И.Мирзоян ... ... ... қайтару хақында бірталай
жұмыс тындырылды. Бірақ, 1938 жылы ... ... ... ... ... жаман ат тағу кең етек ... соң бұл ... сағы ... ... ... Комитетінің ... ... ... ісін ... бас тартты. (Л.И.Мирзоян
қамауға алынып, атылған ... ... ... ... ... ғана қазақ ұлты ... ... ... ... ... ... Тек, 40 жылдан соң, 1969
жылы ... ... ... ... Егер «демографиялық тасқын»
үдеп, оның ... ... ... ... ... ауыр ... ... қалу үшін кемінде 100-120 жыл ... ... ... бар мәліметтерге қарағанда, бұл нәубетте ... ...... ... 113 мың ... 25 мыңы ... ... Қазақстан облысында (ол кезде Әулие ата, Қызылорда, Оңтүстістік
өлке бір болған ) 7000 мың адам ... 2,5 мыңы оққа ... орай бұл ... ... ... ... дерексіз кеткендердің
құжаттары іздестіру арқасында әлі де табылуда [67].
Нәубет құрбандарының көптігіне байланысты ...... ... мұражайдың Шымкентте ашылуы заңды да. ... ... ... - Сталинмен тең дәрежеде сөйлесе білген қызыл
қыран Т.Рысқұловтың, қанды қол ... ... ол ... ... ... беті ... С.Қожановтың, Голощекинге хат
жазған «Бесеудің бірі» Емберген Алтынбековтың осы ... ... жоқ ... халқы үшін басын ... ... ... ... ... ашып, осы жерде жұмыс істеген. Оның ... ... ... Шымкент топырағында дүниеге келген.
Сондай – ақ халықтың аяулы ... бірі ... ерте ... ... ... ... ... театрдың алғашқы ірге тасын қалаған
бірден – бір тұлға.
Қаралы нәубет қашанда ел бастаған ... ... ... ... ... ... 576 –сы, оның ... облыс, аудан көлемінде аса
жауапты қызметтер атқарған, 58- і алғашқылар легінде қармаққа ... ... ... ... ... Е.Алтынбеков,
Д.Алтынбеков, И.Сатыбалдиев, С.Айсарин, З.Тұранов, М.Лукер, И.Саттарханов,
Ә.Кенесарин, Ж.Қыстаубаев, ... т.б. ... ... нұры ... ... апат-жұт Қазақстандағы демографиялық ... ... ... қатар қазақ халқының қазіргі жыныстық жас
ерекшеліктері құрылымында ... із ... ... 1930-1934
жылдары туылған ұрпақтардың қатары тым ... ... ... ... ... Егжей-тегжейлі түрде тәптіштелген демографиялық
талдау барысында ... ... тыс ... сырт көзге
елеусіз ерекшеліктерін аңғаруға болады. 1969 ... ... ... ішінде ерлердің саны бдасым екені анықталды. (1000 әйелге ... ... ... жылғы Бүкілодақтық халық санағына байланысты ... ... ... ... ... басқармасына және Қазақ Өлкелік
партия комитетінің бірінші хатшысы ... 1937 ... ... ... мәліметінде соңғы ... ... ... ... Айта кететін бір нәрсе, осы ... ... ССРО ... шаруашылығы Орталық мемлекеттік архивінің
арнайы қорындағы 1937 жылы ... ... ... санағының
алғашқы мәліметтері сақталған іс-қағаздар арасынан ... ... ... Қазақ АССР Халық ... ... ... ... өзі қол ... ... бекіткен.
Онда төмендегі мәлімет ұсынылған:
Жылдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... мәліметтерден көріп отырғанымыздай, Қазақстанның ауыл халық
саны 1930-36 ... ... 3 млн. 379,5 мың ... ... ... 1926 және 1937 ... Бүкілодақтық санақ
материалдарына негізделген мына кесте ... ... ... И. ... ... ХҮІІ съезіндегі баяндамасына ... ... мен ... ... ... ... бастапты,
ұлттық табыс 1930 жылы 35 ... 1933 жылы 50 ... ... ... саны сол ... 160,5 ... ... 168
миллионға көбейіпті. Бұл арада екі ой ... бірі – ... ... ... ... ... Одақ бойынша тек өну, өсу ... ... – олай ... ... ... ... ... жалған.
И.Сталин баяндамасының партия деген бөлімде бір ... ... ... на ХҮ ... ... еще ... правильность
линии партии и ... ... с ... ... на ХҮІ ...... ... приверженцев этих
группировок, то на этом ...... ... да, ... ... ... Все ... что линия ... ... ... [70].
Осы арада тағы да айқындай түсуге тура ... ... ... ... ... ... жайратып болса, 1937-1938
жылдар неге керек болды? Әлде ... ... ... төкпесе,
миллиондаған адамдар азап шекпесе «партия жолы» жеңбейтін бе ... жеке ... ... ... мен ... іске
асырды. Сталинизмнің трагедиясына тек қазақ халқы ғана ... ... ... ұшырады. Чаушеску режимі де сол ... тағы ... ... ... ... мемлекетінің шаңырағын көтерді,
білімді, білікті халықтардың санатына ілікті. ... ... ... ... ... қанын төкті, жанын пида етті. ... ... ... ... ... залалын тигізген қайғыға
бөктірген, абақтыға тұншықтырған ... ... ... лағынет
айтады, одан іргесін ... ... ... ... ... келе ... түйін жасамақпын. 1937-38
жылдардағы сталиндік репрессия ... ... ... де ... ... жүрегін сыздататыны хақ.
Ұзақ жылдар бойы адамдар санасына дара ... ... ... ... ... ... «буржуазиялық идеология», «тап
жауның ... ... ... «ансоветтік»,
«антикоммунистік» ... ... ... ... ... өз азаматтарын тар ... ... ... ... ... ... құбылыстарға тек пролетариат диктатурасының мүддесі
тұрғысынан баға беруді талап ... ... ... идеология ХХ
ғасырдың 30 ... ... орын ... ... ... ... ... ақиқатты өз атымен жасырмай атайтын,
«ақтаңдақтарды да», ... да» ... ... ... ... жол берген жоқ.
Ресми тоталитарлық жүйе өзінің ... ... ... ... және зиялыларымызды
жаппай қуғын-сүргінге айналдырғанын өз ... ... ... ... ... тырысып келді.
Қолымыздағы бар мәліметтерге қарағанда, бұл нәубетте Республика
бойынша қуғын – ... ... 113 мың ... 25 мыңы ... Ал,
Оңтүстік Қазақстан облысында (ол кезде Әулие ата, Қызылорда, ... бір ... ) 7000 мың адам ... 2,5 мыңы оққа ... орай бұл ... ... ... жалғасып, дерексіз кеткендердің
құжаттары іздестіру ... әлі де ... ... ... ... ... қуғын – ... ... ... ... ... ... да. ... «Халықтар әкесі» - Сталинмен тең дәрежеде сөйлесе ... ... ... қанды қол Голощекинмен қаймықпаған, ол жүргізген
саясаттың дұрыс еместігін беті ... ... ... ... ... ... Емберген Алтынбековтың осы өңірден шыққандығына
дау жоқ десек халқы үшін ... ... ... ... ... техникум ашып, осы жерде жұмыс істеген. Оның ... ... ... ... ... ... келген.
Сондай – ақ халықтың аяулы ұлдарының бірі ... ерте ... ... ... ... ... театрдың алғашқы ірге тасын қалаған
бірден – бір тұлға.
Қаралы нәубет қашанда ел бастаған серкелерге алдымен ... ... ... ... 576 –сы, оның ... облыс, аудан көлемінде аса
жауапты қызметтер атқарған, 58- і алғашқылар легінде қармаққа ... ... ... Қ.Күлетов, В.Случак, ... ... ... З.Тұранов, М.Лукер, И.Саттарханов,
Ә.Кенесарин, Ж.Қыстаубаев, А.Қаламбаев, т.б. ... ... нұры ... [73].
Әкімшіл-әміршіл авторитарлық жүйе өзін сынға алатын, ... ... ... ... ... ... бола ... Осыған байланысты тарихшылар пайдаланатын деректер аясы да
тарыла ... ... да, ... осы ... дейін аталмай келе
жатқан азаматтардың тағдыры да ... ... ... кезеңде өлкелік партия ... ... ... ... мен мүшелерінің, ... ... ... ... социалистік кәсіпорындар мен колхоз-
совхоз жетекшілерінің көбі ... ... ... ... ... қарқын алуы ... ... ... еді.
Бір атап өтетін ерекшелік, ... ... жан ... ... ... ... бір ... жүйе негізінде
жүзеге асырылды. Соның бірі НКВД ... ... 1937 ... ... №00486 ... ... Мұнда әскери трибунал Отанға
опасыздық ... ... ... ұйымдардың
мүшесі болды деп ... ... ату ... кесілген немесе
10 жылға сотталған қылмыскерлердің ... ... ... ... ... осы ... ... опасыздық жасағандардың әйелі
әлеуметтік қауіптілігіне қарай кемінде 5-8 ... ... ... деп атап көрсетілген. ... ... ... ... ... да әлеуметтік ... ... ... ... ... ... НКВД ... еңбекпен түзету
коллонияларына немесе ерекше жүйедегі ... ... ... шын ... ... ... «халық жауының»
отбасын қуғындауымен ғана шектелмегені белгілі.
Сонда мынадай ... ... ... ... соншалық қатігездік көрсетілгенде Сталин не ... ... Ел ... қорқытып-үркіту сезімін күшейте түсу ... ма? ... ... ... ... ... ... туған-туыстары, бала-шағалары ... ... ... ... күйеу не әкесі туралы ... ... деп ... ... жағалай шағым айтып, большевиктердің
сара бағытына ... ... ... ... да ол ... жандарды қоғамнан аластатып, сонау қиыр ... ... ... жөн деп ... болу ... әдебиеттер мен дерек көздер тізімі :
1. Е. Қалмырзаев. «Тоталитарлық езгі ... ... ... ж 5 ... ... ... 3 том. - 724 ... Омарбеков Т. «20-30жылдар қазақ қасіреті » А., 1997 ж. – 68 бет
4. Құрастырған: З.Қыстаубаев «Нәубет» публицистикалық ... 1990 ж.- 92 ... Бұл да ... 92-93 ... Бұл да сонда, 102-103 беттер
7. М.Қозыбаев «Ақтаңдақтар ақиқаты». Алматы, 1991 ж.- 78 ... Бұл да ... 79 ... Абуев Қ. «Қазақстан тарихының ақтаңдақ беттерінен», Алматы.,1994 ж
-79 бет
10. «Нәубет» ... ... ... ... ... ... 80 бет
12. «Тоймахан қызы Ә, «Шындықтың беті бүркемеленбейді», «Шымкент
келбеті» ... ... ... ... М. ... ... - 83 ... Тоймахан қызы Ә, «Шындықтың беті ... ... ... ... ... Бұл да ... ... қызы Әлияның мақаласынан.
16. Қозыбаев М. «Ақтаңдақтар ақиқаты»., 234-237 ... ... ... ... ... 1990 ... беттер
18. Маданов Х. «Сталинның қылмысы қандай?» Лениншіл жас 23.11.88 ж
19. «Зауал»: мақалалар, ... ... Б. ... ... 1991 ... 69 бет
20. «Нәубет» публицистикалық ой-толғаулар. ... ... ... ... естеліктер. Алматы.,1991 ж. - 78-79 беттер
22. Бұл да сонда , -279 бет
23. Құраст.: Қасенов Ә., ... ... ... 37 –де опат
болғандар». ... 1994ж. 71 ... ... публицистикалық ой-толғаулар. 281 бет
25. Қозыбаев М. «Ақтаңдақтар ақиқаты», 235 бет
26. Бұл да сонда ,- 246 ... ... ... 3 том. -720 ... Пірмәнов А., Маданова А. «Қазақ интелегенциясы» Алматы., 1997 ... ... ... ... 3 том. 724 ... Бұл да ... 724 ... Бұл да сонда ,725 бет
32. Бұл да сонда ,726 ... А. ... ... ... ... ... ... газеті. № 64-
66, 10 бет
34. Бұл да сонда. ... ... ... ... ... ... не дейді?». Алматы, 1993
ж.- 81 бет
36. Тоймахан қызы Ә, ... беті ... ... газеті, 10.05.2002 ж
37. М.Қойгелдиев, Т.Омарбеков, ... ... не ... ... ... 105 ... «Нәубет» публицистикалық ой-толғаулар. 125-126 беттер
39. Бұл да сонда, 130-131 беттер
40. Бұл да ... 134 ... Бұл да ... 144 ... М. Тәтімов «Қаралы тізім», «Егемен Қазақстан» газеті 31.05.97 ж
43. Бұл да сонда. Мақаладан үзінді.
44. ... ... ... - 155 ... ... Қазақстан Облысы Мемлекеттік мұрағаты» (Бұдан ... ... ... 630 – қор ...... ... ... ой - толғаулар, 155 бет
47. Бұл да сонда, 155-162 беттер
48. «ОҚО ... ... 630 қор. ... № 9, 1 іс 1 бет.
49. Бұл да ... ... 11 ... 1 -10 іс 1 – 10 ... ... Публицистиклық ой - толғаулар, 164-165 беттер.
51. «ОҚО мемлекеттік мұрағаты», 630- қор, ... ... С., ... Г ... діңгек»,. Алматы, 2002ж. 23-бет.
53. «ОҚО мемлекеттік мұрағаты», 630-қор, 9-тізімдеме, ... ... ... Г, ... діңгек»,. Алматы, 2002ж -35 бет
55. Бұлда сонда, ... «ОҚО ... ... 630-қор, 3 тіз., 1-3 іс. 7 -8 беттер
57. Бұл да сонда, 630-қор, 3-тіз., 4-6 ... – 10 ... Бұл да ... ... 3-тіз., 7-10 істер. 11 – 14 беттер.
59. Тоймахан қызы Ә, «Шындықтың беті ... ... ... ... ж
60. Бұл да сонда, мақаладан үзінді.
61. «Нәубет», 162 – 165 ... ... ... ... ... ... 1996 ж 17 ... Бұл да сонда, мақаладан үзінді.
64. «ОҚО Мемлекеттік мұрағаты» 630 қор, ... ... Б. ... «Алғашқылардың бірі», «Ленин туы» № 64 4.04.1990 ж
66. «ОҚО ... ... 630 қор 3 –ші ... 1-10 ... Б. ... «Ардагер азамат», «Қазақ әдебиеті» 17 ноябрь 1967 ж
68. ... қызы Ә, ... беті ... «Шымкент
келбеті» газеті, 10.05.2002 ж
69. «Нәубет», 119 бет
70. Бұл да ... 119-120 ... Бұл да ... , 303 бет
72. Н. Бегалыұлы «Қан жүректі қайғылым» Ордабасы., 2006 ж.- 4 бет
73. Бұл да ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының атқарған қызметтеріне саяси талдау57 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Адам мен саясат жөніндегі қазақ ойшылдарының топшылаулары17 бет
Ардағым –ата жұрт4 бет
Меншік түрлері17 бет
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиет көрінісі24 бет
Шоқан Уәлиханов Ыбырай Алтынсарин Абай Құнанбаев11 бет
Қазақ зиялылары қазақ тілінің мәртебесі жайында51 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Ұлы отан соғысын қайта қарастыру-кейінгі ұрпақтың борышы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь