Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі

Өмірі туралы мәліметтер аз сақталған. Философия, математика, медицина, астрономия, астрология, өнертану, әдебиеттану, тіл білімі, тағы басқа ғылым салаларының дамуына зор үлес қосқан. Жүсіп Баласағұнидің есімі әлемдік әдебиет пен мәдениет тарихында "Құтадғу білік" ("Құтты білік") дастаны арқылы қалды. Жүсіп Баласағұни бұл дастанын хижра есебімен 462 жылы, қазіргі жыл санау бойынша 1070 жылда жазып бітірген. Дастанды "хандардың ханы" - Қарахандар әулеті мемлекетінің (942 - 1210) негізін салушы Сүлеймен Арслан ханға (908 - 955) тарту етеді. Сол үшін хан өз жарлығымен Жүсіп Баласағұниға "хас хажиб" - "бас уәзір" немесе "ұлы кеңесші" деген лауазым берген. Дастанның бізге жеткен үш нұсқасы бар. Біріншісі, Герат қаласындағы 1439 жылы көне ұйғыр жазуымен (қазір ол Вена қаласындағы Корольдік кітапханада сақтаулы), екіншісі, 14 ғасырдың 1-жартысында Египетте араб әрпімен (Каирдың Кедивен кітапханасы қорында) көшірілген. Ал Наманған қаласынан табылған үшінші нұсқа 12 ғасырда араб әрпімен қағазға түсірілген. Бұл қолжазба Ташкенттегі Шығыстану институтының қорында сақтаулы тұр. Ғалымдар осы үш көшірме нұсканың әрқайсысына тән өзіндік ерекшеліктерді жинақтай отырып, "Құтты білік" дастанының ғылымының негізделген толық мәтінін жасап шықты. Венгер ғалымы Герман Вамбери (1832 - 1913) "Құтты біліктің" бірнеше тарауын неміс тіліне аударып, 1870 жылы Инсбрук қаласында жеке кітап етіп бастырып шығарды. Бұл шығарманы зерттеу, ғылымының мәтінін дайындау және аударма жасау ісімен орыс ғалымы В.В. Радлов (1837 - 1918) жиырма жыл бойы (1890-1910) айналысқан. Түркия ғалымдары 1942-43 жылдары "Құтты біліктің" үш нұсқасын да Стамбұлдан үш том кітап етіп шығарды. "Құтты білік" дастаны орта ғасырларда бүкіл түркі әлеміне түсінікті болған Карахан әулеті мемлекеті түріктерінің тілінде жазылған. Оны Қаримов өзбек тіліне (1971), Н.Гребнев (1971) пен С.Иванов орыс тіліне (1983), А.Егеубаев қазақ тіліне (1986), бір топ аудармашылар ұйғыр тіліне (1984) тәржімалаған. "Құтты білік" дастаны белгілі бір мағынада елдегі Ата заң (Конституция) қызметін атқарған.
« Құтты білік» 85 тараудан, 6500 – ден астам бәйіттен тұрады. Және үш қосымшасы бар. Бұл кітапты шығыс патшалары алғызып оқитын болған.
« Құтты білік » дастанының басты идеясы төрт принципке негізделіп жазылған.
1. Н.Келімбетов Ежелгі дәуір әдебиеті
2. А. Қыраубаева Ежелгі дәуір әдебиеті
3. Википедия
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігіСемей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік УниверситетіҚазақ тілі мен әдебиеті кафедрасыСӨЖТақырыбы:  Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына ... ... ... . ... ... ... ... Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі Орындаған: Әнеш А.Б.Тобы: КЯ- ...  ... ... қ, ... ... > ...  ...  -  идеялық,  мазмұндық  талдау.Өмірі туралы мәліметтер аз ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттану, тіл білімі, тағы басқа ғылым салаларының дамуына зор үлес қосқан. Жүсіп Баласағұнидің есімі ... ... пен ... тарихында "Құтадғу білік" ("Құтты білік") дастаны арқылы ... ... ... бұл ... ... есебімен 462 жылы, қазіргі жыл санау бойынша 1070 жылда жазып бітірген. ... ... ... - ... ... ... (942 - 1210) негізін салушы Сүлеймен Арслан ханға (908 - 955) ... ... Сол үшін хан өз ... ... Баласағұниға "хас хажиб" - "бас уәзір" немесе "ұлы кеңесші" деген лауазым берген. Дастанның бізге жеткен үш нұсқасы бар. ... ... ... 1439 жылы көне ұйғыр жазуымен (қазір ол Вена қаласындағы Корольдік кітапханада ... ... 14 ... ... ... араб ... (Каирдың Кедивен кітапханасы қорында) көшірілген. Ал Наманған қаласынан табылған үшінші нұсқа 12 ғасырда араб әрпімен қағазға түсірілген. Бұл қолжазба ... ... ... ... ... тұр. ... осы үш көшірме нұсканың әрқайсысына тән өзіндік ерекшеліктерді жинақтай отырып, "Құтты білік" дастанының ғылымының ... ... ... жасап шықты. Венгер ғалымы Герман Вамбери (1832 - 1913) "Құтты біліктің" бірнеше ... ... ... аударып, 1870 жылы Инсбрук қаласында жеке кітап етіп бастырып шығарды. Бұл шығарманы зерттеу, ғылымының мәтінін дайындау және ... ... ... орыс ... В.В. ... (1837 - 1918) жиырма жыл бойы (1890-1910) айналысқан. Түркия ғалымдары 1942-43 ... ... ... үш ... да Стамбұлдан үш том кітап етіп шығарды. "Құтты білік" дастаны орта ғасырларда бүкіл түркі әлеміне түсінікті болған ... ... ... ... тілінде жазылған. Оны Қаримов өзбек тіліне (1971), Н.Гребнев (1971) пен С.Иванов орыс тіліне (1983), ... ... ... (1986), бір топ ... ... тіліне (1984) тәржімалаған. "Құтты білік" дастаны белгілі бір ... ... Ата заң ... ... атқарған. > 85 тараудан, 6500  -  ден  астам бәйіттен  тұрады.  Және  үш қосымшасы бар.  Бұл ...  ...  ... алғызып  оқитын болған.> дастанының  басты идеясы  төрт  ...  ... ... ...  -  ...  ... ...  үшін  қара қылды  қақ  жаратындай  әділ заңңың  болуы. Автор  әділдіктің  ... ...  ...  ...  ... ...  -  бақ  -  дәулет,  яғни  елге  құт  ... ...  ... Бақ  -  ...  ...  ...  ...  уәзірі  Айтолды  бейнесі арқылы  жырға қосылған. Үшіншісі  -  ақыл  -  ... Ақыл  -  ...  ... рөлі  ...  ... Өгдүлміш  бейнесінде жырланады. Төртіншісі  -  ...  -  ...  ...  Бұл ...  ...  ...  туысы, дәруіш  Одғұрмыш  бейнесі арқылы  әңгіме   ... ...  ...  ...  ... ... төрт  ұлық  сөздерінен байқалар.Бірі  оның  - ... жолы  -  ...  -  құт пен ...  дәулет.Үшіншісі  -  ақыл  менен парасат,Төртіншісі  -  ұстамдылық,  қанағат. ( 44, 44)Басты көтерілген  ...  -  ...   ...   басынан өткізген  оқиғаларынды емес,  сол  ...  ... ...  ...  ...  -  ...  мен  ғибрат сөздерінде,  сұрақ  -  жауаптарында.Жүсіп Баласағұнның  >  дастанында  елді ...  ...  ... ...  -  ...  құт, ...  ... әкелу, > ету екендігі ерекше  атап  ...  ...  ...  осы  ой  -  ...  мен ...   түп  -  ...  ...  -  бастаулары   жырларында  жатқанын  аңғару  қиын емес.  Рабғузи ... аты; шын ...  -  Наср ... ... ... ... (т.-ө.ж.б.)  -  13 ғ-дың аяғы мен 14 ғ-дың ... өмір ... ... ... Рабғузидың Қисса-с-ул әнбийя атты еңбегі қазақ әдебиетінің ертедегі нұсқаларының бірі саналады.Насыр-ад-дин Рабғузи  -  қазақ ... ... ... Орда ... деп ... ХІІІ-ХІV ғасыр әдебиетінің өкілі. Оның есімі 1370 жылы ...  ...  деп ... кітабымен белгілі. Кітапта пайғамбарлар, әулие-әнбиелер туралы діни әңгімелер, ежелгі шығыс мифтері мен аңыздары, ертегілер, өлең-жырлар мен ... ...  1914 жылы ... кейінірек Ташкент қаласында бірнеше рет кітап болып басылып шыққан. Әдебиетші ғалым Бейсенбай Кенжебаев оған енген шығармаларды тақырып-мазмұны мен ... ... 3 ... ... ... Адаматаның жаралуынан бастап көптеген пайғамбарлар өмірінен сыр шертетін бұрыннан бар ... ... ... ... ... ... ... қазақ арасына кең тараған Нұх пайғамбар кемесінен бастау алатын ... ... ... ... ... осы ... енген сюжеттік әңгімелерден байқай аламыз. Рабғузи қиссалары халқымыздың бойында қалыптасқан ... ... ... негізінде жатқан діни түсініктердің бастауын да көрсетіп береді. кейіпкерлерінің қатарында оқырманды ерекше қызықтыратын тұлғалардың бірі  -  ... ...  - ... ... мағына беретін араб сөзі. Лұқман хакім  -  ... ... көп ... ... дана адам. Кітапта ол туралы бірнеше әңгімелер берілген. ... ... ... ... ... ... қайтармайтын Лұқман хакімнің жомарттығын пайдаланып, алған мың ділдә ... ... ... ... ... жанның қарызға алған ақшасынан бақыр пайда көрмей айырылып қалғаны, ... ... ... оның  ... ... болғанында қыруар пайда көріп және борышынан да ойындағыдай сәтті құтылғаны баяндалады. Әңгіменің идеясы  -  адам ... да, ... да ... ... ... сондықтан үнемі ниетің дұрыс болсын деген ғибратты ой. Енді бір әңгімеден жақсы ет сұраған жағдайда да, жаман ет сұраған ... да ... ... жүрегі мен тілін асып берген Лұқман хакімнің ісімен де, шешендігімен де танылған дана тұлға ... ... ... ...  ... ... қарым-қатынасқа мегзейтін сөзімен түйінделеді.    Алла тағаладан түскен кітаптар сюжеті мен ... бай ауыз ... ... ... ... ... ... тәрбиесі мен қоғамдық қарым-қатынастарды реттеуде үлгі боларлық тәрбиелік мәні зор.Дулати Хұсайынұлы Мұхаммед Хайдар (1499-1551) - әйгілі ... ... ... мен оған ... елдердің тарихы жөнінде аса құнды деректер беретін  ... мен  ... ... ... ... ежелгі Дулат тайпасы әмірлерінің ұрпағы. Оның толық аты-жөні  -  Дулат Мұхаммед Хұсайынұлы Мырза Мұхаммед Хайдар. Мұндағы  - өз аты,  - ... аты,  - ... ... ... екенін білдіретін атау (хан балаларының ханзада, сұлтан ... ...  - ... тайпасының аты.Мұхаммед Хайдардың ата  -  бабалары кезінде Моғолстан мемлекетінің ... ... ... ... ... ... және ... Түркістан жерлерінде ұлысбегі, тархан қызметтерін атқарған, өздерінің ... ...  -  ... дербес басқарған. Өз әкесі Мұхаммед Хұсайын Моғолстанның Жүніс ханының ... ... ... ... Оны ... Әмір Темірдің немересі Мұхаммед Шайбани хан өлтірген. Анасы Хуб-Нигар ...  -  ... ... ... Бұл ... ... Хайдар Моғолстанның Сұлтан Саид ханмен және Үндістандағы баласы Ұлы Моғолдар әулетінің негізін қалаушы Захираддин ... ... ... ... ... ... Мұхаммед Хайдар біраз уақыт осы Бабырдың қолында тұрады. ... ... ... ... ... Саид ханға келіп, оның Қашқардағы сарайында тұрып, сарай қызметін басқарады. Саид ... ... ... ... қатысады. Жан-жақты білімді, сарай қызметін жетік білетін адам ретінде ханның мұрагер баласы Әбу ар-Рашид сұлтанның тәрбиешісі болады.Сұлтан Саид ... ... ... ... ... дулат тайпасының басшыларынан қауіптеніп, оларды қуғындай бастайды. Мұхаммед Хайдардың ... ...  -  Саид ... өлтіреді. Осыдан кейін өз басына қауіп бұлты үйіріліп келе жатқанын сезген ... ... ... ... Ол ... ұлы ... ... әскербасы болып, Кашмирді жаулап алу соғысына қатысады. Жаулап алғаннан кейін Ұлы Моғолдар атынан біраз уақыт Кашмирді билеп тұрады. Ол ... ... ... ...  ... кіріседі."Тарихи Рашиди" атты еңбекте қазақ хандығының қалыптасуы туралы, мұнан кейінгі Жетісу мен Шығыс Дешті -- Қыпшақта ... ... ... құлауы, феодалдық соғыстар, қазақтар, қырғыздар және өзбектердің сыртқы жауға қарсы күресте өзара одақтасуы туралы көптеген мәліметтер бар. ... ... бұл ... ХV-ХVI ... ... жөне Шығыс Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жағдайы, орта ғасырлық Қазақстандағы Жетісудың тарихи жағрапиясы, қалалық және егіншілік мәдениеті туралы ... ... бар. 1533 жылы ... ... ... ... Абу-ар-Рашид, өз тайпаларынан қауіп тоне ме деген оймен, оларды қуғындай бастады. Мұхаммед Хайдар Дулатидің немере ағасы Сайд ... ... ... ... ... ... Дулати Үндістанға қашып кетті. Онда ол Ұлы Моғолдар сарайында әскерлерді басқарды.Ол сол кездегі ... ... мен оған ... ... ... ... ... Қазақ хандығының өткен тарихын жақсы білген. Оның тікелей өзі куә болған жайлары да көп еді. Содан да болар ол орта ... ... ... ... ... тарихына қатысты өте құнды материалдар береді. Қазақ хандығының құрылуы мен қалыптасуы, одан кейінгі кезеңдері, ... ... ... ... қатынасы жайында кеңінен сөз болады.[2]Мұхаммед Хайдар Дулати құрметіне аты Тараз ... ... ... Жәңгірұлы. Қазақ әдебиетінде шығыс тақырыбына барған ақындарды "қиссашыл ақындар" немесе "кітаби ақындар" десе, кейде "нәзирагөйлік" деп те ... ... ... бірі  -  Шәді ... Өз ортасында Шәді төре атымен белгілі болған ақынның әкесінің аты бірде Жәңгір болып берілсе, кейде Жаһангир болып кездеседі. Оған себеп, оның ... ... ... "Шәді Жәңгірұлы" деп аты-жөні аталса, Қазан, Ташкент қалаларында баспа ... ... тіл ...  ... ... ... ... көрсетілген. Шәді есімі әдебиет  сүйер қауымға таңсық есім емес. Оның өмірі мен шығармашылығын зерттеген бірнеше ғалымдар бар. Атап ... ... ... ... ... Н.Келімбетов, Ө.Күмісбаев, У.Қалижанұлы /34-39/ сияқты ғалымдар ақын шығармашылығын өз ... ... ... ... ...  - ... ... ханның шөбересі, Кенесары ханның жорықтарына қатысқан. 1847 жылы Хан кене дүниеден өткенде, оның кіші әйелі Мәуті ханымды әмеңгерлік ... ... ... Осы ... ... ... шайыр туады.Шәді Жәңгіров 1855 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы Созақ ауданында қарапайым шаруаның отбасында дүниеге келген. Он жасына жетер-жетпесте ауыл ... діни ... ... ... жолға түскен Шәді ақын әуелі Шаян мешітінде оқып, кейін ... ... ... ... ғұламадан дәріс алады. Онда ол араб, парсы ... ... ... ... ... шайырларының атақты шығармаларымен жете танысады. Қылым деген түпсіз терең теңіздің тамшысын ішкен болашақ шайыр, ... одан әрі ... ... сол ... барша мұсылман баласына белгілі Бұхарадағы "Мир - араб" медресесінде оқиды. Онда Ислам құндылықтарымен жақыннан танысып, болашақ шығармаларына арқау ... діни ... ... ... ... ...  ... деген айып тағылып, қуғынға ұшыраған Шәді 1933 ... 12 ... ... өтеді.Араб, парсы, түрік, шағатай тілдерін үйреніп, Шығыс шайырларының, философтарының, тарихшыларының еңбектерін түпнұсқадан оқып ... Орта ... ... ... ... ... ... қарақалпақ, түрікмен ақын-жырауларымен, әнші-күйшілерімен танысады. 1877 жылы туған мекені Қызылкөлге оралады. Шәді  -  Шығыс классикалық әдебиетінің назиралық үлгісін жете ... ... ... ... ... ... жырлаған, мазмұн мен түрі жағынан, идеясы мен сюжеттік желісі тұрғысынан мүлдем жаңа, қолтума төл шығармалар жазған ... Ол ұлы орыс ... ... толы ... ... ... (, ... 1910) жазды. Шәді бұл шығармасында Қазақстанның өз еркімен Ресейге қосылуының прогрессивтік мәнін нақтылы тарихи деректермен, ... ... ... ... ... мол. Ол 30-ға жуық дастан және көптеген өлеңдер жазып, кітап етіп бастырып шығарған. Көлемді шығармаларынан қазірше ...  -  18 ... ... көбі ... ... Ғ.Х. ... баспаханасынан әр кезде басылып шыққан:  (, 1913, 1914),  (1914),  (1913),  (1914),  (1914),  (1917),  (1917), т.б.  атты ... ... ... күйінде сақталған. Шәдінің сүбелі шығармасының бірі  -   (). Бұл дастан бір басылымында (1913)  деп те аталған. ... ...  төрт ... ... ... ... ... өрбиді. Ақын дастанында адамның рухани мүмкіндігіне, күш-құдіретіне шексіз сенім білдіреді, адам бойындағы ең асыл қасиеттерді, ақыл-ойды, махаббатты, әділдікті, ... ... Бұл ... ... бұрын да өзге түркі халықтары арасына қисса болып кең тараған. Шәді  дастанын да Шығыс аңыз әңгімелерінің ... ... ... ...  ... атпен қазақ арасына тараған әңгіме сюжетіне құрылған  атты дастанда мазмұны жағынан өзара сабақтас төрт хикая бар. Ақын бұларда жұртты ... ... ... ... ... Сараңдық пен дүниеқұмарлықты тәрк етеді. Ал  атты лиро-эпикалық дастанында сүйіске екі жас ... ... ... ... ... ... ізгі адамгершілікті мадақтады. Бұл дастан оқиғасы да ертеректе ... ... ... кең ... ... ... ... Шәдінің қиял-ғажайып ертегілері мен аңыз-әңгімелер негізінде жазған  ... ... ... ... ... ... реалдық істерімен, күнделікті тұрмыста кездесетін көріністерімен ұштасып, тығыз байланысып жатады.Шәді Жәңгірұлының  атты ... ... ... бес ... ... ... Хадиша ат­ты жесір әйелге үйленгенін де жырлайды. Меғражға барып, Алланың көргенін де толғайды. Қаншама ... ... ... кіргізіп күндіз-түні аянбай, Алла жолында қызмет еткенін, мүнафиықтарды (екі жүзді) ешқашан аямайтынын, ... ... бір ел, әр ... ... пайғамбар тарихына арнаған  дастанынан басқа, оның ... ... ...  ... да ... Хайбар  -  жердің аты. Мәдинеден бірнеше ... ... ... Бұл ... ... тарихында алар орны ерекше. Себебі Мұхаммед (ғ.с.) пай­ғамбардың мүшріктерді жеңіп, елдің сол ... ... ... ... ... ... Хайбарда өткен болатын.Адам ата жаратылғалы бері адамзат бала­сының қасы  -  Ібіліс. Оның ... адам ... ... ... ... ... ... болып табылады. Әзәзіл Ібілістің бар айла-шарғысын ашып көрсететін ибн Жузидің  () ... ... ... ... осы ... желі­сі­не құрылған. Шығармада Барсиса деген діндардың хақ жолында жүріп, қалайша ... ... ... ... ... ... осы шығармасы арқылы оқырманды өз нәпсісінің құлы болмауға шақырған.Шәді  деген дастанынан оның құран тәпсірін жетік меңгергенін көруге ... ... ... ... ... ... өлер ... сәтінен бастап, қабір азабына дейінгі аралықты суреттеген шайырдың еңбегіне сүйсінбесе ... ... ... ...  ... ... әдебиеті* А. Қыраубаева  Ежелгі дәуір әдебиеті* Википедия  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ж.Баласағұн. "Құдатғу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау. Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі11 бет
Х-ХХ ғасыр әдебиетінің зерттелуі. Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау. Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі12 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау10 бет
«Едігелік» идеологиясының мәні5 бет
Батырлар жыры5 бет
Идеология және билік12 бет
Информатиканы оқытудың мақсатты жүйесі25 бет
Коммуникативтік акт шеңберіндегі төл сөздің семантика - интонациялық сипаты24 бет
Мұхтар Әуезов қазақ әдебиетінің негізін салушы4 бет
Өзін-өзі тану пәні мен өзге оқу пәндерінің инновациялық әдіс-тәсілдер арқылы өзара сабақтасып, ықпалдасуы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь