9 сыныпта бейорганикалық химияны оқытуда халықтық педагогика элементерін пайдалану әдістемесі

МАЗМҰНЫ

КIРIСПЕ 3

1 ХИМИЯНЫ ОҚЫТУДА ХАЛЫҚТЫҚ ПЕДАГОГИКАНЫ
ҚОЛДАНУДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ. ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ
АЛҒЫШАРТТАРЫ
1.1 Орта мектепте химияны оқутуда халықтық педагогиканы пайдаланудың қазіргі жайы 10
1.2 Химия сабақтарында пәнаралық байланыс негiзiнде халықтық педагогиканы пайдалану 17

2. ОРТА МЕКТЕПТЕ ХИМИЯНЫ ОҚЫТУДА ХАЛЫҚТЫҚ
ПЕДАГОГИКАНЫ ПАЙДАЛАНУ ӘДIСТЕМЕСІ
2.1. 9 сыныптарда химия сабақтарында халықтық педагогиканы пайдаланудың жолдары мен әдiстерi 25
2.2. Дәрiгерлiк химия бөлiмiнде халықтық педагогиканы пайдалану 28
2.3. Химияны тұрмыста пайдалану бөлiмiндегi халықтық
педагогиканың орны 35
2.4. Химия пәні сабақтарында ауыз әдебиеті үлгілерін пайдалану 38
2.5. Халықтық педагогика негiзделген сабақ, кеш үлгiлерi 45
2.6. Поэзияны пайдалану әдiстемесi 55
2.7.Оқушы шығармашылығының қалыптасуы 64

3. ПЕДОГОГИКАЛЫҚ ЭКСПЕРИМЕНТТІ ҰЙЫМДАСТЫРУ 69

ҚОРЫТЫНДЫ 75

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 77

ҚОСЫМША А 81
ҚОСЫМША Ә 82
ҚОСЫМША Б 83
ҚОСЫМША В 84
ҚОСЫМША Г 85
КIРIСПЕ

Зерттеудiң көкейтестiлiгi: қоғамның қазiргi даму кезеңiнде болып жатқан әлеуметтiк, экономикалық, саяси және жаңа технологиялық өзгерiстерден, ұрпақ тәрбиесiндегi бетбұрыстардан бiлiм мен тәрбие беру жүйелерiнiң iсiн жаңа сатыға көтеру қажеттiлiгi туындап отырғаны мәлiм [1].
Осыған орай бүгiнгi таңда қоғамньң ұлттық мәдени тұрғыдан кемелденуi, жас ұрпақты өз халқының рухани қазынасымен, ұлттық тәрбиенiң озық өнегелi дәстүрлерiмен тереңiрек таныстырып, соның негiзiнде жеке тұлғаны қалыптастыруға жеке тұлғаның шығармашылық рухани мүмкiндiктерін дамытуға байланысты тәрбие мен бiлiм беруде мұғалiмнiң кәсiптiк даярлығын қамтамасыз етудi мiндеттейдi [2]. Өйткенi егенмен елiмiздiң болашағы оның материалдық және рухани дамуы, жас ұрпақтың бiлiмi мен тәрбиесiнiң деңгейiне байланысты. Сондықтан да қоғамның бiлiм беру жүйесiн жаңарту мен жетiлдiру мәселесi мұғалiмнiң алдына зор мiндеттер жүктеп отыр.
Осыған орай химияны оқытудың жаңа әдiстемелiк жүйесi, мектептерде пәндi оқытып үйретудiң - тиiмдi жолдарының бiрi оқушылардың iс-әрекеттерiн белсендiру мен тиiмдiлiгiн арттыру, педагогикалық технологияларымен ұштастыра жүргiзу жұмысын практикаға енгiзу мәселесiне ерекше көңiл аудару қажеттiгiн көздейдi. Осы тұрғыда негiзгi ауыл мектебiнде оқытуды ұйымдастыру мәселесiне, оқу тәрбие жұмысының деңгейiн көтеруге және оның беделiн жоғарылатуға көңiл бөлу қарастырылған. Қазiргi кезде оқытудың тиiмдi әдiстерiн зерттеп, оны iс жүзiнде қолдануға ұсыну күрделi мәселелердiң бiрiне айналды. Оқушыларды қоршаған орта заттармен құбылыстармен таныстырып, олар жайында ғылыми ұғымдарын жүйелеп, көзқарастарын қалыптастыруда орта мектепте оқытылатын химия пәнiнiң мәнi өте зор. Сондықтан да химияны оқытудың әдiс тәсiлдерiн сан-салалы бағытта, жан-жақты қарастыру көзделедi.
Химияны оқыту мәселесi белгiлi педагогтармен методистердiң назарынан тыс қалмай үнемi зерттеу нысанасына айналып келдi:
Қ.А.Аймағамбетова, А.Г. Сармурзина, Н.Н. Нұрахметов, С.Ж. Жайлау, Т.Т.Омаров, Ж.Ә.Шоқыбаев, К.А. Сарманова, М.Р.Танашева т.б. көптеген зерттеулерде оқу үрдiсiне жаңа технологияны енгiзу жолдарын қарастыру тенденциясы оқушылардың белсендiлiгi мен танымдық іс- әрекеттерiн, шығармашылығын дамытуға негiз салатындығы көрсетiлген.
Ауыл мектептерінде сабақтарға қатысып жүргiзiлген талдау қорытындысы ондағы оқыту жұмыстарының казiргi талаптарға сәйкес еместiгiн, оқушылардың өздiгiнен бiлiм алуының нашарлығын, олардың танымдьқ қызығушылығының және бiлiм сапасының төмендiгiн көрсеттi. Бұл жағдайлардың себебiн әртүрлi түсiндiредi: кейбiреулерi кризистiк жағдайға байланысты кажеттi пәндердiң қысқаруы десе, ендi бiрi қаражаттық – инвистицияның жетiспеушiлiгi, немесе бiлiм беруге арналған бағдарлама құрылымының әлсiздiгi, ал үшiншiсi ауыл мұғалiмiнiң әлеуметтiк — тұрмыс жағдайының төмендiгiнен деп дәлелдейдi.
Бұл факторлардың барлығы мұғалiмнiң өмiр-тiршiлiгiне байланысты айтылып отыр. Бiздiң көзқарасымыз бойынша ауыл мектептерiнiң кризистiк жағдайының себебi — саяси немесе әлеуметтiк экономикалық жағдайдан ғана туындамайды, оның педагогикалық технологиялық негiзi де бар, сонымен қатар ауылды жерде ғылыми-ағарту орталықтарыньң, мұражайлардьң, кiтапхана, театрлардың жоқтығы да әсер етедi. Ұстаз оқушыларға бiлiм беру барысында оқу үрдiсiн ұйымдастыру кезiнде тұлғаның дұрыс қалыптасу мүмкiндiгiн зерттеп, жеке бас ерекшелiгiн бағалап, осыған сәйкес жұмыс iстегенде ғана орынды педагогикалық шешiм табады. Химия пәнiнiң көптеген мұғалiмдерi оқушыларды химия ғылымының заңдарымен, қоршаған ортада жүрiп жатқан химиялық, құбылыстармен таныстырып, оны көруге, сезiнуге, түсiнуге жағдай жасау арқылы дүниедегi химиялық, айналулармен оқушыларды қаруландырудың жолдарын таңдай бiлуi, заттар және олардың көптүрлiлiгi туралы ұғымды меңгерте отырып, сабақта көркем әдебиеттi, поэзияны, оқу ойындарын енгiзу арқылы оқушылардың жеке шығармашылығын қалыптастыруға болатындығын дәлелдедi.
Осы орайда химия пәнiнде көркем әдебиет пен поэзияны, оқу ойындарын пайдалану арқылы оқушының танымдық белсендiлiгi мен шығармашылығын дамыту жолдарын Г. Г. Филимонова [3], А.Р.Нұрахметова [4], Ж.Ж.Жумаханов [5], 3.Т.Мұшрапилованың [6] зерттеу жұмыстарында қарастырылған. Ж.Жумахановтың еңбектерiнде химияны оқытуда оқушының сабаққа деген қызығушылығын күшейтiп, әңгiмелер, өлеңдер оқыту олардың белсендiлiгiн арттыру үшiн, олардың мазмұнын мәтiнге сәйкес талдаудың тиiмдiлiгiн дәлелдейдi. Ал, З,Мұшрапилованың жұмысында химияны көркем әдебиетпен поэзиямен байланыстыра отырып оқытқанда оқушының шығармашылық қабiлетiн көтеруге болатындығын көрсетедi. Бiрақ бұл еңбектерде орыс жазушыларыньң шығармаларын кеңiнен пайдаланған.
Дегенмен, педагогикалық психологиялық және оқу әдiстемелiк әдебиеттердi, арнайы зерттеулердi талдау нәтижесi бүгiнгi күнге дейiн этнопедагогиканық жалпы теориялық негiздерiмен тәрбиелiк мәселелерiне баса назар аудару пәнді оның iшiнде химияны оқытуда халықтық педагогика элементтерiн пайдалану әдiстемесiнiң назардан тыс қалғанын көрсетедi.
Мектепте бiрқатар пәндердi оқытуға байланысты бұл мәселе жан-жақта талданған. Кейбiр пәндерде математика, әдебиет, биология, еңбек сабақтарында халықтық педагогика ұлттық әдет - ғұрып, салт-дәстүр тиiмдi пайдаланып отыр. Математиканы оқыту саласындағы зерттеулердiң бiрi ретiнде педагогика ғылымдарының докторы, профессор А.Е: Әбiлқасымованың [7] ғылыми жетекшiлiгiмен жүргiзiлiп жатқан “Бастауыш мектептегi математиканы оқыту процесiнде қазақ этнопедагогикасының материалдарын пайдалану” атты арнайы курстың оқу бағдарламасын атауға болады. Бағдарлама болашақ бастауыш сынып мұғалiмдерiне қазақ этнопедагогикасының математика сабағында қолдануды меңгерту және сол алған бiлiмдерiн мектеп қабырғасында қолдануға дайындау. Бұл математиканы оқыту процесiнiң нәтижелi болатындығының кепiлi. Ал, химия пәнi бойынша ұлттық төл оқулықтардьң болмауына байланысты бұл мәселе осы кезге дейiн қолға алынбады. Мектепте химия пәнiн осы кезге дейiн одақтық бағдарлама бойынша аударма оқулықтар арқылы оқытып келгендiктен, ұлттық педагогикамен байланыстыру назардан тыс қалды.
Республиканьң жер қойнауының табиғи кен байлықтарға өте бай Д.И.Менделеевтiң периодтық жүйесiндегi элемент бәрi дерлiк бiздiң туған өлкемiзден табылады. Қазақ топырағында игерiлген шикiзат түрлерi мен химиялық өнеркәсiптер көптеп саланады. Солай бола тұрса да, оқулықтарда Қазақстан химиясы тиiмдiлiгiне негiздеп оқушылардың танымдық дербестiгiн қалыптастыру жолдарын қарастырған.
Жоғарыда келтiрiлген деректер казiргi таңда химияны оқытудың тиiмдiлiгiн көтеруде бiраз зерттеу жұмыстарыньң жүргiзiлгендiгiн аңғартады
Дегенмен, педагогикалық психологиялық және оқу әдiстемелiк әдебиеттердi, арнайы зерттеулердi талдау нәтижесi бүгiнгi күнге дейiн этнопедагогиканың жалпы теориялық негiздерiмен тәрбиелiк мәселелерiне баса назар аудару пәндi оның iшiнде химияны оқытуда халықтық педагогика элементтерiн пайдалану әдiстемесiнiң назардан тыс қалғанын көрсетедi.
Әр жасөспiрiмнiң қалыптасып дамуында, өзi күнбе-күн өмiрден сезiнетiн, еститiн, көретiн заттарымен құбылыстары, оқиғалары үлкен орын алады. Соның ең негiзгiсi - қазақтың халықтық педагогикасы.
Қазақ халқының сан ғасырлар бойы жинақтаған мол тәжiрибесiн, танымдъқ мұрасын, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, аңыз ертегiлерi, жұмбақ, мақал-мәтел, өлең жырлары, ұлттық ойындары ерекше тәрбиелiк мәнi бар баға жетпес асыл қазына туралы материал берiлмеген және бағдарламада ол туралы айту да талап етiлмейдi. Сонымен қатар химия оқулыктарына енген мәтiндер өмiрмен байланыссыз берiлген.
Жоғарыда айтылған жағдайлар орта мектепте химиядан бiлiм беру стандарты қойып отырған талаптар мен қазiргi таңдағы химияны оқыту үрдiсiнің арасында қарама-қайшылық тудырады. Бiлiмдi өмiрмен, салт-дәстүрмен байланыстыру, өлкетану принципiн қамтамасыз ету өз деңгейiнде жүзеге аспай отыр. Осы жағдай бiздiң тақырыбымыздың “Орта мектепте химия пәнiн оқытуда халықтық педагогика элементтерiн пайдалану әдiстемесi” деп аталуына негiз болды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы: Химия сабақтарында халықтық педагогика элементтерін пайдаланып оқушылардың білімін тереңдетіп, пәнге қызығушылығын арттыру, шығармашылыққа баулудың жолдары мен әдістемелік тиімділігін педагогикалық эксперимент жұмысы арқылы дәлелдеу.
Зерттеу жұмысының мақсаты: халықтық педагогиканы бүгiнгi өмiр талабымен ұштастыра отырып орта мектептердегi химия пәнiн оқытуда қолданудың әдiстемесiн жасау, оның оқу үрдiсiнде тиiмдi қолданудьң мүмкiндiктерiн анықтау.
Зсрттеу пәні: химияны оқыту үрдiсiнде халықтық педагогика элементтерiн қолданып, оқушылардьң бiлiм сапасын дамытудың жолдары мен әдiстерi.
Зерттеу болжамы: орта мектептердегi химия сабағьнда оқушының бiлiм сапасын дамытуға болады егер:
- оқытудың белсендi әдiстерiн оқыту үрдiсiнде тиiмдi пайдаланса;
- оқушылардың өзiндiк жұмыстарын даралап ұйымдастырса;
- химиялық заттар мен құбылыстарды таныстыруда қазақтың ұлттық таным, тәлiм-тәрбие мұрасы мен ауыз әдебиетiн тиiмдi қолданса.
Зерттеу мiндеттерi:
- орта мектепте химияны оқыту үрдiсiнде халықтық педагогиканы, әдеби материалдарды және оқу ойындарын қолданып, бiлiм мен тәрбиелеудiң тиiмдiлiгiн арттыру;
- химия сабақтарында қолданылатын халықтық педагогика нұсқасының мазмұнын ұсыну.
Зерттеудiң әдiстерi:
Зерттеу проблемасына байланысты философиялық, педагогикалық, психологиялық және жас ерекшелiктерi физиологиясы мен әдiстемелiк әдебиеттердi теориялық тұрғыдан талдау жасау; озық педагогикалық iс-тәжiрибелер мен танысу, оларды жинақтап қорыту, педагогикалық сабақтарға қатысу арқылы бақылау; химия пәнiнiң оқулықтарын, әдiстемелiк құралдарын талдау; оқушылармеп әңгiмелесу, байқау, сауалнама, тест жүргiзу, педагогтiк тәжірибе, эксперимент жүргiзу; оқушылардың бiлiмдерi мен iскерлiктерiн, шығармашылық қабiлеттерiнiң деңгейiн тексеру, олардың қорытындыларын талдау;
1. Оқытудың белсендi әдiстерiн қолдана отырып химия сабақтарында халықтық педагогиканы пайдалану әдiстерi
З. Сыныптан тыс жүргiзiлетiн жұмыстар барысында халықтық
педагогиканы пайдалану әдiстерi.
4. Халықтық педагогиканы химия сабақтарында қолдану арқылы
оқушылардың бiлiм сапасын арттыру жолдары. Зерттеу базасы:
Тәжiрибелiк эксперименттiк жұмыс ШҚ облысының Күршім ауданындағы Жолнұсқау аулының орта мектебінде өтті. Зерттеу нәтижелерiнiң дәлелдiлiгi мен негiздiлiгi әдiстемелiк тұрғыдан теориялық материалдардың iс жүзiнде қолданылуымен, жасалған қорытындылардың казiргi бiлiм беру стандартына сәйкестiгiмен, олардың психологиялық философиялық, педагогикалық және методологиялық, тұрғыдан негiзделуiмен қойылған мiндеттерге сай зерттеу әдiстерiнiң тиiмдi пайдаланылуымен, теориялық дерек көздерiнiң нақты талдануымен, эксперимент нәтижесiнiң тұжырымдалуымен қамтамасыз етiлді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Қазақстан Республикасының “Бiлiм туралы заңы”.-Алматы. Литера.-2000.-8-бап.
2. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан-2030.// Барлық қазақстандықтардың өсiп-өркендеуi және әл-ауқатының артуы — атты Қазақстан халқына жолдауы. Алматы, 1997.- 128 6.
3. Филимонова Г.Г. Методика формирования познавательной самостоятельности школьников средством игрового обучения. / Г. Г. Филимонова. - Автореф.диссерт. на соиск. уч. степени канд. пед. наук).-Алматы.-2002г.-21
4. Нурахметова А.Д. Влияние игровых методов обучения на формирование научных знаний студентов по химии. / А. Д. Нурахметова. -(Автореф.диссерт. на соиск. уч. степени канд. пед. наук). Алматы.-2001г.-26 с.
5. Жумаханов Ж. Химияда поэзия мен музыканы пайдалану. / Ж. Жумаханов. — 1981. - N 6.
6. Мушрапилова З.Т. Использование активных методов обучения на уроках химии как средство формирования творческой личности учащихся. / З. Т. Мушрапилова. - (Автореф.диссерт. на соиск. уч. степени канд. пед. наук).-Алматы.--2000г.-18.
7. Әбілқасымова А.Е. Бастауыш мектептегi математиканы оқыту процесiнде қазақ этнопедагогикасы материалдарын пайдалану / А. Е. Әбілқасымова, А. Е. Сарбасова. -Алматы, 199б.-21 б.
8. Беркiмбаева Ш. Ұлттық тәрбие - ұмыт қалмасын. / Ш.Беркімбаева //Халық кеңесi.- 1993.-10 сәуiр.
9. Ушинский К.Д., Избранные педагогические сочинения./ К. Д. Ушинский // Педагогика.- 1974.-216-219 с.
10. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалар. / Ы. Алтынсарин.-Алматы: ҚазССР ГАБ. - 1955.-414 б.
11. Ананьев Б.Г. Психология чувственного познания. / Б. Г. Ананьев. - М., АГIН РСФСР.-1960.-44 с.
12. Бондаревский В.Б. Воспитание интереса к знаниям и потребности к самообразованию / В. В. Бондаревский. - М.: Просвсщение.- 1985.- 115с.
13. Божович Л. И. Психологические особенности развития личности подростка / Л. И. Божович. - М.:Знание, 1979.-36 с.
14. Гордин Л.Ю. Развитие в процессе воспитания. / Л. Ю.Гордин. //Сов. педагогика.- 1989.- .-1 с.
15. Рубинштейн С.А. Основы общей психологии. / С.А.Рубинштейн // М.: Педагогика, 1989.-206 с.
16. Әбiлқасымова А.Е. Студенттердiң танымдық iзденiмпаздығын қалыптастыру / А.Е.Әбілқасымова. - Алматы. - Бiлiм .-1994.- 139-144 б.
17. Ұзақбаева С.А. Қазақ халық шығармашылығының балалар мен жастарға эстетикалық тәрбие берудегi мүмкiндiктерi. / С.А.Ұзақбаева.-Алматы: РНК.-1994.-69
18. Ахметов Н.С. О построении школьного курса химии и фундаментальных понятиях науки / Н.С.Ахметов //Химия в школе .-1995 М5.-11-15 с.
19. Щукина Г.И. Активизация познавательной деятельности учащихся в учебном процессе / Г.И.Щукина. –М. Просвещение, 1979.-166 с.
20. Тряпицына А.Л. Педагогические основы творческой учебно-познавательной деятельности школьников / А.Л.Тряпицина.// Автореф. докт. пед. наук. - Л.,91 с
21. Шамова Т.И. Активизация учения школьников / Т.И.Шамова.- М.:Просвещсние.-1982.-219 с.
22. Жұмабаев М. Педагогика. / М.Жұмабаев. - Ана тiлi, 1992.-126-165 б.
23. Байтұрсынов А. Ақ жол / А.Байтұрсынов.-Алматы: Жалын.-1991.-337-339 бет
24. Құдайбергенов Ш. Шығармалары /Ш.Құдайбердиев.- Алматы: Жазушы. - 1988.-560 б.
25. Әшiмханов Д. Бес арыс / Д.Әшімханов. - Алматы: Жалын — 1992.-209-214 б
26. Жарықбаев К.Б Қазақстанда педагогикалық ой-пiкiрдiң даму тарихы. / К.Б.Жарықбаев, Қ.Бөлеев. - Алматы. -1992. -59-64 6.
27. Қалиев С. Халық педагогикасының ауыз әдебиетiндегi көрiнiсi./ С.Қалиев.- Алматы : Мектеп.- 1986.
28. Ұзақбаева С.А. Қазақтың халықтық педагогикасындағы эстетикалық тәрбие. Пед. ғыл.докт...дисс.-Алматы 1993ж.
29. Көбесов А. Абайтану дәрiстерi.-Алматы. РБК, 2000.-84 б.
30. Тәжiбаев Т.Т. Педагогическая мысль в Казахстане во второй половине ХIХ века. / Т.Т.Тәжібаев.- Алма-Ата, 1965.
31. Сыздықов Ә.И. Алтынсариннiң педагогикалық идеялары мен ағартушылық қызметi. / Ә.И.Сыздықов.- Алматы. : Мектеп.-1969.-139 б.
32. Оршыбеков Ы. Қазақ халқының педагогикалық мәдениетi. / Ы.Оршыбеков.-Алматы: Мектеп.- 1973.-36 б.
33. Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының тарихы. / С.Қалиев.-Алматы.-1973.-89-94 б.
34. Бабанский Ю.К. Методы обучения в современной образовтельной школе. / Ю.К.Бабанский.- М., -1985.-194 с.
35. Чернобельская Г.М. Основы методики обучения химии./ Г.М.Чернобельская.-М.: Просвещение, 1987.-89 с.
36. Коменский Я.А. Педагогическое наследие./Я.А.Коменский.-М: Педагогика, 1987.-398
37. Ұзақбаева С. Тамыры терең тәрбие. /С.Ұзақбаева.-Алматы:Білiм. - 1996.-208 б.
38. Байтұрсынов А. Тiл тағлымы./ А.Байтұрсынов Алматы:Ана тiлi.- 1992.-39б.
39. Нурмухамбетова Р. Қазақ халық медицинасының даму тарихы./ Р.Нұрмухамбетова.- Алматы, 1996.-101-108 б.
40. Алдашев А.А. Қазақ халық медицинасының кұпиясы./ А.А.Алдашов, А.Ж.Елімханов.- Алматы, 1992.-24 б.
41. Баймуратова К. Қара сабынды қалай жасайды? / К. Баймұратова// Казакстан мектебi.-1987.- I 6.
42. Қазақ халқының қолөнерi./ құрас С.Қасиманов Алматы: Казакстан.-1995.-89-90 6.
43. Использование художественной литературы на уроках и во внеклассной работе по химии//Химия: Приложение к сентября”.-1997.-Ы16.-7-IОс.
44. Курдюмова Т Использование этнокультурного компонента на уроках химии.//Химия в школе.- М4.-1994.- 46с.
45. Жумаханов Ж. Химия және поэзия. / Ж.Жұмаханов. // Қазақстан мектебi. -1981.-
46. Тас Г. Өлең сабақ. Г.Тас // Қазақстан мектебi.-Алматы. 1987.- 1.-46 6.
47. Халық дастаны. Алматы. :Жалын,1993.-27 6ет.
48. Кұнанбаев А. Өлеңдер мен поэмалар./ А.Құнанбаев.- Алматы:Жазу 6.
49. Мақатаев М. Өлеңдер, поэмалар / М.Мақатаев.- Алматы.:Жазушы.- 1982.
50. ЪIсқақов Б. Жылдар жырлайды. Алматы. :Жазушы.- 1979.-866.
51. Өлеңдер, айтыстар, дастандар / құрас С.Садырбаев. 1989.-Алматы:Мектеп.-1989.-143 бет.
52. Өлеңдер мен поэмалар./ І.Жансүгіров.- Алматы:Казмембас.- 1958.-64
53. Өлеңдер мен поэмалар./И. Байзақов.- Алматы: Жазушы. 1971.-3316
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
Химия – биология мамандығы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: 9 СЫНЫПТА БЕЙОРГАНИКАЛЫҚ ХИМИЯНЫ ОҚЫТУДА ХАЛЫҚТЫҚ ПЕДАГОГИКА
ЭЛЕМЕНТЕРІН ПАЙДАЛАНУ ... ... ... ... ... ... ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ
АЛҒЫШАРТТАРЫ
1. Орта мектепте химияны оқутуда халықтық ... ... ... ... ... ... ... негiзiнде халықтық
педагогиканы пайдалану
17
2. ОРТА МЕКТЕПТЕ ХИМИЯНЫ ОҚЫТУДА ХАЛЫҚТЫҚ
ПЕДАГОГИКАНЫ ПАЙДАЛАНУ ӘДIСТЕМЕСІ
2.1. 9 сыныптарда ... ... ... ... ... мен әдiстерi
25
2.2. Дәрiгерлiк химия бөлiмiнде халықтық педагогиканы пайдалану ... ... ... пайдалану бөлiмiндегi халықтық
педагогиканың ... ... пәні ... ауыз ... ... ... Халықтық педагогика негiзделген сабақ, кеш ... ... ... әдiстемесi
55
2.7.Оқушы шығармашылығының қалыптасуы
64
3. ПЕДОГОГИКАЛЫҚ ЭКСПЕРИМЕНТТІ ҰЙЫМДАСТЫРУ ... ... ... ... ... ... В
84
ҚОСЫМША Г
85
КIРIСПЕ
Зерттеудiң көкейтестiлiгi: қоғамның қазiргi даму кезеңiнде болып жатқан
әлеуметтiк, экономикалық, саяси және жаңа ... ... ... ... бiлiм мен ... беру ... iсiн
жаңа сатыға көтеру қажеттiлiгi туындап отырғаны мәлiм [1].
Осыған орай бүгiнгi таңда қоғамньң ұлттық ... ... ... ... өз ... ... ... ұлттық тәрбиенiң озық өнегелi
дәстүрлерiмен тереңiрек ... ... ... жеке ... жеке ... ... рухани мүмкiндiктерін дамытуға
байланысты тәрбие мен бiлiм беруде ... ... ... ... ... [2]. ... егенмен елiмiздiң болашағы оның
материалдық және рухани дамуы, жас ұрпақтың ... мен ... ... ... да қоғамның бiлiм беру жүйесiн жаңарту мен
жетiлдiру мәселесi мұғалiмнiң алдына зор мiндеттер ... ... орай ... ... жаңа ... ... ... пәндi
оқытып үйретудiң - тиiмдi жолдарының бiрi оқушылардың iс-әрекеттерiн
белсендiру мен ... ... ... ... жүргiзу жұмысын практикаға енгiзу мәселесiне ерекше көңiл аудару
қажеттiгiн ... Осы ... ... ауыл мектебiнде оқытуды
ұйымдастыру мәселесiне, оқу тәрбие жұмысының деңгейiн көтеруге және ... ... ... бөлу ... ... кезде оқытудың
тиiмдi әдiстерiн зерттеп, оны iс жүзiнде ... ... ... ... ... ... қоршаған орта ... ... олар ... ғылыми ұғымдарын жүйелеп,
көзқарастарын қалыптастыруда орта мектепте оқытылатын химия пәнiнiң ... зор. ... да ... ... әдiс ... ... бағытта,
жан-жақты қарастыру көзделедi.
Химияны оқыту мәселесi белгiлi педагогтармен методистердiң назарынан тыс
қалмай үнемi зерттеу нысанасына айналып келдi:
Қ.А.Аймағамбетова, А.Г. ... Н.Н. ... С.Ж. ... ... К.А. ... ... т.б. көптеген
зерттеулерде оқу үрдiсiне жаңа ... ... ... қарастыру
тенденциясы оқушылардың белсендiлiгi мен танымдық іс- әрекеттерiн,
шығармашылығын ... ... ... ... ... сабақтарға қатысып жүргiзiлген талдау қорытындысы
ондағы оқыту жұмыстарының казiргi талаптарға сәйкес еместiгiн, ... бiлiм ... ... ... танымдьқ қызығушылығының және
бiлiм сапасының төмендiгiн көрсеттi. Бұл ... ... ... ... ... ... байланысты кажеттi пәндердiң
қысқаруы десе, ендi бiрi қаражаттық – инвистицияның жетiспеушiлiгi, немесе
бiлiм беруге ... ... ... ... ал үшiншiсi ауыл
мұғалiмiнiң әлеуметтiк — тұрмыс жағдайының төмендiгiнен деп дәлелдейдi.
Бұл ... ... ... өмiр-тiршiлiгiне байланысты айтылып
отыр. Бiздiң көзқарасымыз бойынша ауыл мектептерiнiң ... ...... ... әлеуметтiк экономикалық жағдайдан ғана туындамайды,
оның педагогикалық технологиялық негiзi де бар, сонымен қатар ... ... ... ... кiтапхана, театрлардың жоқтығы
да әсер етедi. Ұстаз оқушыларға бiлiм беру ... оқу ... ... ... дұрыс қалыптасу мүмкiндiгiн зерттеп, жеке бас
ерекшелiгiн ... ... ... ... iстегенде ғана орынды
педагогикалық шешiм табады. Химия пәнiнiң көптеген мұғалiмдерi оқушыларды
химия ... ... ... ... ... жатқан химиялық,
құбылыстармен таныстырып, оны көруге, ... ... ... ... ... химиялық, айналулармен оқушыларды қаруландырудың жолдарын
таңдай бiлуi, заттар және ... ... ... ұғымды меңгерте
отырып, сабақта көркем әдебиеттi, поэзияны, оқу ойындарын енгiзу арқылы
оқушылардың жеке шығармашылығын ... ... ... ... химия пәнiнде көркем әдебиет пен поэзияны, оқу ойындарын
пайдалану арқылы оқушының танымдық белсендiлiгi мен шығармашылығын дамыту
жолдарын Г. Г. ... [3], ... [4], ... ... [6] ... ... қарастырылған. Ж.Жумахановтың
еңбектерiнде химияны оқытуда оқушының сабаққа деген қызығушылығын күшейтiп,
әңгiмелер, өлеңдер оқыту ... ... ... үшiн, ... ... ... талдаудың тиiмдiлiгiн ... ... ... ... көркем әдебиетпен поэзиямен байланыстыра
отырып оқытқанда оқушының шығармашылық қабiлетiн ... ... ... бұл ... орыс ... шығармаларын кеңiнен
пайдаланған.
Дегенмен, педагогикалық ... және оқу ... ... ... ... ... бүгiнгi күнге дейiн
этнопедагогиканық жалпы теориялық негiздерiмен тәрбиелiк мәселелерiне баса
назар ... ... оның ... ... оқытуда халықтық педагогика
элементтерiн пайдалану әдiстемесiнiң назардан тыс қалғанын көрсетедi.
Мектепте бiрқатар пәндердi оқытуға ... бұл ... ... Кейбiр пәндерде математика, ... ... ... ... ... ұлттық әдет - ғұрып, салт-дәстүр тиiмдi
пайдаланып отыр. Математиканы оқыту саласындағы зерттеулердiң бiрi ... ... ... профессор А.Е: Әбiлқасымованың [7] ғылыми
жетекшiлiгiмен ... ... ... ... ... ... қазақ этнопедагогикасының материалдарын пайдалану” атты арнайы
курстың оқу бағдарламасын атауға болады. Бағдарлама ... ... ... ... ... математика сабағында қолдануды
меңгерту және сол ... ... ... қабырғасында қолдануға дайындау.
Бұл математиканы оқыту процесiнiң нәтижелi болатындығының ... Ал, ... ... ... төл оқулықтардьң болмауына байланысты бұл мәселе осы
кезге дейiн қолға алынбады. ... ... ... осы ... ... ... ... аударма оқулықтар арқылы оқытып ... ... ... назардан тыс қалды.
Республиканьң жер қойнауының табиғи кен ... өте ... ... жүйесiндегi элемент бәрi дерлiк бiздiң туған
өлкемiзден табылады. Қазақ топырағында игерiлген ... ... ... ... ... саланады. Солай бола тұрса да, оқулықтарда
Қазақстан химиясы тиiмдiлiгiне ... ... ... ... жолдарын қарастырған.
Жоғарыда келтiрiлген деректер казiргi таңда химияны оқытудың тиiмдiлiгiн
көтеруде бiраз зерттеу жұмыстарыньң ... ... ... ... және оқу ... арнайы зерттеулердi талдау ... ... ... ... ... ... негiздерiмен тәрбиелiк мәселелерiне баса
назар аудару пәндi оның iшiнде ... ... ... ... пайдалану әдiстемесiнiң назардан тыс қалғанын көрсетедi.
Әр жасөспiрiмнiң қалыптасып дамуында, өзi күнбе-күн өмiрден сезiнетiн,
еститiн, көретiн ... ... ... ... орын ... ... негiзгiсi - қазақтың халықтық педагогикасы.
Қазақ халқының сан ғасырлар бойы жинақтаған мол тәжiрибесiн, танымдъқ
мұрасын, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, аңыз ... ... ... ... ... ойындары ерекше тәрбиелiк мәнi бар баға жетпес асыл
қазына туралы материал берiлмеген және бағдарламада ол ... айту да ... ... ... ... ... енген мәтiндер өмiрмен
байланыссыз берiлген.
Жоғарыда айтылған жағдайлар орта ... ... бiлiм беру ... ... ... мен ... таңдағы химияны оқыту үрдiсiнің арасында
қарама-қайшылық ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету өз деңгейiнде жүзеге аспай отыр. Осы
жағдай бiздiң ... ... ... ... ... ... ... элементтерiн пайдалану әдiстемесi” деп аталуына негiз болды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы: Химия сабақтарында халықтық педагогика
элементтерін пайдаланып оқушылардың білімін тереңдетіп, ... ... ... баулудың жолдары мен әдістемелік ... ... ... ... дәлелдеу.
Зерттеу жұмысының мақсаты: халықтық педагогиканы бүгiнгi өмiр талабымен
ұштастыра отырып орта мектептердегi химия ... ... ... ... оның оқу ... ... ... мүмкiндiктерiн
анықтау.
Зсрттеу пәні: химияны оқыту үрдiсiнде халықтық педагогика элементтерiн
қолданып, оқушылардьң бiлiм сапасын дамытудың жолдары мен әдiстерi.
Зерттеу ... орта ... ... ... оқушының бiлiм
сапасын дамытуға болады егер:
- оқытудың ... ... ... ... тиiмдi пайдаланса;
- оқушылардың өзiндiк жұмыстарын даралап ұйымдастырса;
- химиялық заттар мен құбылыстарды таныстыруда ... ... ... ... мен ауыз ... ... ... мiндеттерi:
- орта мектепте химияны оқыту үрдiсiнде халықтық педагогиканы, әдеби
материалдарды және оқу ... ... бiлiм мен ... ... химия сабақтарында қолданылатын халықтық педагогика нұсқасының мазмұнын
ұсыну.
Зерттеудiң әдiстерi:
Зерттеу проблемасына ... ... ... және жас ... физиологиясы мен әдiстемелiк
әдебиеттердi теориялық тұрғыдан талдау жасау; озық ... ... мен ... ... ... ... педагогикалық сабақтарға
қатысу арқылы бақылау; химия пәнiнiң оқулықтарын, әдiстемелiк ... ... ... ... ... тест ... педагогтiк
тәжірибе, эксперимент жүргiзу; оқушылардың бiлiмдерi мен iскерлiктерiн,
шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... әдiстерiн қолдана отырып химия сабақтарында халықтық
педагогиканы пайдалану әдiстерi
З. Сыныптан тыс ... ... ... ... пайдалану әдiстерi.
4. Халықтық педагогиканы химия сабақтарында қолдану арқылы
оқушылардың бiлiм сапасын арттыру жолдары. Зерттеу базасы:
Тәжiрибелiк ... ... ШҚ ... ... ... ... орта мектебінде өтті. Зерттеу нәтижелерiнiң ... ... ... ... ... материалдардың iс жүзiнде
қолданылуымен, жасалған қорытындылардың казiргi бiлiм беру ... ... ... ... ... және
методологиялық, тұрғыдан негiзделуiмен қойылған мiндеттерге сай зерттеу
әдiстерiнiң тиiмдi пайдаланылуымен, теориялық ... ... ... ... ... тұжырымдалуымен қамтамасыз етiлді.
1 ХИМИЯНЫ ОҚЫТУДА ХАЛЫҚТЫҚ ПЕДАГОГИКАНЫ
ҚОЛДАНУДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ- ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ
АЛҒЫШАРТТАРЫ
1. Орта мектепте химияны оқытуда ... ... ... ... ... ғылым мен техниканың дамъш, өркендеуiне байланысты
дарынды, талаптты жастар тәрбиелеп шығару ... ... ... сын ... беру iсiн ... да ... қайта құрудың талап етiлуi елiміздiң
барлық салаларында болып жатқан өзгерiстермен тығыз ... ... мен ... ... қалыптасуы, өскелң ұрпактың рухани байлығы мен
мәдениеттiлiгiн, еркiн ойлау қабiлетi мен шығармашылығын, бiлiмдiгiн талап
етедi.
Парасатты да бiлiмдi, ... ... ... тәрбиелеу, олардың
дүниетанымын жалпы ... ... ... ... ... ... ... намысты қалыптастыруды керек етедi [8]. Сондықтан да
бiлiм беру ... ... ... мектептерге, әсiресе ауылдық
мектептердегi оқу-тәрбие саласына жұмылдырудың ... ... беру ... ... құру ... басты мiндеттердiң бiрi -
болашақ тұлға қалыптастыру, олардың ой өнерге, ... ... ... отыр.
Балалардың бiлiмге қызығушылыгын тудырудың тиiмдi жолдарын К.Д,Ушинский
[9], ЪI.Алтынсарин [10] және ... ... (Б.Г. ... [11], В.Б.
Бондаревский [12], ЛИ. Божович [13], Л.Ю. Гордин [14], С.Л. ... өз ... ... ... ... - ... зерттеулерде мектеп оқушыларының
қызығушылығын дамытудың жолдарын талдай келiп, оқу ... ... ... ... ... ... сыныптан тыс кездегi танымдық
әрекеттерiн жетiлдiрудi ... ... ... ... ... А.Е. [16], ... С.А. [17], ... Н.С. [18], Щукина
Г.И. [19], Тряпицына А.Л. [20], ... ... ойын ... ... ... ойшылардың шығармаларындағы
педагогикалық пiкiрлер мен ... ... ... ... ... тигiздi. Халықтық педагогика мәселесiне байланысты ой ... ... ... ... ... Абайдың дана
сөздерiн, Ы.Алтынсарин мен А. Байтұрсыновтың ... ... өте ... ... ... педагогикалық психологиялық еңбектерiн дамыта отырып
оқыту оқушылардың қиялын, ... ... ... ... ... казiргi таңда да құны жоғарьг. Атақты педагогтың оқушылардың ой-
қиялын дамыту ... ... ... осы ... ... астасып
жатыр.
Мағжан Жұмабаевтың “Педагогика” [22] оқулығында оқытудың бiлiмдiк және
тәрбиелiк мақсатын ұлттық тәрбиеге негiзденгенде ғана оның ... ... ... ... ... ... тиетiндiгiн айтады. М.Жұмабаев
өзiнiң осы еңбегiнiң кiрiспе бөлiмiндегi түсiнiк хатында ... ... ... ... ... ... — деп, ... әдет
ғұрыпын негiзге ала отырып жазғандығын көрсетедi. Бұл пiкiрiнiң тағы ... ... ... ... ... ... жетпiс қабат астында
жатқан ыстық сырларды ашып ... ... адам ... ... дүниеде не
нәрсе бар” деп, есiту ... ... көру ... ... ... ... ғана ... құлақпен есiту заттың бүкiл қасиетiн ашуға
жәрдемдесетiнiн айтады. Бала ... ... ... ... ... оны ... ... ой арқылы жүзеге асады дейдi. Бұл пiкiр
химия заттары мен ... ... ... ой ... ... ... тұстарын пайдалану оқушының ойын қозғауға, ой
қорытуына, тұжырым жасауына көмектесетiндiгiн ... ... ... ... сыртқы әсердiң маңызын талдап, әсер жеке болсын, ... ... ескi ... жаңа ... ... ... жағырапияны оқыту
туған ауылдан басталсын» — дейдi. М. Жұмабаевтың бұл пiкiрiнiң осы кезге
дейiн құны ... ... ... [23] ... де адам баласына жас шағынан-ақ
өзiн қоршаған ортаның неден тұратынын бiлу шарт екенiн айтады. 1926 ... ... ... ... атты еңбегiнде «бiздiң сезiп ... бәрi ... ... ... ... және адам ... ... нәрселер, жасанды нәрселердi iстеуге жұмсалатын адамның
өнерi, ... күшi, олай ... сол ... iстейтiн де, пайдаланатын да
болашақ жастар екенiн ұмытпау керек” - дейдi. Бұл пiкiрдiң химия ғылымына
да ... бар деп ... ... бала ... дамытуда жұмбақ жаңылтпаштардың маңызы зор
екенiн атап ... Ол ... бала тiлiн ... ... өте ... жаңылмай айту үшiн алдымен сөздiң мағынасын ... әрi ... айту үшiн бала ... күш ... ойланады, ой қорытады.
Осы арқылы оның ... ұғым ... Мiне бұл пiкiр ... ... ... жаңылтпаштарды кеңiнен қолдануға болатындығын көрсетедi.
Кемеңгер, ойшыл акын Шәкәрiм Құдайбергеновтың [24] табиғатты ... ... ... ... мен құбылыстарынан бiлiм беруде
теңдесі жоқ дайын материал. Осы ... ... ... сезiмiне, түйсiгiне, қиялына ықпал жасап шексiз әлемге деген
терезенi бiртiндеп қана ашыңдар» , -деген қағидасы ойға ... ... ... ... қызығуы, елiктеуi мол, қиялы ұшқыр, бала жанына тербеу
салып, әдемiлiкке, сұлулыққа елiктетiп, сол сұлулықты өзiн қоршаған ... ... ... табиғи өзгерiстi көркем тiлмен жеткiзе отырып,
табиғатта болатын құбылысты, оның шаруашылыққа тигiзетiн әсерiн паш ететiн
өлеңдерi оқушылардың ... ... ... ... тұралы ғылыми
түсiнiктердiң пайда болуына, ... ... ... ... ... ... бай ... жете сипатталады. Сонымен
қатар, ол балаларға жұмбақ. шештiру ... ... ... ... ... әсер ... мүмкiндiк туатынын сөз етедi.
Бесарыс еңбектерiне [25] шолу жасағанда кемеңгер ойшылдарымыздың қай-
қайсысы да, балаға тәрбие ... ... ... ... көзқарасын
қалыптастыруда ұлттық тәлiм әдет ғұрыптың алатын орынын баса көрсеткеп.
Бұл ғалымдар қазақ халқының ... - ... ... үшiн ненi ... ... керектiгiн айта келiп, берiлетiн бiлiмнiц ұлттық педагогикага
негiздеу арқылы олардыц бойында халықтың ... ... ... ... ... кезеңдегі мектепттердегi дүниетану материалдарының
оқытылу жайын сөз ... оның ... ... ең көрнектi орын
алатын пiкiрлермен дайын қағидаларды жоғарыда аталған азаматтарымыздың
еңбектерiнен кездестiрдiк. Бұл ... ... ... әдеби
және тарихи шығармаларды халықымыздың асыл мұрасы ретiнде зерттеулерiмiзге
негiз етiп, оларды ... ... ... ... ... ... шығармаларының психологиялық педагогикалық тұстарын пәндi
оқыту барысында кеңiнен қолдануға болатындығына көз жеткiздiк.
Қазақ педагогикасының аса көрнектi өкiлдерi (Т.Т. ... Ә.С. ... ... Қ.Б ... т.б.) Қазақстан мектептерi мен ... ... баса ... ... ондағы халықтық педагогикасының алатын орынын да
аша көрсеткен. Республикада қазiргi таңдағы халықтық педагогиканың негiзiн
қалаушылар қатарында ... [26], ... [27], СА. ... [17],
Қ.Бөлеев [29], Т.Т. Тәжiбаев [30], Ә.И. Сыздықов [31], Ы. ... атай ... Бұл ... ... педагогиканың теориялық негiзiн
ғана саралап қоймай, оның оқу ... ... ... ... ... С. ... “Қазақ этнопедагогикасының тарихы” [33] еңбегiнде
қазақ этнопедагогикасының туу ... осы ... ... ... педагогикалық көзқарастары, халқымыздың ғасырлар бойы ... ... ... ... жетiлген адамзат тәрбиелеуде халықтың
педагогиканың әдiс тәсiлдерiн пайдалана ... ... ... ... еңбектерiне, мақал-мәтелдерiне, ертегi аңыздарына, ақын-
жырауларына, ерлiк дастандарына сүйене отырып ... ... ... ... дұрыс түсiнуi үшiн ол пәндi өз бетiнше ... ... ... ... ... ... туындайды. Оқушылардың
танымдық белсендiлiгiн арттырып, ... ... ... ... ... және ... педагогиканы
қолданудың алатын орны ерекше.
Оқыту жүйесi қазiргi таңда түбегейлi өзгерiп, оқушы бiлiмiн ... ... ... қойылып отыр.
а) Оқушы тақырып мазмұнын қайталап айтып берумен шектелмей, оны халық
шығармашылығымен ... бiлуi ... ... ... ... ... ... көздерiн пайдаланып,
өз ойын жеткiзе бiлу дағдысы, түсiлдiре бiлу iскерлiгi, жаттанды ұғымдарды
пайдаланып қоймай, ... ... ... бiлуi ... нәтижеге жету тек үздiксiз қолданылған тиiмдi әдiстер нәтижесiнде
жүзеге аспақ. Халық шығармашылығы мен ... ... ... ... барысында қолдану деңгейiн байқау кезiнде бұл мәселенiң әлi жүйелi
түрде қолға ... ... ... ... ... бұл ... ... бөлiнбейтiнi белгiлi болды. Еңбектердiң бәрi де ... ... ... ... осы кезге дейін химия
сабағында бұл мәселенiң шешiмi табылмай келдi.
Оқушылардың химияны терең ... үшiн ... ... ... көзделiп отыр. Олай болса, «қызығушылық» деген ұғымның теориялық
негiзiн қарастырайық. Ғылыми-теориялық еңбектерде “қызығушылыққа” ... ... ... ... [64] ... ... басым болса, оқу еңбегi көңiл ... ... ... Сол ... шетел педагопары А.Дистервег, И. Г. Песталоцци, Ж.Ж.
Руссо, И.Ф.Гербарт та оқушының ... ... ... ... ролiнiң жоғарылығын дәлелдейдi.
Қазақстан ғалымдары А. Е. ... С.А ... де ... ... белсендiлiгiне байланысты сабақтың
құндылығы көтерiлетiндiгi талданады. Оқушылардың химиялық ... ... ... ... ... ... қызығушылығын
арттырып, бiлiмнiң тиянақтылығын қамтамасыз етпек.
С. Ұзақбаева өзiнiң ... ... ... [65] ... ... мен ... шығармашылығын оқу тәрбие мәселесiнде ... ... ... ... ... оны қолдану үшiн халықтық
педагогиканың сан қырын бiр- бiрiнен ажырата бiлу керектiгiн айтады. “Бала
өзiнiң ... ... ... тиiс, ... өзi оған ұрпақтар сабақтастығының
байланыстыруына қоғамда өз орынын табуына көмектеседi”.
Химия пәнiнiң бағдарламалары ... ... ... ... мазмұны химияны оқыту жүйесiн қайта қарап, оқушылардың химиялық
ұғымдарды тиянақты ... ... ... ... ... жасауды
талап етедi. Осы кезге дейiн пән мұғалiмдерi iс-тәжiрибесiнде оқушылардың
химияны сапалы меңгеруiне ықпал жасайтын ... ... мен ... ... кең көлемде iске асыра алмай отыр. Осының
нәтижесiнде абстрактiлi химиялық ... ... және ... ... ... ... ... өнеркәсiптер болмауына байланысты ауылдық жер мектептерiнде
оқушыларды химия пәнiне қызықтыру мақсатымеп экскурсия ... жоқ. ... ... ... барысында тәжiрибелер көрсетiп қызықтыруға
да керектi химиялық реактивтер мен ... ... ... ... ... ... ... жүйе ретiнде қабылдауы
төмен. Мұндай оқулықтардың орынын халықтық педагогика материалдарын қолдану
арқылы толтыруға болады.
Бұл мақсатты ... ... бiр ...... ... халық
шығармашылығы мен халықтық педагогика элементтерiн пайдаланудың ... ... ... деп ойлаймыз.
Бүгiнгi таңда қоғамның ұлттық мәдени тұрғыдан кемелденуi жас ... ... ... ... ... тәрбиенiң озық өнегелi дәстүрлерiмен
тереңiрек таныстырып, соның ... жеке ... ... ... ... ... ... мiндетiн қойып отыр. ... iшкi ... ... ... мәдениетi таяз адам емес,
халық ... ... ... ... ... -құлқы
қалыптасып, жан-жақты жетiлген, парасатгы адамдардың қажет екендiгi бүгiнгi
күнi толық мойындауда.
Осы орайда республикамызда халықтық дәстүрдi ... ... ... ... ... ... ... ендiру, жаңғырту мәселелерi қолға
алынуда. Уақыт талабымен өмiрге қайта оралған халықтық педагогиканың озық
дәстүрлерi бұл ... ... ... ... ... орын ... ... бастама қазiрдiң өзiнде бiлiм мазмұны мен тәрбие әдiстерiне, оқу
жоспарларына, ғылыми ... жаңа леп ... ... ауыз әдебиетiнiң педагогикалық мүмкiндiктерi жайында әр уақытта әр
халықтың зиялы қауым өкiлдерi ой қозғаған. Осы келелi зерттеулер мен ... ... және ... ... әдiстерiн қолдана отырып, ... ... iске ... ... ... ... ... пәнаралық байланыс негiзiнде ... ... ... оқыту методикасы бойынша жүргiзiлген зерттеу
жұмыстарының негiзгi бағыттары — орта ... ... өзге ... ... байланыстырып ғылыми жағынан негiздеу.
Бiз қазақтың алдындағы қатарлы қоғамдық-педагогикалық қызметкерлерiнiң
еңбектерiн талдай келiп, қазiргi таңдағы ауыл ... “... тек ... ... ... “... өз ... тұрғандықтан, әрбiр оқушының
бойында ұлтжандылықты ... ... ... ... ... ... жоғарғы оқу орнына қабылдау емтиханы кезiнде талапкерлердiң
әлемнiң ... ... ... ... ... әр ... ... бiлiм көрсететiндiгi анықталды. Бұл кемшiлiктердi
болдырмау жүйелi түрде пәнаралық ... ... ... ал ол ... сабақтар жүйесiн енгiзу және осындай сабақтар барысында
халықтық педагогиканы пайдалануды ... ... жылы ... ... ... ... бiлiм беру салаларының
қызметкерлерiнiң съезiнде мектепте кiрiктiрiлген сабақтар енгiзiлу мәселесi
қаралды. Сондықтан, мектепте ... ... және ... ... қарым-
қатынасына негiзделген әдебиет, қоғамтану және ... ... ... жиi ... ... шешу ... ... сабақтар негiзiнен‚үш бөлiмнен тұрады:
а) бағдарламасына сәйкес тақырыптың мазмұнын ашу,
е) басқа пәндер ... ... ... пайдалана отырып, тақырыптың
мазмұнын тереңдету,
б) ... ... ... пайдалану..
Мұндай сабақтар бойынша оқушылар, дүниенiң тұтастығын және осы ... орын ... ... ... әрекетiн ұғыну арқылы олар болашақ
қоғамда өз орынын ... ... ... олар оз халқының мұрасын, ұлттық ерекшелiгiн, дәстүрiн,
әдеби тiлiн, мәдени тағлымдарын бойына сiңiру едi.
Жаратылыстану ... ... ... тек ... ... ... ғана ... қоймай, оқушылардың бастауыш сыныпта алған ұғымдар
нәтижесi де кiрiктiрiледi.
Бастауыш сынып пәнi ... ... ... орта ... ... кезiнде қолдану да жүзеге асырылады. Осы тұста бастауыштың 2-сыныптан
бастап судың қасиетi, оның ... ... ... ... түрлi
пайдалы қазбалардың қасиеттерi тұралы бiлiм алған ... ... ... сәйкес тақырыптарды оқытқанда халықтық педагогиканы
пайдалана отырып, мазмұн жағынан кiрiктiруге мүмкiндiк туады.
Кiрiктiрiлген ... тек ... ... ... жоспарын өзгертiп қана қоймай, оқыту түрлерiн де қарастырады
бiлiм беру түрлерi, ... ... ... ... ... күй және.
Жаратылыстану тарихында ол ғылымның өзара бiр-бiрiне ... ... ... ... ұзақ жылдар бойы өзара физика, биология, минерология,
кристаллография бiлiмдерiмен қаруланып ... ... ... ... ... ... ... өзiне тиiстi теория мен түсiнiктерiн енгізе отырып, оқушылар алдында
әлемнiң материалдық бiртұтас бейнесiн қалыптастырады. Бұл ... ... мен ... өз ... талдаған.
Ғалымдардың еңбектерiнде жаратылыстану — математика циклдерi
бойынша оқушыларға тiрi және өлi ... ... ... ... ... табиғи байлықтар мен олардың адам ... ... және ... ... ... әсерi жөнінде бiлiм
беріледі. Жаратылыстану пәндерiнiң математикамен тығыз байланыста ... ... ... оқушылардың есептеу-өлшеу ... ... ... ... ... ... ... байланысы арқылы оқушыларда ғылым ... ... ... ... тақырыптарда халықтық педагогикаға негiздеп
әдебиет, тарих, ... ... ... өту ... ... ... ... халқының емдiк мақсатта пайдаланған ашудас,
ас тұзы, тотияйын тұралы мәлiмет берiлсе 9-сыныпта ... ... және ... ... ... ... ... кезде сабақ мазмұнына сай аңыз-әңгiме, мақал-мәтел, даналық сөздердi
пайдаландық.
VIII – және Х-сыныптарда “Қышқылдар”, “Карбон қышқылдары” ... ... ... ... терi илеу, сабын алу туралы қазақ халқының
өзiндiк ... ... ... ... тақырыбын
өткенде киiз, сырмақ, киiм тiгуден теңдесі жоқ бай ... ... ... ... ... “Силикат өнеркәсiбi”, “Отын және
жану”, “Негiздер” т.б. тақырыптарын өткен ... ... ... ... ... ... ... кездесуi, алу және қасиеттерiн” Абай
шығармаларымен, яғни әдебиетпен, тарихпен оқушылардың ғылыми ой-тұжырым
қорытуына жәрдемдеседi.
Сабақ ... ... ... ... бiртұтас кешендi түрде
iске асуын қамтамасыз ететiн, негiзгi оқу формасы. Яғни, бiлiм беру ... ... ең ... ... чех ... Я.А.Коменский /62/ болатын. Ал
қазiргi таңда сабақ бiлiм берудiң негiзгi формасы күйiнде қалғанмен, ... де, ... да, ... оқу құралдарының мазмұны да сан алуан.
Сондықтан да сабақ өте күрделi, кешендi үрдiге айналды.
Тақырыпқа ... әр ... өз ... ... ... Дегенмен, кiрiктiрiлген химия сабақтарының халықтық педагогиканы
қолдануға байланысты алдына қоятын мақсаты мен мiндеттерi және ... ... ... ... оқу ... құрылымдық элементтерiнен тұратыны
белгiлi. Сондықтан сабақтың бiлiмдiлiк, тәрбиелiк, дамытушылық мақсаты
мiндеттi түрде оның ... ... орын ... ... ... және ... ... қамтамасыз
етуде халықтық педагогиканы пайдалану жүзеге асады.
Мектептегi бiлiм беруге арналған методикалық әдебиеттердi ... ... ... ұғым үшiн ең ... ... сай сабақтар
жүйесi жоспарланып, оның мақсаты айқындалып мақсатты жүзеге асыру үшiн
орындалатын жұмыс ... және ... ... ... керек.
Химия бағдарламасына сүйене отырып, ең алдымен, оқыту үрдiсiнде
мазмұнын ашуға қажет тақырыптарды, оның ... ... мен ... ... ... заң, фактiлердi, солармен ... ... ... ... анықтап, оқыту әдiсi сараланады.
Сонымен қатар, сабақты ... ... мен ... ... арқылы берiлетiн бiлiмнiң, тәрбиенiң мақсаты айқындалады.
Сабақтың дамытушылық ... ұғым беру ... ... ... ... ... ... басқаруының,
белсендi мүмкiндiгiне қарай жүзеге асады. Тақырыпқа ... ... ... ... сабақтың тақырыбы оның мақсаты және ... ... ... ... ... ... ескерiледi.
Cурет 1. Халықтық педагогиканы қолданып химия пәнін оқытуда кіріктірілген
сабақтардың сызбанұсқасы
Г.М.Черноболъскаяның ... ... ... ... мына ... ... болады [60].
Kесте 1. Шамамен тақырыпты жоспарлау
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... ... |Пән ... ... | ... |негізгі ... пән |оқу ... | ... ... ... ... |ка |
| | ... ... ... |
| | ... есептер |міндеттері |р |ы | ... ... ... ... ... мен ... ... Сабақта оқушының ... ... және ... ... ... М. И. ... Р. Г. ... Л. И.
Еруыова еңбектерiнде сабақта технологиялық процестi бейнелейтiн еңбек
операцияларының ... ... ... ... ... орай
сабаққа мынадай талаптар қояды:
1. Сабақ мақсатының айқындығы. Мұғалiм ... ... ... ... алған бiлiмiне сүйенiп, қандай қосымша ұғым беру керектiгiн,
оның өзiндiк еңбегiнiң түрiн және танымдык, ... ... ... ой ... ... дамыту үшiн не iстелетiнiн, ұғымды есте сақтау
дағдысын тиянақтауға байланысты ненi ... ... ... ... ... пен бiрiздiлiктi және сабақтастық сақтай отырып, пәнаралық
байланыс арқылы тақырып мазмұнын кiрiктiру.
3. Сабақта оқушылардың ... ... ... өздiгiнен
атқаратын жұмыстар арқылы аралық және соңғы талдаулар мен қорытындыларды
орындату.
4. Оқыту үрдiсiнiң жетiстiгi әрбiр ... ... ... ... ... ... ... дұрыс анықталуына, сабақ
мақсатының тұжырымды iрiктелуiне байланысты.
Сабактың жалпы педагогикалық, ... және ... ... ... ... ... — әр уақытта қоғам талабына байланысты
ұсынылады.
Дидактикалық мақсат — оқыту үрдiсiнде ... ... ... ... ... ... ... анықтайды.
Методикалық мақсат — аталған сабақта химия пәнінiң ... ... және ... ... арттыруды оқытудың берiлетiн
ұғымдардыңн қалыптасу мүмкіндігін нақтылайды.
Сабақ жалпы ... ... ... мақсаттары бiр-
бiрiмен тығыз байланысты.
Жоғарыда келтiрiлген пiкiрлерге және қазiргi таңдағы химиядан бiлiм беру
стандартының /104/ ... ... ... пәнi ... пән ... ... кiрiктiрудi қолдануға мол ... бар ... осы ... ... ... ... ... пайдаланудың жобасы жасалды.
2. ОРТА МЕКТЕПТЕ ХИМИЯНЫ ОҚЫТУДА ... ... ... 9 ... ... ... ... пайдаланудың жолдары мен әдiстерi
Қоғамдағы процестер оқытудың жалпы педагогикалық мақсатының бағытын
өзгерттi. Бiрiншi ... тек ... ... бiлiм ... оқушыны емес,
өзiн-өзi жетiлдiрген, белсендi шығармашылық тұлғаны қалыптастыру мiндетi
шықты.
Қойылған мiндеттi орындау үшiн ... типi ... ... семинар,
iскерлiк ойын, жарыс, айтыс ... ... ... ... педагогика элементтерi пайдаланылды.
Сабақтың мұндай түрлерi анағұрлым пайдалы, оқыту мiндетiн ашуға мүмкiндiк
берiп, оқушылардың белсендiлiгiн арттырып ... ... ... ... ... ... пайдалану жолдарына орай салаларға
жiктедiк.
Халықтық педагогиканы пайдалануда дәстүрлi емес ... ... ... ... ... ... түсу ... туды.
Халықтық педагогиканың әрбiр саласы химияның әр бөлiмiн оқыту барысында
мәтiн мазмұнына сәйкес қолданды. Мәселен, техникалық химия курсын оқытқанда
көбiне ... ... ... ... жайында халық шығармашылығы
туралы материалдар пайдаланылды. Ал, жеңiл өнеркәсiп химиясы мен тұрмыстық
химия бөлiмiн оқыту ... ... ... оның ... және қазiргi
таң талаптарына сәйкес келетiн тұстары туралы мағлұматтар ... ... ... ... ... ... ... халықтық педагогика
элементтерiнiң сан-саласы қолданылды..
9-сыньпта “Темiрдi табиғатта кездесуi жене ... ... ... элементiнiң қазақ халқы өмiрiне ертеден етене енгенiн айта ... ... жыр ... да ... ... ... ... тiршiлiк болмысына өмiрiне көз салсақ оларға темiр әрi
киiм (сауыт, кiреуке, көбе, белдемше), әрi ... ...... әрi ... - ... ... садақ, айбалта, семсер, мылтық, әрi
кәсiптiк зат - үзеңгi, таралғы жүген, әрi ... ... [41]. ... ... жетi ... бiрi — ... ... аспан iлiмiмен
байланыстырған. Жұлдыздың — Темiрқазық аталуы осыдан болар. Соғыс құралдары
тағы басқа ... ... ... Халық тiптi темiрсiз өмiр
болмайтынын да ... ... ... ... ас, ... ... ... бiлуге болады. Тiптi қанға қызыл түс беретiн
гемоглобинде темiр мол ... адам ... ... ... металы өте ерте кезден-ақ халықтың тұрмысына кең енгенiн “Темiр
сырын отта танытады”, “Тегi жаман темiрдi қанша ... ... ... жейдi, тат — темiр жейдi” мақалдарынан байқауға болады. Бұл мақалдар
халықтың темiрдi көмiрмен қорыту керек екенiн, ... ... ... ... ... ... түссе гидратталган темiр оксидтерi пайда
болатынын ғылыми ... ... де ... ... ... құбылысының бар
екенiн оның зиянын бiлген. Темiрдiң жылуды, электр тогын ... ... де ... “Темiрдiң бiр басы ыстык, бiр басы суық”, созуға,
июге келетiнiне «Ағаш кессең ұзын кес - ... ... ... ... ... - ... ... — деген мақалдары темiрдiң физикалық ... ... ... ... ... - ... ... мен егiз десек
артық болмас. Сондықтан, тарихшылар ...... ... ... мыс, қола ... ... келген дәуiр темiр ғасыры . Осылардың
бірi темiрдiң қасиетiн талдау барысында қолданылады
9-сыныпта “Металлургия тұралы ұғым” тақырыбында ... ... ... ... ... алуды ерте кезден меңгергенi айтылады.
Қазақ халқы ертеде ... жел ... ... ... ... аңның
iнiндей қуыс қазып, оның iшiн отынмен, көмiрмен, темiр кенмен араластырып
толтырып, қарсы алдынан үрлеген жел отты ... қызу ... ... ... алған.
Темiр сыртына бұжыр-бұжыр жабысқан қожды (шлак) балғамен ұрып ұшыратын да
темiрдi соққылап керегiн жасаған. Желдiң көмегiмен от ... ... ... адам көп ... ... ... пештi жер бетiне
шығарып, көрiк арқылы ... ... ... тапқан. Бұл алғашқы домна
пешiнiң бастамасы едi. Көрiктi ешкі ... ... мен оның ... ... пен ... ... алып оның
қасиеттерiн бiлген, сондықтан “Шойындай ауыр, ... ... ... ... осы ... ... байланысты айтылған. Темiр көбiне
шойын, болат құймалар ретiнде қолданалады.
Темiр табиғатта бос, таза ... ... Ол кен ... ... темiр тас түрiнде болады, одан ... алу үшiн ... ... мен ... алады. Шойын мен болат темiрдiң көмiртекпен
құймасы.
Көне дәуiрдiц көзi болып саналатын археологиялық қазбалардың iшiнде
болаттың адам таң ... ... ... ... ... ... Хуфу
атты пирамиданы салғанда пайдаланған болат ... жасы ... 3000 ... ... Ал, Дели ... жасы 1500 ... ... бағананы мысалға алуға болады. Жазы ыстық қысы ылғалды үндi елiнiң
табиғатына мұншама заман бойы тот басып, күл ... ... ... ... ... ... ... таң қаласың. Ауыз әдебиетiнде
айтылатын батырлардың қаруы — ... ... та, ... бiр түрi. ... ... ... ... десек артық айтпаймыз, өйткенi “темiрдi”
көп қолданған машина жасау өнеркәсiбiне ... ... ... ... ... анық ... ... арнаған халық мақалы ... қап ... ... ... ... “Металдар” тақырыбын өткенде Түркiстандағы ... ... ... AI Cu), айта кету ... Iшiнде З мың литр
сұйықтық сиятын, салмағы 2 тонна, биiктiгi тұғырымен бiрге 2,62 ... 2,45 метр алып ... жетi ... металдан жасалған. Құрамында
алтын, күмiс, қызыл мыс, мырыш, темiр, ... ... бар. Оны ... ... ... ден те ... ... дәстүр бойынша “қазан жетi
ырыстьң бiрi” деп ... ... деп ... ... ... тай етiн тұтас
асуға болады деген мағынаны бiлдiрген. Құрамы жетi дәннен ... ... ... көже” осындай қазанда әзiрленiп жұртшылыққа таратылған. Оның мәнi
- елдiң бiрлiк, ниет, тiлек, мерей, мереке үмiтiн ... ... ... өнерi бүкiл техникалық химия
бөлiктерiнде кеңiнен ... ... ... ... ... ... ... – дәрет алатын, бет қол жуатын құмған, бақыр, бақыраш
(сабы бар, ... ... ... ыдыс), леген (қол жуатьш жеңiл
шылапшын), тегеш - ... ... ... ... ... ... тiк ... (бүйiрлi, шүмектi, шай қайнататьш ыдыс), шөгiн (бүйiрлi, аузы
дөңгелек ас пiсiретiн ... ... ... ... ... қасық, қазан, табақ, шелек және әсемдiк бұйымдар
(белдiк, бiлезiк, сақина, жүзiк т.б. ... ... ... ... халықтық педагогиканы пайдалану
Дәрiгерлiк бөлiмiнде ертеден халық арасында қолданып келген ... ... ... ... материалдар қолданды.
ХIУ ғасырдан кейiн алхимияның ... түсе ... Оған ... және химияның алдына нақты мақсат қоюшылардың саны артты.
Осындай медицина, ... және ... ... мәселелерi саласында
өткенге батыл қарсы шығушылардың бiрi- Парацельс Оның шынайы аты – ... ... ... Бомбаст фон Гогенхайм (1493-1541) Швейцарияда туып,
Базель ... ... ... ... Барған елiнде
дәрiгерлердiң, бақсы-балгерлердiң iсiмен, ... ... бар ... мол бiлiм жинайды. Медицинамен шұғылданып, аса бiлгiр дәрiгер ... ... ... ... ... ... негiзiн қалады.
Ол химияның мақсаты алтын алу емес, дәрi-дәрмек ... ден ... ... пайымдауынша денелердiң, сонымен ... ... ... ... ... және тұз ... ... бiр қатынаста
кiредi. Осы қатынас бұзылса адам ауруға шалдығады. Ағзада ... оба ... ... ... сал ... пайда болады. Сырқаттгы
емдеу дегенiмiз- ... ... ... ... ... ... деген
ғылыми болжамын ұсынды.
Қазақ дәрiгерлiк iлiмi тарихының өзiне тән ерекшелiктерi бар.
Ұлтымыздың өз ... ... ... ... аурудың себеп - сипаттары
жөнiндегi тәлiмi, дәрiгерлiк өнерi мен әдiс амалдары мол.
Қазақ халқынан шыққан ұлы ... ... ... ... V ... “Шипагерлiк баян” [16] ғылыминамалық ұлы еңбегiн жазды. Бұл ... орыс ... ... дейiн сауатсыз болды дегендi жоққа
шығарған туындылардың бiрi.
Ө.Тiлеуқабыулының “Шипагерлiк баян” еңбегi ... ... Бұл ... ... ... ... ... қазақ халқының сөз өнерi,
сөз құрауы, дүниетанымы, астрономиясы, философиясы, этногафиясы, ... ... ең ... ... ... ұғымы туралы ұланғайыр
мағлұмат бередi.
Қазақ емшiлерi табиғат ... ... ... тiршiлiк етуiне сай, ауру-сырқаудың пайда болуы ... ... ... ... тығыз байланысты деп қараған.
Мәселен ұлтымыздың емшiлiк, ... емi: ауа, күн ... су, ... тiрi ... ... деп ... науқас адамдардың iшкi-сыртқы
ауруларын анықтаған соң, дәрi -дәрмекпен емдеу, қанды тексеру, ыстық-суық
өткiзiп ... ... ... ... ... қыздырыну сияқты ем түрлерiн
қолданған.
Ұлтымыздың дәстүрлi медицинасында дәрiгерлер аурудың ... ... ... ұстау, ауырған адамның өңiнен анықтау т.б. жолдармен
айқындап бiлген Қазақ емшiлiгi мен дәрiгерлiгi орта ... ... ал ... ... ... ... ... нақтылық деректерден аңғаруға болады. Бiрақ қазақ емшiлiгi
мен дәрiгерлiгi атадан балаға жалғасып келе жатқандығы бәрiне аян. Мысалы:
ХХ-ғасырдың бас ... ... ... Шәкiр емшi, Емiлбай оташы, ... ... ... Құны ... ... ... дәлелi. Амал қанша, дәрiгерлiк
ілiмдi практика ... ... ... ... келе ... ... да, ... емшiлерiмiздiң алтъш қазынасын алып қала алмағанымыз
өкiнiштi-ақ. Дегенмен, содғы жылдары, жарты ... ... елде ... ... ... ... ... iске қосылды. Сол нақты
шешiмдерге сай, казiр Алтай аймағында ... ... ... ... ... жинау, реттеу, зерттеу кеңесi құрылып, ... ... Олар ... ... дәрiлiк шөптердi, пайдалы қазбалардың емдiк
элементтерiн жйнап-терiп зерттеп отырады. Оның емдiк қасиетiн ... ... ... ... ... реттеу, зерттеу емханасы салынды [18].
Қазақ емшiлерi ауруға қарсы күресте алуан түрлi дәрiлердi ... ... ... ... көзi ... ... жануарлар мен өсiмдiктер.
Нақтылы айтқанда бұлар үш түрге бөлiнедi:
1. Өсiмдiктер;
2. ... ... ... бiз ... емдерге қолданған минералдар туралы
мағлұматтарды сабақта пайдаланамыз. Қазақ халқында емдiк ... бар: ... ... сыр, ... т.б. ... ... ... қолданған.
Қазiргi заман дәрiгерлерi де көптеген ... ... ... ... ... ... ... суы, спирт, бал, алмас,
тазаланған сор, ас тұзы.
9-шы сыныпта «Сiлтiлiк металлдар» ... ... ас ... ... ... ... ... (натрий хлоридi)
Ақ түстi кристалл зат, суда жақсы еридi.
Басты ем болатын аурулары:
1. Басқа, денеге шыққан темiреткiге ... ... ... ас ... ... ... ... жақса, жақсы нәтиже бередi.
2. Тiс ауруына: ас тұзы 1-2 г аз мөлшерде меруерт ұнтағын араластырып,
сiрке суына ... ... ... тiс ... ... ... Улы ... шаққанда оның уын қайтару үшiн аздаған мөлшердегi тұзды
алып оған зығыр майын және бал ... дәрi ... ... ... ... ... т.б. жәндiктер шаққанда, шаққан жерге ... удың ... ... ... Мұны ... ... [19].
Ас тұзы қанның, өттiң басқа сұйықтардың құрамына кiредi.
Қарын ... ... тұз ... да ас ... ... ... Тұз
қышқылы жетiмсiз болса, ас қорыту үрдiсi тоқталып, тамақпен бiрге iлесе
келген микробтар өлмеген болар едi. Тiптi қан көп ... де ас ... ... ... — НgS ... ... ... кейбiреуi қызыл күрең түстi, жылтыр, түйiршiк формалы
болады. Тәттi дәмдi, суық райлы, улы.
Ем ... ... ... ... бас ... ... ... қайтарады.
Халықта “Сыр өлтiру” деген сөз бар. Оның мәнi былай, бiр шөлмек құйрық
майына 3г ... ... ... қызғылт тартқанша жақсылап араластырады. Осы
дәрiнi күнiне 2 рет жалап пайдаланады.
Ашудас — KАI( SO4)2 *2H2O ... ... бар ... ... дәмдi, усыз, кристалды сұр зат. Оны ... де не ... ... ... ... ... ... салып қыздырғанда, су буланып
кебсдi, оны өңделген ден атайды.
Ашудастың ем болатын аурулары: жүрек ... ... ... лайықты
мөлшерде iшедi, мұрын қанағанда ашудасты ұнтакпен суға езiп, мұрынның iшiне
тамызса қан тиылады, тiс ауырғанда кiшкене ... ... ... ... ... ... тiс етiнiң iсiгiнiң қабынуын қайтарады, созылмалы
қышыма бөртпеге,өңделген ашудас, күйдiрiлген ... ... ... ... қосып жағады, жас балалардың аузы уылғанда күйдiрiлген
ашудастан аз ... ... ... ... ... ... iрiңдi сорбас
қотырға күйдiрiлген ашудасты талқандап, өсiмдiк майын араластырып себедi,
дымқылдықты құрғатып, ... ... ... ... ... — НgCI2 (сынаптs4 дихлоридi)
Алмас түстi кристалл, суда, спиртте жақсы еридi. Микробты, құрттарды
өлтiретiн күшi бар. ... ... ... улы. Тiс қақсағанда, мерез
жұққанда, бел ... ... қара ... ... емдiк
қасиетi бар.
Тотияйын — СuSO4* 5Н2O (мыс ... ... ... оңай ... ... ... Темiреткiге, сыртқы жараға, тамақ
баспасымен ауырғанда, ит қапқанда, құлақ, тiс ауырғанда қолданылады.
Наркүмiс — АgNO3 (ляпис, күмiс ... ... ... зат, ... ... ... еридi. Дәмi кермек.
Сұйық ерiтiндiсi - қабынуды қайтарады, қою ерiтiндiсi - ұлналарды ... ... ем ... аурулары — терi, көз аурулары, асқазан ... терi ......... элементтердiң бiрi, сусымалы сұйық зат.
Қалыпты температурада сұйық болып, ұсақ түйiршiктерге тез бөлiнедi.
Ыстықта оңай буланады Буы улы. ... ... ... ... қышқылдарында ерiп тұздар түзедi. Емге ... ... ... ... ... ... ... болғанда,
асқазан ауруында.
Ата-бабаларымыз сынапты көбiне маймен уқалап өлтiрiп пайдаланған.
Шыжғырып тоңдырған қойдың майын алады. Екi ... ... үш ... ... бұл ... ... ... сынабын алады. Жаңағы майды ... iшiне ... ... Турап бiтiп жартылыққа салғаннан кейiн майдың
үстiне үш мысқал сынап салады. Бұған ендi ... ... ... ... ... ... уқалап өлтiредi. Сынап өлгенде май көкпеңбек
болады.
Кукiрт — ... ... ... ... зат, суда ... Бетi ... мөлдiрлеу
болады. Таза күкiрт у емес. Күкiрт жүйке әлсiрегенде, терi ... ешкi ... ... ... созылмалы қабынған кезде
пайдаланылады. Күкiрттi майдалап, неше ... ... ... ... таз, темiреткi ауруларын емдеген.
Мүсәтiр — NН4CI —аммоний хлоридi
Ақ түстi кристалл түйiршiк не ... ... ... Дәмi ... ... емi: тамақ ауруына, тымауда, дене қызуы көтерiлгендс,
кеңiрдек қабынғанда, қақырық ... терi ... және шаш ... пайдаланылады.
Тазаланган сор (натрий сульфаты кристаллогидраты)
Бұл тазаланған сордың құрамына Nа2SO4* 10Н2O кiредi. Әдетте бұл ... ... суға ... ... ... бөлек құйып алып, дәкеден
өткiзедi. Даярланған ... ...... асқазан-iшек жолдарының
ыстығы артқанда пайдаланады.
Айдауға 5г мөлшерде iшкiзедi. 2-4 сағаттан кейiн iштi айдайды. ... ... ... ... ... ... ... мөлшерде 3-4г
артық қолданбауы тиiс.
Шикi гипс — СаS04 *2H2O, СаS04 *0,5H2O ... ... ... ... ... оңай ... зат. ... бетi әйнек сияқты жылтыр
болады. Емдiк қасиетi: ыстықты қайтарып, ... ... ... ... Гипстiң суық райы күйдiрiлген соң өзгерiп, ... ... ... ... ... ... пайдаланады. Тарқамалы
тұмауға, ыстық сипаттағы ауруларға, тiстiң түбi iсiп ауырғанда, ... ... ... ... ... ... ... қотырға сулы
бөртпеге күйдiрiп себедi.
Табиғи мыс (Сu) - қызғылт түстi металл [20]
Өңдеу ... ... ... ... кейiн металл ыдысқа салып, отқа
күйдiредi. Әбден қызарғанда сiрке суымен суарады. Көлеңкеде ... ... отқа ... ... ... суына тағы да суарса, ұсақталады. Емдiк
қасиетi: Сүйек сынғанда, сүйектi дәнекерлейдi.
Органикалық заттар
Қалақайдан, шырша жапырақтарьшан ... ... ... Оның ... қант диабетi ауруларына емдiк қасиетi бар. Арша ағашынан эфир майы
алынады. Оны ... ... ... зат ретiнде қолданылады.
Халық арасында күйiкке жаңа ғана сойылған малдың ... ... ... ... ... ... ... шарбы майымен, ұсақтап кесiлгсн құйрық
майымен, немесе жаңа ... ... орап тез ... ... ... шарбы маймен пенициллиндi, немесе немесе S-тi араластырып жараларды
емдейдi.
Халық арасында мал сүтiнiң де емдiк қасиетiн ... ... ... ... iшек ... ем ... ... әсiресе түберкулез
ауруын қымьтз арқылы емдейдi. Биенiң сүтiн iшкен бала жұқпалы ... ... ... ... Химияны тұрмыста пайдалану бөлiмiндегi халықтық
педагогиканың орны
Сонымен қатар, қазiргi ... ... ... ... ... ... ... процестерiн де бурынғы ата-бабаларымыздың дәл
қазiргiдей бiлмссе де қолданған. ... ... ... ... ... ... майларға су қосып қыздыру арқылы гидролиздеу нәтижесiнде
сабынға қажеттi карбон қышқылын алуды бiлген. Оқушыларға ... ... ... ... ... ... дүниетанымын арттыруға болады
Ұлттық қолөнерiн химия пәнi ... ... ... ... өнер әр түрлi ұлттар мен халықтар сияқтты қазақ
елiне де тегiс тараған өнер.
“Қазақ халқының қолөнерi”- деп ... ... жиi ... өру, ... ... ... ... шығармашылық өнер жиынтығын айтамыз [24].
Қазақ халық өнерлерiнiң тамыры терең. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... бұйымдар, жез,
қола, алтыннан жасалған әшекейлер көптеп кездеседi.
Қазақ халқы өзiнiң күн көрiс тiршiлiгiне қажеттi үй-жай ... ... ... ... ... ... тұрмыстағы кәсiбi етiп, әсем
бұйымдар жасап оларды ... ... ... ... ... ... “Металдар” тақырыбын өткенде оқушыларға қазақ ... ... ... зергерлiк - өте ертеден келе жатқандықтан қазақ
арасында жалпы темiр соғатын ұсталарды да, ... де, ... ... Ұста - ... ... ... деген ұғымды бiлдiредi. Ағаш ұстасы,
темiр ұстасы, ... ... сөз ... ақыл айтуға ұста ... ... де жиi ... - ... әшекейлi бұйымдар жасайтын ұсталар өздерiн ерекше
зергер деп атаған. Зергерлiк өнер қазақ топырағында ... ерте ... ... дәлел архиологттардың тапқан тарихи дәуiрден қалған мәдени
және көркем өнер қазыналары [25]. Тарбағатай, Катон ауданындарынан (ШҚО)
«Шілікті, ... ... ... ... ... Археологттардың
пiкiрiнше бұл бiздiң заманымыздан бұрынғы I-II ғасырда ... ... ... ... ... ... шыққан.
Осы деректерге қарағанда қазақ шеберлерi зергерлiк өнердi ертеден-ақ
меңгере бiлген. Ол кездегi ... ... ... ... ... ... сол ... қайта соғып пайдаланған.
Сондай-ақ қазақтың көне әдебиет мұраларында көп кездесетiн “зергер”
сөздерi де бұл өнердiң елiмiздiң ежелгi мұрасы ... ... ... жез, мыс ... түстi металдарды өте жiңiшкелеп, суырылмалы
жiпшелерге айналдырып зер жасаған Оны ... өте ... ... ... ... ... ... шапанды, тонды зерлеу арқылы
олардың кұнын көтерген. Сондықтан да адамды мақтағанда асыл, таза, жiгерлi,
намысты ... ... ... ... ... ... ... өңiр,
жиек, сақина, сырға, шолпы, алқа, қапсырма, сәукеле сияқты адамның өз бойын
әсемдейтiн ... ... ... ... ... ... алуан түрлi жиһаздарды әшекейледi. Күмiстi тезге (сымға) салып
тарту соғуға, созуға ... ... үшiн ... таза ... ... алады.
Таза күмiс iрiмей жiңiшкерте отырып созуға да ... Таза ... ... да көрiктi. Сондықтан қазақ зергерлерi ең таза күмiстi жамбы
күмiс деп атады. Жамбы ... ... Осы ... және қолөнер заттары
9-сыныптағы металдар тақырыбын өткенде бiрнеше әдiстер арқылы қолданылды:
1) Металл тақырыбы тұралы мәтiн ... ... ... ... металдар тұралы өмiрден алған тәжiрибелерiн анықтау мақсатымен
әңгiме ұйымдастырылды:
- Қай элементтердi металдарға жатқызамыз?
- Металдардың ең ... ... ... Неге ... ... кең пайдаланылған?
- Олардың қандай қасиеттерiне сүйенiп қолданбалы зергерлiк бұйымдар
жасалады деп ойлайсың?
- ... ... ... ... Жамбы күмiс неге қараймайды?
2) Зергерлiк бұйымдармен көрнекiлiк әдiсi арқылы оқушыларды
таныстыру. (сырға, қапсырма т.б.)
3) Оқушыларға зергерлiк туралы оның шығу ... ... ... ... бұйымдарының қыздырғанда соққанда қандай күйге түсетiнi туралы
оқушылардьң өзiн сөйлету.
5) ... сөз ... жаңа ... ендiру мақсаты мен тiрек сөздер
берiп, сөйлем, қысқаша әңгiме құрастыру. Жаңа сөз: зергер, ... ... ... ... бұл ... ... оқушылар қызығушылығы
артып қана қоймай, олар ... ... ... ... iске
дайындалды. Келесi сабаққа үйлерінен бұйымдар ... пәні ... ауыз ... ... ... әдебиетi — халықтың жазу, сызу өнерi болмаған кезеңде туған көркем
шығармалары. Оған: ертегi, мақал-мәтел ... салт ... ... ... ... ... жырлар, айтыс өлеңдерi және т.б. кiредi
/129/. Химия ... ауыз ... ... ... ... ... химиялық ұғымды меңгеруiн ... ... ... ұйымдастырудың дәстүрлi емес әдiстерiнiң бiрi қиялға негiздеу.
Бұл үшiн ертегiлер желiсiн пайдалану өте тиiмдi. Негiзгi ... ... бұл ... пайдалануда балалардың психологиялық жас ерекшелiгiне
сүйенемiз.
Ауыз әдебиетiнiң ертеден келе жатқан көлемдi саласының бiрi
... ... ... ... ... ... бiлдiредi. Ертегi табиғат күштерiн басқаруды
көксеген әлем ... ... ... ... адам ... Ертегi-қиял қазынасы, яғни ойдан шығарылған дүние. Ол өзiнiң
тыңдаушысының қиялын шарықтатып, шығармашылыққа ... ... ... ... теңдесi жоқ қасиетiн А.С. ... да ... ... ... атты мақаласында атап көрсеткен.
Сондықтан да бiз өз ... ... ... ... ... түсуге көмектесетiн және оқушылар ұғымын тиянақтауға септiгiн тигiзетiн
жағдайда пайдалануға тырыстық.
Мәселен, ... ... ... жене химиялық қасиеттерi»
тақырыбын өткенде «Металдар ... атты ... ... ... ... ... ... патшалығы» атты шаһар ... бәрi күн ... ... түнде ай нұрымен сәулеленген
сұлу ... өмiр ... ... салмақты, әрi көрiктi Алтын басқарыпты. Алтын әдiл
патша болғандықтан, оны барлық, металдар ... ... оның ... ... ... ... ... металдардың сүйiктiсiне айналған Алтынды
тек Мыс қана ұнатпапты. Мыс, ... ... ... ... “Мен де сұлумын, ол сары болса, мен қызыл сарымын, тiптi Алтыннан
да ... мен неге ... ... ... ... күнi Мыс ... ... жасау үшiн “Металдар” шаһары түнгi ұйқы
құшағына бөленген кезде патша сарайына ұрланып кiрiп Алтынды өте ... ... ... алып ... жердi терең етiп қазып, көмiп тастайды да өзi
Алтынның орынына барып жата қалыпты.
Күн ... күн өте ... Мыс ... тұра ... ... қарап,
бетiн ысып, әлекке түседi. Күн ысыған сайын бетi ... ... ... ... күнi мұны ... ... әрi ақылды уәзiрi Сынап байқап қалады
да өз ойын металдарга айтады: «Мынау бiздiң бұрынғы патшамыз ... Бұл ... Мыс. Сiрә бұл ... ... ... ... болар. Өзi оның орнына
патша болмақшы ғой,. Ендi бәрiмiз ... ... ... ... ... , - дейдi.
Металдар да бiр ауыздан мұның пiкiрiн қоштайды Олар Мыстан «Бiздiң
патшамыз ... Сен Мыс ... ... ... ... ден ... етедi. Бұл
сөздi өркөкiрек Мыс тыңдамайды. Әбден ашуланған металдар ... ... ... ... ... астында Мыс тотығып, бетi қошқылданып шыға келедi.
«Бiреуге ор қазба, өзiң түсерсiң» деген сөз ... ... ... жоқ, ... өз ... ... тура келедi.Алтынды шаһар
сыртындағы көмген жерiнен шығарады.
Жер астында қанша жатса да Алтын ... да ... ... ... тот баспайды» деген сөз осыдан шықса керек.
Мыс ... өз iсiне ... ... ... мен ... өмiр бойы қап болып
қаламын ба?» деп егiлiп жылап жiбередi.Ежелден ... ... кек ... ... ... ... ... ыстық моншаға шомылдыртады. Сөйтiп
Мыс баяғы қалпына келедi
Бұл ... ... ... ... физикалық және
химиялық қасиеттерiн анықтай түсуiне көмегi тиедi.
Сабақтың қорытынды бөлiмiнде оқушыларға мынадай сұрақтар ... ... мен ... ... ... салыстыр?
2. Күн ысыған сайын мыстың бетi неге қошқылдана түседi? Реакция теңдеуiн
жаз. Бұл қандай үрдiс?
3. Алтынды неге тот ... ... ... неге сутегi толтырылған моншаға шомылдырады? Бұл жерде
сутегi қандай ... ... ... теңдеуiн жаз. Мiне ... ... ... ... ... ... қатар, меңгерген
ұғымдарын қайталауға мүмкiндiк туады.
Жұмбақтар-логикалық жаттығулар оқушылардың ойын ... ... ... ... ... ... ойлау қабiлетiн дамыту мақсатымен мазмұны ... ... ... ... ... ... химия сабақтарында
пайдалануды мынадай жоспар бойынша жүргiздiк: жұмбақты хабарлау, жұмбақтың
мазмұнын талдау, жұмбақтың шешiмiн iздеу ... ... ... ... ... ... пәнге қызығушылығын да ... ... ой ... ... болады. Сабақ барысында жұмбақты
пайдалану сабақтың басында болса, оларды тақырып ... ... Егер ... ... ... ... ... қолданылса,
оқушылардың сабақты меңгеру деңгейiн анықтауға жағдай жасайды [31].
Мәселен, ... ... ... және оның ... мына ... ... ... айналады тыным таппай,
Жұргендей су бетiнде орын жақпай
Аздан соң суға сiңiп жоқ болады,
Оқушым ойланып көр, қойма таппай.
(сiлтiлiк металдардың сумен әрекеттесiп гидроксид ... ... ... ... ... ойланып денеңде
Жетпейтiн қандай тұз едi.
(натрий, калий тұздары).
Жұмбақтың ... ... ... ... ... физикалық-
химиялық қасиеттерiн және оның ... еске ... оның ... ... ... ойланып, бұрын алған бiлiмдерiн еске түсiредi.
Әр жұмбақты өз пiкiрлерiн дәлелдей отырып шешедi. Бұл оқушылардың ... ... ... ... қасиеттерiнiң қолданылуы” тақырыбын таныстырғанда
тақырыптың мазмұнын ашу мақсатымен жұмбақтарды ... ... ... ... пайдасыз,
Бiлгiш болсаң айта ғой
Қосылысы өмiр өзегi
(Азот).
9-сыныпта “Фосфор” тақырыбын ... ... ... ... ... ... су сорып
Қандай қосылыс түзедi.
(Фосфор қанып фосфор оксидiн ол суды ... ... ... айналады)
жұмбақтың әр жолы фосфордың химиялық қасиетiн түсiндiредi. ... ... ... ... ... ... ... қосылыстары” тақырыптарын өлең-жұмбақпен өрнектеу
арқылы түсiндiрдiк.
Кейде тас ... ... боп ... ... ... қолға алсаң, қалар таңба,
Бар ма элемент осындай табиғатта,
Аташы тағы ойланып ұзақ ... түр ... ... бен ... бiр шықпайды.
Тимесең жұқпайды.
Жәрдемiсiз бұл заттың
Оқушы сабақ ұқпайды.
(Бор. Көмiр қышқылының кальций тұзы).
9-сыныпта тақырыптарында да ... ... ... ... там-тұмнан
Қазiр көп әрбiр өлкеде,
Қымбат болды алтыннан
Қандай металл ертеде.
(Алюминий).
Қара жер ... ... ... iшi ... әр ... кен,
Iшiнде жүз мың түрлi асылы бар.
Солардың ең артығы немене екен.
(Темiр).
Күмiстi алтын менен кiм бiлмейдi.
Қолда барда қуанып кiм күлмейдi,
Химиктерге жақпайтын не сыры ... ... ... “құрғыр дейдi.
(Активсiз металл).
Өзi жылтыр күмiстей
Жұмсақтығы тағы бар
Жеңiлдiгiн ескерсең
Пайдаланар жерi табылар
(Алюминий).
Азот топшасы элементтерiн ... мына ... ... ... ... өте ... мiнезi ауыр ақылды бойжеткен болыпты. Ол бейбiтшiлiктi
жақтайтын, тiршiлiктi жан тәнiмен сүйетiн жан екен. Бiрақ оны ... ... ... жан деп жала жабылыпты. Бойжеткеннiң бес ағасы бар екен,
ол ағайынды бес қызға үйленiптi олар бес ... ... оның ... бар, ал ... ... ... жiгiтке тұрмысқа шығып екеуi ... ... Бала ... көп ... егiн ... ендi ... т.б. ... iстейдi. Өзiнiң мiнезiм ауыр деп ... бiр күнi ... ... жiгiтпен кездесiп, тұрмысқа шығуға тез
келiсiм бердi.
Бойжеткен кiм? Туыстары кiмдер?
Жауабы: Қыз-азот
5 ағасы-5 түрлi оксидi, 3-уi тұз ... ... ... ... әр элементтiң қасиетiн қолдануын және оның
алынуы жайында мағлұмат берiледi. ... ... ... пәнге
қызығушылығы, дүниетанымы, белсендiлiгi артады.
2.5. Халықтық педагогика негiзделген сабақ, кеш үлгiлерi.
“Электролиттiк ... ... ... ... ... ... ... қызығушылығын, ойлау, есте сақтау ... ... ... ... бiлiм мен ... ... үшiн
‚ұйымдастырылған диспут сабағы
Сабақтың барысы:
Электролиттiк диссоциация тарауын қайталау үшiн ойын арқылы оқушылардың
бiлiмiн ... ... ... ... сынып 3 топқа бөлiнедi:
уәзiрлер; сарбаздар; жаушы. Бұлардың бәрiн хан ... Хан ... ... ... ... парталар босатылады да, оған “Бiлiм елi” —
деген сөз ... ... ... ... үшiн сұрақ бередi:
Ион алмасу реакциялары қандай жағдайда жүредi? Тұздар гидролизi деген не?
Осыдан кейiн уәзiр екеуi сарбаздың білімін ... |4 |
|3 |2 ... ... ... жазу.
2. Са3 (РО4)2 - гидролизi
3. Н3РО4, А1(ОН)3 - диссоциациялануы
4. ВаСI2 , АgNO3 - арқылы қандай заттарды анықтайды?
Төркөздердегi карточкалардың артында осы ... ... ... бару үшiн 3-түрлi сынақтан өту керек.
1. Жеребе суырыльш, сұрақ жазылған карточкалар алады.
а) электролиттер дегенiмiз не?
ә) электролиттiк диссоциация ... ... ... ... ... түскен топқа хан А.Құнанбаевтың электролиз тақырыбын
жырлаған өлең жолдарын айтуды тапсырады.
“Таңдау” карточкасы түскен топқа сұрақты мұғалiм бередi.
2Н + СО32- —Н2О +СО2 ↑ ... ... және ... ... карточкасы түскен топқа сұрақты хан дайындайды. α= -
формуласы ненi анықтайды?
2. ... ... Хан ... ... ... ... және жаушыға ортақ тапсырма бередi:
СuО, С6 Н12 O6, H2, МпСI2 NаСI, Н2SO4, Са3(PO4)2, КОН, ... осы ... ... ... ... тұз, ... және ... бөледi.
3. Құпия сөздiң құлпын ашу.
Бұл кезеңде топ бiр-бiрiне жұмбақ, нақыл сөздер, мақал-мәтелдер бередi.
Оны шешiп ... ... ... ... ... кiрдi кетiрiп,
Ішсең тәбет көтерiп
Шыны ыдыста тұрағы
Асханада тұрады.
(сiрке ... ... жоқ қолы ... ... ... ... ... тiрлiк құрайды (О2).
Хан уәзiрге: мақалдағы көп нүктенiң орнына сөз жазуды тапсырады.
А) Арпа бидай ас ... ... ... тас екен ... ... ... құдық қазсаң, күлiп жүрiп ... iшерсiң (су)
4. Шарттардың барлығын бiрдей қорғай алмаса, сол топ ... ... ... сынып оқушыларының тарауды игеруiне баға бере ... ... ... ... ... ... жаушысын сайлатып “Бiлiм елiн” билеу
құрметiне ие болады деп марапаттаймыз. Билеушi — Хан ... ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдер
құрастырып, не үлкендерден сұрап жазып келу тапсырылады
“Химия және өмiр” тақырыбына арналған кеш
(кештiң барысында ... ... ... ... ... ... ... отырып, оның тұрмыста қолданылуын,
маңызын ғылыми тұрғыдан түсiнiк берiп және оқушылардың осы ... ... ... ... ... ... үстiнде дамыту, тұрмыста, еңбекте, өмiрде
қолдану.
З. Оқушыларды ... ... ... шеберлiкке,
жинақтылыққа баулу.
Кештің бағдарламасы
1- бөлім
Кештiң ... ... (әр ... атын ... ... ... “Химия медицинада”
Музыкалық үзiлiс
Ән — “Наз” (Ж. Әбдiкарiмова Ә. Баяқынова)
II-бөлім
Топ мүшелерiне әдiлқазылар алқасына сұрақ, ... ... Би ... (Бишiлер тобы)
III-бөлiм
Рекламалық үзiлiс.
IУ-бөлiм
Кiм жылдам - әр топқа 10 сұрақ.
Музыкалық үзiлiс. Ән “Сағындым” (Әбдiкарiмова, Баяқынова)
V- бөлiм
Химиялық би.
VI-болiм
Қызықты тәрбиелер.
VII-бөлiм
Аукцион.
VIII-бөлiм
(Әр топтың концерттiк бағдарламасы)
“Химия және ... атты ... ... күркiреп жалындадым,
Жылытатын баршаңызды жаным менiң
Сәлем бердiк бiрiншi баршаңызға,
Аманбысың, ... ... ... ... бiр ... өнерпаз келдi өрен.
“Химия кешiне” қош келiпсiз,
Н2О —дай көңiлмен мөлдiреген.
Химия белгiлi ғой даңкың маған,
Алдыңда жолдап жатыр мың сан ... ... ... ... ... ... нықтап бүгiн,
Салайын әсем әнге шырқап бүгiн
Пәк ... ақ ... қоса ... ... ... ... топтың аты: GаLа
Бiздiң топтың ұраны:
Химия оңай, кiлтiн тапсақ,
Кальциленген содамен.
Натрий металсиликат
құрамында тағы GаLа
Неше түрлi сiлтi, фосфорит
Топтың атын ... ... ... ... бiр бала,
Тырнағы өскен
Шашы көптен алынбапты-ау масқара!
Май жағылып
Шай төгiлiп
Киiмi оның сары—ала! Ой масқара!
Анау қара!
Келе жатқан. Ол ... ... өзi ... ол ... ауылда жалғыз ғана
Кiрдi кетiрер таза, ол! GаLа
Берi қара
Ол мұнда
Дос болды, ол — ... ... ауыл риза кiр ... ... ... ... қасқайып,
Химия тұрмыс саласы.
Топ сайысын бастайық.
Айтарымыз тағы бар,
Көкейден бiлiм ағылар
GaLa тобы жолданған,
Сәлемiн халқым қабыл ал.
Күндерi өтсе бiр ... ... ... сан ... ... ... бiлсең бiр өнер,
Препараттар түрi енер
Әдемiлiкпен, тазалық,
Құлпырып сонда жүре ... бiздi ... ... ... тобы ... GaLa сәлем жолдайды.
Бiздiң топтьң аты: “ Қарақат"
Қарақат" тобының атын таныстыруы:
Арман биiк ... ... ... ... ... ... салты ғой,
Аманбысың мектептегi халайық.
Бiлiм алтын, ойларың мен ... асу бел мен қыс, жаз ... ... ... кенге жеткiзер,
Армысыңдар қадiрмендi ұстаздар.
Гүлдей жайнап, бiздiң бүгiн тобымыз,
Бiздерменен толсын сiздiң жағыңыз
Ортамызға шақырайық барлығын
Алақанды ... ... ... ұраны:
Қарақат тамақ және дәрi,
Таза, мөлдiр, тәттi әрi
Сондай болсақ қайда жатыр,
Жақсы көрер елдiң бәрi.
“Қарақат” тобының әнi:
Тәп-тәттi қарақат,
Жүрекке тербейдi.
Басқадай ... ... ... асыл ... жоқта ауырсам
Қайтiп мен жазылам!
Өмiрдiң пәктiгiн
Бойына жинаған.
Теруге барғанда,
Жұлуға қимаған.
Медиктер қолданса,
Қойныңда дәрi бар,
Өзiңе арналар,
Сүйiктi әнi бар.
II-бөлiм
Әдiл - ... ... ... ... ... ... кетiруге болады?
II-оқушыға: Сия тиген жердi қалай тазартуға болады?
II1-оқушыға: Шанышқы, қасық, пышақты тот басып кетсе қалай тазартады?
III-бөлiм
Жарнамалық үзiлiс:
1-топ: Шаш бояғыш ... ... ... ... ... ... ... тобына қойылатын сұрақтар (2 минут)
1. Тұкым құалау мен өзгергiштiк заңдары туралы ғылым (генетика)
2. Диссоциадияану теориясын ашқан ... ... ... ... ... (Шееле)
4. Бидай қай классқа жатады (дара жарнақтылар)
5. Ерiтiндiнiң түсiн өзгертетiн зат (индикатор)
б. Дүниедегi ең кiшi құс (колибри)
7. Бiр ... ... ... Бiр ... ... жай зат ... (аллотропия)
9. Клетка туралы ғылым (цитология)
10. Бiр элемент атомының 2-шi бiр элемент атомын қосып алу ... ... ... ... (2 ... ... ... пайдаланылатын бейметалл (йод)
2. Тiрi ағзалардың өмiр сүруiне қажеттi газ (оттек)
З. Тiрi ағзалар тынысынан ... газ ... ... ... ... ... зат (күкiрт қышқылы)
5. Құрылыста “Сөндiрiлген әк” деген атпен пайдаланылатын қосылыс (кальций
гидроксидi)
б. Тамаққа қосылатын ең қажеттi зат (ас тұзы)
7. ... ... ... ... (темiр)
8. Тыңайтқыш ретiнде қолданылатын сiлтi металл (калий)
9. Өнеркәсiптiң ... ... ... Ең жеңiл металл (литий)
V-Бөлiм
Химиялық би.
Ұлдар — анион, қыздар — ... ... әр ... ... өз жұбын тауып
билейдi.
VI-Бөлiм
Қызықты тәжiрибелер.
I-топ: Жанбайтын орамал.
11-топ: Суретшi от.
VII- Бөлiм
Аукцион.
1-топ: Сабын.
11-топ: Шыны бұйымдары
VIII- Бөлiм
Концерттiк бағдарлама, қорытынды.
2.6. ... ... ... ... бiлiм ... ... ... шығармашылық
қабiлетiн дамыту, әлемдiк мәдениет пен бiлiм ... ... ... ... ... ол үшiн оқытудың тәсiлдерi ... бiлiм беру ... ... ... қажеттiгi атап айтылған.
Осыған орай, химияны оқытудың жаңа әдiстемелiк жүйесiн, орта ... оқып ‚ ... ... әдiстерiн тандап алу қажеттiлiгi көзделiп
отыр. Химия пәнiн оқыту барысында оқушылардың ... мен ... ... ... ... үшiн оқу үрдiсiнде көркем
әдебиеттi және поэзияны, оқыту ойындарьш пайдаланудың да мәнi зор.
Осы орайда химия ... ... ... мен ... ... ... шығармашылығын дамытуға болатынын дәлелдеген. Мұшрапилова мен
Ж.Жұмахановтың ғылыми ... [5-6] ... ... ары ... ... ... керемет қубылыстарын, зор
табыстарын өз жырларына арқау ... ... ... шығармаларын
химия сабақтарында пайдалану да көп нәтижеге қол жеткiздi.
Кезiнде кеңес ғалымы А.Е.Арбузов “Поэзияның биiк шыңын, көркем ... ... ... ... сезбеген адамды химия маманы бола алады
ден сенбеймiн, оның өз бағытында елеулi еңбек сiңiруi де ... ... да, ... ... оқшауландырмай, өзге пәндермен, әсiресе көркем
әдебиетпен байланыстыруды өз iс-тәжiрибемiзде пайдалануға көп мән бердiк.
Адам дүниссiнiң айнасы - ... ... ... таңғажайып
оқиғаларды, өзгерiстердi, құбылыстарды ықшамдап, таңдап оны химияға
негiздеп оқушылар арасында ... ... ... ... ... химия- тарих
Сол сияқты Г.Ормановтың өлеңiнде [34]:
Ғажайып нәрсе химия,
Тұңғиык сыры әр алуан.
Жоғалып бiр зат зым-зия,
Жаңалап бiрi ... ... ... ... ... ... ма ешкiм дерегiн.
Телмiрмей, сiрә, тереңге? — деп ... ... ... бiр ... ... ... ... химияның болашақтағы орнын өлеңмен
өрнектеген.
9-сыныпта «Электролиз және металдардың белсенділік қатары» ... ... есте ... ... ... ... Ж Жумахановтың
өлеңінде құралған танымдық ойын өткіздік [38]. ол үшін ... ... ... Әр ... өз ... ... ... ішінен
элементтер топтамасы болып бір топ оқушылар шығады. Олар белсенді (активті)
металдар – К,Nа, Са, Мg валеттіліктері бойынша ... ... орын ... ... өз ... ... мына өлең ... айтады:
Калий,натрий бір-бірден,
Кальций, магний екіден
Валентті боп тұрақты
Қатарласып тізілген
Өзін өзі дәріптеп алюминий тобы шығады:
Белсенді деп біз білген.
Қатар кейде ... ... ... кейін кальцийден.
Алюминий көрінген,
Үш валентті делінген.
Ауыспалы валенттілігіне масайрап, қатардан марганец орын алады:
Марганец те екі, төрт,
Алты жеті берілген.
Қатарласып, ... бір, үш, төрт ... ... нық бекінген,
Валентті мырыш екіден
Екі де үш валентті,
Темір, никель шетінен
Қатарынан қалмасын,
қалайы мен қорғасын.
екі де төрт валентті
Қай- қайсысы болмасын.
Өзін ... ... ... ... сыры ... бірі бар.
Сутектен кейін қол ұстатып бір топ Cu, Hg, Ag, Pt, Au ... ... орын ... де екі – мыс, ... бiр, бiлiп ... валснттiлiк
Екi де төрт тегiнен
Бiр менен үш валенттi
Соңында алтын көрiнген.
Арқаларында жазылған элемент таңбалары бар ... ... ... ... ... қатары түзiледi. Осы танымдық ойындардан
кейiн оқушылардың әрқайсысы өзiнен кейiн қай ... ... еске ... ... ... ... оңай ... Бұл металдардың
белсендiлiк қатарын есте сақтауға көмектеседi.
Оқушылар өлеңдi жаттап элементтердiң таңбалары мен валенттiлiктерiн өлең
жолдарын қайталап айту ... және ... ... ... ... ... ... тәсiлi арқылы химия курсының бастапқы ... ... ... ... ... таңбалары мен валенттiлiктерiн,
олардың қасиетiн кеңiнен ұғынуға ... ... ... Мұндай қосымша
материалдарды пайдалану және практикалық әдiстердi қолдану нәтижесiнде
химия ... ... ... ... ... қана қоймай, оқушылар
кең көлемде ұғым алады.
9-сыныпта «Тотығу-тотықсыздану реациялары» ... ... ... Ұлы ақыны Абайдың химия, алхимия ғылымы, өнерi туралы
хабардар болғанын көрсететiн бiр ... ... ... ... ... ... химиялық құбылыстар туралы әдеби әсерлi түрде ... ... һәм ... ... күнi бойы сенi ... ... ... ем, үйретер ем,
Мысты алтын жасаушы ем алдамаймын.
Одан әрi шал мысты калай ... ... ... Абай ... дағы дереу дайын бола қалды,
Бiр дорбадан көмiр мен көрiк алды
Екеуi сәлемдесiп болғаннан соң:
-Мысың қайда, балам?- деп дiгiр ... ... ... ... ... салды мысты дұкен қылып
Алды да ол дәрiсiн мысқа салды
Былқылдаған бұрқылдап мыс шайқалды
Бір нәрсемен азырақ бұлғақтатып
Алтын қып суынған соң қолына ... ал да, ... ... ... ... шын ... тәңiрi оңғарып,
Сонау бақша iшiнен табылармын
Егер менi iздесең көңiлiңе ... ұшты ... ала ... ... ... мұны ... сары алтын екен ғой,- де.
Кiм көрсе, айтады аң-таң қалып
Үзiндiнi толық пайдаланып, оқушыларға поэмада қандай химиялық ... сөз ... ... ... ... ... айтылғанын, химия
саласы бойынша қате берiлген ұғымдардың да бар ... ... жану ... ... сөз ... мыс пен ... және мыс оксидiмен
көмiртегi арасында химиялық реакция теңдеуі туралы айтылғанын, алынған таза
алтын емес, мыс екенiн анықтады.
Сонымен қатар ... ... да осы өлең ... ... ... ... ... бiрнеше сұрақтарға жауап
бередi:
- Мыс пен көмiрдi өртегенде пайда болған ұсақ қара дәрi не?
- Реакция нәтижесiнде алынған алтын ... ... ... Мыс ... таза ... ... ... теңдеуiн жаз.
9-сыныпта «Фосфор» тақырыбын өткен кезде фосфордың қасиетiн, маңызын,
ұлттық ... ... өлең ... ... ... ... арқау болған.
Қасиеттi, құдiреттi, киелi,
Бiлесiң бе, фосфор деген элементті?
Тамақтық заттық құрамына,
Минералды қорек боп ... ... ... қалыпты өсiрiп,
Жүйке жүйесiн, ақыл-ойды күшейтемiн.
Қараңғыда халықты таң қалдыра,
Сүйектен, томардан жарық шығарамын
«Шайтан жаққан оты” деп,
Халыққа үрей туғызамын.
Өсiмдiктiң өсуiне қажетті
Минералды ... ... ... ... ... ... өлең жолдарынан фосфордың құдiреттiлiгiн салқын сәулелi, жалынсыз
жарық шашатын, аңызға арқау болған элемент екенiн әңгiмеледiк. ... ... ... кестесiнде бесiншi топтың негiзгi ... Ал “5” саны ... ... киелi сан, мысалы бес жаксы, бес
жаман, бес парыз, бес ... т.б. ... ... ... да ... өйткенi сүйектiң қалыпты өсуiне әсер ... ... ... ... ... ... ... былай деген: «Фосфор — ақыл-ой»
элементi. Адамда фосфор, кальции элементтерiнiң жетiспеуiнен жүйке жүйесi
дұрыс ... ... ... ... сүйектiң қалыпты өсуi тежеледi, тiс
ауруы күшейедi.
Фосфор қараңғыда жарық шашады. Шiрiген томарды зақымдайтын ... жiп ... ... ... Ол ... ... шығарады,
алыстан қарағанда жанып тұрған шамға ұқсайды. Осыдан «Шайтанның жаққан оты”
деген дiни ұғым туған. Ол, ... ... ... ... ... ... табиғатта кездесуi, қосылыстары» тақырыбын өткенде
темiр элементiн қазақ халқы өмiрiне ертеден етене енгенiн, халқымыз ... да ... ... ... ... ... ... қалған ақсауыт,
Жағасы алтын, жеңi жез,
Шығыршығы торғай көз
Сауыт киер ме ... ... ... ...... ... ... пайдалана отырып, оқушыларға сұрақ беруге болады:
- бұрынғы көшпелi халықтың тiршiлiк болмысында әрi киiм, әрi ... әрi ... ... ... ... ... бұл өлеңде темiрдiң қандай қасиетi суреттелген?
Сонымен қатар, осы сабақта қара жер қойнауындағы мол қазынаның iшiндегi
ең асылының не екенiн ... ... ... ... жер адамзатқа болған мекен,
Қазына iшi толған қазына ... жүз мың ... ... ... ең ... немене екен.
9-.сыныпта “Темiр металлургиясы” тақырыбына байланысты ақын М.Мақатаевтың
[43]:
Жер асты ... тау - ... ... үстi көк ... ... жатқан көк тасқа сына қағар
Кеншiлер кереметтей ғұламалар — деген өлеңiмен Б.Ысқақовтың [44]:
Аладайдан көздi тартып
Тұр бiр ... ... ... ... ... ... ... бұлтқа тиiп,
Кен - қазына — темiр, мырыш
Түсiп оның елегiне,
Ағады, елге болып ырыс,
Жарап Отап керегiне — дейдi.
Осы екi ... ... ... ... ... арналған. Оны
жай сөзбен айтпай, көркем поэзия тiлiмен жеткiзген. Оқушыларға:
1. Бұл өлең жолдарын қалай түсiндiңдер?
2. Өлеңнiң темiр металлургиясына қандай ... бар? — ... ... «Металдар коррозиясы және одан сақтану жолдары» тақырыбын
өткенде ... мына өлең ... ... ... күптетiп,
Зәулiм сарай үй берген.
Осыдан оқушыларға осы өлең жолдарынан ... ... ... ... ... ... ... қандай артықшылығы бар ... қоя ... ... ... дегенiмiз — күмiспен қаптау.
Алтынменен аптау дегенiмiз — алтынменен аптайтын, яғни қаптайтын бұйымды
алдымен күмiспен күптеп алу ... ... соң ... ... бiр ... сынапқа қосады бұны сынапқа алтын жұтқызу немесе алтын су деп
атайды. Әрi қарай бұйымның ... ... ... ... отқа ... ... ұшып ... де бұйымның күптелген бетiне алтын жұғып қалады.
Бұрынғы ... де ... ... бетiн әшекейлеу үшiн қаптағанын сол
арқылы затты коррозиядан, яғни ... ... ... «Металдардың табиғатта кездесуi, физикалық қасиетi» тақырыбын
өткенде 1.Жансүгiровтың өлеңiнен үзiндi келтiрдiк [46]:
Үй-iшi қарсақ, түлкi, құндыз, жанат.
Зер ... ... ... ... менат.
Оқушылардан зер сөзiнiң мағынасын сұраймын. қазақ тiлiнде алтын, күмiс,
мыс, жез сияқты түстi ... ... ... ... зер ... ... ... күмiстiң физикалық қасиетiн созуға, тартуға, созуға,
шабуға қолайлылығын көрсетедi. И.Байзақовтың мына өлеңiнде [47]:
Көргенде көз, көңiлдiң Алтай елi,
Алтайдың кен ... ... ... ... ... ... кен ... талай жерi.
Алтай жерiнде алтын, күмiс кендерiнiң мол қоры бар екенiн суреттеген.
Өлең шумақтарын ... ... «Д.И ... периодтық заңы және
химиялық элементтердiң периодтық жүйесi» тарауын қайталауға айтыс сабақ
ұйымдастыруға болады.
Әсiресе, қайталау ... тек қана ... ғана ... ... емес ... ... ... ол тақырыптың оқушы жадында
ұзақ ұақыт сақталуы сөзсiз. Мұндай дәстурлi емес ... ... ... пәнiн
қазақ әдебиетi мен, халық педагогикасымен байданыстырып, ... ... ... арқылы еркiн жеткiзуге баулиды.
2.7.Оқушы шығармашылығының қалыптасуы
Қазақтың сан-түрлi салт-дәстүрiндегi, әдет-ғұрпындағы қолданған ақыл ой-
өнегесiн, ... ... ... оқу ... ... ... мәнi өте зор. ... поэзиямен халықтық
педагогиканы пайдалану оқушылардың жоғары ... ... ... ... ... ... ... арттырып,
бiлiмдi қабылдауға барынша қолайлы ықпалын ... ... ... — жаңа өзiндiк нәрсенiң жасалуымен байданысты, ал
педагогикалық ғылымдағы шығармашылық - ... өзi үшiн ... ... ... ... ... немесе адамның iс-әрекетiнiң
белсендiлiгiмен дербестiгiнiң ең ... түрi деп ... ... - ... ... ... кез ... жағдайдарда
қолдануымен байқалады. Химия сабақтарында ... ... ... ауыз ... ... ... ... пайдалану арқылы оқушылардың өздерiне жұмбақ, ертегi әңгiме
құрастыруға төселгенi көрiндi. ... ... ... ... ... сәйкес өз шығармаларын ұсына бiлдi. Сол арқылы олар ... бiлiм ... ... және ... ... көрсеттi.
Осының дәлелi ретiнде 9б сынып оқушысы А. Құндақбаеваның өзi шығарған
«Химия әлемі»деген өлең жазуы:
Химияны оқу ... ... оны ... елде әр ... ... әр ... ол ... әркүнде
Химияны оқиық бiз көңiлмен,
Кездесер ол күнделiктi өмiрден.
Ақылымыз: «химияны бiлiңдер!».
Тап болар ол әр жерден, әр өңiрден
Химияның әлемi - қызық әрi тартымды,
Өз ... ... ... ... ... көз ... табиғаттың ғажабын
Химияда болады көп ертегi,
Салт-дәстүрмен келе жатқан ертелi.
Химия — бiздiң жас кеме ғой,
Болашаққа бағытталған ... ... ... ... ... ақ ... негiзгi бiр саласы —
Химиямыз мәңгi — бақи жасасын!
9 -сынып оқушысы Ф. Өжікеновтың (Өтiрiк- шьшы аралас) «Темірмен ... атты ... ... ... - өмiр ... жүрегi
Қуат алып темiрден
Табиғат өмiр сүредi,
- деген осы бiр шумақ даналық сөз бағзы ... ел ... ... Ол ... ... адам ... ... дәуiрде бiр адам болған екен. Оған ... ... ... қасиет дарытқан. Осы бiр ғажайып күш ... асыл ... тек ... ... ... келе ... Оған ұрпақтары ауа, судан кейiнгi тiршiліктің тарихи атасы деп ерекше
құрметпен қарапты.
Ол сонау алғашқы ... ... ... ел ... ... арқасында халықтан бата алып, батамен көгерiп бүгiнгi техниканың
дамыған заманына жеткен ... аңыз бар ... ... жүр, ... мен ... ... әңгiме тыңдап қайтайын деген оймен үйiне бас сұқтым.
Үйiнде ... ... ... ... ... көрпе үстiнде, ойға ... ол ... жалт ... оқты ... ... Ия, ... Жол болсын! Төрлет,-деп қасынан орын бердi. Менiң мақсатымды
бiлген ол:
- Е, балам, мен жайлы бiлгiсi ... адам ... ... ... ... -деп тамағын кеней түстi. Мен бар ынтамен оған ... ... ... қай ... өмiр сүргенi белгiсiз. Бiрақ мен
көненiң көзiмiн. Мәңгi жасайтын қасиетiм бар ... ... ... ... ... ... ғаламат елде VIII топта, 26 реттiк нөмiрiмен өмiр
сүрудемiн.
Атомдық, массам 56. Пайда болғалы берi халыққа қызмет ... ... ... ... ... десе құрылысшылар ағаштың ине-жiбi дейдi.
Қанға қызыл түс бере ... ... ... де зор құрметке ие болдым.
Тарихшылар маған қоғамды өзгерткен ... ... баға ... ... мен ... ата, сiз шыққан жетi атаңызды айта ... ден ... ол да ... Мен өзiм ... кенi дегеннiң ұрпағымын. Оның үш
баласы болған. ... ... ... ... ... ... кендерi
түрiнде боламын. Атам — шойын, әкем болат, одан мен ... ... ... жок, ... ... де, мен ... көтермеймiн, тек
адамзат менiң қадiрiмдi бiлсе болғаны,- деп сөзiн аяқтады.
Осы бiр жылтыр күмiс сықылды, ақбас қарияны, иiп-созуға ... ... ... ... ... ... ... жасаңыз”, деп iштей тiлек айттым.
Осы жоғарыда оқушылар шығармаларынан келтiрiлген деректерге қарап химия
сабағында ... ... ... оқушылардың ой-өрiсiнiң
дамуына қаншалықты әсер еткенiн байқауға болады.
Химия негiзiнен биологиялық ... ... ... ұғым ... бiлiк ... ... қатарына жататыны белгiлi. Бiрақ ... ... ... және халықтық педагогика арқылы гуманитарлық
ұғымдармен, әдеби ... мен ... ... ... ... ... әсер ... байқалды.
Бұрын химиялық ұғымдарды талдауда қысылып, өз пiкiрлерiн ашып айта
алмайтын ... ендi ... ... ... шығармалар шығаруға талпынды.
Шығармалар шығару бiрнеше жағдайда туындайтыны белгiлi:
1. Тақырып мазмұнын тиянақты ... ... ... ... заңдылығын қасиеттерiн жете бiлгенде.
2. Әр затты сипаттау үшiн оны ... ... бiлу, ... ... ... ... ... Ол заттың қосылыстарын бiлу.
4. Сипаттау үшiн сөз iздеу, сөздi сөйлемдi орынды ... ... ... Бұл ... тiл байлығын, сөз қорын, әдеби
сауаттылығын керек етедi.
5. Шығармаларды жазу үшiн ... ... ... ... әр
сипатқа балама сөздер табады.
Мiне осының бәрi оқушының психологиялық көңiл ... де әсер ... өз ... өз ... ... ... жетiстiгi ешқашан оқушылар
жадынан шықпайды. Бұл бiлiм тиянақтылығының негiзi.
Сонымен қатар, оқушылар шығармаларын ... ... ... үлгi етiп ... олардың көрмесiн ұйымдастыру оқушының өзiне
деген сенiм ... ... ... ... ... ... ... қабырғасындағы көп жылғы еңбегiмiз осыны көрсеттi.
3. ПЕДОГОГИКАЛЫҚ ЭКСПЕРИМЕНТТІ ... ... ... оқу жылы ШҚО ... ауданы Жолнұсқау
орта мектебінде педагогикалық практика ... ... ... орта ... ... ... 9 сыпыпбы таңдап алынды. ... ... ... ... орта ... 9 ... 40 ... қатысты.
I-Кезеңде экспериментке керекті материалдар іріктелді;
а) Химия пәнінің бағдарлама мазмұны сараланып, тақырыптар айкындалды.
б) Тақырыптардың оқыту барысында ... ... ... ... ... ... ... талданды.
в) Химия пәнінің оқулығындағы бағдармалық ... сай ... ... дамытушылық, мақсаттары жіктелді.
г) Сабақ барысында қолданылатын халықтық педагогикаға ... ... ... ... ... жасалып, талқыланды, ол дайындалды.
II-Кезең. Mектептегі сабақтарға қатысу. ... ... ... ... ... пікірлесу,олардың халықтық педагогикаға байланысты
түсініктерін аныктау
а) Әңгімелесу
б) Сауалнама жүргізу
в) ... ... ... ... ... педагогиканы пайданалу
деңгейін анықтау.
г) Эксперименттік сабақтар барысында қолданылатыналатын әдістерді талдау.
III- Кезең. Эксперимент ... ... ... ... ... ... ... химия сабағында оқытудың белсенді әдістерін қолдану
барысында халықтық педагогиканы пайдаланудың оқушылар ... және ... ... ... ... ... ... жұмысының нәтижесінде сапалық талдау ... ... ... мына ... ... химия пәнін ұнатасың ба?
б) химия пәнін неге ұнатпайсың?
в)химия бойынша сені қызықтыратын қандай мәселер бар?
г)химияны қалай оқытқан дұрыс деп ... сен ... ... ... ... мәтел,ертегілер және қолөнер
заттарын білесің бе? Білсең атап жаз?
Kесте 2. ... ... ... мен халықтық педагогика туралы
білім деңгейін анықтауға арналған сауалнама қортындысы
| ... ... ... ... |
|Мазмұны | | |
| ... ... ... ... |Дұрыс емес |
| | ... ... ... ... ... мен ... |17 |3 |14 |6 ... ... | | | | ... | | | | ... ... ғылыми |15 |5 |12 |8 ... ... | | | | ... ... ... ... жауаптарын талдау,
нәтижесінде олар химияның басқа пәндерден қиыншылықтарыны көп екендігін,
жақсы ... ... ... ... ... білмейтіндігі айқындалды.
Химия пәніне оқушылардың ... ... ... жүргізу қажеттілігі туындады.Біздің болжамыз бойынша егер
химияны оқытуда халықтық ... ... ... ... ... ... химиялық ұғымды, білімді
игеру,біліктілігі, дүниетанымы, пәнге қызығушылығы артуға тиіс.
Осы мақсатпен жүргізілген эксперимент жұмысы ... біз ... ... ... ғана ... ... әр ... толық жасалып ұсынылды. Сабақ жоспарында ... ... ... ... ... ... әр ... қосымша қолданылатын материалдардың қай кезеңде берілуі керектігі
көрсетілді. Сонымен біздің қолда:
а) химия ... ... ... сабақтарына халықтық педагогиканы ендіру бағдарламасы;
в)экспериментке керекті сабақ жосары;
г)халықтық педагогика элементтерінің ... ... ... ... ... ... педагогикасы бойынша қосымша
материалдар пайдалану нәтижесінде ... ... ... артып, біліктілік сапасының жоғарлағанын және оқушының пәнге
қызығушылығының күшейтендігін тест ... ... ... ... ... ... ... эксперимент жүргізілген барлық
сыныптар үшін ... ... ... ... қарағанда,
эксперименттен кейін эксперимент сыныпта жақсы және баға алған оқушыларды
бақылау сыныптарының жақсы және өте ... баға ... ... ... ... ... жоғары екендігі байқалды
Кесте 3. Білім дәрежесін анықтауға арналған тест қорытындысы
|Тест ... алу ... ... ... кейін |
|№1-3 |уақыты ... ... ... ... |
| |мин ... саны ... саны |
| | ... саны |% ... саны |% |
| 9А ... ... |
| | 10 |20 |8 |20 |28 |
| | 15 |20 |12 |20 |48 |
| | 20 |20 |15 |20 |68 |
| 9Б ... ... |
| |10 |20 |8 |20 |20 |
| |15 |20 |13 |20 |21 |
| |20 |20 |14 |20 |30 ... 4. ... ... ... ... ... білім
деңгейлерін анықтауға жасалған сараптама
|сынып |оқушы |топтар | ... ... ... |
| ... | | |% |% |
| |А |Б | ... ... |сапа |Үлгерім |сапа |Үлгерім |сапа ... |87 |40 |92 | |98 |63 ... |88 |39 |91 | |92 |44 ... 6. ... педагогика материалдарын пайданалу нәтижесінде химия
пәніне қызығушылыгы ариқан оқушылардың сандық көрсеткіші
|Халықтық педагогика |9А ... ... ... |14 ... есебімен |58% ... ... |10 ... ... |50% ... ... ... оқушылардың дүниетанымын қалыптастыруда
этнопедагогика материалдарын сабақ мазмұнына сай, тиімді ... ... ... ... ... ... білім негізін тиянақты
меңгеретіндіктері жасаған ... ... ... ... барысында олардың білімі мен білігі, сабаққа
қызығушылығы, белсенділігі жайында қосымша мәлімет ала аламыз.
Оқушылардың теориядан алған білімдерін ... үш ... ... жаңа ... игеру кезінде;
б) игерген білімді қолдану барысында;
в)жаңа білімді шыгармашылықпен қолдануына қарай.
Оқушылар шығармашылығын ... ... ... ... ... ертектеріне, мақал-мәтел, жұмбақтарына, сонымен ... ... ... ... ... ... білуіне қарай
анықтадық.
Себебі, оқушы белгілі бір тақырыпқа байланысты өлең шығару үшін оның
мазмұнын ... ... ... ... ... педогогикасы материалдарын пайдалану барысында бақылаған бір
ерекшелік оқушылардың сабақта да, үй тапсырмасын орындауда да шығармаларды,
ауыз әдебиетін, аңыздарды ... ... ... ... ... материалдары оқуытудың тиімді түріне
айналып, оқушылардың химияға қызығу деңгейін және білуге ... ... ... ... ... ... ... жұмысының сандық көрсетулерінің ... болу үшін ... ... салыстырмалы диаграмасын келтірейік
Мұнда тоқсандық қортынды бағалар мен оқушалардың шығармашылық
жұмыстарына жүргізілген талдау ... ... ... бір-біріне сәйкес
келіп тұр және 9- сынып оқушыларына көбіне ... ... ... осы ... ... ... Оқушылардың химия
пәніне ынтасын, құштарлығын оятатын бірден-бір ... ... ... ... ... ... химия сабақта пайдаланудың тиiмдiлiгiн
анықтауға байланысты жүргiзiлген теориялық және ... ... ... қорытындыларға келдiк:
1. Химия пәнiн оқытуға ... ... ... элементтерi
жинақталып, талданып (500 көлемде мақал-мәтелдер, ... ... ... ... ... т.б.) ... Жинақталған халықтық
педагогика элементтерi химияны оқыту сабақтары мазмұны мен ... ... ... ... ... ... ... ұсынылды.
2. Зерттеулер нәтижесiнде халықты педагогика элементтерiн химия сабағында
пайдалану ... ... ... ... ... ... тұрмыстық химия, жеңiл өнеркәсiп ... ... рет ... ... тапты.
4. Халықтық педагогика элементтерiн қолданып оқытылған ... ... үшiн ... ... жасалды.
5. Химия пәнiн оқушылар жақсы меңгеру үшiн халықтық педагогика
элементтерiнiң бiрi ... ... ... ... жалпы
қасиеттерi тақырыптарында) жүргiзiлдi және жаңа ... сай ... Бұл ... оқушылардың бiлiм сапасын арттырып, ұлттық сана-
сезiмiн оятып, жеке тұлға ретінде қалыптасуына ... ... ... ... ... ... оқушылардың өзiндiк
жұмыстарында (химия әлемi, элементтер елiнде, Менделеев кестесi, азот т.б.)
химия туралы өлең, поэма жазу ... ... ... ... ... ... әсерiн тигiзедi.
Халықтық педагогика элементтерiн қолданып оқыту оқушылардың пәндi ... ... ... қиын ... оңай ... және есте ... ... айтқанда, химия сабақтарында ... ... ... ... ... ұғым қалыптасуын, дүниеге бiртұтастық кез тiл
байлығының дамуын, ойлау қабiлеттерiнiң, адамгершiлiк, ... ... ... ... ... ... ету мүмкiндiгi туады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қазақстан Республикасының “Бiлiм туралы заңы”.-Алматы. Литера.-2000.-8-
бап.
2. Назарбаев Н.Ә. ... ... ... ... және әл-ауқатының артуы — атты Қазақстан халқына жолдауы. ... 128 ... ... Г.Г. ... ... ... самостоятельности
школьников средством игрового обучения. / Г. Г. ... ... на ... уч. ... ... пед. ... Нурахметова А.Д. Влияние игровых методов обучения на ... ... ... по химии. / А. Д. Нурахметова. -(Автореф.диссерт.
на соиск. уч. степени канд. пед. ... ... ... ... Ж. Химияда поэзия мен музыканы пайдалану. / Ж. Жумаханов. —
1981. - N 6.
6. Мушрапилова З.Т. ... ... ... обучения на уроках
химии как средство формирования ... ... ... / З. ... - ... на ... уч. ... канд. пед. наук).-
Алматы.--2000г.-18.
7. Әбілқасымова А.Е. Бастауыш мектептегi математиканы ... ... ... ... пайдалану / А. Е. Әбілқасымова, А. Е.
Сарбасова. -Алматы, 199б.-21 б.
8. Беркiмбаева Ш. Ұлттық тәрбие - ұмыт қалмасын. / ... ... 1993.-10 ... ... К.Д., ... педагогические сочинения./ К. Д. Ушинский //
Педагогика.- 1974.-216-219 ... ... Ы. ... ... / Ы. ... ... - ... б.
11. Ананьев Б.Г. Психология чувственного познания. / Б. Г. Ананьев. - М.,
АГIН ... ... ... В.Б. Воспитание интереса к знаниям и потребности к
самообразованию / В. В. Бондаревский. - М.: ... 1985.- ... ... Л. И. ... ... ... ... подростка
/ Л. И. Божович. - М.:Знание, 1979.-36 с.
14. Гордин Л.Ю. Развитие в ... ... / Л. ... ... 1989.- .-1 ... ... С.А. ... общей психологии. / С.А.Рубинштейн // ... ... ... ... А.Е. ... танымдық iзденiмпаздығын қалыптастыру
/ А.Е.Әбілқасымова. - Алматы. - Бiлiм .-1994.- 139-144 б.
17. Ұзақбаева С.А. ... ... ... ... мен жастарға
эстетикалық тәрбие берудегi мүмкiндiктерi. / С.А.Ұзақбаева.-Алматы: РНК.-
1994.-69
18. Ахметов Н.С. О ... ... ... ... и ... ... / Н.С.Ахметов //Химия в школе .-1995 М5.-11-15 с.
19. Щукина Г.И. Активизация ... ... ... ... процессе / Г.И.Щукина. –М. Просвещение, 1979.-166 с.
20. Тряпицына А.Л. Педагогические основы творческой учебно-познавательной
деятельности ... / ... ... ... пед. ... -
Л.,91 с
21. Шамова Т.И. Активизация учения школьников / ... ... ... М. ... / ... - Ана тiлi, ... б.
23. Байтұрсынов А. Ақ жол / А.Байтұрсынов.-Алматы: Жалын.-1991.-337-339
бет
24. Құдайбергенов Ш. Шығармалары /Ш.Құдайбердиев.- ... ... ... ... ... Д. Бес арыс / Д.Әшімханов. - Алматы: Жалын — ... ... К.Б ... ... ... даму ... /
К.Б.Жарықбаев, Қ.Бөлеев. - Алматы. -1992. -59-64 6.
27. Қалиев С. Халық педагогикасының ауыз ... ... ... : ... ... ... С.А. Қазақтың халықтық педагогикасындағы эстетикалық
тәрбие. Пед. ғыл.докт...дисс.-Алматы 1993ж.
29. ... А. ... ... РБК, 2000.-84 ... ... Т.Т. ... ... в Казахстане во второй половине
ХIХ века. / Т.Т.Тәжібаев.- Алма-Ата, 1965.
31. ... Ә.И. ... ... идеялары мен ағартушылық
қызметi. / Ә.И.Сыздықов.- ... : ... ... ... Ы. ... ... педагогикалық мәдениетi. / Ы.Оршыбеков.-
Алматы: Мектеп.- 1973.-36 б.
33. Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының ... / ... ... ... Ю.К. Методы обучения в современной образовтельной школе. /
Ю.К.Бабанский.- М., ... ... ... Г.М. ... методики обучения химии./
Г.М.Чернобельская.-М.: Просвещение, 1987.-89 с.
36. ... Я.А. ... ... ... Ұзақбаева С. Тамыры терең тәрбие. /С.Ұзақбаева.-Алматы:Білiм. - 1996.-
208 б.
38. Байтұрсынов А. Тiл тағлымы./ А.Байтұрсынов Алматы:Ана тiлi.- ... ... Р. ... ... ... даму ... Алматы, 1996.-101-108 б.
40. Алдашев А.А. ... ... ... ... ... ... 1992.-24 б.
41. Баймуратова К. Қара сабынды қалай жасайды? / К. Баймұратова//
Казакстан ... I ... ... ... ... ... С.Қасиманов Алматы: Казакстан.-1995.-
89-90 6.
43. Использование художественной литературы на уроках и во ... по ... ... к ... Курдюмова Т Использование этнокультурного компонента на уроках
химии.//Химия в школе.- М4.-1994.- 46с.
45. Жумаханов Ж. ... және ... / ... // ... ... Тас Г. Өлең ... ... // Қазақстан мектебi.-Алматы. 1987.- 1.-46
6.
47. ... ... ... ... 6ет.
48. Кұнанбаев А. Өлеңдер мен поэмалар./ А.Құнанбаев.- Алматы:Жазу ... ... М. ... ... / ... ... 1982.
50. ЪIсқақов Б. Жылдар жырлайды. Алматы. :Жазушы.- 1979.-866.
51. Өлеңдер, айтыстар, ... / ... ... ... ... ... мен ... І.Жансүгіров.- Алматы:Казмембас.- 1958.-64
53. Өлеңдер мен поэмалар./И. Байзақов.- Алматы: Жазушы. 1971.-3316.
ҚОСЫМША А
ҚОСЫМША Ә
ҚОСЫМША Б
ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... материалды түсіндіру
Қорытынды
Сабақтың мақсаты
Білімдік
Тәрбиелік
Дамытушылық
Халықтық педагогика
Қолданылатын әдістер
Көркем сөз
Заттық көрнекілік
Табиғи көрнекілік
Ауыз әдебиеті
Пән аралық ... ... ... ... ... ... әдет ... танымдық мұралар

Пән: Химия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектеп жасына дейінгі балалардың қарапайым математикалық түсініктерін оқытудағы жалпы дидактикалық принциптер28 бет
8 – сынып оқушыларын химия пәнінің оқу-әдістемелік кешен арқылы оқыту72 бет
Органикалық қосылыстар жөнінде түсінік6 бет
"Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар."12 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
8-сыныпта «жылу құбылысы» бөлімін оқытуда компьютерлік технологияны қолдану36 бет
«Биология. Адам және оның денсаулығы» (8-сынып) пәнін оқытуда жеке тұлғаға бағытталған технологияны пайдалану39 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
«Тұздар» тақырыбын оқытуда тәрбиелей оқыту әдісін қолдану42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь