Орталық Азия және Қазақстанның қауіпсіздік мәселелері


МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.7

I тарау. Стратегиялық қайшылықтар мен аймақтық дағдарыстар.
1.1. Ауған мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8.27
1.2. Парсы шығанағындағы дағдарыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28.46

II тарау. Халықаралық терроризм және экстремизм. Әлемдік есірткі саудасы.
2.1. Халықаралық терроризм және экстремизм, онымен күрес жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..47.72
2.2. Әлемдік есірткі саудасы және нашақорлық ... ... ... ... ... ... ... 73.79

III тарау. Халықаралық және аймақтық.ұжымдық қауіпсіздік пен қорғаныс стратегиялары.
3.1. Халықаралық қатынастар және БҰҰ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...80.85
3.2. Аймақтағы ұжымдық қауіпсіздік шаралары ... ... ... ... ... ... ..86.95
3.3. Қазақстан Республикасының қауіпсіздік стратегиялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .96.104

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...105.106

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 107.108

Қосымшалар
Кіріспе

Тақырып көкейкестілігі. Дүниеде қатып-семіп қалған ештеңе жоқ. Уақыт та бір орнында тұрмайды. Халықаралық қатынастарда болып жататын өзгерістер де – осыған дәлел. Карл Ясперстің: «қауіпсіздігін жоғалтқан адам замана бейнесін білдіреді»1 дегеніндей, бүгінде адамзат қауымы осындай күй кешіп отырған сыңайлы. Бірақ ғаламдық, өмірлік және ұлттық қауіпсіздікке төнген қауіп-қатер азаюдың орнына жаңа сапа мен өзгеше ауқымға ұласып барады2. Қауіпсізідік мәселесі бүгінде әртүрлі түсіндіріледі. Біз соның батыстық немесе тек шығыстық нұсқасын ғана емес, мүмкіндігінше жан-жақты қарастырып, қалыс пікірлеуге тырыстық. Өйткені, кез-келген мәселені бір жақты тереңдей зерттеген сайын ол оның бір қыры, сыңар жағы екенін естен шығарып алу әбден мүмкін.
Қарама-қарсы екі жүйенің бірі – социалистік лагер, КСРО мемлекетінің ыдырауымен келмеске кеткенімен әлемде ірілі-ұсақты жанжалдар мен «ыстық нүктелер» көбейіп барады. Жұмыстың көкейкестілігі оның әлемдік қауіпсіздікті түгел қамтуы немесе қамтымауында емес, бәлкім Орталық Азияға жақын, қатері мейлінше қауіпті аймақтық қақтығыстар мен шекара білмейтін халықаралық терроризм және экстремизм, сондай-ай аймақ тұрақсыздығына мүдделі әлемдік есірткі саудасы мен нашақорлық мәселесінде болып отыр.
Қазақта «ауырып ем іздегенше, ауырмайтын жол ізде» деген нақыл бар. Сондықтан қауіп-қатердің пайда болу себептеріне көбірек мән беріп, оның өзімен емес себептерімен күрескенде ғана қауіптің алды алынады деген принципті ұстандық.
Тарих қайталанады, сондықтан біз бүгінгі қателіктерді келешекте болдырмауға, өткеннің қателіктерінен бүгін сабақ алуға тиіспіз. Азия мен Еуропаның бірқатар елдерінде, сондай-ақ араб елдерінің өткені мен бүгінгі тарихында осыған мысал боларлық оқиғалар жеткілікті. Осындай көкейкесті мәселелер дипломдық тақырыбымыздың теориялық, ғылымдық және практикалық маңыздылығын арттыра түсері анық.
Мәселенің өңделуі. Мемлекет үшін қауіпсіздіктен қымбат ештеңе жоқ. Елдегі мәдени, экономикалық және саяси-әлеуметтік реформалардың жүзеге асуы мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігіне байланысты. Аймақтық, әлемдік қауіпсіздік туралы ойлар 1975 жылғы Хельсинки шартындағы Еуропа қауіпсіздігі мәселесінен соң кең түрде қозғала бастады. Бірақ бүгінгі күнде қауіпсіздіктің мәні мен мағынасы өзгерген. Сондықтан дерек көздері де жаңа өзгерістерге лайықты еңбектерден алынды.



1Дүние саясатының айнасы (Еуразиялық Медиа-форум). //Егемен Қазақстан. 29 сәуір 2003.
2 Н. Назарбаев. Сындарлы он жыл. - А., 2003. 22б.
Аймақтық қақтығыстар мен стратегиялық қайшылықтар мәселелері Президентіміз Н. Назарбаевтың «Сындарлы он жыл»1, «Тарих толқынында»2, «Бейбітшілік кіндігі»3 атты еңбектерінде жан-жақты талдаулар жасалып, алдын алу мен шығу себептері дәйекті деректермен дәлелденген. Алып мемлекеттердің бүгіні мен ертеңіне Еуразия котинентінің алдағы уақыттағы тарихи болмысына дәлелді болжамдарды американдық саясаткер З. Бжезинскийдің еңбектерінен4 алдық. Ауғанстан мәселесіне байланысты деректер Ө. Қасеновтың «Безопасность Центральной Азии: Национальное, региональное и глобальное проблемы»5, Ю. Волковтың редакторлығымен шыққан «Правда об Афганистане»6 еңбегінен және «История Афганистана»7 оқулықтарынан алынып, сараланды. Ол еңбектерде ауған мәселесіне, талибан қозғалысы мен ауған соғысы жайлы, соғыстан кейінгі саяси өзгерістер және бүгінгі жағдайы баяндалады. Ал халықаралық терроризм мен экстремизм және «исламдық фактор» мәселелеріне дерек көзі ретінде А. Г. Косиченко, М. С. Әшімбаев т.б. авторлардың «Современный терроризм: взгляд из Центральной Азии»8, А. Гушердің «Террор на пороге вашего дома»9, А. Сагадеевтің «Философское наследие мусульманского мира и современное идеологическая борьба»10, С. Шерматованың «Ислам на постсоветском политических элит»11 еңбектерінен алынды. БҰҰ, халықаралық және аймақтық қорғаныс жүйелері жайлы деректерді Қ.Тоқаевтың «Қазақстан Республиасының дипломатиясы»12, «Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы»13, «Международный ежегодник: политика и экономика»14 деген еңбектерден және ҰҚК, ШЫҰ, АӨІСШК сияқты қауіпсіздік жүйелерінің келісім-шарттарынан алдық. Сондай-ақ ұлттық, аймақтық және ғаламдық қауіпсіздік мәселелеріне қатысты мерзімді баспасөз деректерінен мысалы:


1 Н. Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А., 2003.
2Н. Назарбаев. Тарих толқынында. – А., 1999.
3Н. Назарбаев. Бейбітшілік кіндігі. – А., 2002.
4З. Бжезинский. Большая шахматная доска. – М., 2000.
5У. Касенов. Безопасность Центральной Азии. – А., 1998.
6Ю. Волков. Правда об Афганистане. – М.,1980.
7История Афганистана. – М.,1982.
8А. Г. Косиченко, М. С. Ашимбаев. Современный терроризм: взгляд из Центральной Азии. – А., 2002
9А. Гушер. Террор на пороге вашего дома. – М.,1998.
10А.Сагадеев. Филосовское наследие мусульманского мира и современная идеологическая борьба. – М.,1987.
11С. Шерматова. Ислам на постсоветском политических элит. – М.,2001.
12Қ. Тоқаев. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. – А., 2002.
13Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы. – А., 1998.
14Международный ежегодник: политика и экономика. – М, 1989.
«Континент», «Саясат», «Полис», «Социал-гуманитарные знания», «А и Ф Казакстан», «Независимая газета», «Красная звезда», «Московские новости», «Казахстанская правда», «Егемен Қазақстан», «За рубежом», «Время по Гринвичу», «Независимое военное обозрение» сияқты газет, журналдардан алынды.
Диплом жұмысының мақсаты. Кеңес Одағы ыдырап, Еуразия котинентінің үлкен бір бөлігіндегі мелекеттер бірлестігі тарағанда онымен бірге осы елдердің қорғаныс жүйесі де құлап еді. Енді осы «қорғансыз қалған» елдерге сыртқы және ішкі қатерлер қандай дәрежеде және қай жақтан әсер етеді. Сондай-ақ, қауіпсіздіктің қай жүйесіне қосылғаны тиімді. Аймақ елдері үшін халықаралық қауымдастыққа қосылу ең алдымен өзара жан-жақты интеграциялық байланыста болып отырғаны және Еуразиялық бірлік аясында даму ғана бейбіт болашақ кепілі екенін дәлелдеу - диплом жұмысының негізгі мақсаты болмақ.
Зерттеу міндеті. Орталық Азияға жақын аймақтық қақтығыстар мен стратегиялық қайшылықтар, сондай-ақ халықаралық терроризм мен экстремизмнің себеп-салдарын зерттеу, әртүрлі қауіпсіздік жүйелеріне талдау жасау арқылы Қазақстанның ондағы алар орны мен елімізге қаупі басым қатерлер, оларға қарсы күрес шараларын, алдағы уақыттағы атқарылар іс-шараларды ашып көрсету.
Зерттеу нысанасы. БҰҰ-ның 2002 жыл қыркүйекте Иоханнесбургте өткен мыңжылдық саммитінде Бас хатшы Кофи Аннан бүгінгі ғаламдық үш мәселені көтерді, олар – қауіпсіздік мәселесі, кедейшілік және қоршаған ортаны қорғау. Демек, қауіпсіздік мәселесі ғаламдық дәрежеге жеткен. Елбасымыздың «Сындарлы он жыл» еңбегінде көрсетілгендей қазіргі дүниенің дидарын өзгертіп отырған екі құбылыс бар, олар жаһандану мен халықаралық терроризм1. Зерттеу нысанамыз да осылар.
Зерттеу пәні. Зерттеу пәні ретінде аймақтық және ғаламдық қауіп-қатердің Орталық Азияға тигізер әсері мен себеп-салдары, сондай-ақ аймақ елдерінің өңірік дәрежеде, сосын Еуразия кеңістігіндегі қорғаныс мәселелері алынды. Зерттеудің мақсат-міндеттеріне сәйкес ғылыми-танымдық әдістер қолданылды: тарихи, салыстырмалы түсіндіру т.б. Мұның өзі авторға бір жақты позиция мен догмалардан арылып, зерттеліп отырған мәселені сыни, объективті тұрғыдан қарастыруға мүмкіндік берді.
Зерттеу деректері. Саясаткерлердің, мемлекет қайраткерлерінің түрлі дәрежедегі сарапшылардың, сондай-ақ ғалымдар мен тарихшылардың қорғаныс және ғаламдық мәселелер жөніндегі еңбектері мен зерттеулері,сондай-ақ монографиялары, ғылыми мақалалары алынды. Және де қоғамдық-саяси, ғылыми көпшілік және арнайы басылымдар мен оқулықтар, интернет материалдары пайдаланылды.


1Н. Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А., 2003. 10 б.
Тәрбиелік құндылығы. Диплом жұмысының негізгі практикалық маңызы сол, оның ой-тұжырымдары мен сарапталған мәліметтері жаңаша көзқарастық түсініктердің қалыптасуына үлкен көмек береді. Жеке ойлау мен өз бетінше жұмыс істеуге үйретеді. Өйткені адам дүниеде не болып жатқанын білуге ғана емес, неге бұлай болып жатқанын да білуге хақылы. Жұмыстағы ой-түйіндер мен сараптаулар «Қазіргі заман тарихы», «Дүниежүзілік өркениеттер тарихы», «Еуразия тарихы», «ТМД елдерінің тарихы» және «Саясаттану» пәндерін оқыту мен студенттердің білімдерін одан әрі дамытуға көмектеседі деп сеніммен айта аламыз.
Жұмыстың байқап көрілуі. Диплом жұмысының негізгі нәтижелері тарих факультетінің студенттік-ғылыми практикалық конференциясында (25ақпан – 2наурыз 2002ж. ОҚМУ Шымкент) және Ғ. Мүсіреповтің 100 жылдығы мен Оңтүстік Қазақстан облысының 70 жылдығына арналған жаратылыстану, техникалық, әлеуметтік-гуманитарлық және экономикалық ғылымдар бойынша V студенттердің ғылыми конференциясында (13-18 мамыр. 2002ж. ОҚМУ. Шымкент), сондай-ақ 2003ж 26-28 наурыз аралығында өткен VI студенттік ғылыми конференциясында баяндалып, жүлделі орындарға ие болған.
Диплом жұмысының құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, үш тараудан және қорытынды, қолданылған құжаттар мен әдебиеттер тізімінен, сондай-ақ қосымшалардан тұрады. Кіріспеде зерттеу тақырыбының көкейкестілігі, мақсат-міндеттері және методологиялық негізі дәйектеледі. Мәселенің зерттелу деңгейі айқындалып, дерек көздері сараланды. Еңбектің ғылыми жаңалылығы мен практикалық маңызы тақырыпқа жаңаша жандасу мен мәселенің түпкі себептеріне қалыс пікір білдіру болып табылады.
Жұмыстың «Стратегиялық қайшылықтар мен аймақтық дағдарыстар» деп аталатын 1-тарауында XIX ғасырдағы Ресей мен Ұлыбритания державаларының арасындағы Орталық Азия өңірі үшін таласының себеп-салдары, соған байланысты Ауғанстанның билік басындағы ауыс-түйістер, 1979-1989 жылдардағы ауған соғысы, ауған соғысынан кейінгі жағдайлар мен талибан қозғалысы және 11 қыркүйектегі оқиғағаға байланысты антитеррорлық коалиция әрекеттері баяндалады. Уақытша үкіметтің орнауы мен оның бүгінгі жағдайы, Қазақстанға ауған мәселесінің әсері және осы мәселедегі Қазақстандық позиция көрсетіледі. Елбасымыздың мәлімдегеніндей: «Ауғанстан Қазақстан үшін де стратегиялық-транзиттік маңызды аймақ»1. Ирак мәселесінің себеп-салдары мен соғыс барысы және оның ықтимал нәтижелері мен бүгінгі жағдайы сондай-ақ ертеңгі болашағы жайлы ой өрбітіледі. Әлемдік держава болған АҚШ-тың сыртқы саясаты жан-жақты баяндалады. Жұмыстың 2- тарауы «Халықаралық терроризм және экстремизм. Әлемдік есірткі саудасы» деп аталады. Онда халықаралық терроризм мен экстремизмнің мәні мен болмысы, пайда болу алғышарттары мен түрлері баяндалады.


1www.khabar.kz.
Терроризмнің шығу себептері қарама-қарсы екі жүйенің арасындағы текетірестік пен аймақтық дағдарыстардан және әлемдік даму теңсіздігі, сондай-ақ халықаралық есірткі саудасы тұрғысынан қарастырылады. Терроризммен күрестегі аймақтық қорғаныс жүйелерінің алар орны және ондағы Қазақстандық іс-шаралардың рөлі көрсетіледі. 3-тарау «Халықаралық және аймақтық ұжымдық қауіпсіздік пен қорғаныс стратегиялары» деп аталады. Оның «Халықаралық қатынастар және БҰҰ» деген тарауында оның бөлімшелері мен мәмілегерлік саясаты баяндалады. Үшінші тараудың «Аймақтағы ұжымдық қауіпсіздік шаралары» деп аталатын тармағында Ұжымдық Қауіпсіздік Кеңесі (ҰҚК), Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы (ШЫҰ) және Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім білдіру шаралары жөніндегі Кеңес (АӨІСШК), олардың принциптері мен атқарылып жатқан жұмыстарына талдау жасалынады, ал үшінші тармағы «Қазақстан Республикасының қауіпсіздік стратегиялары» деп аталып, онда қауіпсіздікке байланысты елімізде қабылданған іс-шаралар мен қорғаныс стратегиялары, сондай-ақ әскери доктриналар мен құқықтық-нормативтік құжаттары жан-жақты талданып, Қазақстандық бейбіт саясаттың бүгіні мен ертеңіне көз жүгіртіледі.
Пайдаланылған әдеби деректер тізімі.

1. Баталов Э. Идеологическое стратегия США на мировой арене. - М.,1985.
2. Бжезинский З. Великая шахматная доска. - М.,2000.
3. Волков Ю. Правда об Афганистанае. - М.,1980.
4. Гурко–Кряжин В. Афганистан. – М.,1923.
5. Гушер А. Террор на пороге вашеге дома. – М.,1998.
6. Еникеев Д. Как предупредить алкоголизм и наркоманию у подростксв. – М.,1999.
7. История Афганистана. – М.,1982.
8. Касенов У. Безопасность Центральной Азии: глобальные, региональные и национальные проблемы. – А.,1998.
9. Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы. – А.,1998.
10. Международный ежегодник: политика и экономика:– М.,1986-1987-1988-1989.
11. Н.Назарбаев. Тарих толқынында. – А.,1999.
12. Н.Назарбаев. Бейбітшілік кіндігі. – А., 2002.
13. Н.Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А.,2003.
14. Рейснер И. Англо-русский Конвенция 1907 г. т. ІІІ. – М.,1925.
15. Сагадеев А. Философское наследие мусульманского мира и современная идеологическая борьба. – М.,1987.
16. Тоқаев Қ. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. – А.,2002.
17. Шерматова С. Ислам на постсоветском пространстве: взгляд изнутри.–М.,2001

Пайдаланылған баспасөз деректерінің тізімі:

1. «Ақиқат» журналы
2. «Восток» журналы
3. «Евразииское сообщество» журналы
4. «»Континент» журналы
5. «Полис» журналы
6. «Саясат» журналы
7. «Социал-гуманитарное знание» журналы
8. АиФ Казахстан
9. Время
10. Время по Гринвичу
11. Жас Алаш
12. Егемен Қазақстан
13. За рубежом
14. Казахстанская правда
15. Красная звезда
16. Қазақстан ZAMAN
17. Московские новости
18. Независимая газета

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 105 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

Тарих факультетінің жалпы тарих кафедрасы

Тақырыбы: Орталық Азия және Қазақстанның қауіпсіздік мәселелері.

Орындаушы:

Ғылыми жетекші:

Рецензент:

Қорғауға жіберілді:
Каф. меңгерушісі

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3-7

I тарау. Стратегиялық қайшылықтар мен аймақтық дағдарыстар.
1.1. Ауған
мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ..8-27
1.2. Парсы шығанағындағы
дағдарыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28-46

II тарау. Халықаралық терроризм және экстремизм. Әлемдік есірткі саудасы.
2.1. Халықаралық терроризм және экстремизм, онымен күрес
жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ... ... ..4 7-72
2.2. Әлемдік есірткі саудасы және
нашақорлық ... ... ... ... ... ... . ...73-79

III тарау. Халықаралық және аймақтық-ұжымдық қауіпсіздік пен қорғаныс
стратегиялары.
3.1. Халықаралық қатынастар және
БҰҰ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...80-85
3.2. Аймақтағы ұжымдық қауіпсіздік
шаралары ... ... ... ... ... ... ..8 6-95
3.3. Қазақстан Республикасының қауіпсіздік
стратегиялары ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ... 96-104

Қорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... .105-106

Пайдаланылған
әдебиеттер ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ..107-108

Қосымшалар

Түйін

Жұмыс бүгіннің көкейкесті тақырыбы болып отырған ұлттық, аймақтық және
ғаламдық қауіпсіздік мәселелерін Орталық Азияға қатысты зерттеуге арналған.

Беттің саны - Қосымшалар - Әдеби деректемелер –

Резюме

Исследовательская работа посвещается одному из актуальных проблем
современности – национальной, региональной и глобальной безопасности
Центральной Азии.

Количество страниц - Приложение - Литературных источников –

Summary

The research work comprises one of the actual problems of nowadays:
state, regional and global safety of Central Asia.

Number pages - Supplement -
Literature springs –

Кіріспе

Тақырып көкейкестілігі. Дүниеде қатып-семіп қалған ештеңе жоқ. Уақыт та
бір орнында тұрмайды. Халықаралық қатынастарда болып жататын өзгерістер де
– осыған дәлел. Карл Ясперстің: қауіпсіздігін жоғалтқан адам замана
бейнесін білдіреді1 дегеніндей, бүгінде адамзат қауымы осындай күй кешіп
отырған сыңайлы. Бірақ ғаламдық, өмірлік және ұлттық қауіпсіздікке төнген
қауіп-қатер азаюдың орнына жаңа сапа мен өзгеше ауқымға ұласып барады2.
Қауіпсізідік мәселесі бүгінде әртүрлі түсіндіріледі. Біз соның батыстық
немесе тек шығыстық нұсқасын ғана емес, мүмкіндігінше жан-жақты қарастырып,
қалыс пікірлеуге тырыстық. Өйткені, кез-келген мәселені бір жақты тереңдей
зерттеген сайын ол оның бір қыры, сыңар жағы екенін естен шығарып алу әбден
мүмкін.
Қарама-қарсы екі жүйенің бірі – социалистік лагер, КСРО мемлекетінің
ыдырауымен келмеске кеткенімен әлемде ірілі-ұсақты жанжалдар мен ыстық
нүктелер көбейіп барады. Жұмыстың көкейкестілігі оның әлемдік
қауіпсіздікті түгел қамтуы немесе қамтымауында емес, бәлкім Орталық Азияға
жақын, қатері мейлінше қауіпті аймақтық қақтығыстар мен шекара білмейтін
халықаралық терроризм және экстремизм, сондай-ай аймақ тұрақсыздығына
мүдделі әлемдік есірткі саудасы мен нашақорлық мәселесінде болып отыр.
Қазақта ауырып ем іздегенше, ауырмайтын жол ізде деген нақыл бар.
Сондықтан қауіп-қатердің пайда болу себептеріне көбірек мән беріп, оның
өзімен емес себептерімен күрескенде ғана қауіптің алды алынады деген
принципті ұстандық.
Тарих қайталанады, сондықтан біз бүгінгі қателіктерді келешекте
болдырмауға, өткеннің қателіктерінен бүгін сабақ алуға тиіспіз. Азия мен
Еуропаның бірқатар елдерінде, сондай-ақ араб елдерінің өткені мен бүгінгі
тарихында осыған мысал боларлық оқиғалар жеткілікті. Осындай көкейкесті
мәселелер дипломдық тақырыбымыздың теориялық, ғылымдық және практикалық
маңыздылығын арттыра түсері анық.
Мәселенің өңделуі. Мемлекет үшін қауіпсіздіктен қымбат ештеңе жоқ.
Елдегі мәдени, экономикалық және саяси-әлеуметтік реформалардың жүзеге асуы
мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігіне байланысты. Аймақтық, әлемдік қауіпсіздік
туралы ойлар 1975 жылғы Хельсинки шартындағы Еуропа қауіпсіздігі
мәселесінен соң кең түрде қозғала бастады. Бірақ бүгінгі күнде
қауіпсіздіктің мәні мен мағынасы өзгерген. Сондықтан дерек көздері де жаңа
өзгерістерге лайықты еңбектерден алынды.

1Дүние саясатының айнасы (Еуразиялық Медиа-форум). Егемен Қазақстан. 29
сәуір 2003.
2 Н. Назарбаев. Сындарлы он жыл. - А., 2003. 22б.
Аймақтық қақтығыстар мен стратегиялық қайшылықтар мәселелері
Президентіміз Н. Назарбаевтың Сындарлы он жыл1, Тарих толқынында2,
Бейбітшілік кіндігі3 атты еңбектерінде жан-жақты талдаулар жасалып, алдын
алу мен шығу себептері дәйекті деректермен дәлелденген. Алып мемлекеттердің
бүгіні мен ертеңіне Еуразия котинентінің алдағы уақыттағы тарихи болмысына
дәлелді болжамдарды американдық саясаткер З. Бжезинскийдің еңбектерінен4
алдық. Ауғанстан мәселесіне байланысты деректер Ө. Қасеновтың Безопасность
Центральной Азии: Национальное, региональное и глобальное проблемы5, Ю.
Волковтың редакторлығымен шыққан Правда об Афганистане6 еңбегінен және
История Афганистана7 оқулықтарынан алынып, сараланды. Ол еңбектерде ауған
мәселесіне, талибан қозғалысы мен ауған соғысы жайлы, соғыстан кейінгі
саяси өзгерістер және бүгінгі жағдайы баяндалады. Ал халықаралық терроризм
мен экстремизм және исламдық фактор мәселелеріне дерек көзі ретінде А. Г.
Косиченко, М. С. Әшімбаев т.б. авторлардың Современный терроризм: взгляд
из Центральной Азии8, А. Гушердің Террор на пороге вашего дома9, А.
Сагадеевтің Философское наследие мусульманского мира и современное
идеологическая борьба10, С. Шерматованың Ислам на постсоветском
политических элит11 еңбектерінен алынды. БҰҰ, халықаралық және аймақтық
қорғаныс жүйелері жайлы деректерді Қ.Тоқаевтың Қазақстан Республиасының
дипломатиясы12, Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы13, Международный ежегодник:
политика и экономика14 деген еңбектерден және ҰҚК, ШЫҰ, АӨІСШК сияқты
қауіпсіздік жүйелерінің келісім-шарттарынан алдық. Сондай-ақ ұлттық,
аймақтық және ғаламдық қауіпсіздік мәселелеріне қатысты мерзімді баспасөз
деректерінен мысалы:

1 Н. Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А., 2003.
2Н. Назарбаев. Тарих толқынында. – А., 1999.
3Н. Назарбаев. Бейбітшілік кіндігі. – А., 2002.
4З. Бжезинский. Большая шахматная доска. – М., 2000.
5У. Касенов. Безопасность Центральной Азии. – А., 1998.
6Ю. Волков. Правда об Афганистане. – М.,1980.
7История Афганистана. – М.,1982.
8А. Г. Косиченко, М. С. Ашимбаев. Современный терроризм: взгляд из
Центральной Азии. – А., 2002
9А. Гушер. Террор на пороге вашего дома. – М.,1998.
10А.Сагадеев. Филосовское наследие мусульманского мира и современная
идеологическая борьба. – М.,1987.
11С. Шерматова. Ислам на постсоветском политических элит. – М.,2001.
12Қ. Тоқаев. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. – А., 2002.
13Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы. – А., 1998.
14Международный ежегодник: политика и экономика. – М, 1989.
Континент, Саясат, Полис, Социал-гуманитарные знания, А и Ф
Казакстан, Независимая газета, Красная звезда, Московские новости,
Казахстанская правда, Егемен Қазақстан, За рубежом, Время по
Гринвичу, Независимое военное обозрение сияқты газет, журналдардан
алынды.
Диплом жұмысының мақсаты. Кеңес Одағы ыдырап, Еуразия котинентінің
үлкен бір бөлігіндегі мелекеттер бірлестігі тарағанда онымен бірге осы
елдердің қорғаныс жүйесі де құлап еді. Енді осы қорғансыз қалған елдерге
сыртқы және ішкі қатерлер қандай дәрежеде және қай жақтан әсер етеді.
Сондай-ақ, қауіпсіздіктің қай жүйесіне қосылғаны тиімді. Аймақ елдері үшін
халықаралық қауымдастыққа қосылу ең алдымен өзара жан-жақты интеграциялық
байланыста болып отырғаны және Еуразиялық бірлік аясында даму ғана бейбіт
болашақ кепілі екенін дәлелдеу - диплом жұмысының негізгі мақсаты болмақ.
Зерттеу міндеті. Орталық Азияға жақын аймақтық қақтығыстар мен
стратегиялық қайшылықтар, сондай-ақ халықаралық терроризм мен экстремизмнің
себеп-салдарын зерттеу, әртүрлі қауіпсіздік жүйелеріне талдау жасау арқылы
Қазақстанның ондағы алар орны мен елімізге қаупі басым қатерлер, оларға
қарсы күрес шараларын, алдағы уақыттағы атқарылар іс-шараларды ашып
көрсету.
Зерттеу нысанасы. БҰҰ-ның 2002 жыл қыркүйекте Иоханнесбургте өткен
мыңжылдық саммитінде Бас хатшы Кофи Аннан бүгінгі ғаламдық үш мәселені
көтерді, олар – қауіпсіздік мәселесі, кедейшілік және қоршаған ортаны
қорғау. Демек, қауіпсіздік мәселесі ғаламдық дәрежеге жеткен. Елбасымыздың
Сындарлы он жыл еңбегінде көрсетілгендей қазіргі дүниенің дидарын
өзгертіп отырған екі құбылыс бар, олар жаһандану мен халықаралық
терроризм1. Зерттеу нысанамыз да осылар.
Зерттеу пәні. Зерттеу пәні ретінде аймақтық және ғаламдық қауіп-
қатердің Орталық Азияға тигізер әсері мен себеп-салдары, сондай-ақ аймақ
елдерінің өңірік дәрежеде, сосын Еуразия кеңістігіндегі қорғаныс мәселелері
алынды. Зерттеудің мақсат-міндеттеріне сәйкес ғылыми-танымдық әдістер
қолданылды: тарихи, салыстырмалы түсіндіру т.б. Мұның өзі авторға бір жақты
позиция мен догмалардан арылып, зерттеліп отырған мәселені сыни, объективті
тұрғыдан қарастыруға мүмкіндік берді.
Зерттеу деректері. Саясаткерлердің, мемлекет қайраткерлерінің түрлі
дәрежедегі сарапшылардың, сондай-ақ ғалымдар мен тарихшылардың қорғаныс
және ғаламдық мәселелер жөніндегі еңбектері мен зерттеулері,сондай-ақ
монографиялары, ғылыми мақалалары алынды. Және де қоғамдық-саяси, ғылыми
көпшілік және арнайы басылымдар мен оқулықтар, интернет материалдары
пайдаланылды.

1Н. Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А., 2003. 10 б.
Тәрбиелік құндылығы. Диплом жұмысының негізгі практикалық маңызы сол,
оның ой-тұжырымдары мен сарапталған мәліметтері жаңаша көзқарастық
түсініктердің қалыптасуына үлкен көмек береді. Жеке ойлау мен өз бетінше
жұмыс істеуге үйретеді. Өйткені адам дүниеде не болып жатқанын білуге ғана
емес, неге бұлай болып жатқанын да білуге хақылы. Жұмыстағы ой-түйіндер мен
сараптаулар Қазіргі заман тарихы, Дүниежүзілік өркениеттер тарихы,
Еуразия тарихы, ТМД елдерінің тарихы және Саясаттану пәндерін оқыту
мен студенттердің білімдерін одан әрі дамытуға көмектеседі деп сеніммен
айта аламыз.
Жұмыстың байқап көрілуі. Диплом жұмысының негізгі нәтижелері тарих
факультетінің студенттік-ғылыми практикалық конференциясында (25ақпан –
2наурыз 2002ж. ОҚМУ Шымкент) және Ғ. Мүсіреповтің 100 жылдығы мен Оңтүстік
Қазақстан облысының 70 жылдығына арналған жаратылыстану, техникалық,
әлеуметтік-гуманитарлық және экономикалық ғылымдар бойынша V студенттердің
ғылыми конференциясында (13-18 мамыр. 2002ж. ОҚМУ. Шымкент), сондай-ақ
2003ж 26-28 наурыз аралығында өткен VI студенттік ғылыми конференциясында
баяндалып, жүлделі орындарға ие болған.
Диплом жұмысының құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, үш тараудан және
қорытынды, қолданылған құжаттар мен әдебиеттер тізімінен, сондай-ақ
қосымшалардан тұрады. Кіріспеде зерттеу тақырыбының көкейкестілігі, мақсат-
міндеттері және методологиялық негізі дәйектеледі. Мәселенің зерттелу
деңгейі айқындалып, дерек көздері сараланды. Еңбектің ғылыми жаңалылығы мен
практикалық маңызы тақырыпқа жаңаша жандасу мен мәселенің түпкі себептеріне
қалыс пікір білдіру болып табылады.
Жұмыстың Стратегиялық қайшылықтар мен аймақтық дағдарыстар деп
аталатын 1-тарауында XIX ғасырдағы Ресей мен Ұлыбритания державаларының
арасындағы Орталық Азия өңірі үшін таласының себеп-салдары, соған
байланысты Ауғанстанның билік басындағы ауыс-түйістер, 1979-1989 жылдардағы
ауған соғысы, ауған соғысынан кейінгі жағдайлар мен талибан қозғалысы және
11 қыркүйектегі оқиғағаға байланысты антитеррорлық коалиция әрекеттері
баяндалады. Уақытша үкіметтің орнауы мен оның бүгінгі жағдайы, Қазақстанға
ауған мәселесінің әсері және осы мәселедегі Қазақстандық позиция
көрсетіледі. Елбасымыздың мәлімдегеніндей: Ауғанстан Қазақстан үшін де
стратегиялық-транзиттік маңызды аймақ1. Ирак мәселесінің себеп-салдары мен
соғыс барысы және оның ықтимал нәтижелері мен бүгінгі жағдайы сондай-ақ
ертеңгі болашағы жайлы ой өрбітіледі. Әлемдік держава болған АҚШ-тың сыртқы
саясаты жан-жақты баяндалады. Жұмыстың 2- тарауы Халықаралық терроризм
және экстремизм. Әлемдік есірткі саудасы деп аталады. Онда халықаралық
терроризм мен экстремизмнің мәні мен болмысы, пайда болу алғышарттары мен
түрлері баяндалады.

1www.khabar.kz.
Терроризмнің шығу себептері қарама-қарсы екі жүйенің арасындағы
текетірестік пен аймақтық дағдарыстардан және әлемдік даму теңсіздігі,
сондай-ақ халықаралық есірткі саудасы тұрғысынан қарастырылады.
Терроризммен күрестегі аймақтық қорғаныс жүйелерінің алар орны және ондағы
Қазақстандық іс-шаралардың рөлі көрсетіледі. 3-тарау Халықаралық және
аймақтық ұжымдық қауіпсіздік пен қорғаныс стратегиялары деп аталады. Оның
Халықаралық қатынастар және БҰҰ деген тарауында оның бөлімшелері мен
мәмілегерлік саясаты баяндалады. Үшінші тараудың Аймақтағы ұжымдық
қауіпсіздік шаралары деп аталатын тармағында Ұжымдық Қауіпсіздік Кеңесі
(ҰҚК), Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы (ШЫҰ) және Азиядағы өзара іс-қимыл және
сенім білдіру шаралары жөніндегі Кеңес (АӨІСШК), олардың принциптері мен
атқарылып жатқан жұмыстарына талдау жасалынады, ал үшінші тармағы
Қазақстан Республикасының қауіпсіздік стратегиялары деп аталып, онда
қауіпсіздікке байланысты елімізде қабылданған іс-шаралар мен қорғаныс
стратегиялары, сондай-ақ әскери доктриналар мен құқықтық-нормативтік
құжаттары жан-жақты талданып, Қазақстандық бейбіт саясаттың бүгіні мен
ертеңіне көз жүгіртіледі.

I тарау. Стратегиялық қайшылықтар мен аймақтық дағдарыстар.

Екі бірдей дүниежүзілік соғыстың және көптеген аймақтық жанжалдардың,
Ресейдегі қазан төңкерісі мен Ирандағы ислам төңкерістерінің, Германиядағы
фашизм мен Жапониядағы милитаризмнің пайда болуы мен күйреуінің,отарлау
жүйесінің қирауы мен социалистік жүйенің ыдырауына куә болған XX ғасыр өз
миссиясын аяқтады. Бұрынғы қалыптасқан таптаурын түсініктердің орнына
геоэкономиклық, геосаяси және геостратегиялық жаңа өлшемдердің уақыты
келді1.
Алайда ғаламдық мәселелер XXI ғасырға да еншіленген екен. Дүниежүзілік
соғыстарды қоспағанның өзінде әлемді 170 рет соғыс өрті шарпыпты. Қазірдің
өзінде дүниенің көп бөлігінде саяси дағдарыстар мен ұлтаралық қақтығыстар
белең алып отыр. Оның ішінде әсіресе, Ресейдегі Шешенстан, Югославиядағы
Косово, Үнді-Пакистан, Израиль-Палестина дағдарыстары мен Ауған мәселесі
және бүгінгі Ирактағы жағдай осыларға айқын мысал бола алады.
1.1. Ауған мәселесі.
Аймақтық қақтығыстар шекара білмейді. Қазақстан, жалпы Орталық Азия
елдері Балқаннан Үндістанға дейінгі тұрақсыздық иінінің солтүстік
бөлігінде жатқандықтан кез-келген қақтығыстан шет қала алмайды. Соның бірі
Ауған мәселесі.
11 қыркүйектегі лаңкестік әрекеттерден соң әлемдік бұқаралық ақпарат
құралдары (БАҚ) антитеррорлық операциялары мен болуы мүмкін өзгерістер
жайлы жарыса жазып жатты. Алайда, Ауғанстандағы бұл тұрақсыздық бір бүгін
емес, сонау XIX ғасырдан, әлемдік державалар дәрежесіне көтерілген
мемлекеттердің ықпал ету аймағына таласы тұсынан басталады.
XIX ғасырда отар елдерінің көптігі жөнінен де, әскери әлеуеті мен
халықаралық аренадағы ықпалы жөнінен де екі держава алға суырылып шығып
еді. 1819 жылы Ресей миссиясының Хиуаға, 1820 жылы Британ миссиясының
Бұқараға келуі осы державалар арасындағы Орта Азия елдеріне тасласуының
бастамасы еді. Бұл текетірестік ықпал ету аймағын анықтап берген 1907 жыл,
18 тамыздағы ағылшын-орыс бейбіт келісімі арқылы шешілген болатын. Ол
келісімнің 1 бабында: Ауғанстан орыс ықпалына жатпайтын аймақ және екі
жақ та Ауғанстанға ешқандай агенттерін кіргізбеуі керек2. 2 бабында:
Ағылшындардың Ауғанстанда ешқандай үстемдігі жоқ және ішкі істеріне
араласа алмайды3 делінген. Пуштун тайпалары үстемдік ететін Ауғанстанның
әу бастан Ұлыбритания отары болғаны тарихтан белгілі.

1Қ. Тоқаев. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. –А., 2002. 19 б.
2В. А. Гурко – Кряжин. Афганистан. – М., 1923. С. 87
3И. М. Рейснер. Англо-русская конвенсия 1907 г. т. III. – М.,1925. С.
54-56

XIX ғасырдан бастап Ұлыбритания Үндістандағы иеліктерін қорғауды сылтау
етіп, Ауғанстанға бірнеше рет бастырып кірген болатын. Біріншісінде, 1838
жылғы соғыста ағылшын-үнді әскерлері Ауғанстаннан жеңіліспен қайтады. Ал
екінші рет, 1878-1880 жылдары Майванд ауылы маңында ағылшын әскерлері тағы
да ойсырай жеңіледі. Бірақ Ауғанстан әмірі Абдурахманның саяси әлсіздігін
пайдаланған Англия, Ауғанстандағы өз протекторатын сақтап қалады және 1893
жылы Ауғанстан мемлекет үшін тиімсіз Дюранд сызығы деп аталатын Үнді-
Ауған шекаралық келісіміне қол қоюға мәжбүр болады1. Осы кезден бастап
Ресей патшалығы және оның заңды жалғасы болып табылатын КСРО үкіметі өз
ықпалын оңтүстікке қарай ұлғайтуға құпия кірісіп те кетті. Ресей
дипломатиясының сәтті әрекеттеріне орай Ауғанстан әмірі Аманулла хан 1919
жылғы 7 сәуірде Ресеймен сауда-экономикалық байланыстарға қол қойған
болатын2. Осыдан бастап Ағылшын үкіметі де өз тыңшылығын іске қосады.
Ауғанстанда мемлекеттік төңкеріс жасау мақсатында барлаушы Томас Эдуард
Лауренсті Пір Карам деген бүркеншік атпен Пакистанға жібереді. Ол Бачай
Сакао (Сушының баласы) деген атпен белгілі болған атақты бандаға жолығып,
күш біріктіреді. Нәтижесінде Ағылшын үкіметінің тікелей ықпалымен Лауренс
пен Бачай Сакао жақтастары 1929 жылғы 17 қаңтарда Кабулды басып алып, әмір
Аманулла ханды өлтіреді. Содан Бачай Сакао Хабибулла хан атанып, елді
тоғыз ай басқарады. Бірақ, ол да 1929 жылғы 2 қарашада Надир шах
адамдарының қолынан қаза табады3. Осылайша Ауғанстандағы билік алма-кезек
күш басымдығы мен дипломатиялық ықпалына қарай бірде Ресейдің, бірде Британ
тәжінің қарамағында болып келді. Ал ІІ дүниежүзілік соғыстан соң
капиталистік дүниеде гегамондыққа қол жеткізген АҚШ, социалистік жүйемен
текетіресте, сондай-ақ ықпал аймағы үшін таластарда басты ойыншылардың
біріне айналып келе жатыр еді.
1965 жылы қаңтарда КСРО Мемлекеті Қауіпсіздік Комитетінің (МҚК) тікелей
араласуымен Нур Мухаммед Таракидің Ауғанстан Халық Демократиялық Партиясы
(АХДП) құрылады. Көп ұзамай ол екіге бөлініп кетеді: Хальк тобын Н. М.
Тараки мен Хафизулла Амин басқарса, Парчам тобын Бабрак Кармаль
басқарады. 1977 жыл мамырда Мәскеудің нұсқауымен АХДП-ның екі тобы бірігіп,
астыртын қимылға көшеді. Сол кездегі Ауғанстан үкіметінің басшысы Мухаммед
Дауд АХДП-ға қысым жасап, 1978 жылы 26 сәуірде оның басшыларын қамауға
алады. Осыған наразылық ретінде 27 сәуірде Кабулдағы әскери күштер
көтеріліп, үлкен қақтығыс болады. Төңкерісте М. Дауд отбасымен
бірге қаза табады да, АХДП-ның басшылары билік басына келеді4.

1Ю. Волков. Правда об Афганистане. – М., 1980. С. 20
2У. Касенов. Безопасность Центральной Азии. – А., 1998. С. 34
3История Афганистана. – М., 1982. С. 240
4Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы. – А., 1998. I т. 540 б.
КСРО-ның саясатын жақтап, социализм орнатуға белсене кіріскен үкіметке
халықтың көп бөлігі наразы еді, соның нәтижесінде 1978 жылғы қазан айында
қарсылас топтар арасында ірі қарулы қақтығыс болып өтеді. Билік басындағы
АХДП басшылары Мәскеуде болып Достық, тату көршілік және ынтымақтастық
туралы шартқа қол қояды1. Алайда елдегі азамат соғысы күшейе берді.
Өйткені, парчамилер мен халькилер арасында ауызбіршілік жоқ болатын. 1978
жылғы шілде-тамыз айларында екі топ арасында қарулы қақтығыс болып, онда
парчамилер жеңіліп Б. Кармал Чехословакияға елші етіп жіберіледі. Ал 1979
жыл қыркүйекте Н. Таракиді Х. Амин өлтіріп, билікті өз қолына алады2. Бұл
әрекетке КСРО үкіметі қарсылық білдіріп Б. Кармалды билік басына әкелуге
әрекет етеді. Жалпы, Ауғанстандағы сәуір төңкерісін қолдаймыз деген
сылтаумен КСРО үкіметі Ауғанстанның ішкі істеріне мықтап араласа бастайды.
1979 жылы 12 желтоқсанда Кеңестік билік басындағы аз ғана топ - Л. И.
Брежнев, Ю. В. Андропов, М. А. Суслов, Д. Ф. Устинов және А. А. Громыколар
Ауғанстанға Кеңес Армиясының (КА) шектеулі контингентін енгізу туралы шешім
қабылдайды3. 1979 жыл 27 желтоқсанда КА-ның қатысуымен Х. Амин режимі
құлатылып, 28 желтоқсанда Бабрак Кармал АХДП-ның билік басына келеді4. Ал
1986 жыл мамыр айында АХДП ОК-ның XVIII пленумында партияның бірінші
хатшысы етіп Наджибулла сайланды5. 1979 жыл 25 желтоқсан мен 1989 жыл 15
ақпан аралығында, тұтастай алғанда КСРО-ның 620 мың азаматы Ауғанстан
терриориясында әскери қызметтен өткен, яки олардың 525 мыңы КА-ның
құрамалары мен бөлімдерінде, 90 мыңы МҚК-ның шекаралық бөлімшелерінде, 5
мыңы ішкі әсерлер мен милиция қатарында өз міндеттерін өтеді. 110 айға
созылған ауған соғысында жарақаттанғандар мен ауруға ұшырағандар саны
469685 адамға жетті. Оның ішінде 10751 адам мүгедектікке ұшырады. Ауған
соғысынан оралмаған адамдар шығыны 14453 болса, оның 13833-і әскер
қатарында, 572-і МҚК бөлімшелерінен, 28 адам КСРО ІІМ тарапынан опат болды.
Ауған соғысында тұтқынға түскендер мен із-түзсіз кеткендер саны 417 (кейін
олардың 119-ы тұтқыннан босатылды). Әрине, Ауған соғысының мәселесін шешуде
тұтқындағы офицерлер мен әскерлер кінәлі емес6. Сондықтан да 1989 жыл 28
қарашада КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ауғанстандағы Кеңес әскерлерінің
контингентінде қылмыс жасаған бұрынғы әскери қызметшілерге кешірім жасау
жөнінде Қаулысы қабылданды7.
1История Афганистана. – М., 1982. С. 332
2Ю. Волков. Правда об Афганистане. – М., 1980. С. 93
3Б. Сайлан. Шектеулі контингент.Егемен Қазақстан 2001, 31 қаңтар. 11
б.
4ҚҰЭ. – А., 1998. I т. 540 б.
5Международный ежегодник: политика и экономика. – М., 1987. С. 236
6Б. Сайлан. Шектеулі Конингент.Егемен Қазақстан 2001, 31 қаңтар. 11
б.
7 КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ауғанстандағы Кеңес әскерлерінің
контингентінде қылмыс жасаған бұрынғы әскери қызметшілерге кешірім
жасау жөніндегі Қаулысы. 28 қараша 1989 жыл. Мәскеу.
Кейіннен, 1949 жылы қабылданған Женева конвенциясының қағидаларына
сүйене отырып, 1992 жылғы 13 наурыздағы ТМД үкімет басшыларының Кеңесіндегі
жауынгер-интернационалистер ісі жөніндегі комитеттің жағдайын негіз етіп,
әскери қызметшілерді іздеу және азат ету міндеттемелерін бекіту үшін 1993
жылы 28 сәуірде ТМД-ның үкімет басшылары Минск қаласында Ауғанстандағы
соғыс кезінде және басқа елдердегі әскери қақтығыстарда тұтқынға түскен
және із-түзсіз жоғалған ТМД азаматтарын бірігіп іздеу және азат ету туралы
Келісімге1 қол қойды.
Қазақстанда да 1993 жылы 5 наурыздағы Президент Жарлығы бойынша, із-
түзсіз жоғалғандар мен тұтқында қалған әскери қызметшілерді іздеу және
азат етуге байланысты комиссия құрылған және жұмыс істеп жатыр.
Әскери қуаты төмен Ауғанстандағы қақтығыстарды қуатты КСРО державасының
тоқтата алмауының әрине, өзіндік себептері бар. Моджаһедтерді АҚШ пен
Пакистан және мұнайлы араб елдері қаржыландырып отырса, КСРО-ның оған дейін
де құлдырап кеткен экономикасын соғыс одан әрі нашарлатып, халықаралық
беделіне, әсіресе араб елдерімен қарым-қатынасына үлкен соққы болды.
1988 жыл 14 сәуірдегі Женева келісімі боиынша КА-ның Ауғанстандағы
шектеулі контингенті 1988 жыл 15 мамырдан бастап шығарыла бастады.
Операцияның бұл бірінші кезеңінде Кеңес әскерінің 50 мыңдық контингенті
алып кетілді. Екінші кезеңі 1989 жылғы 15 ақпанда аяқталды2. Осы күні Өзбек
КСР-індегі Термз облысының шекаралық көпірінде Кеңестік 40-шы армия
қолбасшысы генерал-майор Б.В.Громов Кеңес әскерлерінің Ауғанстаннан толық
шығарып әкетілгендігін бүкіл әлемге мәлімдеді3.
Сонау 1970-ші жылдардың аяғынан басталған Ауған соғысы әлі де басылар
емес. Оған килікпеген мемлекет те аз шығар.XIX ғасырда үш рет ағылшындармен
XX ғасырда он жылдай Кеңес Одағымен соғысқан ауғандықтарды, бүгінде АҚШ-тың
бомбалағаны баршамызға белгілі.
Ауған соғысы жылдарында Кеңес әскерінің Ауғанстанға баса көктеп кіруіне
әжептеуір септігін тигізген және оны өз мүддесіне тиімді пайдаланған АҚШ-
тың көздеген мақсаты да Кеңес Одағы мен Ауғанстан арасындағы кең көлемді
ынтымақтастықты жою болатын. Кезінде, тіпті Кеңес Одағына қарсы қасиетті
жиһад соғысын ашуды қарапайым ауғандықтар арасында насихаттаған да АҚШ
болатын.Өйткені, мұның Кеңес Одағының құлауына алғышарт болатындығына біз
кәміл сенетінбіз,-дейді сол кездегі АҚШ Президентінің мемлекеттік хатшысы
Збигнев Бжезинский4.

1Ауғанстандағы соғыс кезінде және басқа елдердегі әскери қақтығыстарда
тұтқынға түскен және із-түзсіз жоғалған ТМД азаматтарын бірігіп іздеу
және азат ету туралы Келісім. 28 сәуір, 1993. Минск.
2Международный ежегодник: политика м экономика. – М., 1889. С. 22
3Б. Сайлан. Шектеулі Контингент Егемен Қазақстан. 2001, 31 қаңтар. 11
б.
4З. Бжезинский. Великая шахматная доска. – М., 2000. С. 121
Экстремистік топтардың Ауғанстандағы қарулы қимылдарына АҚШ тарапынан
белгілі дәрежеде жәрдем көрсетілгендігі бүгінде белгілі жағадай. Сөйтіп,
кезінде бостандық жауынгерлері атанған ауғандықтар бұл күнде халықаралық
террористер деп айыпталуды. 1889 жылы Кеңес әскері Ауғанстаннан шығып
кетті. Бірақ, көптен күткен бейбітшілік орнамады. Біріншіден, моджаһедтерді
біріктіріп отырған ортақ жаулары – КСРО енді жоқ. Екіншіден, КСРО-мен соғыс
жылдарында әбден күшейіп алған моджаһедтердің жекелеген фракциялары мен
тайпалардың арасындағы билікке талас басталды. Жиһад ұраны оларды
біріктіруден қалды, тайпалық мүдде жалпыауғандық мүддеден жоғары тұр.
Қайшылық негізінен пуштундар мен елдегі азшылықты құрайтын басқа да
тайпалар арасында болып отыр1.
БҰҰ-ның 1988 жыл 3 қарашада шыққан Ауғанстанда коалициялық үкімет құру
туралы резолюциясы қабылданды. Ал, 1989 жыл 23 ақпанда Пакистанның
Равалпинди қаласындағы Келісім бойынша Ауғанстанда коалициялық үкімет
орнады. Оның Президенті етіп С. Моджадиди, премьер-министр болып А. Р.
Сайяф сайланды. Уақытша үкіметті біріншілерден болып мойындағандар Сауд
Арабиясы, Судан және Бахрейн мемлекеттері болды2.
Ауғанстанда орын алған тұрақсыздыққа орай АҚШ-тың Сыртқы істер
комиссиясының ғылыми кеңесшісі Бернет Рубин: Кеңес әскерлері Ауғанстаннан
кетісімен коалициялық үкімет құрудың орнына Наджибуллаға қарсы соғысқан
топтарға жүздеген миллион қаржы бөлу біздің үлкен қателігіміз болды. Тіпті
Буш (үлкен) үкіметінің командасы да жоқ жаумен (КСРО) соғысты доғармады.
АҚШ та, БҰҰ да Ауғанстанға гуманитарлық көмек беруден басқа саясат
ұстанбағандықтан жағдай ушыға берді, - деген болатын. Және де енді
Ауғанстандағы пуштундар әулетін ешқандай да держава қаржылай да, әскери де
жабдықтамай қойды. Өйткені, Ауғанстан бүгінде қарсылас альянстар мен
мемлекеттер арасындағы қалқан болудан қалды дегенді айтады3.
Экстремистік топтардың да кадрлық құрылымының толығуына Ауғанстандағы
көпжылдық азамат соғысы дем берді. Әртүрлі мемлекеттерде ауғандық
моджахедтерге қаржылық, техникалық және кадрлық көмек көрсеткен
экстремистік ұйымдар құрады. Соғыс аяқталып, Кеңес әскері шығарылғаннан
соң, әскерлер жиһад идеясын уағыздап, экстремистік ұйымдарға кіріп кетті.
Әртүрлі пайымдаулар бойынша, Ауған соғысының мектебінен өткен бұл сияқты
жиһад жауынгерлерінің саны шамамен 8 мыңнан 15 мыңға дейінгі адамды
құрайды. Олардың көбісі әркезде Кашмирдегі, Палестинадағы, Алжирдегі,
Балқан мен Солтүстік Кавказдағы соғыс операцияларына қатысқандар.

1У. Касенов. Безопасность Центральной Азии. – А., 1998. С. 112
2Международный ежегодник: политика и экономика. – М., 1989. С. 230
3У. Касенов. Безопасность Центральной Азии. – А., 1998. С. 113
Міне, дәл осы моджаһед – ардагерлер бұл күнде ықпалды да мәшһүр
экстремистік және фундаменталистік ұйымдардың бәрінің дерлік
әскерилендірілген өзегін құрап отыр1.
1992 жыл 15 мамырда демалысқа кеткен Ауғанстан Президенті Наджибулла
Кабулдағы БҰҰ-ның панасына тығылуға мәжбүр болды. Басы бірікпейтін АХДП
партиясы тағы да екіге бөлініп кетті: Біріншісі, Гульбеддин Хекметияр
басқаратын пуштундардан құралған Ауған Ислам Партиясы (Халькилер).
Екіншісі, Бурхониддин Раббани мен Абдул Рашид Достум басқаратын тәжіктерден
құралған Ауған Ислам Қоғамы (Парчамилер). Ауған Демократиялық
Републикасының орнына Ауған Ислам Республикасы орнады. Бұлардан басқа
билікке таласушы А. Р. Сайяфи басқаратын Ауғанды азат ету ислам одағы және
Юсуф Халес басқаратын Ауғанстан Ислам Партиясы. Сондай-ақ, С. А. Гиланийдің
Ұлттық Ислам Майданы мен С. Моджадидидің Ауғанстанды құтқару ұлттық ислам
майданы, сосын М. Н. Мухаммадидің Ауғанстанның ислам төңкерісі қозғалыстары
әрекет етуде2.
Осындай ел ішіндегі көптеген ұйымдар мен қозғалыстарға әрқайсысы өз
мүдделеріне сәйкес көмек беріп отырған сыртқы елдердің әсерінен Ауғанстан
үлкен-үлкен үш аймаққа бөлініп кеткен еді: Солтүстігінде – тәжіктер мен
өзбектерден құралған Абдул Рашид Достум жақтастары; Оңтүстік және Оңтүстік-
Шығыста пуштундар бірлестігі; Батысында – хазарилер мен ирандықтар дербес
өмір сүріп жатты3.
Саясатшылар Ауғанстанда жақын келешекте бейбітшілік орнауына оңай сене
қоймайды. Өйткені талай жылдан бері тақ үшін қырқысып келген тайпалар
елдегі басқару билігіне таласпай тұра алмайды. Ауғанстанда бірнеше ұлттар
мен ұлыстар өмір сүреді.
Ауғанстанның негізгі халқы – пуштундар, 10 миллион адам. Олар Кеңес
әскерлері енген 1979 жылға дейін халықтың 56%-ын құраған. Көрші елдерге
босқан 6 миллион ауғандықтардың 85%-ы осылар болғандықтан, бүгінде
пуштундар Ауғанстанда 40%-дан сәл астам. Соңғы екі ғасырда үкіметті
негізінен пуштундар басқарды. Тағынан айырылған Закир шах, Президент
Наджибулла, молда Мухаммед Омар, Гульбеддин Хекметияр – бәрі пуштундар.
Сондай-ақ талибтердің көпшілігі де пуштундардан құралған еді. Қазір
Пакистанның солтүстігінде 17 миллиондай пуштундар тұрады.
Тәжіктер – 5 миллион адам. Бұл саны жөнінен екінші ауғандық этнос.
Халықтың 20%-нан астамын құрайды. Тәжіктердің Ауғанстандағы ықпал-беделі
жоғары. Министрлердің, банкирлердің және ірі саудагерлердің көпшілігі –
тәжіктер. Алайда, Бурханиддин Раббанидің аз уақыт болған Президенттігін
ескермесек Ауғанстанды тек екі рет – XIV ғасырда және 1920 жылдардың
аяғында ғана басқарған. Солтүстік Альянстің негізін тәжіктер құрайды.

1Н. Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А., 2003. 94 б.
2У. Касенов. Безопасность Центральной Азии. – А., 1998. С. 113
3Там же, С. 114
Марқұм Ахмад Шах Масуд, Президент Раббани, бүгінгі вице-президент әрі
Сыртқы істер министрі Мухаммед Фахим, сосын губернатор Исмаил Хан –
тәжіктер.
Өзбектер - 2,3 миллион адам. Ауғанстандағы саны жөнінен үшінші этнос.
Өзбектердің көпшілігі Ауғанстанға қызыл әскерлерден қашып, 1920 жылдары
келіп қалғандар. Олардың жетекшісі Абдул Рашид Достум, кезінде Кеңес Одағын
жақтап, Кабулдық үкімет жағында соғысқан. Бірақ, Кеңес әскері кеткен соң
Президент Наджибулланы сатып кетеді. Ауғанстандағы өзбектер ең алдымен
Өзбекстан қолдауына сүйенеді.
Хазарлар – 2 миллион адам, бүкіл халықтың 9%-ы. Олар өздерін Шыңғыс хан
жауынгерлерінің Ауғансанға XIII ғасырда келген ұрпақтары санайды. Хазарлар
шиіт дініндегілер болғандықтан Иранның қолдауына сүйенеді.
Исмаилидтер – 1 миллион адам, елдегі халықтың 5%-ы. Исмаилидтер де
Иранның қолдауына сүйенеді.
Түрікмендер – 500 мың адам. Бұлар ТМД аудандарымен шекаралас солтүстік
аймақтарда топтасып өмір сүреді.
Сондай-ақ Ауғанстанда 15 мыңдай қырғыздар, 200 мыңдай белудждер, 40
мыңдай қызылбастар мен афшарлар және де арабтардың, қазақтардың,
күрділердің және Үндістаннан шыққандардың шағын топтары мекендейді1.
Ауғанстанда мұсылман емес халықтар да тұрады. Олар – индуистер,
армяндық-григоряндар мен армяндық-католиктер және еврей-иудаистер2. Ислам
діні де ауғандықтарды біріктіре алмай отыр. Себебі, халық түрлі секталарға
бөлініп кеткен. Ресей Федерациясы 1993 жылдан бастап Наджибулланы қодауын
тоқататып, моджаһедтермен келіссөз жүргізе бастады. Моджаһедтердің елде
бейбітшілік орнатуға шамалары жетпеді. Сондықтан Еуразияның кіндігі болған
Ауғанстан арқылы өткізу жоспарланған мұнай-газ құбырларының бағыттары мен
Орталық Азия елдерімен сауда-экономиалық байланыстарының жақын арада жүзеге
аспайтындығына көздері жеткен АҚШ және Пакистан үкіметтері Ауған саяси
сахнасына талибан қозғалысын шығаруды көздеді. Ауғанстандағы 1978 жылғы
сәуір төңкерісінен соң елден қуылған пуштун тайпаларын Пакистан үкіметі өз
панасына алған болатын. Сол пуштундарды Кветте және Пешавар қалаларында
дайындықтан өткізіп, 1994 жылы молда Мұхаммед Омардың басшылығындағы
талибан қозғалысы төңірегінде біріктіреді3.
Сол жылдардағы Пакистанның премьер-министрі Беназир Бхутто ханым ВВС
радиосына берген сұхбатында, бұдан бірнеше жыдар бұрын босқын пуштундардан
әскери құрама жасақтау қолға алынғанын және ол жұмыс

1Т. Тәшенов. Ауғанстанда кімдер тұрады? Қазақстан ZAMAN. 17 қыркүйек,
1999.
2У. Касенов. Безопасность Центральной Азии. – А., 1998. С. 115
3Там же, С. 115
Пакистандық Жамиат ул–Улема–и–Ислам партиясына жүктелгенін
жасырмайды. Алғашында талибтер Пакистанның Ауғанстанға шығаратын
тауарларын моджаһедтерден қорғауға пайдаланылған болса, кейіннен
Пакистанның Ауғанстан арқылы өтетін Орталық Азия елдерімен сауда
байланыстарының қауіпсіздігін қамтамсыз етті және осы отряд арқылы ауған
босқындарын елдеріне қайтаруға мүмкіндік туды дейді премьер-министр1.
Пакистан үшін Ауғанстандағы тайпааралық жанжалдар қаупі – Пакистан
территориясына да жайылып кету қаупінен көрінеді. Және де Ауғанстанда
пуштундар бірігіп, ұлттық Пуштунистан мемлекетін құру мүмкіндігіне ие
болса, Пакистанның солтүстігіндегі 7 миллион пуштун жасайтын аймаққа көз
алартуы әбден мүмкін. Саясатшылар Раджи Менон мен Хенри Баркилердің
пікірінше Егер ауған жанжалы тайпалардың жеке-жеке бөлініп кетуімен
аяқталса, онда ол Пакистан қауіпсіздігіне елеулі әсер етеді2 деген
болатын. Оның үстіне Ауған жеріндегі тыныштық – Пакистанның Орталық Азия
елдерімен сауда-экономикалық байланыстары мен мұнай-газ құбырларын тартуға
мүмкіндіктер берері хақ. Бұл мәселеге қол жеткізу табиғи ресурстарға кедей
Пакистан үшін үлкен жетістік.
Ресей және Ирак, ішінара Өзбекстан да көмектесіп отырған Солтүстік
альянс талибтердің басты қарсыласы болды. Соған қарамастан Талибтер бірінен
соң бір қаланы басып алып, солтүстікке жақындай берді. Олар 1995 жылы
Гератты, 1996 жылы 27 қыркүйекте Кабулды алды. Ал 1998 жылғы тамызда Мазари-
Шарифті егелеген болса, 2000 жыл 6 қыркүйекте Солтүстік-ауғандық Тахор
провинциясының Тәжікстанмен шекарадағы орталығы Талукан қаласын басып алып,
Ауғанстанды түгелге дерлік өз қолдарына қаратты3.
Қанша дегенмен де сол кезде ауған халқының көпшілігі талибтерді
жақтаған еді. Оның өзіндік себептері де бар. Біріншіден, 1992 жылы
Президент Наджибулланы ығыстырып, Кабулды егелеген моджаһедтердің билік
үшін өзара қырқысуынан болған қырғындарды тоқтатты. Екіншіден, ауған халқы
жауласқан топтардың өзара соғысынан әбден шаршады және талибтер елде
тыныштық орнатады деп сенді. Казахстанская правданың меншікті тілшілері
В. Баршев пен В. Куликовтардың қарапайым ауғандықтардан алған сұхбаттарынан
көп ретте мынадай жауаптар оқисыз Біз, бұл жиырма жылда соғыстан әбден
шаршадық, енді ғана тыныштықтың не екенін сезіне бастадық.Сіздер,
шетелдіктерге мұның құнын түсіну қиын. Сіздер ұзақ жылдар бойы өз
өмірлеріңіз бен балаларыңыздың өмірі үшін үнемі қорқынышта болған
жоқсыздар. Ауғандықтарды да түсінуге болады. Өркениетті қауымдастық
тарапынан адам құқықтарын бұзуда деп талибтерге тағылған айып, оларға керек
емес.

1У. Касенов. Безопаспость Центральной Азии. – А., 1998. С. 122
2Там же, С. 123
3В. Баршев, В. Куликов. Северный Альянс Афганистана: трудные времена
Каз. Правда. 16 ноября, 2000. С. 6
Оларға керегі бірінші кезекте жеке бастары мен отбасыларының
қауіпсіздігі. Үшіншіден, талибтердің көпшілігі пуштундар болғандықтан олар
елдің пуштундар қоныстанған Орталық және Оңтүстік бөліктерін оңай басып
алды. Сауда байланыстары мен көлік қатынастарына дала командирлерінің
орынсыз тиісулеріне тыйым салуы да талибтерге оң нәтиже берді1.
Талибтер де басқа әскери-саяси топтар сияқты билік үшін таласушылар
болғандықтан, алдымен қарсыластарының көзін жоюға тырысатындығы белгілі
жағдай. Олар этностық жағынан – пуштундар, діни жағынан – сунниттер
болғандықтан болар, басынан-ақ басқа тайпалар мен шиіттер тарапынан қатты
қарсылыққа ұшырады.
Ауғанстан – Орталық Азиямен шектесіп жатқан оңтүстіктегі іргелес
көршіміз. Тәжікстанмен 1100 км, Өзбекстанмен 152,5 км, Түрікменстанмен 800
км-лік шекарамен шектесіп жатыр. Сондықтан әскери үкімет пен біржақты дінге
негізделген талибтердің Ауғанстанда билік етуі Орталық Азия үшін
тиімділігінен гөрі қауіптілігі басым еді2.
Үнді зерттеушісі К.Варико мәлімдегендей қарулы тәжік және ауған
экстремистерінің аймақтағы есірткі және заңсыз қару-жарақ саудалары Орталық
Азия елдерінің тұрақсыздығына тікелей әсер ететін бірден-бір фактор болып
отыр3.
Красная звезда газетінің таратқан мәліметтері бойынша талибтердің
қарулы күштерінде 40-50 мың адам, 200 танк, бірнеше БМП мен БТР-лер, мыңға
жуық артиллериялық қарулар мен 20 ұшақ және тікұшақтары болған. Бірақ,
оларға қарсы тәжік-ауған шекарасында Ресейлік 25 мың шекаралық әскер мен 5
мыңдық мотоатқыштар дивизиясы тұрды. Оған қосымша мыңға тарта Қазақстандық,
Қырғызстандық және Өзбекстандық батальондар мен 10 мыңдық тәжік әскері
болды. Солтүстік альянстың генералы А.Р.Достумның да қарулы күштері жақсы
жабдықталған еді. Құрамында 2 әскери корпус, 13 дивизия, 60 мыңдық әскер,
600 бронотехника, 300 артиллериялық қарулар мен 15 әскери ұшағы бар еді.
Масуд күштерінде 10 мың әскер болды4. Ауған жанжалының қаупі ең алдымен
Орталық Азияға ауғандық босқындар мен есірткі тасымалынан көрінеді. 1994
жылы тәжік-ауған шекарасында 1,5 тоннадай есірткі ұсталған болса, 1995 жылы
ол 2,3 тоннаны жеттен. Ал, 1996 жылы 3 тонна есірткі тәркіленді. БҰҰ-ның
мәлімдеуінше талибтер әлемдік есірткі саудасының 45 %-ын өз қолдарында
ұстап отыр. Әлемдік саудадаға ауған героинінің жалпы бағасын БҰҰ-ның
сарапшылары 70-75 миллиард долларға бағап отыр5.

1В. Баршев, В. Куликов. Северный Альянс Афганистана: трудные времена.
Каз. Правда. 16 ноября, 2000. С. 6
2У. Касенов. Безопасность Центраьной Азии. – А., 1998. С. 118
3Там же, С. 119
4Красная звезда. 8 октября 1996.
5Московское новости. 13-20 октября 1996.
1996 жылы 4 қарашада Алматыда бас қосқан Қазақстан, Өзбекстан,
Қырғызстан және Тәжікстан Президенттері мен Ресей Федерациясының премьер-
министрінің Ұжымдық Қауіпсіздік Келісімі саммитінде Ауғанстандағы
тайпааралық қақтығыстардың ушығуы Орталық Азия мен Достастық елдерінің
ұлттық мүдделері мен мемлекеттік қауіпсіздігіне кері әсерін тигізеді дей
келе, Ауған жанжалының ТМД елдері аймағына өтіп кетуі, қатты қарсылыққа
ұшырайды және Ташкентте 1992 жылы 15 мамырда қол қойылған Ұжымдық
Қауіпсіздік Келісімінің 4 бабына сәйкес қарсы соққы беріледі деп қорытынды
жасалған болатын1.
Ауған жанжалы тек Орталық Азияға ғана емес Оңтүстік Азия елдеріне де өз
әсерін тигізері белгілі.
Сондықтан да Иран Ислам Респуликасының Сыртқы істер министрі Әли Акбар
Велаяти талибтер 1996 жылы Кабулды басып алғанда, Ауғанстанда болып жатқан
барлық жағдайлар біздің қауіпсіздігімізге әсерін тигізеді деген болатын.
Ал Иранның рухани лидері Аяталла Али Хомеини талибан қозғалысына сын айтып,
оны исламдық ұйым емес деп және олардың АҚШ тарапынан қолдау көріп
отырғандығын сынға алды.
Иран Ауғанстандағы шиіттер сектасынан болған, хазарилер мен аздаған
ирандықтарды біріктіретін Хизб–е–Вахдат ұйымына қолдау көрсетеді.
Қайткенде де халқының 14%-ы шиіттер болған Ауғанстанда Иранның мүддесі
бар2.
Үндістан болса Пакистан үкіметінің талибандарға тікелей көмек
көрсеткендігінен шошынған еді. Өйткені исламдық Пакистан одан әрі күшейіп,
одақтасын көбейткен сайын, Үндістан қауіпсіздігіне қатері мен Кашмир
мәселесі ушыға түсері сөзсіз. Сондықтан Үндістан үкіметі талибтерді емес,
Б. Раббани үкіметін қолдады.
Үндістанның Сыртқы істер министрі Индер Кумар Гуджрал Ауғанстандағы
жағдайға байланысты былай деп мәлімдемеген болатын: Біз Раббани үкіметін
қолдай отырып, Ауғанстан халқы қайсы үкіметті қолдауын өздері ғана шешуі
керек дейміз. Үндістан сыртқы елдердің Ауған жанжалына араласуына үзілді-
кесілді қарсы. Талибан үкіметін мойындау, сыртқы күштердің Ауғанстанның
ішкі істеріне араласуын да мойындағанды білдіреді деп есептейміз3.
Сауд Аравиясының Талибан үкіметін қолдауы бір жағынан шиіттік Иранға
қыр көрсетуі болса, екінші жағынан сунниттік талибтерге жанбасуы еді4. Сауд
Аравиясының 1979-1989 жылдардағы Ауған соғысында моджаһедтерді қолдағаны да
белгілі. Жалпы, Сауд Аравиясы араб елдерінің ішіндегі АҚШ-тың бірден-бір
стратегиялық әріптесі.

1Договор Коллективной Безопасности. 2 мая 1992. Ташкент. Статья 4
2У. Касенов. Безопасность Центральной Азии. – А., 1998. С. 123-124
3Там же, С. 124
4Там же, С. 126
Ауған жанжалының бақылаудан шығып кетуі мен жағдайдың ушығуы Ресей үшін
де қауіпті. Егер соғыс тәжік-ауған шекарасына жетіп, Тәжікстан Ресейдің
ықпал аймағының отүстік шеб болудан қалса, Ресей өз тылын мықтап бекіту
үшін Қазақтанмен араға жаңа шекаралық шеп құруға мәжбүр болады. Ресейдің
Федералды шекара қызметінің директор орынбасары А. Маниловтың мәлімдеуінше
Бір километр шекара шебін құру үшін мемлекет үш миллиард рубль қаржы
жұмсайды. Ал, Ресейдің Қазақстанмен шекарасы 6 мың км. Мұндай шекараны
құруға мемлекет 20-30 триллион рубль қаржы бөле алмайды1. Сондай-ақ Ресей
шикізат көздеріне бай Орталық Азия елдерінен айырылып қалғысы жоқ. Егер
Ауған жанжалы тайпааралық бөлініп кетумен аяқталғанда және А. Р. Достум
күшейіп кеткенде Өзбекстанның ықпалы бұрынғыдан да артқан болар еді. Ал
Өзбекстан Ресейге қырын қарап. АҚШ-қа жақындасатын аймақтағы бірден-бір
мемлекет.
Тәжікістан үшін Ауған жанжалының тікелей әсері бар. 1992 жылы
Тәжікістандағы азамат соғысында 10 мыңдаған тәжік босқындарының
Ауғанстанның солтүстігіндегі Бадахшам, Тахор, Балх және Құндыз
провинцияларына барып паналады. 1995 жылға қарай олардың саны 100-120 мыңға
жетті. Босқындар әрқашан саяси күштердің қолындағы құралы болған. Тәжік
босқындарын Г. Хекметияр мен А. Р. Сайяф өз лагерлеріне қабылдап алған
болатын. Және есірткі саудасы мен заңсыз қару-жарақтың өтіп кетуі де
Тәжікстан қауіпсіздігіне сызат түсірер фактор бола алады2.
Ауған соғысын Кеңес Одағының көп шыығындармен нәтижесіз аяқтуы АҚШ
үшін үлкен жетістік еді. Соғыс аяқталғаннан соң АҚШ үкіметі моджаһедтерге
көмек беруін тоқтатқанымен, Ресейдің Тәжікістандағы әскери құрамасын
ескеріп Ауған мәселесін бақылаумен болды. Жағдай біршама тынышталғандай
болғанымен Туркияда Ислам партиясының, Ауғанстанда исламдық топтардың
күшейіп кетуімен Орталық Азияға Ислам әлемінің әсері АҚШ-ты қайта
алаңдатты.
Аймақ жағынан алшақта жатқанымен Орталық Азия АҚШ үшін стратегиялық
маңызды аймақ. Әсіресе бай пайдалы қазбалары мен мұнай-газы және Ресей мен
Қытай, Ислам әлемі аралығындағы транзиттік дәліз екендігі осыған дәлел.
Француз зерттеушісі Оливье Руа мәлімдегендей Ауғанстан арқылы Пакистанға,
одан мұхитқа шығатын мұнай-газ бағыттары іске асатын болса, Иран шетте
қалып, Орталық Азия үшін мұхитқа жол ашылады. Және ол аймақтар түгелімен
АҚШ бақылауында ұсталатын болады3. АҚШ Мемлекеттік хатшысының Оңтүстік
Азия бойынша көмекшісі Робин Рейфел Біз ешқандай топты да, ешқандай
тұлғаны да, сондай-ақ Талибан қозғалысында қолдамаймыз. Біз олардың
басшыларымен сөйлесіп, соғысты

1Независимая газета 15 октября 1996.
2У. Касенов. Безопасность Центральной Азии. – А., 1998. С. 131
3За рубежом. № 42 18-24 октября 1996. С. 6
тоқтату мен ұттық татулыққа шақырдық деген болатын1. Дегенмен Орталық Азия
елдерінен тартылатын мұнай-газ құбырларының Иранды айналып өтіп, Пакистан
арқылы немесе Ресейді айналып өтетін Баку-Жейхан жобасымен тасымалдануын
көздеген АҚШ үшін Ауғанстанда тәжіктерден құралған Солтүстік альянс емес,
Пакистанға арқа сүйейтін пуштундық талибтердің билік басында болғаны тиімді
еді. Ауған тәжіктері Ресей ықпалындағы Тәжікістанмен тығыз байланыста
болғандықтан АҚШ-тың ұлттық мүддесі мен мемлекеттік энергетика
стратегиясына қайшы келеді.
Шындығында АҚШ Талибан үкімеін қолдаған болса, онда күткен үміті
ақталмады. Өз билігін ел Президенті Наджибулла мен тоғыз ирандық дипломатты
көпшілік алдында дарға асудан бастаған талибтердің одан кейінгі әрекеттері
де әлем жұртшылығының наразылығына ұшырады2.
Талибтердің рухани көсемі болған молда Мухаммед Омардың бұйрығымен
Бамиян провинциясындағы исламға дейін салынып, ислам дәуірінде де бұзылмай
келген әрқайсысы 54 және 37 метрлік Будда мүсіндерінің қиратылуы да
өркениеттілікке жат қылық. Бұған қарсы болған БҰҰ-на да, 55 елді біріктіріп
отырған Ислам конференциясына да құлақ аспады3.
2001 жыл 11 наурызда БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан бастаған делегация
Исламабадта болып, Талибан үкіметінің Сыртқы істер министрі Ахмад
Мутавакилмен кездесуі де талибтердің елдегі режимі мен ұстанымдарын өзгерте
алмады4.
Нәтижеде, БҰҰ ҚК-нің 1996 жыл 16 қазанда қабылдаған № 1076 резолюциясы
бойынша Ауғанстан Президенті ретінде Б. Раббани танылып, заңды үкімет деп
тәжіктерден құралған Солтүстік альянс жарияланды5. Талибан үкіметін
Пакистан, Сауд Аравиясы және Біріккен Араб Әмірліктері ғана мойындады.
Осының бәрі Американ үкіметі мен Конгресмендерінің Клинтон әкімшілігіне
наразылығын туғызды. Талибтермен байланысы бар деген ұйымдардың АҚШ-тағы
есепшоттарын жабу туралы АҚШ Президентінің № 13129 Жарлығының шығарылуы да
осы наразылықтардан соң болған еді.
... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Орталық Азия аймағындағы қауіпсіздік мәселелері
Қазақстанның Орталық Азия елдерімен қарым-қатынасы
Аймақтық қауіпсіздік және орталық азия мемлекеттері халықаралық қатынастар жүйесінде
Орталық Азия
Орталық Азиядағы қауіпсіздік тәртіптері
Қазақстанның орталық Азия мен және БҰҰ мен бірлескен жұмыстары
ХХІ ғасырдағы орталық азия қауіпсіздік мәселесін нығайту мен жетілдіру жолдары
“Интергаз Орталық Азия” АҚ
Үлкен орталық Азия идеясының мәні
Орталық азия елдері арасындағы интеграциялық процестегі Қазақстанның орыны мен рөлі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь