Орталық Азия және Қазақстанның қауіпсіздік мәселелері

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.7

I тарау. Стратегиялық қайшылықтар мен аймақтық дағдарыстар.
1.1. Ауған мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8.27
1.2. Парсы шығанағындағы дағдарыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28.46

II тарау. Халықаралық терроризм және экстремизм. Әлемдік есірткі саудасы.
2.1. Халықаралық терроризм және экстремизм, онымен күрес жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..47.72
2.2. Әлемдік есірткі саудасы және нашақорлық ... ... ... ... ... ... ... 73.79

III тарау. Халықаралық және аймақтық.ұжымдық қауіпсіздік пен қорғаныс стратегиялары.
3.1. Халықаралық қатынастар және БҰҰ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...80.85
3.2. Аймақтағы ұжымдық қауіпсіздік шаралары ... ... ... ... ... ... ..86.95
3.3. Қазақстан Республикасының қауіпсіздік стратегиялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .96.104

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...105.106

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 107.108

Қосымшалар
Кіріспе

Тақырып көкейкестілігі. Дүниеде қатып-семіп қалған ештеңе жоқ. Уақыт та бір орнында тұрмайды. Халықаралық қатынастарда болып жататын өзгерістер де – осыған дәлел. Карл Ясперстің: «қауіпсіздігін жоғалтқан адам замана бейнесін білдіреді»1 дегеніндей, бүгінде адамзат қауымы осындай күй кешіп отырған сыңайлы. Бірақ ғаламдық, өмірлік және ұлттық қауіпсіздікке төнген қауіп-қатер азаюдың орнына жаңа сапа мен өзгеше ауқымға ұласып барады2. Қауіпсізідік мәселесі бүгінде әртүрлі түсіндіріледі. Біз соның батыстық немесе тек шығыстық нұсқасын ғана емес, мүмкіндігінше жан-жақты қарастырып, қалыс пікірлеуге тырыстық. Өйткені, кез-келген мәселені бір жақты тереңдей зерттеген сайын ол оның бір қыры, сыңар жағы екенін естен шығарып алу әбден мүмкін.
Қарама-қарсы екі жүйенің бірі – социалистік лагер, КСРО мемлекетінің ыдырауымен келмеске кеткенімен әлемде ірілі-ұсақты жанжалдар мен «ыстық нүктелер» көбейіп барады. Жұмыстың көкейкестілігі оның әлемдік қауіпсіздікті түгел қамтуы немесе қамтымауында емес, бәлкім Орталық Азияға жақын, қатері мейлінше қауіпті аймақтық қақтығыстар мен шекара білмейтін халықаралық терроризм және экстремизм, сондай-ай аймақ тұрақсыздығына мүдделі әлемдік есірткі саудасы мен нашақорлық мәселесінде болып отыр.
Қазақта «ауырып ем іздегенше, ауырмайтын жол ізде» деген нақыл бар. Сондықтан қауіп-қатердің пайда болу себептеріне көбірек мән беріп, оның өзімен емес себептерімен күрескенде ғана қауіптің алды алынады деген принципті ұстандық.
Тарих қайталанады, сондықтан біз бүгінгі қателіктерді келешекте болдырмауға, өткеннің қателіктерінен бүгін сабақ алуға тиіспіз. Азия мен Еуропаның бірқатар елдерінде, сондай-ақ араб елдерінің өткені мен бүгінгі тарихында осыған мысал боларлық оқиғалар жеткілікті. Осындай көкейкесті мәселелер дипломдық тақырыбымыздың теориялық, ғылымдық және практикалық маңыздылығын арттыра түсері анық.
Мәселенің өңделуі. Мемлекет үшін қауіпсіздіктен қымбат ештеңе жоқ. Елдегі мәдени, экономикалық және саяси-әлеуметтік реформалардың жүзеге асуы мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігіне байланысты. Аймақтық, әлемдік қауіпсіздік туралы ойлар 1975 жылғы Хельсинки шартындағы Еуропа қауіпсіздігі мәселесінен соң кең түрде қозғала бастады. Бірақ бүгінгі күнде қауіпсіздіктің мәні мен мағынасы өзгерген. Сондықтан дерек көздері де жаңа өзгерістерге лайықты еңбектерден алынды.



1Дүние саясатының айнасы (Еуразиялық Медиа-форум). //Егемен Қазақстан. 29 сәуір 2003.
2 Н. Назарбаев. Сындарлы он жыл. - А., 2003. 22б.
Аймақтық қақтығыстар мен стратегиялық қайшылықтар мәселелері Президентіміз Н. Назарбаевтың «Сындарлы он жыл»1, «Тарих толқынында»2, «Бейбітшілік кіндігі»3 атты еңбектерінде жан-жақты талдаулар жасалып, алдын алу мен шығу себептері дәйекті деректермен дәлелденген. Алып мемлекеттердің бүгіні мен ертеңіне Еуразия котинентінің алдағы уақыттағы тарихи болмысына дәлелді болжамдарды американдық саясаткер З. Бжезинскийдің еңбектерінен4 алдық. Ауғанстан мәселесіне байланысты деректер Ө. Қасеновтың «Безопасность Центральной Азии: Национальное, региональное и глобальное проблемы»5, Ю. Волковтың редакторлығымен шыққан «Правда об Афганистане»6 еңбегінен және «История Афганистана»7 оқулықтарынан алынып, сараланды. Ол еңбектерде ауған мәселесіне, талибан қозғалысы мен ауған соғысы жайлы, соғыстан кейінгі саяси өзгерістер және бүгінгі жағдайы баяндалады. Ал халықаралық терроризм мен экстремизм және «исламдық фактор» мәселелеріне дерек көзі ретінде А. Г. Косиченко, М. С. Әшімбаев т.б. авторлардың «Современный терроризм: взгляд из Центральной Азии»8, А. Гушердің «Террор на пороге вашего дома»9, А. Сагадеевтің «Философское наследие мусульманского мира и современное идеологическая борьба»10, С. Шерматованың «Ислам на постсоветском политических элит»11 еңбектерінен алынды. БҰҰ, халықаралық және аймақтық қорғаныс жүйелері жайлы деректерді Қ.Тоқаевтың «Қазақстан Республиасының дипломатиясы»12, «Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы»13, «Международный ежегодник: политика и экономика»14 деген еңбектерден және ҰҚК, ШЫҰ, АӨІСШК сияқты қауіпсіздік жүйелерінің келісім-шарттарынан алдық. Сондай-ақ ұлттық, аймақтық және ғаламдық қауіпсіздік мәселелеріне қатысты мерзімді баспасөз деректерінен мысалы:


1 Н. Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А., 2003.
2Н. Назарбаев. Тарих толқынында. – А., 1999.
3Н. Назарбаев. Бейбітшілік кіндігі. – А., 2002.
4З. Бжезинский. Большая шахматная доска. – М., 2000.
5У. Касенов. Безопасность Центральной Азии. – А., 1998.
6Ю. Волков. Правда об Афганистане. – М.,1980.
7История Афганистана. – М.,1982.
8А. Г. Косиченко, М. С. Ашимбаев. Современный терроризм: взгляд из Центральной Азии. – А., 2002
9А. Гушер. Террор на пороге вашего дома. – М.,1998.
10А.Сагадеев. Филосовское наследие мусульманского мира и современная идеологическая борьба. – М.,1987.
11С. Шерматова. Ислам на постсоветском политических элит. – М.,2001.
12Қ. Тоқаев. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. – А., 2002.
13Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы. – А., 1998.
14Международный ежегодник: политика и экономика. – М, 1989.
«Континент», «Саясат», «Полис», «Социал-гуманитарные знания», «А и Ф Казакстан», «Независимая газета», «Красная звезда», «Московские новости», «Казахстанская правда», «Егемен Қазақстан», «За рубежом», «Время по Гринвичу», «Независимое военное обозрение» сияқты газет, журналдардан алынды.
Диплом жұмысының мақсаты. Кеңес Одағы ыдырап, Еуразия котинентінің үлкен бір бөлігіндегі мелекеттер бірлестігі тарағанда онымен бірге осы елдердің қорғаныс жүйесі де құлап еді. Енді осы «қорғансыз қалған» елдерге сыртқы және ішкі қатерлер қандай дәрежеде және қай жақтан әсер етеді. Сондай-ақ, қауіпсіздіктің қай жүйесіне қосылғаны тиімді. Аймақ елдері үшін халықаралық қауымдастыққа қосылу ең алдымен өзара жан-жақты интеграциялық байланыста болып отырғаны және Еуразиялық бірлік аясында даму ғана бейбіт болашақ кепілі екенін дәлелдеу - диплом жұмысының негізгі мақсаты болмақ.
Зерттеу міндеті. Орталық Азияға жақын аймақтық қақтығыстар мен стратегиялық қайшылықтар, сондай-ақ халықаралық терроризм мен экстремизмнің себеп-салдарын зерттеу, әртүрлі қауіпсіздік жүйелеріне талдау жасау арқылы Қазақстанның ондағы алар орны мен елімізге қаупі басым қатерлер, оларға қарсы күрес шараларын, алдағы уақыттағы атқарылар іс-шараларды ашып көрсету.
Зерттеу нысанасы. БҰҰ-ның 2002 жыл қыркүйекте Иоханнесбургте өткен мыңжылдық саммитінде Бас хатшы Кофи Аннан бүгінгі ғаламдық үш мәселені көтерді, олар – қауіпсіздік мәселесі, кедейшілік және қоршаған ортаны қорғау. Демек, қауіпсіздік мәселесі ғаламдық дәрежеге жеткен. Елбасымыздың «Сындарлы он жыл» еңбегінде көрсетілгендей қазіргі дүниенің дидарын өзгертіп отырған екі құбылыс бар, олар жаһандану мен халықаралық терроризм1. Зерттеу нысанамыз да осылар.
Зерттеу пәні. Зерттеу пәні ретінде аймақтық және ғаламдық қауіп-қатердің Орталық Азияға тигізер әсері мен себеп-салдары, сондай-ақ аймақ елдерінің өңірік дәрежеде, сосын Еуразия кеңістігіндегі қорғаныс мәселелері алынды. Зерттеудің мақсат-міндеттеріне сәйкес ғылыми-танымдық әдістер қолданылды: тарихи, салыстырмалы түсіндіру т.б. Мұның өзі авторға бір жақты позиция мен догмалардан арылып, зерттеліп отырған мәселені сыни, объективті тұрғыдан қарастыруға мүмкіндік берді.
Зерттеу деректері. Саясаткерлердің, мемлекет қайраткерлерінің түрлі дәрежедегі сарапшылардың, сондай-ақ ғалымдар мен тарихшылардың қорғаныс және ғаламдық мәселелер жөніндегі еңбектері мен зерттеулері,сондай-ақ монографиялары, ғылыми мақалалары алынды. Және де қоғамдық-саяси, ғылыми көпшілік және арнайы басылымдар мен оқулықтар, интернет материалдары пайдаланылды.


1Н. Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А., 2003. 10 б.
Тәрбиелік құндылығы. Диплом жұмысының негізгі практикалық маңызы сол, оның ой-тұжырымдары мен сарапталған мәліметтері жаңаша көзқарастық түсініктердің қалыптасуына үлкен көмек береді. Жеке ойлау мен өз бетінше жұмыс істеуге үйретеді. Өйткені адам дүниеде не болып жатқанын білуге ғана емес, неге бұлай болып жатқанын да білуге хақылы. Жұмыстағы ой-түйіндер мен сараптаулар «Қазіргі заман тарихы», «Дүниежүзілік өркениеттер тарихы», «Еуразия тарихы», «ТМД елдерінің тарихы» және «Саясаттану» пәндерін оқыту мен студенттердің білімдерін одан әрі дамытуға көмектеседі деп сеніммен айта аламыз.
Жұмыстың байқап көрілуі. Диплом жұмысының негізгі нәтижелері тарих факультетінің студенттік-ғылыми практикалық конференциясында (25ақпан – 2наурыз 2002ж. ОҚМУ Шымкент) және Ғ. Мүсіреповтің 100 жылдығы мен Оңтүстік Қазақстан облысының 70 жылдығына арналған жаратылыстану, техникалық, әлеуметтік-гуманитарлық және экономикалық ғылымдар бойынша V студенттердің ғылыми конференциясында (13-18 мамыр. 2002ж. ОҚМУ. Шымкент), сондай-ақ 2003ж 26-28 наурыз аралығында өткен VI студенттік ғылыми конференциясында баяндалып, жүлделі орындарға ие болған.
Диплом жұмысының құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, үш тараудан және қорытынды, қолданылған құжаттар мен әдебиеттер тізімінен, сондай-ақ қосымшалардан тұрады. Кіріспеде зерттеу тақырыбының көкейкестілігі, мақсат-міндеттері және методологиялық негізі дәйектеледі. Мәселенің зерттелу деңгейі айқындалып, дерек көздері сараланды. Еңбектің ғылыми жаңалылығы мен практикалық маңызы тақырыпқа жаңаша жандасу мен мәселенің түпкі себептеріне қалыс пікір білдіру болып табылады.
Жұмыстың «Стратегиялық қайшылықтар мен аймақтық дағдарыстар» деп аталатын 1-тарауында XIX ғасырдағы Ресей мен Ұлыбритания державаларының арасындағы Орталық Азия өңірі үшін таласының себеп-салдары, соған байланысты Ауғанстанның билік басындағы ауыс-түйістер, 1979-1989 жылдардағы ауған соғысы, ауған соғысынан кейінгі жағдайлар мен талибан қозғалысы және 11 қыркүйектегі оқиғағаға байланысты антитеррорлық коалиция әрекеттері баяндалады. Уақытша үкіметтің орнауы мен оның бүгінгі жағдайы, Қазақстанға ауған мәселесінің әсері және осы мәселедегі Қазақстандық позиция көрсетіледі. Елбасымыздың мәлімдегеніндей: «Ауғанстан Қазақстан үшін де стратегиялық-транзиттік маңызды аймақ»1. Ирак мәселесінің себеп-салдары мен соғыс барысы және оның ықтимал нәтижелері мен бүгінгі жағдайы сондай-ақ ертеңгі болашағы жайлы ой өрбітіледі. Әлемдік держава болған АҚШ-тың сыртқы саясаты жан-жақты баяндалады. Жұмыстың 2- тарауы «Халықаралық терроризм және экстремизм. Әлемдік есірткі саудасы» деп аталады. Онда халықаралық терроризм мен экстремизмнің мәні мен болмысы, пайда болу алғышарттары мен түрлері баяндалады.


1www.khabar.kz.
Терроризмнің шығу себептері қарама-қарсы екі жүйенің арасындағы текетірестік пен аймақтық дағдарыстардан және әлемдік даму теңсіздігі, сондай-ақ халықаралық есірткі саудасы тұрғысынан қарастырылады. Терроризммен күрестегі аймақтық қорғаныс жүйелерінің алар орны және ондағы Қазақстандық іс-шаралардың рөлі көрсетіледі. 3-тарау «Халықаралық және аймақтық ұжымдық қауіпсіздік пен қорғаныс стратегиялары» деп аталады. Оның «Халықаралық қатынастар және БҰҰ» деген тарауында оның бөлімшелері мен мәмілегерлік саясаты баяндалады. Үшінші тараудың «Аймақтағы ұжымдық қауіпсіздік шаралары» деп аталатын тармағында Ұжымдық Қауіпсіздік Кеңесі (ҰҚК), Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы (ШЫҰ) және Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім білдіру шаралары жөніндегі Кеңес (АӨІСШК), олардың принциптері мен атқарылып жатқан жұмыстарына талдау жасалынады, ал үшінші тармағы «Қазақстан Республикасының қауіпсіздік стратегиялары» деп аталып, онда қауіпсіздікке байланысты елімізде қабылданған іс-шаралар мен қорғаныс стратегиялары, сондай-ақ әскери доктриналар мен құқықтық-нормативтік құжаттары жан-жақты талданып, Қазақстандық бейбіт саясаттың бүгіні мен ертеңіне көз жүгіртіледі.
Пайдаланылған әдеби деректер тізімі.

1. Баталов Э. Идеологическое стратегия США на мировой арене. - М.,1985.
2. Бжезинский З. Великая шахматная доска. - М.,2000.
3. Волков Ю. Правда об Афганистанае. - М.,1980.
4. Гурко–Кряжин В. Афганистан. – М.,1923.
5. Гушер А. Террор на пороге вашеге дома. – М.,1998.
6. Еникеев Д. Как предупредить алкоголизм и наркоманию у подростксв. – М.,1999.
7. История Афганистана. – М.,1982.
8. Касенов У. Безопасность Центральной Азии: глобальные, региональные и национальные проблемы. – А.,1998.
9. Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы. – А.,1998.
10. Международный ежегодник: политика и экономика:– М.,1986-1987-1988-1989.
11. Н.Назарбаев. Тарих толқынында. – А.,1999.
12. Н.Назарбаев. Бейбітшілік кіндігі. – А., 2002.
13. Н.Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А.,2003.
14. Рейснер И. Англо-русский Конвенция 1907 г. т. ІІІ. – М.,1925.
15. Сагадеев А. Философское наследие мусульманского мира и современная идеологическая борьба. – М.,1987.
16. Тоқаев Қ. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. – А.,2002.
17. Шерматова С. Ислам на постсоветском пространстве: взгляд изнутри.–М.,2001

Пайдаланылған баспасөз деректерінің тізімі:

1. «Ақиқат» журналы
2. «Восток» журналы
3. «Евразииское сообщество» журналы
4. «»Континент» журналы
5. «Полис» журналы
6. «Саясат» журналы
7. «Социал-гуманитарное знание» журналы
8. АиФ Казахстан
9. Время
10. Время по Гринвичу
11. Жас Алаш
12. Егемен Қазақстан
13. За рубежом
14. Казахстанская правда
15. Красная звезда
16. Қазақстан ZAMAN
17. Московские новости
18. Независимая газета
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ    МИНИСТРЛІГІ
Тарих факультетінің «жалпы тарих» кафедрасы
Тақырыбы: Орталық Азия және ... ... ... ... ... ... ... Стратегиялық қайшылықтар мен аймақтық дағдарыстар.
1.1. Ауған
мәселесі....................................................................
..............8-27
1.2. Парсы шығанағындағы
дағдарыс.............................................28-46
II тарау. ... ... және ... ... ... ... ... терроризм және экстремизм, онымен күрес
жолдары........................................................
..................................47-72
2.2. Әлемдік есірткі саудасы және
нашақорлық............................73-79
III тарау. ... және ... ... пен ... ... ... ... Аймақтағы ұжымдық қауіпсіздік
шаралары..........................86-95
3.3. Қазақстан Республикасының қауіпсіздік
стратегиялары.................................................
............................96-104
Қорытынды...................................................................
....................................105-106
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
..........107-108
Қосымшалар
Түйін
Жұмыс бүгіннің көкейкесті тақырыбы болып ... ... ... ... қауіпсіздік мәселелерін Орталық Азияға қатысты зерттеуге арналған.
Беттің саны - ... - ... ... ... ... ... одному из актуальных проблем
современности – национальной, региональной и ... ... ... страниц - Приложение - Литературных источников ... research work ... one of the actual problems of ... regional and global safety of Central Asia.
Number pages - ... ... springs ... көкейкестілігі. Дүниеде қатып-семіп қалған ештеңе жоқ. Уақыт та
бір орнында тұрмайды. ... ... ... ... ... де
– осыған дәлел. Карл Ясперстің: «қауіпсіздігін жоғалтқан адам ... ... ... ... ... қауымы осындай күй кешіп
отырған сыңайлы. Бірақ ғаламдық, өмірлік және ... ... ... ... ... жаңа сапа мен ... ауқымға ұласып барады2.
Қауіпсізідік мәселесі бүгінде ... ... Біз ... ... тек ... ... ғана емес, мүмкіндігінше жан-жақты қарастырып,
қалыс пікірлеуге ... ... ... ... бір ... тереңдей
зерттеген сайын ол оның бір қыры, сыңар жағы ... ... ... алу ... екі жүйенің бірі – социалистік лагер, КСРО мемлекетінің
ыдырауымен келмеске кеткенімен әлемде ... ... мен ... көбейіп барады. Жұмыстың көкейкестілігі оның ... ... ... ... ... ... бәлкім Орталық Азияға
жақын, қатері мейлінше қауіпті аймақтық қақтығыстар мен ... ... ... және ... ... ... тұрақсыздығына
мүдделі әлемдік есірткі саудасы мен нашақорлық мәселесінде болып отыр.
Қазақта «ауырып ем іздегенше, ауырмайтын жол ... ... ... ... ... пайда болу себептеріне көбірек мән беріп, оның
өзімен емес себептерімен ... ғана ... алды ... ... ұстандық.
Тарих қайталанады, сондықтан біз бүгінгі қателіктерді келешекте
болдырмауға, өткеннің қателіктерінен бүгін сабақ ... ... Азия ... ... ... сондай-ақ араб елдерінің өткені мен бүгінгі
тарихында ... ... ... ... ... ... ... дипломдық тақырыбымыздың теориялық, ғылымдық және ... ... ... ... ... ... үшін ... қымбат ештеңе жоқ.
Елдегі мәдени, экономикалық және саяси-әлеуметтік реформалардың жүзеге ... ... ... ... ... ... ... ойлар 1975 жылғы ... ... ... ... соң кең ... қозғала бастады. Бірақ бүгінгі күнде
қауіпсіздіктің мәні мен мағынасы өзгерген. Сондықтан ... ... де ... ... ... ... ... айнасы (Еуразиялық Медиа-форум). //Егемен Қазақстан. 29
сәуір 2003.
2 Н. ... ... он жыл. - А., 2003. ... ... мен ... ... мәселелері
Президентіміз Н. Назарбаевтың «Сындарлы он ... ... ... ... атты ... жан-жақты талдаулар жасалып, алдын
алу мен шығу себептері дәйекті деректермен дәлелденген. Алып мемлекеттердің
бүгіні мен ертеңіне Еуразия котинентінің алдағы ... ... ... ... американдық саясаткер З. Бжезинскийдің еңбектерінен4
алдық. Ауғанстан мәселесіне байланысты деректер Ө. Қасеновтың ... ... ... ... и ... проблемы»5, Ю.
Волковтың редакторлығымен шыққан «Правда об ... ... ... ... ... алынып, сараланды. Ол еңбектерде ауған
мәселесіне, талибан қозғалысы мен ауған соғысы жайлы, соғыстан кейінгі
саяси ... және ... ... ... Ал ... ... ... және «исламдық фактор» мәселелеріне дерек көзі ретінде А. Г.
Косиченко, М. С. Әшімбаев т.б. ... ... ... взгляд
из Центральной Азии»8, А. Гушердің «Террор на пороге вашего ... ... ... ... ... мира и ... борьба»10, С. Шерматованың «Ислам на ... ... ... алынды. БҰҰ, халықаралық және аймақтық
қорғаныс жүйелері жайлы деректерді Қ.Тоқаевтың «Қазақстан ... ... ... ... ... ... и экономика»14 деген еңбектерден және ҰҚК, ШЫҰ, АӨІСШК ... ... ... ... ... ұлттық,
аймақтық және ғаламдық қауіпсіздік мәселелеріне ... ... ... мысалы:
1 Н. Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А., ... ... ... ... – А., ... ... ... кіндігі. – А., 2002.
4З. Бжезинский. Большая шахматная доска. – М., ... ... ... ... ... – А., ... ... Правда об Афганистане. – М.,1980.
7История Афганистана. – М.,1982.
8А. Г. Косиченко, М. С. ... ... ... ... из
Центральной Азии. – А., 2002
9А. Гушер. Террор на пороге вашего дома. – М.,1998.
10А.Сагадеев. Филосовское наследие мусульманского мира и ... ...... Шерматова. Ислам на постсоветском политических элит. – М.,2001.
12Қ. Тоқаев. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. – А., 2002.
13Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы. – А., ... ... ... и ... – М, ... «Саясат», «Полис», «Социал-гуманитарные ... «А и ... ... ... ... ... «Московские новости»,
«Казахстанская правда», «Егемен Қазақстан», «За рубежом», «Время по
Гринвичу», ... ... ... ... ... ... ... мақсаты. Кеңес Одағы ыдырап, Еуразия котинентінің
үлкен бір бөлігіндегі мелекеттер ... ... ... бірге осы
елдердің қорғаныс жүйесі де құлап еді. Енді осы ... ... ... және ішкі ... ... ... және қай жақтан әсер етеді.
Сондай-ақ, қауіпсіздіктің қай жүйесіне қосылғаны ... ... ... үшін
халықаралық қауымдастыққа қосылу ең алдымен ... ... ... ... ... және ... бірлік аясында даму ғана бейбіт
болашақ кепілі екенін дәлелдеу - диплом жұмысының негізгі мақсаты ... ... ... ... ... ... қақтығыстар мен
стратегиялық қайшылықтар, сондай-ақ халықаралық терроризм мен экстремизмнің
себеп-салдарын ... ... ... ... талдау жасау арқылы
Қазақстанның ондағы алар орны мен елімізге ... ... ... ... ... ... ... уақыттағы атқарылар іс-шараларды ашып
көрсету.
Зерттеу нысанасы. БҰҰ-ның 2002 жыл ... ... ... саммитінде Бас хатшы Кофи Аннан бүгінгі ғаламдық үш ... олар – ... ... ... және ... ... Демек, қауіпсіздік мәселесі ғаламдық дәрежеге жеткен. Елбасымыздың
«Сындарлы он жыл» еңбегінде көрсетілгендей қазіргі ... ... ... екі ... бар, олар ... мен ... ... нысанамыз да осылар.
Зерттеу пәні. Зерттеу пәні ... ... және ... ... ... ... ... әсері мен себеп-салдары, сондай-ақ аймақ
елдерінің өңірік дәрежеде, сосын Еуразия кеңістігіндегі қорғаныс мәселелері
алынды. Зерттеудің ... ... ... ... ... салыстырмалы түсіндіру т.б. Мұның өзі авторға бір жақты
позиция мен догмалардан арылып, зерттеліп отырған мәселені сыни, объективті
тұрғыдан ... ... ... ... Саясаткерлердің, мемлекет қайраткерлерінің түрлі
дәрежедегі сарапшылардың, сондай-ақ ғалымдар мен тарихшылардың ... ... ... жөніндегі еңбектері мен ... ... ... алынды. Және де қоғамдық-саяси, ғылыми
көпшілік және арнайы басылымдар мен оқулықтар, ... ... ... ... он жыл. – А., 2003. 10 ... ... Диплом жұмысының негізгі практикалық маңызы сол,
оның ой-тұжырымдары мен ... ... ... ... ... үлкен көмек береді. Жеке ойлау мен өз бетінше
жұмыс істеуге үйретеді. Өйткені адам ... не ... ... білуге ғана
емес, неге бұлай болып жатқанын да білуге хақылы. Жұмыстағы ой-түйіндер ... ... ... ... ... ... тарихы»,
«Еуразия тарихы», «ТМД елдерінің тарихы» және ... ... ... ... білімдерін одан әрі дамытуға көмектеседі деп ... ... ... ... ... ... ... нәтижелері тарих
факультетінің студенттік-ғылыми практикалық ... ... ... 2002ж. ОҚМУ ... және Ғ. ... 100 ... мен Оңтүстік
Қазақстан облысының 70 ... ... ... ... және экономикалық ғылымдар бойынша V ... ... (13-18 ... 2002ж. ... ... сондай-ақ
2003ж 26-28 наурыз аралығында өткен VI студенттік ... ... ... ... ие ... ... құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, үш тараудан және
қорытынды, қолданылған құжаттар мен әдебиеттер ... ... ... ... ... тақырыбының көкейкестілігі, мақсат-
міндеттері және методологиялық негізі дәйектеледі. Мәселенің зерттелу
деңгейі айқындалып, дерек көздері ... ... ... ... ... маңызы тақырыпқа жаңаша жандасу мен мәселенің түпкі себептеріне
қалыс пікір білдіру болып табылады.
Жұмыстың «Стратегиялық қайшылықтар мен ... ... ... ... XIX ... Ресей мен Ұлыбритания державаларының
арасындағы Орталық Азия өңірі үшін ... ... ... ... ... ... ауыс-түйістер, 1979-1989 жылдардағы
ауған соғысы, ауған соғысынан кейінгі жағдайлар мен талибан ... ... ... ... ... антитеррорлық коалиция әрекеттері
баяндалады. Уақытша үкіметтің орнауы мен оның бүгінгі жағдайы, Қазақстанға
ауған мәселесінің әсері және осы ... ... ... ... ... ... Қазақстан үшін де
стратегиялық-транзиттік маңызды аймақ»1. Ирак мәселесінің себеп-салдары ... ... және оның ... ... мен ... ... сондай-ақ
ертеңгі болашағы жайлы ой өрбітіледі. Әлемдік держава болған АҚШ-тың сыртқы
саясаты жан-жақты баяндалады. ... 2- ... ... ... ... ... ... саудасы» деп аталады. Онда ... мен ... мәні мен ... ... болу ... мен
түрлері баяндалады.
1www.khabar.kz.
Терроризмнің шығу себептері қарама-қарсы екі ... ... пен ... дағдарыстардан және әлемдік даму ... ... ... ... ... ... күрестегі аймақтық қорғаныс жүйелерінің алар орны және ондағы
Қазақстандық іс-шаралардың рөлі көрсетіледі. ... ... ... ... ... пен ... стратегиялары» деп аталады. Оның
«Халықаралық қатынастар және БҰҰ» деген тарауында оның ... ... ... ... ... тараудың «Аймақтағы ұжымдық
қауіпсіздік шаралары» деп ... ... ... ... Кеңесі
(ҰҚК), Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы (ШЫҰ) және Азиядағы өзара іс-қимыл және
сенім білдіру шаралары жөніндегі Кеңес (АӨІСШК), ... ... ... ... ... талдау жасалынады, ал ... ... ... қауіпсіздік стратегиялары» деп аталып, онда
қауіпсіздікке ... ... ... іс-шаралар мен қорғаныс
стратегиялары, сондай-ақ әскери доктриналар мен ... ... ... ... ... саясаттың бүгіні мен
ертеңіне көз жүгіртіледі.
I тарау. Стратегиялық қайшылықтар мен ... ... ... ... ... және көптеген аймақтық жанжалдардың,
Ресейдегі қазан төңкерісі мен Ирандағы ислам төңкерістерінің, ... мен ... ... ... болуы мен күйреуінің,отарлау
жүйесінің қирауы мен социалистік ... ... куә ... XX ... өз
миссиясын аяқтады. Бұрынғы қалыптасқан таптаурын түсініктердің орнына
геоэкономиклық, геосаяси және ... жаңа ... ... ... ... XXI ғасырға да еншіленген екен. Дүниежүзілік
соғыстарды қоспағанның өзінде әлемді 170 рет соғыс өрті шарпыпты. Қазірдің
өзінде дүниенің көп ... ... ... мен ... ... алып отыр. Оның ішінде әсіресе, Ресейдегі Шешенстан, Югославиядағы
Косово, Үнді-Пакистан, Израиль-Палестина дағдарыстары мен ... ... ... Ирактағы жағдай осыларға айқын мысал бола алады.
1.1. ... ... ... ... ... ... ... Орталық Азия
елдері Балқаннан Үндістанға дейінгі ... ... ... ... ... ... шет қала алмайды. Соның бірі
Ауған мәселесі.
11 қыркүйектегі лаңкестік әрекеттерден соң әлемдік бұқаралық ақпарат
құралдары (БАҚ) ... ... мен ... ... ... жарыса жазып жатты. Алайда, Ауғанстандағы бұл ... бір ... ... XIX ғасырдан, әлемдік державалар дәрежесіне көтерілген
мемлекеттердің ықпал ету аймағына таласы тұсынан ... ... отар ... ... жөнінен де, әскери әлеуеті мен
халықаралық аренадағы ... ... де екі ... алға ... ... 1819 жылы Ресей миссиясының Хиуаға, 1820 жылы Британ миссиясының
Бұқараға келуі осы ... ... Орта Азия ... тасласуының
бастамасы еді. Бұл текетірестік ықпал ету аймағын анықтап берген 1907 жыл,
18 тамыздағы ... ... ... ... ... болатын. Ол
келісімнің 1 бабында: Ауғанстан «орыс ықпалына жатпайтын аймақ» және екі
жақ та ... ... ... кіргізбеуі керек»2. 2 бабында:
«Ағылшындардың Ауғанстанда ешқандай ... жоқ және ішкі ... ... ... Пуштун тайпалары үстемдік ететін ... ... ... ... болғаны тарихтан белгілі.
1Қ. Тоқаев. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. –А., 2002. 19 б.
2В. А. Гурко – Кряжин. Афганистан. – М., 1923. С. ... М. ... ... ... 1907 г. т. III. – ... ... ... бастап Ұлыбритания Үндістандағы иеліктерін қорғауды сылтау
етіп, Ауғанстанға ... рет ... ... ... ... 1838
жылғы соғыста ағылшын-үнді әскерлері Ауғанстаннан жеңіліспен қайтады. ... рет, ... ... Майванд ауылы маңында ағылшын әскерлері тағы
да ойсырай жеңіледі. Бірақ Ауғанстан әмірі ... ... ... ... Ауғанстандағы өз протекторатын сақтап қалады және 1893
жылы Ауғанстан мемлекет үшін тиімсіз «Дюранд сызығы» деп ... ... ... келісіміне қол қоюға мәжбүр болады1. Осы ... ... ... және оның ... ... ... ... КСРО үкіметі өз
ықпалын оңтүстікке қарай ұлғайтуға құпия кірісіп те ... ... ... ... орай ... ... Аманулла хан 1919
жылғы 7 сәуірде Ресеймен сауда-экономикалық ... қол ... ... ... ... үкіметі де өз тыңшылығын іске ... ... ... ... ... ... Томас Эдуард
Лауренсті «Пір Карам» деген бүркеншік атпен Пакистанға ... Ол ... ... ... деген атпен белгілі болған атақты бандаға жолығып,
күш ... ... ... ... тікелей ықпалымен Лауренс
пен Бачай ... ... 1929 ... 17 ... ... ... алып, әмір
Аманулла ханды өлтіреді. Содан Бачай Сакао «Хабибулла хан» ... ... ай ... ... ол да 1929 ... 2 ... ... шах
адамдарының қолынан қаза табады3. Осылайша ... ... ... ... мен ... ықпалына қарай бірде Ресейдің, бірде Британ
тәжінің ... ... ... Ал ІІ ... ... ... ... гегамондыққа қол жеткізген АҚШ, социалистік ... ... ... ... үшін ... басты ойыншылардың
біріне айналып келе жатыр еді.
1965 жылы қаңтарда КСРО Мемлекеті Қауіпсіздік Комитетінің (МҚК) тікелей
араласуымен Нур Мухаммед ... ... ... ... ... ... Көп ... ол екіге бөлініп кетеді: «Хальк» тобын Н. М.
Тараки мен Хафизулла Амин ... ... ... ... ... 1977 жыл ... ... нұсқауымен АХДП-ның екі тобы бірігіп,
астыртын қимылға көшеді. Сол кездегі Ауғанстан үкіметінің басшысы ... ... ... ... 1978 жылы 26 ... оның ... ... Осыған наразылық ретінде 27 сәуірде Кабулдағы әскери күштер
көтеріліп, ... ... ... Төңкерісте М. Дауд ... қаза ... да, ... ... билік басына келеді4.
1Ю. Волков. Правда об Афганистане. – М., 1980. С. ... ... ... ... Азии. – А., 1998. С. 34
3История Афганистана. – М., 1982. С. 240
4Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы. – А., 1998. I т. 540 ... ... ... ... орнатуға белсене кіріскен үкіметке
халықтың көп бөлігі наразы еді, соның нәтижесінде 1978 жылғы қазан ... ... ... ірі ... ... болып өтеді. Билік басындағы
АХДП басшылары Мәскеуде болып «Достық, тату ... және ... ... қол ... Алайда елдегі азамат соғысы ... ... ... мен халькилер арасында ауызбіршілік жоқ болатын. ... ... ... екі топ арасында қарулы қақтығыс болып, онда
парчамилер жеңіліп Б. Кармал Чехословакияға елші етіп ... Ал ... ... Н. ... Х. Амин ... ... өз қолына алады2. Бұл
әрекетке КСРО үкіметі қарсылық білдіріп Б. Кармалды билік басына әкелуге
әрекет ... ... ... ... ... ... ... КСРО үкіметі Ауғанстанның ішкі істеріне мықтап араласа бастайды.
1979 жылы 12 желтоқсанда ... ... ... аз ғана топ - Л. И.
Брежнев, Ю. В. ... М. А. ... Д. Ф. ... және А. А. ... ... Армиясының (КА) шектеулі контингентін енгізу туралы шешім
қабылдайды3. 1979 жыл 27 желтоқсанда ... ... Х. Амин ... 28 ... Бабрак Кармал АХДП-ның билік басына келеді4. Ал
1986 жыл мамыр айында АХДП ОК-ның XVIII ... ... ... етіп ... ... 1979 жыл 25 ... мен 1989 жыл 15
ақпан аралығында, тұтастай алғанда КСРО-ның 620 мың ... ... ... ... ... яки ... 525 мыңы ... мен бөлімдерінде, 90 мыңы МҚК-ның шекаралық бөлімшелерінде, ... ішкі ... мен ... ... өз ... ... 110 айға
созылған ауған соғысында жарақаттанғандар мен ауруға ұшырағандар саны
469685 адамға жетті. Оның ... 10751 адам ... ... Ауған
соғысынан оралмаған адамдар ... 14453 ... оның 13833-і ... 572-і МҚК бөлімшелерінен, 28 адам КСРО ІІМ тарапынан опат болды.
Ауған соғысында тұтқынға түскендер мен із-түзсіз кеткендер саны 417 ... 119-ы ... ... ... ... соғысының мәселесін шешуде
тұтқындағы офицерлер мен әскерлер кінәлі емес6. ... да 1989 жыл ... КСРО ... ... «Ауғанстандағы Кеңес әскерлерінің
контингентінде қылмыс жасаған бұрынғы әскери қызметшілерге кешірім ... ... ... ... – М., 1982. С. ... ... ... об Афганистане. – М., 1980. С. 93
3Б. Сайлан. Шектеулі контингент.//Егемен Қазақстан 2001, 31 ... ... – А., 1998. I т. 540 ... ... ... и ... – М., 1987. С. 236
6Б. Сайлан. Шектеулі Конингент.//Егемен ... 2001, 31 ... ... КСРО ... ... ... ... әскерлерінің
контингентінде қылмыс жасаған бұрынғы әскери ... ... ... ... 28 ... 1989 жыл. Мәскеу.
Кейіннен, 1949 жылы қабылданған Женева конвенциясының ... ... 1992 ... 13 ... ТМД ... ... Кеңесіндегі
жауынгер-интернационалистер ісі жөніндегі комитеттің жағдайын негіз етіп,
әскери қызметшілерді іздеу және азат ету міндеттемелерін бекіту үшін ... 28 ... ... үкімет басшылары Минск қаласында «Ауғанстандағы
соғыс кезінде және басқа елдердегі ... ... ... ... ... ... ТМД ... бірігіп іздеу және азат ету туралы»
Келісімге1 қол ... да 1993 жылы 5 ... ... ... ... ... ... мен тұтқында қалған әскери ... ... ... ... ... ... құрылған және жұмыс істеп жатыр.
Әскери қуаты төмен Ауғанстандағы қақтығыстарды қуатты КСРО державасының
тоқтата алмауының ... ... ... бар. Моджаһедтерді АҚШ пен
Пакистан және ... араб ... ... ... ... оған ... ... кеткен экономикасын соғыс одан әрі нашарлатып, халықаралық
беделіне, ... араб ... ... ... ... болды.
1988 жыл 14 сәуірдегі Женева келісімі боиынша КА-ның Ауғанстандағы
шектеулі контингенті 1988 жыл 15 ... ... ... ... бұл ... кезеңінде Кеңес әскерінің 50 мыңдық контингенті
алып кетілді. Екінші кезеңі 1989 ... 15 ... ... Осы күні Өзбек
КСР-індегі Термз облысының шекаралық көпірінде Кеңестік 40-шы ... ... ... Кеңес әскерлерінің Ауғанстаннан толық
шығарып ... ... ... ... ... ... ... басталған Ауған соғысы әлі де басылар
емес. Оған ... ... те аз ... ... үш рет ... ... он жылдай Кеңес Одағымен соғысқан ауғандықтарды, бүгінде АҚШ-тың
бомбалағаны баршамызға белгілі.
Ауған соғысы ... ... ... Ауғанстанға баса көктеп кіруіне
әжептеуір септігін тигізген және оны өз мүддесіне тиімді ... ... ... мақсаты да Кеңес Одағы мен Ауғанстан арасындағы кең көлемді
ынтымақтастықты жою болатын. ... ... ... Одағына қарсы қасиетті
«жиһад» соғысын ... ... ... ... ... да АҚШ
болатын.Өйткені, мұның Кеңес Одағының құлауына алғышарт болатындығына біз
кәміл сенетінбіз»,-дейді сол кездегі АҚШ Президентінің ... ... ... ... ... және ... ... әскери қақтығыстарда
тұтқынға түскен және із-түзсіз жоғалған ТМД азаматтарын бірігіп іздеу
және азат ету туралы» Келісім. 28 ... 1993. ... ... ... м ... – М., 1889. С. 22
3Б. Сайлан. Шектеулі Контингент //Егемен Қазақстан. 2001, 31 қаңтар. 11
б.
4З. Бжезинский. Великая шахматная доска. – М., 2000. С. ... ... ... қарулы қимылдарына АҚШ тарапынан
белгілі дәрежеде жәрдем көрсетілгендігі бүгінде белгілі жағадай. ... ... ... ... ... бұл ... «халықаралық
террористер» деп айыпталуды. 1889 жылы Кеңес әскері ... ... ... ... ... ... орнамады. Біріншіден, моджаһедтерді
біріктіріп отырған ортақ жаулары – КСРО енді жоқ. Екіншіден, КСРО-мен ... ... ... ... ... ... фракциялары мен
тайпалардың арасындағы билікке талас басталды. «Жиһад» ... ... ... ... ... ... ... жоғары тұр.
Қайшылық негізінен пуштундар мен елдегі азшылықты құрайтын басқа ... ... ... ... 1988 жыл 3 ... ... «Ауғанстанда коалициялық үкімет құру
туралы» резолюциясы қабылданды. Ал, 1989 жыл 23 ... ... ... ... бойынша Ауғанстанда коалициялық үкімет
орнады. Оның Президенті етіп С. ... ... ... А. ... ... ... үкіметті біріншілерден болып мойындағандар Сауд
Арабиясы, Судан және ... ... ... орын ... тұрақсыздыққа орай АҚШ-тың Сыртқы істер
комиссиясының ғылыми ... ... ... «Кеңес әскерлері Ауғанстаннан
кетісімен коалициялық үкімет құрудың орнына Наджибуллаға қарсы ... ... ... ... бөлу ... ... ... болды. Тіпті
Буш (үлкен) үкіметінің командасы да жоқ жаумен (КСРО) ... ... та, БҰҰ да ... ... ... ... басқа саясат
ұстанбағандықтан жағдай ... ... - ... болатын. Және де «енді
Ауғанстандағы ... ... ... да держава қаржылай да, әскери де
жабдықтамай қойды. Өйткені, Ауғанстан бүгінде қарсылас ... ... ... ... ... қалды» дегенді айтады3.
Экстремистік топтардың да кадрлық құрылымының ... ... ... соғысы дем берді. ... ... ... ... ... және кадрлық көмек көрсеткен
экстремистік ұйымдар құрады. ... ... ... ... ... ... «жиһад» идеясын уағыздап, экстремистік ұйымдарға кіріп кетті.
Әртүрлі пайымдаулар бойынша, Ауған ... ... ... бұл сияқты
«жиһад» жауынгерлерінің саны шамамен 8 мыңнан 15 ... ... ... ... ... әркезде Кашмирдегі, Палестинадағы, Алжирдегі,
Балқан мен Солтүстік Кавказдағы соғыс операцияларына қатысқандар.
1У. Касенов. Безопасность Центральной ... – А., 1998. С. ... ... ... и ... – М., 1989. С. ... ... Безопасность Центральной Азии. – А., 1998. С. 113
Міне, дәл осы моджаһед – ардагерлер бұл ... ... да ... және ... ... ... ... ... ... отыр1.
1992 жыл 15 мамырда демалысқа кеткен Ауғанстан Президенті Наджибулла
Кабулдағы БҰҰ-ның панасына тығылуға ... ... Басы ... ... тағы да ... ... кетті: Біріншісі, Гульбеддин Хекметияр
басқаратын пуштундардан ... ... ... ... («Халькилер»).
Екіншісі, Бурхониддин Раббани мен Абдул Рашид Достум басқаратын ... ... ... ... («Парчамилер»). Ауған ... ... ... ... ... орнады. Бұлардан басқа
билікке таласушы А. Р. Сайяфи басқаратын Ауғанды азат ету ислам ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ, С. А. Гиланийдің
Ұлттық Ислам Майданы мен С. Моджадидидің Ауғанстанды құтқару ұлттық ... ... М. Н. ... ... ... төңкерісі қозғалыстары
әрекет етуде2.
Осындай ел ішіндегі көптеген ... мен ... ... өз
мүдделеріне сәйкес көмек беріп отырған сыртқы елдердің әсерінен Ауғанстан
үлкен-үлкен үш аймаққа бөлініп кеткен еді: ...... ... ... ... ... Достум жақтастары; Оңтүстік және Оңтүстік-
Шығыста пуштундар ... ...... мен ... ... ... ... Ауғанстанда жақын келешекте бейбітшілік орнауына оңай сене
қоймайды. Өйткені талай жылдан бері тақ үшін қырқысып ... ... ... ... ... тұра алмайды. Ауғанстанда бірнеше ұлттар
мен ұлыстар өмір сүреді.
Ауғанстанның негізгі халқы – пуштундар, 10 миллион ... Олар ... ... 1979 ... ... ... 56%-ын ... Көрші елдерге
босқан 6 миллион ауғандықтардың 85%-ы осылар болғандықтан, ... ... ... сәл ... ... екі ғасырда үкіметті
негізінен пуштундар басқарды. Тағынан айырылған Закир шах, ... ... ... ... ... ... – бәрі ... талибтердің көпшілігі де пуштундардан құралған еді. ... ... 17 ... ... тұрады.
Тәжіктер – 5 миллион адам. Бұл саны жөнінен екінші ауғандық этнос.
Халықтың 20%-нан ... ... ... ... ықпал-беделі
жоғары. Министрлердің, банкирлердің және ірі саудагерлердің ... ... ... ... ... аз ... ... Президенттігін
ескермесек Ауғанстанды тек екі рет – XIV ғасырда және 1920 ... ғана ... ... Альянстің негізін тәжіктер құрайды.
1Н. Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А., 2003. 94 б.
2У. Касенов. Безопасность Центральной Азии. – А., 1998. С. ... же, С. ... ... Шах ... ... ... бүгінгі вице-президент әрі
Сыртқы істер ... ... ... ... ... ... Хан ... - 2,3 миллион адам. Ауғанстандағы саны жөнінен үшінші этнос.
Өзбектердің көпшілігі Ауғанстанға ... ... ... 1920 ... ... ... ... Абдул Рашид Достум, кезінде Кеңес Одағын
жақтап, Кабулдық үкімет жағында соғысқан. Бірақ, Кеңес әскері кеткен ... ... ... ... ... ... ең ... қолдауына сүйенеді.
Хазарлар – 2 миллион адам, бүкіл халықтың 9%-ы. Олар өздерін Шыңғыс хан
жауынгерлерінің Ауғансанға XIII ғасырда келген ұрпақтары ... ... ... болғандықтан Иранның қолдауына сүйенеді.
Исмаилидтер – 1 миллион адам, елдегі халықтың 5%-ы. Исмаилидтер де
Иранның қолдауына ... – 500 мың ... ... ТМД ... шекаралас солтүстік
аймақтарда топтасып өмір сүреді.
Сондай-ақ Ауғанстанда 15 мыңдай қырғыздар, 200 ... ... ... ... мен ... және де ... ... және Үндістаннан шыққандардың шағын топтары мекендейді1.
Ауғанстанда мұсылман емес ... да ... Олар – ... мен ... және еврей-иудаистер2. Ислам
діні де ауғандықтарды біріктіре алмай отыр. Себебі, халық түрлі секталарға
бөлініп ... ... ... 1993 ... ... Наджибулланы қодауын
тоқататып, моджаһедтермен келіссөз жүргізе ... ... ... ... шамалары жетпеді. Сондықтан Еуразияның кіндігі болған
Ауғанстан арқылы өткізу жоспарланған мұнай-газ ... ... ... Азия ... ... ... ... арада жүзеге
аспайтындығына көздері жеткен АҚШ және ... ... ... ... ... ... шығаруды көздеді. Ауғанстандағы 1978 жылғы
сәуір төңкерісінен соң елден ... ... ... ... ... ... ... болатын. Сол пуштундарды Кветте және ... ... ... 1994 жылы ... ... ... басшылығындағы
«талибан қозғалысы» төңірегінде біріктіреді3.
Сол жылдардағы Пакистанның премьер-министрі Беназир Бхутто ханым ВВС
радиосына берген сұхбатында, бұдан бірнеше ... ... ... ... ... ... қолға алынғанын және ол жұмыс
1Т. Тәшенов. Ауғанстанда кімдер тұрады? //Қазақстан ZAMAN. 17 қыркүйек,
1999.
2У. ... ... ... Азии. – А., 1998. С. 115
3Там же, С. ... ... ... ... жүктелгенін
жасырмайды. «Алғашында талибтер Пакистанның ... ... ... ... ... ... кейіннен
Пакистанның Ауғанстан арқылы өтетін Орталық Азия ... ... ... ... етті және осы отряд арқылы ауған
босқындарын елдеріне қайтаруға мүмкіндік туды» дейді премьер-министр1.
Пакистан үшін Ауғанстандағы тайпааралық ... ...... да ... кету қаупінен көрінеді. Және де Ауғанстанда
пуштундар бірігіп, ұлттық «Пуштунистан» ... құру ... ... ... ... 7 ... пуштун жасайтын аймаққа көз
алартуы әбден мүмкін. Саясатшылар Раджи Менон мен ... ... ... ... жанжалы тайпалардың жеке-жеке бөлініп кетуімен
аяқталса, онда ол ... ... ... әсер ... ... Оның ... Ауған жеріндегі тыныштық – Пакистанның Орталық ... ... ... мен ... ... тартуға
мүмкіндіктер берері хақ. Бұл мәселеге қол жеткізу табиғи ресурстарға ... үшін ... ... және ... ... ... да көмектесіп отырған Солтүстік
альянс талибтердің басты қарсыласы болды. Соған қарамастан Талибтер ... бір ... ... алып, солтүстікке жақындай ... Олар 1995 ... 1996 жылы 27 ... ... ... Ал 1998 ... ... Мазари-
Шарифті егелеген болса, 2000 жыл 6 қыркүйекте Солтүстік-ауғандық Тахор
провинциясының Тәжікстанмен шекарадағы орталығы Талукан ... ... ... ... дерлік өз қолдарына қаратты3.
Қанша дегенмен де сол кезде ... ... ... ... еді. Оның ... ... де бар. Біріншіден, 1992 ... ... ... Кабулды егелеген моджаһедтердің билік
үшін өзара ... ... ... ... ... ... халқы
жауласқан топтардың өзара соғысынан әбден ... және ... ... орнатады деп сенді. Казахстанская правданың меншікті тілшілері
В. Баршев пен В. Куликовтардың қарапайым ауғандықтардан алған ... ... ... ... оқисыз «Біз, бұл жиырма жылда соғыстан ... енді ғана ... не ... сезіне бастадық.Сіздер,
шетелдіктерге мұның құнын түсіну қиын. Сіздер ұзақ ... бойы ... бен ... ... үшін ... ... ... Ауғандықтарды да түсінуге болады. Өркениетті қауымдастық
тарапынан адам құқықтарын бұзуда деп ... ... ... ... керек
емес.
1У. Касенов. Безопаспость Центральной Азии. – А., 1998. С. 122
2Там же, С. ... ... В. ... ... Альянс Афганистана: трудные времена
//Каз. Правда. 16 ноября, 2000. С. ... ... ... ... жеке ... мен ... Үшіншіден, талибтердің көпшілігі пуштундар болғандықтан олар
елдің пуштундар қоныстанған Орталық және Оңтүстік ... оңай ... ... ... мен ... қатынастарына дала командирлерінің
орынсыз тиісулеріне тыйым салуы да талибтерге оң ... ... де ... ... топтар сияқты билік үшін таласушылар
болғандықтан, алдымен қарсыластарының көзін ... ... ... Олар этностық жағынан – пуштундар, діни жағынан – сунниттер
болғандықтан болар, ... ... ... мен ... ... ... ұшырады.
Ауғанстан – Орталық Азиямен шектесіп жатқан оңтүстіктегі ... ... 1100 км, ... 152,5 км, ... ... ... шектесіп жатыр. Сондықтан әскери үкімет пен біржақты дінге
негізделген талибтердің ... ... етуі ... Азия үшін
тиімділігінен гөрі қауіптілігі басым еді2.
Үнді зерттеушісі ... ... ... ... және ... ... есірткі және заңсыз қару-жарақ саудалары Орталық
Азия елдерінің тұрақсыздығына тікелей әсер ететін бірден-бір фактор ... ... ... ... ... ... талибтердің
қарулы күштерінде 40-50 мың адам, 200 танк, бірнеше БМП мен ... ... ... ... мен 20 ұшақ және ... болған. Бірақ,
оларға қарсы тәжік-ауған шекарасында Ресейлік 25 мың шекаралық әскер мен ... ... ... ... Оған ... ... ... Қазақстандық,
Қырғызстандық және Өзбекстандық батальондар мен 10 ... ... ... ... альянстың генералы А.Р.Достумның да қарулы күштері жақсы
жабдықталған еді. Құрамында 2 әскери корпус, 13 дивизия, 60 ... ... ... 300 ... ... мен 15 әскери ұшағы бар еді.
Масуд күштерінде 10 мың ... ... ... ... ... ең алдымен
Орталық Азияға ауғандық босқындар мен ... ... ... ... тәжік-ауған шекарасында 1,5 тоннадай есірткі ұсталған болса, 1995 жылы
ол 2,3 тоннаны жеттен. Ал, 1996 жылы 3 тонна ... ... ... ... ... есірткі саудасының 45 %-ын өз ... ... ... ... ... ... жалпы бағасын БҰҰ-ның
сарапшылары 70-75 миллиард долларға бағап отыр5.
1В. Баршев, В. ... ... ... ... ... ... Правда. 16 ноября, 2000. С. 6
2У. Касенов. Безопасность Центраьной Азии. – А., 1998. С. ... же, С. ... ... 8 ... ... ... 13-20 ... 1996.
1996 жылы 4 қарашада Алматыда бас қосқан Қазақстан, Өзбекстан,
Қырғызстан және ... ... мен ... ... ... Ұжымдық Қауіпсіздік Келісімі ... ... ... ушығуы «Орталық Азия мен Достастық елдерінің
ұлттық мүдделері мен мемлекеттік қауіпсіздігіне кері ... ... ... «Ауған жанжалының ТМД елдері аймағына өтіп ... ... ... және ... 1992 жылы 15 мамырда қол қойылған Ұжымдық
Қауіпсіздік Келісімінің 4 ... ... ... ... ... деп ... болатын1.
Ауған жанжалы тек Орталық Азияға ғана емес Оңтүстік Азия елдеріне де ... ... ... да Иран ... Респуликасының Сыртқы істер министрі Әли Акбар
Велаяти талибтер 1996 жылы ... ... ... «Ауғанстанда болып жатқан
барлық жағдайлар біздің қауіпсіздігімізге әсерін тигізеді» деген ... ... ... ... ... Али Хомеини талибан қозғалысына сын айтып,
оны исламдық ұйым емес деп және ... АҚШ ... ... көріп
отырғандығын сынға алды.
Иран Ауғанстандағы шиіттер сектасынан болған, ... мен ... ... ... ұйымына қолдау көрсетеді.
Қайткенде де халқының 14%-ы шиіттер болған ... ... ... болса Пакистан үкіметінің талибандарға ... ... ... еді. ... ... ... одан әрі күшейіп,
одақтасын көбейткен ... ... ... ... мен ... ... ... сөзсіз. Сондықтан Үндістан үкіметі талибтерді емес,
Б. Раббани үкіметін қолдады.
Үндістанның Сыртқы істер министрі ... ... ... ... ... ... деп ... болатын: «Біз Раббани үкіметін
қолдай отырып, Ауғанстан халқы қайсы үкіметті ... ... ғана ... ... ... ... елдердің Ауған жанжалына араласуына үзілді-
кесілді қарсы. «Талибан» үкіметін мойындау, сыртқы күштердің Ауғанстанның
ішкі істеріне ... да ... ... деп ... ... ... үкіметін қолдауы бір жағынан шиіттік Иранға
қыр көрсетуі болса, екінші жағынан сунниттік талибтерге жанбасуы еді4. ... ... ... ... соғысында моджаһедтерді қолдағаны да
белгілі. Жалпы, Сауд Аравиясы араб ... ... ... ... әріптесі.
1Договор Коллективной Безопасности. 2 мая 1992. Ташкент. Статья 4
2У. Касенов. Безопасность Центральной Азии. – А., 1998. С. 123-124
3Там же, С. ... же, С. ... ... бақылаудан шығып кетуі мен жағдайдың ушығуы Ресей үшін
де қауіпті. Егер соғыс ... ... ... ... ... ... ... шеб болудан қалса, Ресей өз тылын мықтап бекіту
үшін Қазақтанмен араға жаңа шекаралық шеп ... ... ... ... ... ... ... орынбасары А. Маниловтың мәлімдеуінше
«Бір километр шекара шебін құру үшін мемлекет үш ... ... ... Ал, ... ... ... 6 мың км. ... шекараны
құруға мемлекет 20-30 триллион рубль қаржы бөле алмайды»1. Сондай-ақ ... ... бай ... Азия ... ... қалғысы жоқ. Егер
Ауған жанжалы тайпааралық бөлініп кетумен аяқталғанда және А. Р. ... ... ... ... ... да ... болар еді. Ал
Өзбекстан Ресейге қырын қарап. АҚШ-қа жақындасатын ... ... үшін ... жанжалының тікелей әсері бар. 1992 жылы
Тәжікістандағы ... ... 10 ... тәжік босқындарының
Ауғанстанның ... ... ... Балх және ... ... ... 1995 ... қарай олардың саны 100-120 мыңға
жетті. Босқындар әрқашан саяси ... ... ... ... ... Г. Хекметияр мен А. Р. Сайяф өз ... ... ... Және ... ... мен ... ... өтіп кетуі де
Тәжікстан қауіпсіздігіне сызат түсірер фактор бола алады2.
Ауған соғысын Кеңес Одағының көп шыығындармен ... ... ... үлкен жетістік еді. Соғыс аяқталғаннан соң АҚШ ... ... ... ... ... ... әскери құрамасын
ескеріп Ауған мәселесін бақылаумен болды. Жағдай біршама ... ... ... партиясының, Ауғанстанда исламдық топтардың
күшейіп кетуімен Орталық Азияға ... ... ... ... қайта
алаңдатты.
Аймақ жағынан алшақта жатқанымен Орталық Азия АҚШ үшін стратегиялық
маңызды ... ... бай ... ... мен ... және Ресей мен
Қытай, «Ислам әлемі» аралығындағы транзиттік ... ... ... ... зерттеушісі Оливье Руа мәлімдегендей «Ауғанстан арқылы Пакистанға,
одан мұхитқа шығатын мұнай-газ ... іске ... ... Иран ... Орталық Азия үшін мұхитқа жол ашылады. Және ол аймақтар түгелімен
АҚШ ... ... ... АҚШ ... хатшысының Оңтүстік
Азия бойынша көмекшісі Робин Рейфел «Біз ... ... да, ... да, ... ... ... ... Біз олардың
басшыларымен сөйлесіп, соғысты
1«Независимая газета» 15 октября ... ... ... ... ... – А., 1998. С. 131
3«За рубежом». № 42 18-24 октября 1996. С. 6
тоқтату мен ұттық татулыққа шақырдық» деген ... ... ... Азия
елдерінен тартылатын мұнай-газ құбырларының Иранды айналып өтіп, ... ... ... ... ... ... ... тасымалдануын
көздеген АҚШ үшін Ауғанстанда тәжіктерден құралған Солтүстік альянс ... арқа ... ... ... ... басында болғаны тиімді
еді. Ауған тәжіктері Ресей ықпалындағы Тәжікістанмен тығыз ... ... ... ... мен ... энергетика
стратегиясына қайшы келеді.
Шындығында АҚШ Талибан үкімеін қолдаған болса, онда ... ... Өз ... ел ... ... мен тоғыз ирандық дипломатты
көпшілік алдында дарға асудан бастаған талибтердің одан кейінгі ... әлем ... ... ... рухани көсемі болған молда Мухаммед Омардың бұйрығымен
Бамиян ... ... ... ... ислам дәуірінде де бұзылмай
келген әрқайсысы 54 және 37 метрлік Будда ... ... ... жат қылық. Бұған қарсы болған БҰҰ-на да, 55 елді біріктіріп
отырған Ислам конференциясына да құлақ аспады3.
2001 жыл 11 ... БҰҰ Бас ... Кофи ... ... делегация
Исламабадта болып, Талибан үкіметінің Сыртқы ... ... ... кездесуі де талибтердің елдегі режимі мен ұстанымдарын өзгерте
алмады4.
Нәтижеде, БҰҰ ҚК-нің 1996 жыл 16 қазанда қабылдаған № 1076 резолюциясы
бойынша ... ... ... Б. Раббани танылып, заңды үкімет деп
тәжіктерден құралған Солтүстік альянс жарияланды5. ... ... Сауд ... және ... Араб ... ғана ... бәрі Американ үкіметі мен Конгресмендерінің Клинтон әкімшілігіне
наразылығын туғызды. Талибтермен байланысы бар деген ... ... жабу ... АҚШ Президентінің № 13129 Жарлығының шығарылуы ... ... соң ... еді.
Оның үстіне 11 қыркүйектегі жарылыс та «№ 1 халықаралық ... ... және оның ... ... ... ... Сол күні жолаушы
тасушы ұшақтарындағы асхана пышақтарымен қаруланған террористер Американың
Бостон, Вашингтон және Нью-Йорк қалаларынан ұшып ... ... ... өз ... ... Нью-Йорктағы Әлемдік Сауда Орталығы мен
Пентагонға ... ... 3 ... аса халық опат ... ... 60 ... ... зиян алып ... по ... 23 октября 1996.
2У. Касенов. Безопасность Центральной Азии. – А., 1998. С. ... атын ... ... ... //Егемен Қазақстан. 16 наурыз 2001.
4Ә. Құланбай. Бас ... ... ... ... // ... 13 ... 2001.
5Қ. Тоқаев. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. – А., 2002. 143 б.
Әлемді дүр ... осы ... және ... да халықаралық
ұйымдасқан қылмыстарға қарсы ... ... ... Шынында да
бүгінгі таңда бұрын-соңды болмаған мұндай қасіретке – ... ... ... ететін бірден-бір құрылым әзірше осы. Коалицияның
басында жүрген Құрама Штаттары 2002 ... ...... ... ... ... 46 көпжақты декларациялар алды. Оның ішінде БҰҰ,
НАТО, ОАГ, АНЗЮС сияқты іргелі ... да бар. ... ... ... ... 17 ... 16500-ден астам
әскери қызметшілерін жіберді. 136 мемлекет түрлі формада әскери ... 142 ... ... ... деп ... ... ... туралы Жарлықтар мен Заңдар шығарды. 190 мемлекет мұндай
шараларды жүзеге ... ... ... ... 11 ... ... ... астам елден «Ал-Каеданың» мыңға жуық агенті тұтқындалды1.
Антитеррорлық ... ... ... ... келгенде,
Ауғанстандағы операцияларды жүзеге ... ... ... базасына
ракета-бомбамен аса дәлдікпен соққылар беруге ден қойды. Бұл ... ... ... ... да ... ... науқанына
ұрынбау болатын. Бұл ретте, барлық мақсат мейлінше мұқият ойластырылған аз
мерзімді шалт ... ... ... ... әскери күші, жұрттың
күткеніндей, антитеррорлық коалицияның жауынгерлік өзегі болды. Кезінде, ... ... ... тұтастай Альянсқа әскери шабуыл ретінде
бағаланған болатын. Тарихта ... рет 1949 ... ... ... ... ережесіндегі 5-бапқа жүгінім жасалды, онда НАТО-ның бір
мүшесіне шабуыл жасалса, ... ... ... шара қолдану үшін Альянсқа
қатысушыларды міндеттеу көзделген болатын. Альянсқа қатысушылардың нақтылы
әрекеті НАТО әуе күштеріне қарсы қорғанысы ... 7 ... ... ... НАТО-ның әскери-теңіз топтарын жандандыру және ... мен ... ... ... жүргізілетін әскери
әрекеттерге жұмылдыру, сондай-ақ ... ... мен ... ... тұрғысында көрініс тапты2. АҚШ басшылық еткен антитеррорлық
коалиция күштерінің Ауғанстандағы әскери акциясы ... ... БҰҰ ... сай ... шара ретінде бағаланды. Бұл құжаттың 51-
бабына сәйкес, егер БҰҰ-ның мүшесіне қарулы ... ... ... ... ... ... ... қорғаныс жасауына құқығы бар3.
Антитеррорлық коалицияның бірінші кезеңі сәтті аяқталып, бұрын жыл сайын 80
мыңға ... ... ... ... 11 ... ... есірткі
шығаратын 70 қойма мен кәсіпорын жойылды. Ауғанстанда тыныштық ... ... ... Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А., 2003. 41 б.
2Бұл да ... 42 ... да ... 43 ... ... тікелей қатысты деп табылған халықаралық лаңкес Усама
бен-Ладеннің Талибан үкіметіне ... ... мен ... пана ... ... ... алып ... Бұл әлемдік БАҚ ... ... ... ... ... осы материалдармен ғана шектелсек, бұл
біздің біржақты, сыңаржақ пайымдауымыз болып шығар ... жылы ... ... Нафиз М. Ахмедтің «The war on freedom»
(«Азаттық үшін соғыс») атты ... ... ... Онда ... мол
мағлұматтарға сүйене отырып, «бұл соғыс кімге тиімді еді?» деген ... ... ... ... ... ... «11 қыркүйектегі
оқиғаға, айыпы деп ... ... ... және ... ... ... дейін-ақ жоспарлап қойылған. Антитеррорлық операция
Ақ үй әкімшілігінің ғана ішкі де, ... да ... ... ... осы ... ... үшін көрсеткен фактілерін ... ...... мүлт ... АҚШ-тың барлау қызеті үлкен ауқымдағы
терактіні сезбей қалады?
– Неліктен АҚШ үкіметі ешқандай дәлелдерсіз теракт ... ... ... ... Неліктен Ақ үй әкімшілігі заңды іздестіру тәсілінен бас
тартып, Ақпарат агенттігі туралы Акт пен ... ... ... Буш әулеті мен Усама бен-Ладен отбасының іскерлік және қаржылық
байланыстары болған.
... ... АҚШ ... ... ... (ОББ) мен ... күштер мамандары даярлықтан өткізген.
– 11 қыркүйектегі терактінің басты ... ... ... қаржыландырушы Пакистанның құпия қызметіне АҚШ
көмектескен. Осы орайда АҚШ-тың 1994 ... ... ... келуіне мүдделі болғандығын еске
түсірейік. Бірақ, 1997 – 2000 ... ... АҚШ ... ... қарама-қайшылығы күшейген үстіне күшейе
түсті. АҚШ антитеррорлық операция барысында Орталық Азия ... ... ... ... ... ... Азияға қарай жылжуына « бұл демократияға қарсы режим»
деп, тосқауыл қоя ... «Ақ үй ... ... соң, ... ... ... Және оны
Талибтер басқарып отырған ... жүр деп ... ... ... ... ... ... сызып
тастады» бұл Н. Ахметтің қорытынды пікірі2.
1С. Муташев. ... за ... ... на ... Нафиза Н. Ахмеда
//Континент. № 3 2003. С. ... же, С. ... ... ... ... ... 11 ... теракт
«бақыт жоқ еді, оған бақытсыздық себеп болды» деген нақыл сөзді дәлелдейтін
сияқты. Дж. Буш ... ... ... Ауғанстанды таңдауын мына
жағдайлармен түсіндіреді: ... ... «бақ пен ... ... айналғандығын ешкім де теріске шығара алмайды;
Екіншіден, көптеген ... ... ... ... ... террористерді даярлау орталықтарының болғаны анық; Үшіншісі, «№
1 террорист» Усама бен-Ладеннің ... ... Бұл ... ... Бұл мәліметтердің астарында қандай мақсаттар жатқандығын түсіну
үшін, Ауғанстанның геосаяси ... мән ... ... ... кіндігінде орналасқан геостратегиялық маңызды мемлекет. Бүкіл
әлемнің ... ... ... ... пайдаланған Құрама
Штаттары өзінің әскери базаларын осынау ... елге ... ... ... Сол ... ... ... бақылау орнатып, Қытаймен
балансты сақтауды және ... мен ... ... ... мүдделеріне
шектеу қоюды мақсат тұтады. Сондай-ақ Орталық Азияда АҚШ-қа бұра тартатын
Альянс құрып, Ауғанстанда АҚШ мүдделеріне қайшы ... ... ... ... ... рет ... ұлт ... мемлекет деңгейінде
көтерілді. АҚШ Президенті «терроризмге қарсы күрес енді ғана күшіне мініп
келе жатыр. Біз бен-Ладенді қажет болса он жыл ... ... оның ... ... ... ... түгел жойылған жоқ, есесіне
олар көбейіп, әлемнің түкпір-түкпіріне тарап ... ... ... ізін ... ... жою» деп ... Дж. Буш өз сөзінде
әлемге ескерту де ... ... ... ... ... ... оларды жасырса, ол АҚШ-қа қарсы» деп мәлімденеді.
Тіпті, күмәнді елдерді де ... ... ... ... ... Иран ... ... сондай-ақ Палестина аталды.
Кез келген әскери операция жүргізілгенде алдымен оның зияны ... ... ... ... әу ... ... орындалды ма, сол
елеп-екшелетіні белгілі. «АҚШ-тың Ауғанстандағы ... ... ... мыңдаған бейбіт тұрғын қаза ... ... ... ... ... Ал, Пентагон ... ... ... ... ... ... ... құлықсыз. Мысалы,
АҚШ-тың Қорғаныс министрі Дональд Рамсфелд әуе соққыларының азаматтық
нысандарға бағытталып, ... ... ... ұшырап жатқандықтары туралы
ақпараттарды жаулары жағының насихаты деп, ... ... ... Год ... ... //Континент. № 18 2002. С. 34
2Там же, С. 35
3Қателіктер қасіреті ауыр. //Егемен Қазақстан. 14 ... ... ... ... ... 2001 жыл ... ... екі рет бомбаның
астында қалған соң барып АҚШ ... осы ... ірі ... ... өлі ... ... ... 2002 жылы қаңтарда АҚШ-
тың әскери шенеуніктері ... ... ... тексеруге
тапсырма алған болатын.
2001 жылдың 11 қазанында Нангахар провинциясындағы Карам аулына әуеден
соққы беріліп, ... ... ... ... бойынша, 50- ден 100-ге
тарта жергілікті тұрғын көз жұмған. 2001 жылдың 1 желтоқсанында ... ... елді ... ... ... ... ... жүздеген
бейбіт тұрғындардың опат болғанын хабарлап, бомбалауды тоқтатуды талап ... ... ... жоқ» ... ... де өз қызметкерлерінің
жетпістен аса ... ... ... ... «Human ... құқық қорғау тобының өкілдері өз деректерінде мұндай оқиғалардың 300-
і бар екенін мәлімдеді. ... ... ... 2001 жыл 7 ... мен 6
желтоқсан аралығында 3767 бейбіт тұрғын қаза тапқан1.
АҚШ ұшақтары ... ... ... ... қатар әртүрлі дәрі-
дәрмектер мен азық-түліктер де тастады. АҚШ Қорғаныс министрі ... «Біз ... ... емес ... ... Бомбамен
қатар әуеден тасталып жатқан азық-түліктер ауған халқының дәстүріне де,
ислам ... де ... ... ... біз ... азық-түліктердің 2
миллионнан астам данасын дайындадық, оның бәрі де ауғандықтарға ... және ол ... ... ... деп мәлімдеді2.
АҚШ-тың Ауғанстандағы антитеррорлық «кек ... ... ... оңды деп ... де ... ... сарапшылардың
пікірінше АҚШ-тың «антитеррорлық операциясының» мақсаты, біріншіден,
терроризммен күрес; екіншіден, ... ... ... ... ... орнату; үшіншіден, «зұлымдық иіні» болған Иран, Ирак және Солтүстік
Кореяның қазіргі саяси режимін құлатып, Таяу ... ... ... ... ... сыртқы саяси байланыстарының жауапты қызметкері
Кристофер Паттен ... ... ... емес, ақылмен жүргізудің
дұрыстығын ескертеді. Ол «терроризмді жою үшін оның шығу себептерінің алдын
алу керек» дейді. Мұндай пікірді ... ... ... да ... ... біз халықаралық терроризм және сепаратизм дегеніміз бар
болғаны адамзаттың жасырын дертінің сыртқы көрінісі ғана ... ... ... ... бұл дерт ... емдеуге көнбейді екен, ол
барша елдермен қауымдастықтардың ұжымдық консилиумын қажет етеді. Ол ... бұл дерт ... ... ... ... ... ... пен татуластықты талап етеді.
1Қателіктер қасіреті ауыр. //Егемен Қазақстан. 14 сәуір ... ... ... тасталуда. //Егемен Қазақстан. 25 сәуір
2002.
3М. Хасанов. Избыток Америки. //Континент. № 18 2002. С. ... ... мен ... ... ... екіжақты мәмілеге қол
жеткенде ғана, тек өндіріс бәріне де ... ... ... ... ... тапқанда ғана, тек агрессия мен қарулы шиеленістің түпкі
себебін ұжымдық күшпен аластағанда ... біз ... ... ... түптамырын жою туралы сөз қозғай аламыз»1.
Еуропаның бірқатар саясаткерлері АҚШ Презезидентінің Иран, Ирак және
Солтүстік ... ... ... ... ... Таяу Шығысиағы Израиль-
Палестина қақтығыстарын назардан тыс қалдыруын АҚШ-тың өз мүддесін көздеген
біржақты гегамондық саясаты деп бағалауда. ... ... Иран ... Зуль ... ... Иранға қарсы кез-келген әскери акциясы қатты
қарсылыққа тап болатынын жариялап, Иран ... ... ... ... екі-үш айға созылмайды деп ескертті2.
Халықаралық Қызыл Крест ұйымы мен АҚШ ... ... ... ... ... мәртебесіне қатысты
келіспеушіліктер әлі де бар. Женева конвециясына сәйкес әскери тұтқын ... ... ... соң ... ... тиіс. АҚШ үкіметі Кубаның
Гуантанамо түрмесіндегі 500-ден астам тұтқынға «әскери тұтқын» ... ... ... ... ... ретінде айыптап, мәселені шиеленістіріп
жіберді. Қызыл Крест ұйымы болса ұсталғандарға әскери ... ... ... жақ ... ... трибунал анықтайтынын көлденең
тартуда4. Ауғанстанды бомбалау ... ... ... АҚШ-ты қаралау
белең ала бастағанда «сібір жарасы» ... ... ... соған ауа
бастады және ол Усама бен-Ладен тарапынан жасалғындығы жария ... ... ... ... ... ел ... жұқпалы ауру түрін таратып отырған
бен-Ладенді жақтағандай күйде қалар еді.
2001 жылы 5 желтоқсанда Кабулда талибтер режимі ... соң ... ... Елді ... ... ... ... және дала командирі
Хамид Карзайға тапсырылды. Ол Батысқа, әсіресе ... жылы ... ... Соғыста АҚШ пен коалиция әскерлері оңай жеңіске жетті деуге
де болады. «Ал-Каеда» отрядтарының ... ... ... ... алмады. Бірақ талибтерден құтылу ... ... ... жоқ. ... ... ... ел бола алмады. Бірақ, расын
айту керек терроризмге дем беруін тоқтатқан сияқты. Кабулдағы ... ... ... бір ... ... ... бірнеше кішігірім соғыстар
басталды. Мұндай жағдай әуелде де болған. ... ... ... құлағаннан соң (1992) Талибтер билікті қолдарына алғанға дейінгі
аралықта (1996-1998) болған еді.
1Назарбаев Н. Сындарлы он жыл. – А., 2003. 23 ... ... ... Зуль ... Иран Ауғанстан емес. //Егемен
Қазақстан. 12 ақпан 2002.
3Ж. Әбділдә. ... ... ... ... ... 24 қазан 2002.
4С. Мұса. Тұтқындардың мәртебесімен келіспейді. //Егемен Қазақстан. 12
ақпан 2002.
Хост провинциясында пуштундық дала ... ... ... Хан ... ... ... Танивалдың құрылымдары мәмілеге келер емес.
Солтүстікте біраз лидерлердің – Ауғанстан Қорғаныс ... ... А. Р. ... ... ... ... және хазар Халилдың
жасақтары өзара қырғи-қабақ. Ауған үкіметінде ауызбіршілік жоқ. ... ... ... мен ... ... ... ... бір-біріне
көзқарасы суық. Бұның өз себебі бар. Ахмад Шах Масуд қаза ... ... ... ... Мухаммед Фахим, БҰҰ Ауғанстандағы билік басына
Хамид Карзайды бекіткенде өз ... ашық ... еді. ... жеңіліске ұшырауында басқа емес, дәл осы Солтүстік альянстың
үлесі көп болған еді. ... ... ... ... вице-президент және
Қорғаныс министрлігінің тізгіні берілгенімен,елде әскердің беделі шамалы,
біріккен армия жоқ. Хамид ... ... ... саны 70 мың ... оның тек ... ... ... айтушылар да бар. Маршал
шенін алған М. Фахим жетекші орындарға ... ... ал ... ... пуштундармен алмастырғысы келеді. Карзай әскер күштерін ... ... ... ... Ресейдің қолдауына сүйенеді.
Лауазымды қызмет иелері билікке таластың құрбаны ... 2002 ... ... әуежайында авиация министрі Абдул Рахман өлтірілген болса,
шілде ... ... ... көшесінде вице-премьер Хаджи Абдул Кадер оққа
ұшты1. Кезінде Вашингтон ... дала ... ... ... ... жұмсады. Ол талибтерді жеңу үшін жеткілікті ... ... ... ... ... елге ... үшін ... емес,
миллиардтар қажет. Кабулға Батысқа бұра тартатын үкімет келгелі ... ... ... ... ... мойындайды: Талибандардың рухани
көсемі Мухаммед Омардың 2002 жыл 28 ... ... ... күрес
жөніндегі Декреті әжептәуір іске асты. АҚШ үкіметінің мәлімдеуінше, есірткі
өндіру 2000 ... 3656 ... 2001 ... 74 ... ... Ал 2002 жылы
3,5 – 4,6 мың тоннаға жеткен2. Уақытша үкімет те ... ... ... ... ... үкіметтің елде айдары да, айбары да ... ... ... ... ... ... жауып тастай алмай
отыр. Ауғанстан мак өндіру көлемі мен есірткі ... ... ... ... ... ... ... Уақытша үімет ауғандарға ... ... тиіс ... ... 350 ... ұсынса, олар 3000
доллар талап етіп отыр. Үкімет ... жаза ... ... ... ... ... Кандагар, Ильменд провинциялары мен пуштундар мекендейтін
Хайбер, ... ... ... – есірткі өңдеудің орталықтарына айналған.
БҰҰ-ның сарапшыларының мәлімдеуінше, Еуропаға ... ... ... ... ... ... ... табалдырығы күйреген соң...//Алтын Орда. № 2. ... 2003. 6 ... ... ... он жыл. – А., 2003. 116 ... есірткісіне Еуропа елтіп отыр. //Қазақстан ZAMAN. 22 ... ... ... ... экспорты» елге абырой әпермейтінін жақсы
түсінеді. Бірақ, қарсы шара қолданып күш көрсетсе, азамат соғысының қайта
тұтануы түк ... ... ... ... ... да ... доллар
беруге уәде етіп отырған Батыс мемлекеттерінің наразылығына ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен, нан табудың,
отбасын бағудың басқа жолын ... ... ... ... ... отаны болып қала беретіндігі ащы да болса ... жыл бойы ... ... ел ... ... ... ... қазір Х. Карзайдың үкіметіне көмек беруде. 2002
жылдың 21 қаңтарында ... ... 60 ... мен 22 ... ... үшін 40-50 ... ... көлемінде қаржы бөлуге шешім
қабылдады. Жыл сайын оның екі миллиарды бөлініп отыратын болды. «Ауғанстан
халқына ... ... ... біз 2 мың ... ... ... бөлеміз»
деді Елбасымыз Н. Назарбаев 2002 жыл 5 ақпанда баспасөз бен телерадиоға
берген сұхбатында. Және де: ... біз үшін ... ... мемлекет. Сол елде тыныштық неғұрлым тезірек орнаған сайын, ... ... ... Үнді ... ... ... ... шығанағына
тіке тартатын автомобиль, темір жолдары, мұнай және газ ... ... ... ... мүмкін болады» дегенді нықтап айтты. Мұнайымызды
әлемдік ... ... ... ... ... ең арзан жоба. Бар-жоғы
1300 ... ... ... оның ... бітуі 2 миллиард долларға түседі
екен1.
«Ауғанстандағы жағдайды тұрақтандырудағы Қазақстанның мүдделілігі
туралы ... ... ... ... факторын назардан тыс
қалдыруға болмайды»2. Антитеррорлық операциядан соң ... бәрі ... ... жоқ. Олардың Қырғызстаннан төбе көрсеткенін де ... ... ... қаупі әлі сейіле қойған жоқ. Сондықтан да,
2002 жылдың жаз айларында ... ... ... – Қазбат
Ауғанстанда бейбітшілік миссиясын атқаруы ... еді. ... ... ... ... Шымкентте келісім-шарттық қызмет
негізінде 63 жауынгерді таңдап алғандығын мәлімдеген еді. ... ... ... дайындықтан өтті3. 1996 жылдың басында Қазақстан
бейбітшілікті қолдау жөніндегі ... ... ... ... ... ... қосылған 51-ші мемлекет болды, ... саны 65 ... Ол ... ... «Дәл рсы ... жатқан Қазақстан батальоны ол жаққа соғысу үшін бармайды: біздің
жігіттер гуманитарлық көмекті бөлуге, реттілік орнату мен тәртіпті сақтауға
ат ... ... Ең ... – ел ... ... ... 7 ... да сонда.
3Р. Думанұлы. «Қазбат» Ауғанстанға баруы керек пе? //Қазақстан ZAMAN.
22 ақпан 2002.
4Қ. Тоқаев. ... ... ... – А., 2002. 279 ... ... ... ... кеткені сол елге міндетті түрде
барады деген сөз емес – ол үшін ... ... ... ... ... ... ... көпвекторлы сыртқы саясат ұстануы, оның Ауған
мәселесі мен басқа да аймақтық қақтығыстарға ... ... ... Ол – кез келген ... ... ... ... ... ... ... шешу болып табылады. 1992 жыл БҰҰ ... ... Н. ... әлемдік қауымдастықа мынадай ұсыныс
жасаған еді: «Келіңіздер, күшімізді біріктірейік, ... ... ... ... ... ... ... мен дамыған елдердің
проблемаларын шешу үшін ... ... ... ... бір ... Бұл ... саябырсытуға, сөйтіп мүмкіндігінше жаңадан бой
көтеретін қайшылықтар мен шиеленісті ... ... ... Сол ... ... ... ... қадамы мен дүние
дидарындағы беймәлім « кереғарлық» өзінің белгі бергенін ... және ... ... ... түнерген тажалдың төніп келе жатқанын аңғартқан.
Мұндайда ... ... ... ... ... құлақ тұндырса,
көлеңкесі көз қарықтырады»2.
«Біздің аймақтық, ұлттық қауіпсіздігімізге деген қауіп-қатер баршылық
және оның сипаты өзгермей тұр. ... мен ... тек ... ... ... ... пен сенім ғана ... ... ... осы жылдар ішінде ұстанып келгеніндей, бейбітшілік режимін
орнықтыру жолында ықпалды да тиімді құрал бола алады, сонымен ... ... да ... ... деп ... дейді Елбасымыз.
Ұлттық егемендікті, тәуелсіздікті және ... ... ... кез ... ... ... ... болып келді және солай болып
қала бермек. Қазақстанның көпвекторлық бейбіт ...... пен ... сақтаудың басты кілті болмақ.
1 Н. Назарбаев. Ең бастысы – ел тыныштығы. //Егемен Қазақстан. 7 ... ... ... он жыл. – А., 2003. 14 ... да ... 26 ... Парсы шығанағындағы дағдарыс.
Құрама Штаттарында өтіп жатқан ... ... әлем ... және ... ... күтіп еді. Шынын айту керек, көпшілік
халық Кіші – Дж. Буштың сайлауда жеңіп шығуын ... да ... ... ... ... құндылықтар мен адам құқықтары»
ұранымен ... кез ... ... ... ... ... ықпалымен шешкісі келетіндігі сыртқы ... ... еді. ... алды ... ... ... әлемдік аренада халықаралық құқық нормаларын сақтауы мен
американдық құндылықтарды ... ... ... соншалықты құштар болмауы
керектігі айтылып, басқа мемлекеттердің де ұлттық мүдделері ... ... АҚШ ... Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі
кеңесшісі Кондолиза Райстың ... ... ... ... қайдағы бір тұманды халықаралық қауымдастықтың шеңберінде
емес, ұлттық мүдделеріміздің нақты түбірімен анықталатын болады». Осындай
мәлімдемелер ... ... ... қарапайым халықтын
құлағына жағып, оң баға ... ... ... да, жаңа ... ... «Америкаға қауіп төніп тұр» деген басты ұраны ұмытылып
кетті. Кім және не үшін ... ... ... ... те жатпады.
Әйтеуір, жаңа Президенттің алғашқы шығуларында: ... ... ... ... ... ... ... дегенін естіген едік1. Ел
Президенті айтқан әрбір сөзіне ... бере ... Бұл ... ... мемлекеттің ұлттық мүддесі жататындығы белгілі. Кіші-
Дж.Буш командасына ел экономикасының Б. ... ... мұра ... ... ... ... ... энергетика
қауіпсіздігіне еш тура келмейтін еді. ... ... түсе ... ... ... экономикалық рецессияға соқтыруы мүмкін еді. Еуро Одақпен
арадағы сауда-экономикалық байланыстар біраз ... ... ... ... еді. ... әкімшіліктің Балқан мәселесі мен Орталық
Азияға мардымсыз ықпалы ... ... ... күн тәртібінен
мықтап орын алған.
Баяғыда, осыдан алты ғасыр бұрын Ресейдің Псков шіркеуінің патриархы,
князь III Василийге ... ...... Рим, ... Рим ... депті. Онысы христиан дінінің дүниежүзілік кіндігі Мәскеу дегені
болса керек. Үшінші Рим туралы тезис Ресей ... ... ... ... ... ... еді» ол ... Енді осындай ұранмен
АҚШ отаршылдықтың жаңа дәуіріне аяқ басайын деген сияқты.
1К. Сыроежкин. Год после трагедии. //Континент. № 18 2002. С ... ... АҚШ ... ... ... жорығые бастайды. //Ақжол
Қазақстан. № 9 2002. 4 б.
Ауғанстандағы антитеррорлық операциясын сәтті ... соң ... ... ... құрсауынан» құтқаруға кірісті. Бірақ ешкім де,
халықаралық қауымдастық та АҚШ-қа ... ... ... ... ... Ондай құқықты АҚШ үкіметінің өзі шығарды. 2002 жылғы 29 қаңтарда
Президент Буш өз ... ... ... ... ... Иран, Ирак және Солтүстік Корея секілді елдердің аты аталғандығы
белгілі1. Бұл елдер алдымен тоталитарлық диктатура ... ... қас ... басқарып отырған елдер деп айыпталды. Екіншіден, аталған
елдер жаппай қырып-жою қаруларына еге немесе еге болу ... ... деп ... ... орай АҚШ ... ... Кореяға
экономикалық санкция енгізуі мүмкін екендігін жариялады. Солтүстік Корея
басшылығы өз ... ... ... қысым көрсетуі соғыстың басталуын
тездетеді және біз мұндай астамшылдыққа көнбейміз» деп мәлімдеді2. Ал ... осы ... ... ... ... мемлекет басшысы
Аятолла Аль-Хомеини білдірді: «Иракқа қарсы ... ... Бұл ... БААС ... мен ... ... ... емес». Ал, Ислам төңкерісі қорғанысы корпусының Бас ... ... өз ... ... ... «Екі ... екі тиранның соғысы,
тек аймаққа ғана емес, әлем үшін де ... пен ... ... ... ... ... ... соғыс бірден басталған жоқ. Алдымен халықаралық
аренада әбден сыннан өткен «дипломатиялық соғыс» жүргізілді. Ол әрекет 2001
жылдың соңында-ақ ... ... Ал, 2002 жыл ... ... Ливанның
«Al-Mustaqbal» баспасөзінің мәлімдеуінше, ... ... ... Дж. ... ... президенті Хосни Мубаракпен кездесуінде «АҚШ-тың
Иракқа соғыс ашуы шешіліп қойылғандығын және ол өзгермейтін соңғы шешім»
екендігін айтқанын ... АҚШ ... Дж. Буш Ирак ... ... бірақ С. Хусейн режимін құлатпай болмайтындығын айтса,
Мемлекеттік хатшысы К. Пауэлл NBC радиосына ... ... ... режимде жаңа басшы болғаны Ирак халқы үшін ... ... ... ... ... ... ... – Иракты қарусыздандыру» дегенді айтты. Ақ
үй осылай Ирак ... ... ... 2002 ... қазан айында
С.Хусейн референдум арқылы қайта сайланып жатты5.
1Р. Кертаев. АҚШ – Ирак: дипломатиялық соғыс. //Қазақстан ZAMAN. № ... ... – отқа май құю ... сөз. //Егемен Қазақстан. 8 қаңтар
2003.
3Е. Пастухов. Обратный эффект. //Континент. № 7 2003. С. 33
4К. Сыроежкин. Дипломатическая война. //Континент. № 19 2002. С. ... пен ... ... ... ... ... қайтадан Президент
сайланды. //Жас Алаш. 22 қазан 2002.
АҚШ-тың мұндай әрекетіне Вашингтон шенеуніктерінің ... ... ... де ... ... еді. ... «Fox ... сұхбат берген Пентагон басшысы Дональд Рамсфелд: «Ирак
секілді террористер мен олардың қызметіне ... ... ... ... ... ... табылады» деген болатын1. Бірақ, Американың Иракқа
қарсы операциясын тек араб елдері ғана ... ... ... ... да ... көпшілігі қолдамады.Бұл операцияға
қарсы елдер біріншіден, Ирактың жаппай қырып-жою қаруларын жасайтындығының
бұлтартпас ... ... ... ... ... іске ... мандатын талап етті.Әлем мемлекеттерінің басшыларын толғандырып
отырған мәселе, қалайша бір мемлекет күш-қуаты арқылы өзіндей ... ... ... шеше ... Және де, ол мемлекет БҰҰ-ның мүшесі
болуы кім- кімді де ... ... ... Ақ үй ... ... ... де ... Оны АҚШ-тың ... ... ... ... ... ... ... дәлелі бола алмайды» дегені анықтаса керек3 Ендеше, АҚШ-тың өз
ісінің дұрыс-бұрыстығына ешкімді де ... ... ... ... ... қоспағанда. Американдық баспасөз тараған ақпараттарға сүйенсек,
2002 жылдың 22 қыркүйегінде Пентагон Президент ... Ирак ... ... тайдыру жөніндегі жобаны ұсынған. «The Washington
Post» ... ... «бұл ... ... қарсы емес, Ирак үкіметіне
қарсы бағытталған». Аталған басылымға берген ... ... «1991 ... ... салыстырғанда, алдағы операция 2-10
тәулікте ... ... деп ... болатын4.
2002 жыл қыркүйекте Венада өткен БҰҰ-ның Ирак мәселесіне ... АҚШ өз ... ... ашық ... Ал Ирак ... БҰҰ-ның сарапшыларын ел территориясына кіргізуге келісім берді. Ресми
Бағдат бұл ... ... Ирак ... шын ... жаппай қырып-жою
қаруларын жасамайтындығына әлем жұршылығының көзін жеткізгісі келгендігін
жасырмады. БҰҰ ҚК-не мүше ... бес ... ... – АҚШ ... біржақты позиция ұстанып отырса, Ресей, Франсия және Қытай
елдері Иракқа АҚШ–тың соғыс ашуына қарсы болды. ... АҚШ –қа ... ... канцлері Г. Шредер 21 қаңтар 2003 жылы Госларе қаласындағы социал-
демократтардың митингісінде: «Германия ... ... ... ... дауыс бермейді. Және Бағдаттқа қарсы ешқандай да әскери әрекетке
араласпайтынын» мәлімдеген болатын. 22 қаңтарда ... ... ... ... ... жол ... – Франция мен Германия арасындағы
Елисей Келісімінің (1963 жыл
1В. Сергеенко. Я так хочу. //Континент. № 18 2002. С. ... ... АҚШ – ... ... ... //Қазақстан ZAMAN. 11
қазан 2002.
3К. Сыроежкин. Дипломатическая война. //Континент. № 19 2002. С. 14
4Р. Кертаев. АҚШ – ... ... ... ... ZAMAN. ... ... қаңтар) 40 жылдық мерекесінде Франция Президенті Жак Ширак та бұл
соғысқа қарсы ... ... ... ... ... де өз
позициясын нақтылап, Еуро Одақ мемлекеттерінің көзқарастарын жақтады. Ал
Қытай Президенті ... ... ... ... ... ... ... Себебі,
Ирактың басына түскен жағдай ертең кез келген елдің ... ... ... ... бүгінгі әректі «күш барда ақыл керек емес» дегенге
ұқсайды5. Сенаттағы Демократтардың лидері Том Дэшл АҚШ ... ... ... ... ... шығуы керек деген пікірді айтады. Бірақ, ... ... ... бастаған Республикандықтарға қарсы шығуы
олардың түбегейлі позициясын білдірмейді. ... ... ... Республикандар сайлауда жеңіліп қалған болса, Югославия
дағдарысына байланысты Демократтар ... еді. Енді ... және ... байланысты Кіші-Буш әкімшілігінің белгілі дәрежеде абыройының
түскендігі анық2.
Бұндай халықаралық деңгейдегі мәселені БҰҰ-ның ... ... ... бұл жолы да осы ... ... 2002 жылдың 8
қарашасында БҰҰ ҚК Ирактың қарусыздануын талап ететін және Ирак ... ... ... № 1441 ... ... ... бойынша егер
Иракта шынында да ондай қарулар болса ... ... ... ... 8-не ... ол ... бас тартқандығы туралы ... еді. ... ... ... ... жоқ. 2002 жыл 18 ... Ханс Бликс
басқарған БҰҰ инспекторлары Ирак жеріне кіріп, тексеруді ... ... ... ... пен ... ... тексерді3. Бірақ жаппай
қырып-жою қарулары табылған жоқ. Ал ресми ... ... ... ... жүр деп ... ... ... қару табылмағанымен АҚШ
тарабы Иракқа қарсы тағы бір сылтау табады деп күдіктенеді. Сонда ... ...... ... ... ... мен Ирак
басшылығы арасындағы «ви-экс» газы мен «сібір жарасына» қатысты дау ... ... ... ... БҰҰ ... 23 желтоқсанда өз
жұмыстарын аяқтады. Ақ үй әкімшілігі сол кездің өзінде-ақ Иракты «өтірік
ойын ... ... деп ... ол тек ... биліктен кеткенде ғана
шын мәнінде орындалатындығын ... ... ... ... ... жойғызып жатқан БҰҰ. Ал АҚШ ашық түрде соғысқа ... ... ... ... ... ... шараны байқаған жоқпыз.Сол кезде АҚШ ... ... саны 300 ... ... еді. ... жуық ... 600-ден
астам әскери ұшақтар мен 700 тікұшақ және 110 корабль ... ... ... ... ... Альянсом и континентальной блокадой. //Континент. №
3 2003. С. 33
2В. Добровольский. Патриотами не ... ... № 19 2002. ... ... Миссия невыполнима – 2. //Континент. № 23 2002. С. 33
4Ирак уничтожает оружие, США готовится к войне. //А и Ф ... ... әлем ... қарсы болды. БҰҰ-ның штаб-пәтері болған Нью- Иорк
қаласында Ирактағы соғысқа наразылық білдіріп, көшеге шыққан американдықтар
саны 100 ... ... Ал ... 250 мың адам ... акциясын
өткізіпті. Буштың Ұлттық қауіпсіздік мәселелері жөніндегі кеңесшісі
Кондолиза Райс «Fox News» ... ... ... ... ... С. Хусейн режимін құлатып, қарапайым ирактықтарға
көмектесу жөніндегі шешіміне ықпал ете алмайды» деп мәлімдеді. ... ... ... ... 60 ... ... аса қалаларында соғысқа, АҚШ-тың
бұл саясатына қарсы наразылық білдірген миллиондаған ... ... ... ... да ... ... ... Times»
газетінің таратқан мәліметі бойынша бір күнде ... ... ... 2 ... ... ... Ипания, Германия, Франция және Англияда 2
миллион адам ереуілге шыққан. Католиктердің қағбасы болған ... 3 ... ... – 500 мың ... Парижде 200 мың, Афиныда 200 мың, Мельбурнда
150 мың, Осло мен Бейрутта 60 мың, ... ... ... ... Вена және т.б. ... 50 ... 15 ... дейінгі
халық көшеге шығып наразылықтарын білдірген1. 2002 жыл қазанда ... ... мен ICM ... ... ... бойынша
ағылшындардфың 71 %-ы АҚШ Иракқа қарсы жоспарлап отырған әскери операцияға
өз елдерінің қатысуын БҰҰ ... ... ... ... ... ... қатар, сұралғандардың 41%-ы аталмыш
операцияны БҰҰ ұйымы құптаған күннің өзінде оның ақталуы екіталай екендігін
мәлімдеген. Респонденттердің 17%-ы ғана ... ... ... ... ... ... ... ой айтқан. Ал, 89%-ы 11 қыркүйектегі терактінің
қайталануы әбден ... ... ... ... ғана (2002 ж ... елді ... ... қаза болуы»
деген кітап жазған ультра ... ... ... де Буш саясатын жақтырмай
отыр. «Жеңістеріне мастанған Ақ үй ... ... ... ... ... ... де, соғысты қолдап кету ауруынан сақ болайық» деп ... ... ... ... ... ... ... Мейер
отандастарының шовинизмінен шошынып отыр. «Американың өзіне-өзі сүйсінуі
ұят болып барады. АҚШ ... ... 11 ... көп ... ... егер мен ... сенетін болсам, сол күнгі
жарылыстар осылардың қолынан ... жоқ па деп ... ... деп ... ... ... ... дегеніміздің өзі – саясаттың көлеңкелі,
құпия ... ... асуы ... ... ... ... таза және ашық ... қоғамға есеп бермейінше, терроризм саяси ойындардың бірі болып
қала бермек4.
1Меир Кохане. Соғысқа күллі адамзат қарсы. Әлемдік үкімет ше?.. ... ... ... ... миру. //Континент. № 19 2002. С. 6
3Н. Қуантайұлы. АҚШ ... ... ... ... ... //Ақжол
Қазақстан. № 9 2002. 4б.
4Е. Карин. Спецслужбы и терроризм: опасные ... ...... С. ... ... ... өз қауіпсіздігіне алаңдауға құқылы ғана емес,
міндетті де. Ол стратегиясының жүзеге асуы үшін ... бар ... ... мүмкіндіктерін жасайды. Бірақ сол стратегиясы арқылы басқа
мемлекеттің қауіпсіздігіне қауіп ... ... 2002 жыл 20 ... Буш ... «АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздік стратегиясы» қабылданды.
Стратегия былай басталады: «Бүгінде Құрама ... ... ... әлеует
пен күшті экономикалық және саяси ықпалға еге». Бұл мәліметке ешкім де шүбә
келтірмесе керек. Біріншіден, бұл ... ... ... ... ... қатарласуы мен асып кетуін ... ... ... ... шығу ... «АҚШ-тың мықты қарулы күштерінің
шетелдерде болуы, әлемдегі ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ тұрақсыздықпен күрес және қауіпсіздік
саласындағы алдымызда тұрған көптеген мәселелерді шешу үшін АҚШ ... ... Азия және ... да ұзақ шетелдерде әскери базасын
орнатуы керек» дегенді білдіреді. Үшіншіден, бұл ... ... ... ... үшін ... Тек қана ... елдер емес, «жаппай
қырып-жою қаруын жасауға ғылыми-техникалық ... мен ... ... де ... ... ... ... территорияларына кіру сөз
болғанда, стратегияда «жаудың шабуыл ... ... мен ... ... ... ... АҚШ әскерлері «мемлекеттің мүдделері мен ... ... ... өз бетінше әрекет ете алады делінген. Бұл АҚШ-
тың ұлттық мүдделері ... сөз ... ... да ... ... ... жаңа қару-жарақпен жабдықталу жөнінен алдына жан салмайды.
Атап айтқанда, 12 миллиард долларға бағаланатын 7 кеме (3 ... ... ... жоспарлап отыр. Осылайша АҚШ 300 кемеден тұратын теңіз
флотын нығайта түсуге күш салуда. ... ... F/А – 22 ... ... ... ... 267 ... доллар құюды қолға алған. Ал ... 1972 ... ... ... ... дүр ... қарсы жүйені құруға 9,1 миллиард доллар қажет ететін жоспарды
біртіндеп жүзеге асыруда. Бұл өз кезегінде «Вашингтонға ... ... ... ... ... ... ... үшін керек» делінген ... ... ... ... және ... ... ... кезеңдерде Иракқа қарсы күш қолдануға дейін барғандары тарихтан
белгілі. Ирак ... ... Тигр – ... өзендерінің аралығы ұзақ
тарихқа ие. Ол әлемдік өркениет бесігі. Осынау адамзат өркениетінің кіндігі
болған елге XIX ... ... ... ... келе ... ... екі ... дүниежүзілік соғыс негізгі тарихи бетбұрыс болды.
1К. Сыроежкин. Наш пароль – сила и лицемерие. ... №23 ... ... ... ... ... ... апарады? //Егемен Қазақстан. Қыркүйек
2002.
1914 жылы 17 қарашада Басра ... ... ... ... 1918 ... ... толық иемденеді. 1920 жылғы мамырда Ұлыбритания ... ... Ирак ... ... ... ... ... жылғы сәуірде Британияға қарсы көтерілісте Ирактағы билік ... ... ... Германияға арқа сүйегені белгілі. Англия мұндай
мұнайлы елді Германияға бергісі келмегендіктен, 1941 жылы ... ... ... мен Иордания тарапынан келіп кірген еді. Содан 1958 жылы
Республика болып жарияланғанынша Ұлыбританияның ... ... ... Ал ... ... билігі кезінде Ирак бүгінгіні қоспағанның өзінде
екі үлкен соғысты бастан кешірді. Біріншісі – Иранға қарсы соғыс, ол ... ... ... ... тарапқа пайдасыз аяқталған еді. Сарапшылардың
пікірінше бұл ... ... бай ... ... үшін ... 1982-1990 жылдар аралығында Иракқа басты қару-жарақ жеткізіп
беруші ел – КСРО болды және ... ... мен ... ... да ... Әбден күшейіп алған Ирак Президенті Батысқа қарсы идеологиялық
доктрина орнатты. ... елі мен ... кен орны үшін ... ол ... ... ... ... айыптады. Және Иран-Ирак соғысы кезінде
Кувейттен алған 17 миллиард долларды кешуді талап етті. Бұл ... ... Ирак ... ... ... тұр еді. Ағылшындар елден
кеткенімен соңдарында баяу іске қосылатын «мина» тастап кеткен еді. ... ... ... шейх ... келіскен түрде Кувейтті өз
протектораты етеді. ... ... бір ... ... ... ... жылы Лондонның тікелей араласуымен тәуелсіз елге айналды. 1990 жылы
сол «мина» ... ... ... «ел территориясын қалпына келтіру»
саясаты Кувейтті басып алуына себеп болды. АҚШ өз ... ... ... ... ... ... керек болса құптайтындығын
білдіреді. Ал Ирак мемлекеті Кувейтке басып кіргенде ... ... ... ... беріледі. Коалиция 34 елден құрылды. Әскер саны 700
мың, 4 мың танк, 3700 артиллерия ... мен 2 мың ... 145 ... ... ... ... соғысқа қатысты. Әскери әрекеттер 1991 жылғы 17 қаңтарда
басталып, 28 ақпанда ... ... ... ... Коалиция
одақтастары Ирактан 50 мың әскери тұтқын, 3008 танк, 1856 БТР, БМП, ... ... 123 ... ... Ал ... ... тарта әскерінен айырылып,
52 ұшақ (оның 40-ы АҚШ-тікі) пен 23 тікұшағы жойылды2. Негізгі міндет
орындалды. ... азат ... Ирак ... ... ... ... Хусейн
режимі билікте қалды. Американдықтар Бағдатқа кірмеді. С. Хусейнге қарсы
көтерілген шиіттер мен курттардың көтерілістеріне де ... ... ... өзін ... алуы мен ... ... ... мүмкіндік
берілді.
1А. Турсунов. Полицейские войны: кризис жанра. //Континент. № 7 2003.
С. 30-31
2Е. Канонович. Ирак: до и ... ... ... ... 25 марта 2003.
2003 жылдағы АҚШ-тың Иракқа қарсы екінші әскери ... ... саны ... ... көп. Коалиция тарапында 300 мыңға жуық
әскер, мың танк, 600 ұшақ пен 700 тік ұшақ және 110 ... ... ... ... планда Ирак ғана, саяси планда коалицияға
енбейтін қалған мемлекеттердің барлығы да қарсы болды.
Қазіргі таңда, Иракқа ... ... ... екі ... бар: біріншісі,
Парсы шығанағындағы АҚШ-тың үстемдіктің сақтауы ғана емес, Ирак ... ... ... ... ... ... отыр. Екіншісі, осы күнге дейін
қалыптасып бітпеген Ирак халқының ... ... ... күрділер бірталай уақыттан бері өз алдына мемлекет болуға
әрекеттеніп келеді. Бұл мақсаттарын олар АҚШ пен Ирак ... ... іске ... ... ... ... ... бірнеше елдерінде
шоғырланып өмір сүреді. Көпшілігі Оңтүстік-Батыс Азияда мекендейді:
Туркияда 6,5 миллион, ... 5,5 ... ... 4 ... Сирияда 720 мың
күрді бар. Планетадағы жалпы саны 40 миллионға жуық. Оларда ... ... ... ... емес. XIX ғасырда еуропалықтардың Шығысқа
келуімен «ұлттық мемлекеттерге бөлу» идеясы да ... ... еді. ... ... ... ... ең бір ушыққан мәселелердің бірі2.
АҚШ үкіметі Иракқа қатысты мәселенің барлығын Саддам Хусейннің режиміне
әкеп тірейді де, ... ... пен даму сол ... ... деп ... ... ... Президенті Дж. Буш 2003 жыл 17
наурызда американдық телеарнаға шығып сөз ... ... эфир ... ... ... ... ... Хусейн мен оның командасына
48 сағат ішінде ... ... ... ... ... деген ультиматум
қойылғандығы ... ... ... ... ... акция
басталатындығы жайында ескерткен Дж. Буш, Ирак әскерилерінің С. Хусейн
бұйрықтарын орындамауын ... ... ... ... ... әскери
қылмыскер ретінде айыпталатындығы айтылды3. Бірақ АҚШ Президентінің бұл
уьтиматумы орындалмады. 20 наурызда таңғы ... 7:00 ... ... ... ... ... ... жарияланды. Соғыс басталған күні-ақ
АҚШ Бағдаттың бес нысанасына бомба тастады. Иракта өз ... ... ... ... ... төрт ... жіберді. Оның екеуі
нысанаға түсіп, екеуі әуеде жарып жіберілді4. АҚШ пен Ирак арасындағы ... ... ... ... өз ... ... ... БҰҰ Қауіпсіздік кеңесіне мүше ... ... ... ... ... ... //Континент. № 19 2002. С. 23
2С. Акимбаев. Курдский вопрос на засыпку. //Континент. № 19 2002. ... ... Буш и ...... на век. //А и Ф. № 12 2003. С. ... военных событий. //Караван. № 12 2003. С. 7
Ресей Президенті В. Путин «Соғысты тоқтату керек. Бұл өте ... ... ... ... ... Президенті Жак Ширак «Соғыстың басталып
кетуі өте өкінішті жағдай, енді гуманитарлық дағдарыс ... ... Ал ... үкіметі бұл соғысқа үзілді-кесілді қарсы шығып, АҚШ-ты
халықаралық құқықты бұзды деп ... ... да әрі ... ... ... жасайтындықтарын ашып айтпады1. АҚШ-пен стратегиялық қарым-
қатынас жасауды басты назарда ұстап отырған ... ... ... үлкен
наразылық шеруі өте қойған жоқ.
Соғыс АҚШ пен Ұлыбритания ... ... өтіп ... ... күні ... АҚШ әскери операцияларының қолбасшысы генерал Томас
Фрэнкстың мәлімдеуінше жердегі соғысқа ... ... ... ... ... Осы ... Пентагон Ирактағы әскери іс-қимылдарының
алғашқы қорытындысын шығарды. Ол бойынша АҚШ пен ... ... ... бері ... шамамен дәл бағыттағы 6 мың ... ... қоса ... ... 675 ... ... жұмсалыпты.
Одақтастар ұшағы арнайы тапсырмамен 6 мыңнан ... рет ... ... ... ... американдықтар шығыны 38 адамды құраған, 107 ... 17 ... ... жоғалып кеткендер санатына қосылса,
оның жетеуі ... ... Бұл ... ... ... ... таратты2.
Осы тұста, АҚШ Мемлекеттік хатшысы Колин Пауэлл Сирияның Ирактың
«диктаторлық ... ... ... ... ... ... ... қазір
маңызды талдау жасауы тиіс. Не болмаса ол лаңкестер мен ... ... ... ... ... не болмаса қарсы жаққа шықсын»
деді өз сөзінде ... ... ... ... ... Насар: «АҚШ
бір араб елінен соң екіншісіне ұрынады. ... ... ... ... бар ел – ... ... ілмейді» деп АҚШ саясатын айыптады. ... ... ... ... ... мәлімдемеде ел халқының туысқан
Ирак жағында екендігі атап көрсетілді3.
АҚШ алдыңғы бөлімшелері 1 сәуір күні ... ... ... қиып ... АҚШ Қорғаныс министрлігінің «Fox News» телекомпаниясына
берген мәліметтеріне сүйенсек Ирак жағы осы ... ... ... шақта
химиялық қаруын қолданады деп қауіптенгендіктерін айтып еді. Бірақ ... ... жоқ4. ... ... АҚШ әскерлері 6 сәуірде Бағдат
аймағына кірді. 9 сәуірде ... ... ... ... де ... ... ... болған жоқ. Сөйтіп, 23 күнге созылған соғыс, 11
сәуірде АҚШ пен коалиция елдерінің толық жеңісімен аяқталды. Кейбір алдын
ала ... ... Ирак ... ... жоқ.
1М. Жақып. Бұл соғысты кім жақтайды? //Егемен Қазақстан. 28 наурыз
2003.
2Соғыс жалғасып жатыр. //Егемен Қазақстан. 1 ... ... ... Сирияға тықыр таянды. //Жас Алаш. № 46 ... ... ... ... ... ... Қазақстан. 4 сәуір
2003.
«Егер мұнай өртенгенде,- дейді Ресейлік физик-ядершик И.Филимоненко,-
атмосфераға 2,5 миллионнан астам кюри ... ... ... ... ... еді. Ол жер шарына толық жететін доза. Осылайша,
дүниежүзілік Чернобыль ... ... ... ... 14 ... ... ... соғыс
барысында коалиция тарапынан 546 адам өлген, 1118 адам түрлі дәрежеде
жарақат ... 117 адам ... ... ... ... АҚШ пен
одақтастарының басты мақсаты орындалды деп ... ... ... Тағы бір ... Ирак мұнайын иемдену еді. Ол да орындалды. Ең
маңыздысы соғыс кезінде Ирактағы мұнай ... ... ... ... оны аз ... ... ... іске қосып, мұнай шығара беруге
әбден болады. ... ... ... күткенінен өзгерек болды десек
қателеспейміз. Біріншіден, АҚШ-тың ... ... ... ... өз
жеріне АҚШ-тың әскери базаларын орналастырудан тайсақтап, АҚШ-тың ... ... қалу ... ... Екіншіден, Ирактың оңтүстігіндегі
шиіттер 1991 жылғы соғыстағыдай С.Хусейнге қарсы шықпады, керісінше соңғы
қандары қалғанша отандарын қорғайтындықтарын көрсетті. ... ... ... BBC ... ғана ... таратуды көздеген,
басқа арналарға белгілі дәрежеде шектеу қойған коалиция мүшелері ... да анау ... ... жете ... ... ... ... немесе компьютерді қосқан адам дүниеде не болып жатқанын білуге
ғана емес, неге ... ... ... ... де ... Бұл ... ... телекомпаниясының маңызы үлкен болды. Және де АҚШ күткеніндей Ирак
әскерлері жаппай тұтқынға түскен жоқ, керісінше, жанкештілікпен ... ... ... соғыстың аяқталар тұсында болды. Елдің соңғы Тикрит
пен Бағдат ... ... ... ... 2 сәуір күні
коалицияның 3-дивизиясының 7 мыңдық ... ... ... ... ... өзенінен қарсылықсыз өтті. Басра қаласындағы өте күшті
қарсылықтарды еске түсірсек, бұл түсініксіз ... 5 ... ... ... ... рейд ... 6 ... бірнеше АҚШ танкілері
Бағдат орталығына дейін еш қиындықсыз жетіп, шығындарсыз қайта оралды.
Бұндай ... екі ... ғана ... ... Ирак жағы ... ... ашып қойған кезде, екіншіден, ондай күш шындығында да
Иракта жоқ ... ... ... мына жағдай факт. Соғыс басталғанға дейін
АҚШ-тың ОББ-ның мәліметтері бойынша Иракта 2200 ... 3400 ... танк ... 220 ... ұшақ, 110 ЗУР атқыш қондырғылар, 62 ... ЗРК, ... ЗРК және 700 ... ... мен 300 ... ... ... Чернобыль. //А и Ф. № 8 2003.
2К. Сыроежкин. Странная война. //Континент. 23 апрель – 6 май 2003. ... же, С. ... ... «театрында» ондай күштер байқалған жоқ. АҚШ Талибтермен
соғыс жүргізген кезде де солай болып еді. Американдық ... 6-9 ... ... еш ... ... ... байланысты баспасөз
беттерінде түрлі болжамдар жасалуда. Ол ... ... ... - ... АҚШ ... ... келіп, С.Хусейнді сатып кетті не
болмаса С.Хусейннің өзі елін ... ... ... ... ... Және ... өлді деп жарияланғанымен оған сенушілер аз. Оған бір ... ... ... ... Геральд» газеті Бағдат жұртшылығының Саддам
Хусейн даусы ... ... ... жариялауы болып отыр. Онда С.Хусейн
ирактықтарды басқыншыларға ... күш ... ... ... ... С.Хусейннен басқа Ирак басшылығында болған 55
адамға іздеу жариялағандығын айта кетейік1.
Ирак бағынды, енді АҚШ-тың басты қиыншылығы ... Ирак ... ... ... болса керек. 15 сәуірде АҚШ және Ұлыбритания
басшылығы Эн-Насиридегі ... ... ... Ирактың бүгінгі жағдайы
мен басқарылу тәртібіне қатысты ... ... Онда ... ... диктатурасын жақтамайтындықтарын, сонымен бірге басқа бір елге
бағынышты болғысы келмейтіндіктерін жасырмады. ... ... ... ... ... ... Азиз Хаким: «Иракта ... ғана ... ... керек. Басқаларының бәрі Ирак халқының құқығын ... ... ... алып ... Біз ... да, басқа мемлекттің де
көмегі мен қамқорлығын қажет ... деп ... ... ... Джей ... ... елдегі бұрынғы билік басындағылармен
келісе алмай отыр. Бұрынғы оппозициялық топтардың ең күштілерінің бірі Ирак
Ұлттық Конгресінің лидері Ахмед Чалабидің ... ... ... осыны аңғартады2. Дегенмен, 7 мамырда АҚШ Президенті өзінің Ирактағы
арнайы өкілі және ... ... ... Пол ... ... ... дейін мемлекеттік хатшылар Уильям Роджер мен ... ... ... АҚШ ... ... ... басқарған. Сондай-ақ АҚШ-тың Нидерландиядағы елшісі
болып қызметтер атқарған. АҚШ-тың Ирактағы ... құру және ... ету ... ... ... жаңа ... өнеркәсібі министрін
тағайындады. Бұл орынға осы ... ... ... директоры
болған Тамир Аббас Габдан келді. Оның орынбасарлығына ... ... ... ... ... ... елден тыс жерлерде қуғында болған
Фадиль Осман ... Ал ... ... ... азамат, Royal Dutch/Shell компаниясында АҚШ ... ... ... ... ... толы ... ... Қазақстан. 8 мамыр 2003.
2В. Сергиенко. Ломать – не ... ... 23 ... – 6 ... толы ... ... Қазақстан. 8 мамыр 2003.
Сондай-ақ Буш әкімшілігі Ирактағы бітімгершілік және гуманитарлық
қызмет ... ... ... ... Бұрын хабарланғандай бұл аймақ үш
аймақтық-әскери контингентке бөлінді: американдық, британдық және поляктық
аймақтар. Қазірде американдық аймақта 135 мыңдық әскер ... ... ... ... ... құлауымен соғыс аяқталды.
Бұл жақсы, өйткені бейбіт тұрғындардың қырылуы мен шаруашылық кешендерінің
қирауы ... ... бұл – ... ... аяқталғанын білдірмейді. Кез
келген соғыс аяқталған соң, шешілуі тиіс мәселенің ... гөрі ... бар. ... бірі – АҚШ-тың демократия орнату мен жаппай қырып-
жою қаруын жоюды дәл осы Ирактан бастағандығында болып отыр.
Қазіргі таңда әлем ... ... ауып ... жайы бар. ... ... алып ... болып жатқан өзгерістер ... ... ... ... 2001 ... 1 ... бері орын алған 25
компания мен корпорацияның дағдарысқа ұшырауы 210 ... ... алып ... ... ... экономикадағы инвестиция көлемі құлдырай
түскені байқалады. Мысалы, 2001 жылы сырттан келген инвестиция 108 миллиард
доллар болса, бұл көрсеткіш 2002 ... ... ... 19,6 ... көрсеткішке ие. UNCTAD келтірген деректер бойынша 2000 ... ... 492 ... ... ... ... 2001 жылы 735 миллиард
долларға дейін қысқарғандығы ... ... ... Соңғы кездерде
Венесуэладағы саяси дағдарыс тығырыққа тіреліп ... әлем ... ... ... ... ... болар қазіргі таңда ... 1 ... ... ... 26 ... ... ... АҚШ
экономикасының құлдырауына ешкім де мүдделілік танытпаса керек. Өйткені,
әлемдік ішкі жалпы өнімде ... ... орны 30%-ды ... Бұл ... ... ... оңайға соқпайды2.
Дамыған елдерге әлемге үстемдік ... үшін ... пен ... ... нығайтуы керек-ақ. Ал мұның миллиардтаған қаржыны керек
ететіні ... ... ... тек қана көмірсутегі шикізатына деген
бағаның төмендеуінен үнемдеуге болады. Олай болса ... ... қоры ... орынға шығып отырған Ирактағы Хусейн үкіметін құлатып, неге
айтқанынан шықпайтын үкімет ... ... ... қоры жөнінен
бірінші орында тұратын Сауд Аравиясына тиісу қауіпті екендігі белгіл. Бұл
елге қысым жасау – бүкіл ... ... ... ... ... ... Кувейтті жаулап алу арқылы мұнай рыногында өз ... ... ... ... ... ... ... қайшы келген болса,
бүгінде Ирак тағдыры қыл ... толы ... ... ... 8 ... ... Исақов. Әлемдік үстемдікке ұмтылу. //Егемен Қазақстан. 8 қаңтар
2003.
Негізінен ядролық және ... ... болу ... гөрі ... ... басым еді. Бірақ АҚШ Солтүстік Кореяға емес
өз әскерін Ирак маңына шоғырландырып қойды. Өйткені ... ... ... ақша ... байлық жоқ еді. Ал АҚШ-қа әлем қауымдстығына жасаған
жақсылығының, яғни терроризмге қарсы сғыстың орнын жабу ... ... ... ... қайткен күнде де алуға тура келді1.
Ирактағы жағдайды бейбіт жолмен шешуге толық мүмкіндігі бола тұра, АҚШ-
тың Ирак диктаторын құлату мен ... ... ... жою ... өзінің негізсіз екендігін көрсетті. Алыс тарихқа бармай-ақ,
бергісін айтсақ та болар. Екі ірі ... ... бірі ... ... ... Ал ... режимін уақыт жеңді емес пе?! Оның жанында шағын Ирактағы
диктаторды ауыздықтауға әлемдік дипломатияның күші еркін ... еді. ... ... ... кішкене диктаторын ауыздықтауда емес, қазіргі күнде
кім стратегиялық маңызды жерді ... ... ... ... барынша өз
ықпалында ұстаса, жер бетіндегі энегия көздеріне және бай ресурстарға көп
ие ... ... сол ... ... ... ... отыр2. Күші
жетіп тұрғанда, ішкі-сыртқы ешқандай қоғамдық пікірмен де, ... ... ... елді басып алып, одан да ... ... ... ... ... ... ... белгісіне айналып бара жатқандай. АҚШ
Мемлекеттік хатшысы Колин Пауэлл Конгреске арнаған сөзінде Иракты ... соң ... ... ... қолға алу керектігін айтқан
болатын. «Бұл өзгеріс – мұнайға сүйенетін жаңа ... құру ... ... өз ... ... ... салмайды. Sykes–Picot келісімі бойынша
араб елдерін ... мен ... ... өз ... ... ... Ал бүгінде, араб дүниесі Буш пен Шаронның ойластырған
империясының пышағына түсті» дейді Аль-Жазира ... ... ... ... қоры 115 ... ... ... миллиард баррель. Бұл – АҚШ, Канада, Мексика, Батыс Еуропа,
Австралия, Жаңа Зеландия және Таяу ... ... ... бүкіл Азия
елдерінің көмірсутегі қорына (116 миллиард баррель) тең. Ирак АҚШ ... ғана ... ... ... жоқ. АҚШ-тағы мұнай қоры 22 миллион
баррель екендігі белгілі болғаннан ... осы ел ... ... күн ... ... емес. 1991 жылғы бірінші антиирактық
соғысқа дейін АҚШ мұнай сұранысының 45%-ын импорт құраған болса, қазір ол
60%-ға ... Ал 2007 ... ... ... ... 100%-ға жетпек. Ол үшін
мол мұнай қоры бар аймақты өз ықпалында ұстау маңызды ... ... ... пен ... әлемдік мұнай қорының 65%-ы бар.
1Ш. Мұқан. АҚШ-қа Ирак ... ... //Жас ... 8 ... ... ... Араб, шешен, ұйғыр – террорист, ислам – ... ... ... ... // english. ... әлемдегі мұнай өндіруші елдерді екіге бөледі. Біріншісі, жұтып
алушы елдер, екіншісі, ... ... АҚШ ... ... елдерден қорқады.
Өйткені олар күшті және экономикалық тәуелсіз ел бола ... Сол ... ... үшін ... жолдармен ауздықтау керек болады. Ондай елдер
қатарына Сауд Аравиясын, Алжирді, Ирак және ... ... ... да
Ирактағы соғыс операциясының өзі Ақ үйге сес көрсете бастаған араб елдерін
жуасыту арқылы мұнай ... ... ... төмендетумен де
байланысты түсіндіріледі. 1970 жылы бір баррель ... 40 ... еді. ... ... ... ... араб елдерінің табысы 1,5 триллион
долларға жеткен болар еді. ... ... ... АҚШ-тың ұлттық
қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін болған. Басқаша ... ... ... ... ел ... ... ... қалауына қарамастан өсіргісі
немесе төмендеткісі келсе ... мұны ... ... мүдделеріне қайшы
әрекет деп түсінеді1. Германия мен ... ... ... ... да,
идеологиялық жағынан текетірестіктен гөрі пайда көзі үшін және стратегиялық
маңызды аймақ үшін таласқа көбірек ... ... ... ... ... ... Ирак ... 25%-ын игеру жөнінде келісімі болған.
Ал Ресей болса, АҚШ «зұлымдық ошағы» ретінде Иракты ... ... ... ... ... ... жіберді. Ирактың Ресейге қарызы
бүгінде 7 миллиард доллардан асқан2. Кейбір сарашылардың мәлімдегеніндей
Ирак мәселесін бүкіл әлем ... ... ... соғыссыз-ақ шешілер
еді. Өйткені, Франция, Ресей және Германияның Иракқа ашық болмаса да қолдау
білдіруі Саддам Хусейннің де алған бетінен қайтпауына ... ... ... ... ... 9 сәуір күні тікелей эфирден
репортаж беріп тұрған Аль-Жазира телеарнасының тілшісі «басқыншыларды қуана
қарсы алып жатқан намыссыз, жігерсіз елде не ... деп, ... ... ащы шындығын жайып салды3. Бұдан өзімізге қандай сабақ алмақпыз.
Ортақ аймақтық мүдделері бар елдердің ортақ ... ... ... мен ... болмаса жеке-жеке ұлттық-мемлекеттік
мүдделеріне жете ... ... ... ... ... жағдайларды өз мүдделеріне еркін пайдаланып кететіні тарихтан ... ... АҚШ ... ... ең ... ... ... мүддесі екендігі бүгінде жасырын емес.
1http: //english.aljazeera.net.
2М. Жақып. АҚШ пен Ресей Ирактағы соғыстан кейін тіл ... ... ... 5 ... 2003.
3М. Жанұзақұлы. Соғыстан кейінгі араб әлемі. //Жас ... 8 ... ... ... ... ... – А., 1999. 258 ... АҚШ-тың Ирак мұнайынан қанша пайда табатынын есептеп көрейік.
Ирактағы соғыс АҚШ-қа 100-120 миллиард ... ... Бұл ... ... ... 1 %-ын ғана ... ... Ол әрине АҚШ экономикасы үшін түк
емес. Негізінен АҚШ-тың экономикалық өсімі ... ... ... тығыз
байланысты. Оның ішінде мұнайдың алатын орны ерекше. АҚШ күніне 11 миллион
баррель мұнай экспорттайды. Егер мұнай ... 30 ... ... ... 130 ... ... ал 15 ... алсақ 165 миллион долларды
құрайды екен. Оны жалдық өлшеммен есептесек жылына 3 миллиард 960 ... ... оны 30 ... ... 120 миллиардқа жуық, 15 доллардан
сатса 60 миллиард доллар болмақ. ... АҚШ ... ... ... небәрі
екі жылдың көлемінде тек өз жеріндегі мұнайдан-ақ толтырады екен. Бұл бір.
Ал ... АҚШ ... ... 4 ... ... мұнай өндіруіне болады.
Ол жылына 1 миллиард 440 миллион баррельді құрайды. Оны 15 доллардан сатса
21 миллиард 600 ... ... 30 ... ... 43 ... 200 ... шамасында болмақ. Ирактың мұнай өндірісінің тең жартысын беретін
Румейла кеніші қайта ... ... ... ... ... ... Брайан Барридждің мәлімдеуінше Румейла кен орнының
инфрақұрылымын қайта қалпына келтіру үшін 1 миллиард доллар қажет екен. Осы
қаражаттың ... ... ... ... Дж. Буш АҚШ ... 489,8
миллион доллар сұрады. Жоғарыдағы мұнай табыстарын ... ... ... 15 ... экспорттаса жылына 60 миллиард доллар пайда табады
екен. Ирак мұнайын 15 ... ... 21 ... 600 ... ... ... ... 10 миллиардын соғыста көмекке келген одақтастарына үлестіріп
және Ирактың инфрақұрылымын қайта қапына келтіруге ... ... ... 600 миллион доллар өз пайдасына қалады. Жоғарыдағы 60 миллиардқа
соңғы пайданы қоссаңыз 70 ... ... Бұл ... 15 ... ... нақты пайдасы1.
АҚШ-тың акциялары мен корпорацияларының капиталына келсек, АҚШ әлемдегі
қаржы орталығы. Бұл дәрежені ... тұру үшін өз ... ... ... ... ... керек. Ол болмаған жағдайда АҚШ экономикасында
дефляциялық дағдарыс басталып, ... ... мен ... ... құнсызданып, девальвацияға ұшырайды. Сөйтіп АҚШ-
тың триллиондары желге ұшады. Мұның арты ... ... ... ... Тағы бір айта ... ... АҚШ әскери шығынды көбейте отырып,
экономика өсімін ынталандырады. Дамыған ... ... үшін ... ... ... да салаға қаржыны көп жұмсайды. Сонда
өсім бұрынғы жеткен нүктесінен асып түседі.
1Ш. Мұқан. АҚШ-қа Ирак не үшін ... //Жас ... 8 ... 2003.
АҚШ бұл соғыстан экономикалық жағынан пайда тапқанымен саяси ... ... араб ... ... бүкіл жер жүзі халқы алдында абыройының
түскендігі рас. Сонымен экономикалық пайда басым ба, әлде саяи ... ... ... ... ... саясатқа емес, экономикаға неігізделеді.
Кез келген ел экономикалық стратегияларын жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... пайда саяси ұтылыстың орнын
толтырады екен.
Американдық белгілі саясаткер, АҚШ-тың экс-мемлекеттік хатшысы Збигнев
Бжезинский ... ... (1983) ... ... ... ... АҚШ-
тың жалпы жағдайына былай деп баға береді: «Біріншіден, мен әлемге
американдық ... әсер етуі мен ... ... ... ... ... жете түсіндім. Және де мен Американың соңғы жылдарда
әлемдік ... ... ... ... көрдім. Бірақ, ... ... ете ... ... ... ... мен ... Соңғы
жылдары әлемдік аренадағы өзгерістерге байланысты АҚШ жалғызсырап қалды.
Мен біздің қоғамымыз мына ... ... ... ... ... едім»1.
Збигнев Бжезинский алып Еуразия континентін «Ұлы ... ... ... ... ... ... байлықтарының үлкен бөлігі осы
континентте шоғырланған. Демек, ендігі әлемдік саяси тартыстар мен мүдделер
қақтығысы осы ... ... ... ... ... уақытта кім осы
континентте ықпалын ... ... ... ... ол әлемге үстемдік етеді»
деп түйеді автор. Шахмат тахтасында ойыншылардың болуы ... ... ең ... ... АҚШ ... отыр. Онан кейін әлемдегі бұрынғы
ықпалынан айырылмауға ұмтылатын және әскери ... ... ... ... ... ... дамып келе жатқан, болашақта АҚШ-тың басты қарсыласына
айналатын Қытай тұр. Батыс Еуропадағы Франциядағы Еуро ... ... ... негізгі ойыншылар қатарына жатады. «Ал Англия мен
Жапония АҚШ ... ... ... ... ... ... Америка
жағында болады. Сондай-ақ Ұлы Отан соғысында фашизмді ... ... ... да АҚШ ... ... ... шықпайды, шықса Францияны
алға салып шығады» дейді Бжезинский2.
Иракқа қарсы АҚШ-тың бірден-бір одақтасы болған Ұлыбританияның да ... өз ... бар ... ... Оны ... алғанда, экономикалық
және саяси деп бөліп ... ... ... ... келер
болсақ, оның АҚШ-пен тығыз байланысты екендігіне көзіміз жетеді.
1В. Евгеньев. Образы США и СССР в ... ... ... ... //Полис. № 1 2003. С. 182
2З. Бжезинский. Великя шаматная доска. – М., 2000. С. 5
Стратегиялық дерек ... ... 2002 ... ... ... еңбек рыногында 1 миллион жұмыс орнын қамтамасыз ететін
американдық 6 мың ... ... ... АҚШ-тың Ұлыбритания
экономикасына салған инвестициясы да 233 миллиард долларды құрап, ол қалған
Еуропа ... ... ... 40%-ын ... ... ... да ... АҚШ экономикасы үшін басты инвестор. 2000 ... ... ... ... 229 ... ... ... енгізген. Ол АҚШ
экономикасындағы бүкіл шетел инвестициясының 18 %-ы ... сөз. 2001 ... ... ... мен ... ... құны 29 ... жеткен. Бұл аталғандар аз ақша емес. Сондықтан екі ел экономикасы
бір-біріне тәуелділігі ... ... ... ... АҚШ экономикасындағы
құлдырау мен Ұлыбританияға енгізетін инвестиция көлемінің азаюы екі ел үшін
де тиімсіз. Олай ... ... ... АҚШ экономикасына пайда келтіретін
соғысты неге қолдамасқа. Өйткені ОПЕК бақылауынан тыс, ... ... ... ... да ... Әзірге Ирак мұнайында «British
petroleum» компаниясы ғана бар. ... ... бұл ... ... түсу ... экономикасының негізгі басымдықтарының бірі болары
анық. Англияның Ирак соғысына ... ... ... саяси мүддеге барып
тіреледі. Ұлыбритания АҚШ-пен экономикалық ... ... ... ... Еуро ... да ... ... Англияның болашақта АҚШ пен Еуро Одақ
арасындағы қарама-қайшылықтардан делдал ретінде өз ... ... алу ... бар. Сол ... ... ... қарсы тұра алады. АҚШ-тай алып елден қолдау табу кез келген елбасы
үшін беделі мен ... ... ... ... 1963 жылы 9 ... ұзақ басқарған премьер-министрлерінің бірі Уинстон Черчилль АҚШ-
тың құрметті азаматы атағын алып еді. Соғыстан кейінгі жылдарда ... ... ... ... де оның билік басында ұзақ отыруына
пайдасын тигізді. Ал Тони Блэр ... 70%-ы ... ... соғысқа араласуына ... ... Және ... 50 %-ы Т. ... ... ... Иракқа қарсы соғыс ашуы
Британияның басты ... емес деп ... ... ... ... өз ... тигізбеуі мүмкін емес, әрине АҚШ тарапынан тегеурінді
қолдау мен мардымды медет болмаса1.
Тарихқа ... ... ... ... ... ... ... одақтастар алма-кезек өз мүдделерін қорғап ... ... ... Бірақ әр соғысқан сайын қарсылық та күшейіп барады және соғыс шығыны
да шаш ... ... Азия ... қоса осы дүрбелеңнен қалай аман өтеді.
Былайша айтқанда Ауғанстан, Ирак соғыстарының Қазақстанға әсері қандай
болмақ.
1Р. ... Своя ... ... № 7 2003. С. ... жатқан оқиғаларға байланысты біздің еліміздің басшылығы сабырлы
саясат ұстануда. Біз экономиканы ... ... ... ... та ... ... өз мүддесін өзге ел есебінен
қарастырмайды. Өзгеде кегі де, кеткені де жоқ. ... ең ... ... ... ... Кез ... саяси дағдарыс пен халықаралық
шиеленістер халықаралық құқық негізінде екі жақтың да ... бір ... ... ... ... ... ... байланысты Қазақстан
үкіметінң мәлімдеуінше соғыс қандай дәрежеде ... ... ... дәрежеде әсер ете қоймайды1.
Ұлттық банк төрағасы Григорий Марченконың ... ... ... 2 ... доллар болып, ол соғыстың екі жылға созылған
жағдайында мұнай бағасы 10 долларға түскен күнде де ... ... ... екен2. 2003 жылғы наурызда Қазақстан Әлеуметтанушылары мен
Саясаттанушыларының ... осы ... ... ... халқына
сұрау салды. Сұрау нәтижелері бойынша халықтың 83,5%-ы АҚШ-тың Иракқа
қарсы соғысына үзілді–кесілді ... ал 2,6%-ы ... ... соғысты
қолдаған екен. Респонденттердің 50%-ы АҚШ-тың ... ... ... ... ... айтса, 25%-ы Кіші-Дж.Буштың әлем лидері ретінде
имидж қалыптастыруы деп түсінетіндіктерін мәлімдеген. Ал халықтың 20%-ы АҚШ
саясатын Иракта АҚШ-қа бағынышты ... ... деп ... 5%-ы ғана ... халқаралық тероризммен күрестің заңды жалғасы деп түсінетіндер
екен. Ирак соғысының ... ... ... ... деген сауалға
респонденттердің 30%–ы ... АҚШ ... үшін ... ... ... қаупі күшейеді дегенді айтады. Халықтың әрбір тоғызыншысы
Ирак соғысының қазақстанға ешқандай да әсері болмайтынын тілге тиек ... ... ... кез ... шиеленістің бибіт жолмен шешілуін
қалайды. Соғыстың себебін АҚШ-тың трансұлтық компанияларының Ирактағы
мұнайға байланысты мүдделері мен ... ... ... үстемдік ету
пиғылынан көреді екен. Қазақстанға тигізер әсері де АҚШ ... ... ... ... ... ... ... Ел басшылығы
әрине халықпен бірге. Қазақстандық эксперттердің сараптауынша Ирак соғысына
байланысты Ауғаныстандағы жағдай бақлаудан тыс қалып, елдегі беделі ... ... ... дала ... ... бере алмай қалуы мүкін.
Ондай жағдайда Орталық Азия аймағының оңтүстік бөлігін ... деп ... ... ... ... Азиядағы бауырлас елдермен
интеграцияда ... ... ... ... бірге қарастырғаны жөн.
1Э. Полетаев. Война в Ираке: иерархия мнимых и ... ... №23 2002. С. ... ... ... к войне готов. //Независимая газета. 18 марта
2003.
3М. Сарсенов. Противостояние ... ... ли ... ... //Мегаполис Казахстан. Март 2003.
4К. Сыроежкин. Голос войны. //Континент. № 7 2003. С. 26
Екінші бір ... ... - ... ... өтеді. Солтүстіктегі алып
көршімізбен ЕурАзЭҚ шеңберінде тығыз байланыс орнату Қазақстан үшін сырқы
саясаттағы ... ... ... Қазақстанға эконоикалық, саяси және
демографиялық жағынан үлкен әсер ете алатын ел - Қытай. Қытайдың әсер ету
ықпал болмай ... ... Тек соны ... ... үшін тиімді
арнаға бұру біздің міндетіміз. Келесі бір маңызды мәселе-әлем саясаты ... ... ... ... ... ... ... шеңберін одан әрі кеңейте беру. Өйткені ... ... ... ... АҚШ-қа тиесілі.
«Көршілерің қанша жақсы болса да, әдетте, әркім әлді ... ... ... ... ... Ел ... ... дәстүрлі
Жолдауында осындай сөздер бар. Шындығында да солай. Әлемдік тәжірибенің
ұстанымы да осыны көрсетеді. «Өзіңе өзің ... бол, ... ұры ... ... ... ... ... ойлап табуға тырысушылық эканомикада
ғана емес, саясатта да жарға ... ... ... ... ... тұра ... ... Бұл сапарда кідірістер де кездесер,
алайда, қандай саяси қажеттілік талап етсе де, ... кері ... ... Алайда осынау міндеттердің бәрінің үддесінен шығу елдің
қауіпсіздігіне келіп тіреледі1.
Интернет: «Ең қорқынышты нәрсе не: жер ... ме, су ... ма, ... басқа да табиғат апаттары ма әлде соғыс па?» деген сауалнама жүгізіпті.
Әрине, ең қорқыныштысы да, ең ... де – ... ... ол ... ... оны болдырмауға болады. Тек мемлекет ... ... иман ... ... ... де ... қантөгіссіз шешудің жолы
табылады. Тіпті жолы табылмаған жағдайда соғыс ... ... ... ... ... әлдеқайда тиімді. «Соғыста адамзаттың орта жасар,
күші бар азаматтары қолына қару алып, бірін-бірі өлтіруге аттанады. Бұл
адамзаттың ең ... ... Егер ... адамға айналса, аспан оларға
тарлық етер еді, егер балықтар адамға айналса, теңіз оларға ... ... ... бәріне себеп, адамдағы нәпсі деген әдет» деп жазған ... ... ... болған, әлемге танымал қырғыз жазушысы
Ш.Айтматов. Соғыс – адам ... ... ... ... шегі. Бір елдің екінші елді күшпен, зорлық-зомбылықпен бағындырып,
үстемдік етуі - жабайылықтың көрінісі. Алғашқы қоғамдық ... ... ... XX ... ... адам ... қан-қасап соғыстардан ада
болған емес. Ал ... ... ... ... келді емес пе? Енді бір
мемлекеттен екінші бір ... тек ... ... озық ... бір сөзбен айтқанда өркениетімен ғана үстем
болуы мүмкін.
Бейбітшілік пен тыныштық тіршілік атаулының табиғи бақытты күйі. ... ... ... мүмкін, бірақ тыныштық пен бейбітшіліктен ешқашан
жалыққан ... ... ... ... ... ... желтоқсан 1999.
II тарау. Халықаралық терроризм және экстремизм. Әлемдік есірткі
саудасы.
2.1. ... ... және ... ... ... ... үш-төрт жылда жарық көрген Орталық Азия мәселелеріне арналған
зерттеулерде ... ... ... тасымалдау бағыттары,
саяси түзімдерінің өзгеруімен қатар көп сөз болып отырған ...... ... және діни ... ... болып отыр. Осы
мәселеге орай әртүрлі ... ... ... ... мен ... арасында терроризм мәселесі едәуір кең
талқыланып отырғанын байқауға болады. Оған басты ... ... ... ... айта ... Бұл ... мына ... адамзаттың айқын
сезінуіне мәжбүр етеді:
1. Қазіргі дүниеде халықаралық терроризммен ешкім де сақтандырылмаған,
супердержава болған АҚШ та;
2. Терроризмге ... ... ... субаймақтық және ғаламдық әдіс-
тәсілдерін қарастыруға тура келіп отыр;
3. Ондай ... табу үшін ... ... ... терроризм
ерекшеліктерін, пайда болу алғышарттарын және әсер етуші ... білу ... ... ... ... ... түрде жүргізілгенде ғана
нәтижелі болмақ1.
Терроризм бұрыннан бар құбылыс болғанымен, бүгінде оның мәні ... ... ашып ... ... түсініктің болмауы,онымен күресті де
қиындатып отыр. Шынында да, қазірге дейін халықаралық деңгейде қабылданған
бірегей тұжырым болмай ... ... ... мемлекеттердің терроризмге
қарсы күрестегі ынтымақтастығы туралы келісім-шартта» былай ...... ... ... органдарының шешім қабылдауына әсер
ету, халықты үрейлендіру мақсатында жасалатын, құқыққа қарсы ... 2001 жыл 15 ... ... ... және экстремизммен
күрес туралы» Шанхай конвенсиясында: «терроризм – қарулы ... ... ... ... қатыспаған кез келген азаматтық яки
басқа да тұлғаларда өлім қаупін тудыратын немесе ауыр дене ... және ... да бір ... сол ... ... объектілерге
зиян жеткізуші құбылыс. Іс-әрекетінде халықты қорқытып-үркіту, ... бұзу ... ... органдарына, халықаралық ұйымдарға белгілі
бір іс-әрекетті істеуге яки істемеуге мәжбүр ... және ... ... ... ... ... қайшы келетін
әрекет»3.
1А. Косиченко. Современный терроризм: взгляд из Ценральной Азии. – А.,
2002. С. ... ... ... ... ... ... ... Келісім-шарт. I бабы. Мәскеу, 21 маусым 2000.
3«Терроризм, сепаратизм және экстремизммен күрес туралы» ... I ... ... 15 ... ... Азия ... ... Агеттігінің директоры, Антитеррорлық
бағдарламалар орталығының жетекшісі Ерлан ... ... ... ... ... оны әдеттегі қылмыстық істің
қатарына апарып қояды. Бұл орайда ... ... ... ... ... ... ... терроризмге қарсы күресетін мекемелер
көбіне терроризм актілерін жоғарыда айтылған қылмыстық іс-әрекеттен ... Н. ... ... ... ... ... береді:
«Терроризм белгілі бір мақсат пен міндетті жүзеге асыру үшін күш көрсету
идеологиясын тұғыр етеді. ... ... мен ... емес,
әрекеттердің жүйесі, өйткені ол қарабасының қамын күйттемейді. Ол өзінен-
өзі әлеуметтік құндылық бола ... ... ... ... бір ... айтарлықтай әрекетшілдік пен сұранысқа ие»2. Шынында да, терроризм
қарама-қайшылық пен қақтығыс ретінде идеологиялық текетірестіктен гөрі,
нақтылы ... ... ... ... ... ... ... өршіп, тез таралады. Бүгінгі жаһандану заманында терроризмге жаңаша
көзқаспен қарап, зерделеу уақыт талабы болып ... Ең ... ... түрлерінің де қоғамға жат әрекет екендігін түсініп жетуіміз керек.
Біріншіден, терроризмді ұлт-азаттық қозғалыстан ажырата білуіміз ... ... ... ... ... ... опат болып жатса, ол әрекет
әділет пен азаттық үшін болып жатса да – ... акт деп ... ... ... ... ... ТМД, т.б. мемлекеттерде
ұлттық терроризм түрлеріне қамқорлық көрсетілуде. Мәселен, Палестинаны азат
ету ұлттық қозғалысы және де коммунистер ... ... ... ... ... қастандықтары мен басқа да лаңкестік әрекеттеріне
қолдау көрсетілгендігі белгілі. Үшіншіден, Батыстың коммунизмге қарсы үгіт-
насихаты да із-түзсіз ... ... ... ... КСРО ... соң
Ресейге бағытталды. Шешенстандағы әскери іс-қимылдарға, Орталық Азия ... да ... ... ... ... ... ... Судан, Иемен, Нигерия елдері ғана емес, батысеуропалық елдер де
аз қолғабыс ... жоқ. ... соң, ... террорлық актілерге «исламдық»
деген айдар тағылуы мен әлемнің діни негізде – христиандық және исламдық
деп екіге бөлу ... ... ... ... ... ... ... жатқан ғаламдық қайшылықтар – мемлекеттер арасындағы дау-
жанжалдар, ... ... мен ... ... ... ... мен ... арасындағы шыдамсыздықтың өсуі,
халықаралық қылмыстың өршуі және халықаралық есірткі саудасы мен ұлтаралық
араздық тыйылмай терроризмнің ... да ... ... ... //Жас ... № 29, 8 ... ... Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А., 2003. 30 ... ... ... дамыған елдер сол баяғыша өздері ғана
пайдалана ... ... ... пен ... ... қарама-қайшылықтың
туатындығына күмән жоқ1.
Мұны біз, бүгінгі АҚШ-тың Иракқа қарсы ұстанған саясатынан ... ... ... ... ... ... ... арқылы, мол
энерго-ресурстарға бай аймақта өз ықпалын жүргізу ... әлем ... ... ... да ... басты аспектісі – күш көрсету, зорлау, қорқытып-үркіту.
Террор сөзі – латынның «terror» - ... ... ... ... Қорқытып-
үркіту, зорлық-зомбылық бір рет көрсетілуі немесе тоталитарлық, диктаторлық
режимдегідей үнемі болып отыруы да мүмкін. ...... ... ... болып табылады»2. ХІХ ғасырдағы терроризм идеологтарының
(Бланки, Мост, Гейнцген, Бакунин) пайымдауынша, күш көрсетуді – ... әділ ... ... бірден-бір құралы деп түсіндірді. ... топ ... ойға ... істерінің әділ және дұрыс екендігіне
сенсе, онда жасап жатқан ... ... де ... деп ... ... анықтау үшін оның өткеніне көз жүгірту қажет. ... ... ... ... болып келеді. Біздің эрамыздың І
ғасырында-ақ ... ... ... ... мен ... ... ... жасағандарға қастандық жасауды мақсат еткен «Сикарилер»
сектасы (сика – қанжар) болған еді. Орта ғасырлардағы мұсылман ассошафиндер
сектасы халифтер мен ... ... ... ... ... ... Үндістан мен Қытай тарихында да кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... әрекет етеді. 1848 жылы
солшыл неміс оқымыстысы Карл Гейнцген саяси ... кісі ... ... ... және ... мыңдаған адамдардың өмірін ... ... ... ... ... ақтаушысы бар екендігін
дәлелдеп бақты. Гейнцген белгілі дәрежеде ... ... ... ... ... болады4. Олар – реакциялық әскердің күші мен тәртібіне
аз ғана топ залал әкелетіндей болу керек деп ... ... ...
газ, зымыран, т.б. қырып-жою қаруларын пайдалануды теріс көрмейді. Осылайша
XIX ғасырда «бомба философиясы» қалыптасқан болса, XXI ... ол ... ... ... «Бомба философиясы» Бакуниннің «қирату
теориясында» өз жалғасын тауып, одан әрі ... ... Оның ... – бұзу, қирату. Бұл жолда ол - пышақ, жіп және улы ... ... ... ... терроризм: взгляд из Центральной Азии. – А.,
2002. С. 6
2Б. ... Цит. по: ... С. ... ... сообщества.
//Независимое военное обозрение. № 37 2001. С. ... ... ... терроризм: взгляд из Центральной Азии. – А.,
2002. С. 12-13
4Е. Қарин. Жанталас. //Жас Алаш. № 29, 8 ... ... ... революционерлер зәбір көрушілердің жалыныштарына
құлақ аспауы керек және олармен ешқандай да келісімге келмеуі керек ... орыс жері от пен ... ... ... ... XIX ... 70
жылдарында анархистердің «іс-әрекет насихаты» концепциясы өмірге келеді.Ол
концепция бойынша, бұхара халықты үгіт-насихат емес, тек террорлық акт ғана
билікке қарсы бағыттай ... Бұл ... ... ... ... ... ... динамитпен және жазбаша, ауызша насихат арқылы әрекет
ететін қорғаушы күш» деп түсіндіреді. ХІХ ғасырдың ... ... АҚШ ... ... насихатшысы болған Иоганн Мосттың ... ... тек ғана ... ... ... ... ... Осы
кезеңдерде қоғам өмірінің үлкен бір факторына айналды. Оған ... ... ... ... ... және ... ... 30 жылдардағы Франциядағы анархистер мен Италия, ... ... ... ... ... болады. ІІ дүниежүзілік соғысқа
дейін терроризм солшылдардың ... ... ... соң ... да оны ... ... ... Мысалы, Германия, Франция және Венгрияның
ұлттық-сепаратистері мен фашистік ... ... ... т.б. сол ... ... ... ретінде, 1919 жылдағы Карл
Либкнехт пен Роза Люксембургтердің өлтірілуі мен 1934 ... ... ... мен Франция премьер-министрі Бартудың саяси өлімдерін
айтуға ... Бұл ... ... ... идеялар жатқанымен барлығы
да «бомба философиясы» мен «іс-әрекет насихаты» доктриансынан қуат ... ХХ ... ... актілер жасаудың себебі мен ... ... ... аясы ... ... Егер орыс халықшылдары,
біріншімарттықтар және эсерлер террорлық актті қоғам болашағы үшін өзін
құрбан ету деп ... ол ... ... ... ... Теракт
оларда - өз идеяларының дұрыстығын дәлелдеу құралы. ... ... мен ... қара ... ... бір-біріне өте ұқсас болып,
халықшылдар идеясына түбірімен тура келмейтін еді. Ал қазіргі терроризмде
көбіне мақсат: ... ... алу. ... да ... ... үшін ... сөз ... Терроризм ХХ ғасырда әлемік деңгейге көтерілді.
Террористік мемлекет қоғамдағы заңсыздық, ... ... ... өз ... ғана ... ... мемлекеттерге де зиянын тигізеді.
Мысалы, фашистік Германия мемлекеті. 1793 жылы ... ... ... ... алған якобиншілер диктатурасы мыңдаған адамның
басын шауып, «алапат террор» дәуірін бастап берген ... ... кең ... ... ... ... алуы да осы ... Ал бағыт-бағдары әрқилы террористік ұйымдар мен топтардың
ошақтарына ... ... ХХ ... 60 жылдарына тура келеді. Бүгінде
әлемде 2 мыңнан астам террристік ұйым бар. ... ... ... қолымен 6700-дей теракт жасалып, соның салдарынан 3668 адам өмірі
қиылып, 7474 адам ауыр жарақат алған.
Ресейлік ғалымдардың зерттеулері мен шетелдік ... ... ... ... ... ... бюджет сомасы жыл сайын
5-20 миллиард долларға дейінгі мөлшерді құрайды екен1. Дүниежүзінде 2001
жылдың соңы мен 2001 ... 1 ... ... процестердің қарапайым ғана
талдауы террористік белсенділіктің өсе түскенін көрсетеді. Тек қана 2002
жылдың алғашқы сегіз айында ... 390 ... ... ... өзі ... ... оннан бір бөлігіне көп. Және сол терактілерде ... қаза ... ... ... ... диверсанттар мен камикадзелер ғана емес,
олар кең көлемді құрылымдық жүйе. Мәселен, Ауғанстан, ... ... ... ... ... ... ... демеушілерінің
бар екендігін көрсетіп отыр. Олар «ыстық нүктелерге» қару-жарақ жеткізу
үшін де қажет. Мәселен, Югославиядағы қақтығыстарда хорват, ... ... ... ... ... 2 миллиард доллардың қару-жарағы мен
әскери техникасы жеткізіліп отырылған. Ресей зерттеушілерінің (С. Казенов,
В. Кумачев) ... ... ... ... әлемнің тұрақсыздық
жайлап отырған аудандарында, жаңа ғаламдық өзгерістер мен ... ... ... ... ... ... өрістеп отыр. Демек, әлемдік
қауіпсіздік жүйесі мен халықаралық қауымдастықтың көбесі сөгіле бастаған
тұста террористік топтар мен ... ... ... ... ... саяси мақсатта пайдалану көбірек ... ... Ол ... ... ... ғана ... ... елдерде де
байқалуда. Терроризмді ... ... ... ... және ... терроризммен дәл осы ислам діні байланыстырылады деген ... ... беру ... қиын ... ... ... ... болуына
себеп болатын факторлар сан-алуан. «Ислам факторы» соның бірі ... ... араб ... ... ... ... ... өз
мүдделерін өздері қалағандай дәрежеде жүзеге асыра ... ... ... ... ... мүдделерінің орындалуын қатаң түрде талап етіп, заңсыз
әрекеттерге ... ... ... топтарға демеушілік жасауға мәжбүр
болып отыр. Ислам – олардың мемлекеттік идеологиялары ... ... ... ... ... террористік әрекеттерде пайдалануда деп
айыптау Батыс үшін негізгі құрал болып отыр3.
Қазіргі бұқаралық ... ... ... ... ... ... мәлімдемелерінде жаңа мағына жамылған «исламдық қауіп-
қатер» деп аталатын жаңа сөз жиі-жиі және үздіге ... ... ... ... ... ... № 29, 8 наурыз 2003.
2Н. Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А., 2003. 36 ... ... ... ... ... из ... Азии. – А.,
2002. С. 16
Яғни қауіп-қатер тудырушы ... діни ... мен ... ... ... Азия, Еуропа, Африка, Солтүстік Америка және басқа
құрлықтардағы көптеген елдердің миллиардтан астам адамы тұтынатын ... ағым ... ... Осылайша ұғымның өңі айналдырылып, жаңа сөздің
астарына болжауы мейлінше қауіпті де қатерлі мағына ... ... ... ... ... ... ... еске түсіреді. Мұның арты өте қайғылы, ауыр ... ... ... ... Оған ... ретінде, мұсылмандарға қарсы «крест
жорықтары» мен ... ... ... ... ... ... үшін әлеуметтік-экономикалық негіз бар елде
немесе сыртқы елдер мен трансұлттық корпорациялар мүдделерінің ... ... ... ... ... ... ... соңғы он жылдықтарда исламдық қозғалыстардың діни бағытының
жаңадан жарылыс беруі мен әлем ... ... ... ... ... ... араб ... Батыстық мәдениетке, билігі мен
байлығына жаулықпен қарау күшейіп отыр. Бұған себеп, бір жағынан Батыстың
көп ... бойы ... ... ... келгендігі. Үшіншіден, мүсылман
әлемінің құрамында әртүрлі ұлт, әртүрлі саясат пен ... ... ... ... ... дау-жанжалдар көбейіп ... ... саны ... ... ... ... бағыттағы
топтары да көбейе түсуде»3.
Батыс өркениетіне қарсы исламдық жауап ретіндегі әрекеттер жайлы ... ... ... ... Ислам орталығының төрағасы
С.Камулиддин «Көптеген адам ... алып ... 11 ... теракт, АҚШ-
тың ислам елдеріне қарсы ... ... деп ... Ресейлік
зерттеуші Е.Ихлов былай ... ... ... ... – бұл ... әлемінің жаңалануға қарсы реакциясы. Әрбір ел,
әрбір мәдениет тарихында жаңару мен ... ... ... ... ... ... қарсы «қаражүздіктер», сосын –
большевиктер. 1914 жылғы Батыс Еуропадағы ұлттық мүдде ... ... ...... Германиядағы – ұлтшылдық қозғалысы. ... ... ... ... ... мен ... ... ислам төңкерісі осыларға мысал.
1Н. Назарбаев. Сындары он жыл. – А., 2003. 75 б.
2К. Сыроежкин. Год ... ... ... № 18 2002. С. ... ... ... терроризм: взгляд из Центральной Азии. – А.,
2002. С. 20
4И. Ротарь. Война поднимает исламских радикалов. //Независимая газета.
9 октября ... ... да ... ... күрес емес, Батыстық либералдық
идеялардың үстемдігіне ... ... ... ... ... ... топтардың көпшілігінің «ислам әлемі» елдерінен шығып
отырғандығы да ... ... Егер ... ... ... ... ... онда қоғамға қарсы құбылыс ретінде фундаментализмнің
қатері, оның қандай конфессияға жататынына қарамастан, кез келген ... ... ... ... ... Террористік актілердің астарынан
идеологиялық себеп іздейтіндігімізден исламды не мақтап не біржақты ... Ал, ... ... ... жеке ... өз алдына
идеология болып табылады. Ислам – ежелден рахымдылық, мейірімділік ... ... Каф ... 29 ... дін ... туралы айтылып, дінге
күшпен енгізу ауыр күнә екендігі ... ...... пен ... Ислам бойынша нахақтан адам өлтіру бүкіл адамзатты өлтірумен пара-
пар. Ислам діні дүниеге ғылым-біліммен тараған. Күшпен ... ... ... ... ... Ислам күшпен, зорлықпен тараған дін болса, осы
күнде оны ұстанатындардың саны миллиардтан аспас еді. Ислам дінінде ... тіл ... ... жоқ. Олай ... қару ... ... одан да ауыр күнә. Және де исламда мұсылман балаларын өзге діндегі
ұстаздарға беріп оқыту ... ... ... ... ... ... адамзатқа жат емес. Терроризмнің түп-тамыры белгілі бір дінде жатыр
деген пікірдің ешқандай сын ... ... ... ... бір ... ... ... құрал болып табылады. Бұлай
болмаған жағдайда біз террористік бейімділігі жағынан тек ... ... ... де ... ... Мысалыға алғанда, Солтүстік
Ирландиядағы жіктеудің бір ұшығы дінмен астасып жатыр3.
Діни фактор – терроризмнің бір ғана қыры. ... ... бір ... ... қоймайтыны белгілі. Жағдайға қарай, ... ... ... ... ... ... ... ғылыми
зерттеулерде олар ұқсастықтарына қарай топталып, жіктеледі. В.Торукало ... ... ... ол ... ... ... және ... Мемлекеттік емес (барлық бағыттағы ұйымдар мен топтар) ... ... ... ... діни және ұлттық.деп бөлінеді.
4. Терактіні қандай жолмен жасағандығына қарай бөлінеді4.
Егер жаппай қырып-жою қарулары террористердің қолдарына түссе, ең үлкен
қауіп сол ... ... ... да ... Ихлов. Геноцид во имя паранджи. //Независимая газета. 4 октября
2001.
2Н. Назарбаев. Сындары он жыл. – А., 2003. 79 ... да ... 38 ... ... ... терроризм: взгляд из Центральной Азии. – А.,
2002. С. 34
Және де авторлар терроризмнің мынадай түрлерін де атайды: ... ... ... ... және ... ХХІ ... ең басты ерекшелігі, оның халықаралық
деңгейге ... ... орай оның ... да бірнеше ерекшкліктерді
атап айтуымызға болады.:
1. Қала орталықтарын жаппай бомбалау.
2. Лақтырылатын жарылжыш заттармен зақымдау.
3. Көпшілік халықты бір мезетте жойып жіберу.
4. Көп ... ... ... алу.
5. Террорлық актілердің өсуі мен жаһандануы.
Терроризм, бұрынғы «игілік үшін» идеясынан бүгінде айныған. Ол ... ... және ... ... ... байланысып кеткен. Бұндай
әрекеттер, біріншіден терроризмге ... ... алып ... екіншіден,
террористердің ұйымдастырушысы мен демеушілері де көп ретте сол есірткі
барондары мен заңсыз ... ... ... ... ... ... да ... - олар өз идеяларына берік және
берілген, сол жолда өліп те кетеді. Екіншіден, террористердің санасы ... мен ... ... ... ... ...
алдымен өзі де рухани терроризмнің құрбаны ... ... Ол бір ... ... ... ... ... қорыққандықтан істейді. Өйткені, көбіне
террористік ұйымдарға кіру бар да шығу жоқ. Бүгінгі терроризмнің және ... ... ... мен ... елдердің қоғамдық-саяси жағдайына
айтарлықтай әсер ете алады.
2. Саяси стратегиялық ұйымдары мен әскери топтарының болуы.
3. Іс-әрекеттерін заңды да, ... да ... ... Террористік топтар арасындағы алауыздық пен өзара бірігулері.
5. Олардың ... және ... ... ... ... қазір күшеюде.
Жалпы, тарихтан әртүрлі бағыттағы бірнеше экстремистік, террористік
ағымдарды білеміз:
Экономикалық экстремизм. Оның ...... көп ... ... ... және ... басқарудың бірегей түрін
қалыптастыру. Орталықтан басқару немесе мемлекеттің ... ... ... ... ... ... жіберу және насикомдардың
таралуына мүмкіндіктер туғызу3.
1В. Торукало, А. ... ... как ... проблема
современности. //www. waaf. ru
2М. Ашимбаев. Современный терроризм: взглаяд из Центральной Азии. – ... С. ... ... ... ... ... ... № 1 2002. С.
225
Экологиялық. Экстремизмнің жаңа түрі. ... ... ... Олар ... ... ... зиянды) жауып
тастауға және жаратылыстану ғылымдарының көптеген жетістіктеріне қарсылық
білдіреді. ... ... ... әрекеттері мемлекеттің
заңдылықтарын бұзуы мүмкін, қоғамдық тәртіп пен экономикаға зиян жеткізуі
де ... ... ... ... Бір ... ... ... күштеп мойындату, басқа
діндерді мойындамау және теріске шығарудан ... Және де бір ... де ... секталары бірін-бірі мойындамай өзара қарсы болуы ... ... ...... діндегілермен ешқандай да келісімге
келмейді. Әсіресе дінге сенбейтіндерге қарсы ... өз діні мен ... мен ... ... ... Діни ... тек дін
шеңберінде ғана емес, саяси салада да әрекет етеді. ... ... ... ... оның саяси жүйесін өзгертуді, сөйтіп
діни теократиялық мемлекет құруды мақсат етеді. ... ... заң ... сот ... ... ... сәйкестендіріп құрады. Бұл бағыт өте
тез тарайтын ағымға да жатады. Мәселен, 1990 ... 56 ... ... ... ... діни негізде құрылған. Олардың жаулары
– кім солардың діни конфессиялары мен секталарына мүше болса – сол1.
Бүгінгі ... діни ... ... мысалы: «Ал-Каеда»,
«Хамас», «Хезболлах», «Жамиат ... ... «Хиб ... ... ... ... ... Украинадағы «Ақ туыстар» ұйымы,
американдық ку-клус-кландық «Халықтық әскер» және жапондық «Аум Синрике»
т.б. жатады. ... 1979 жылы ... ... ... ... ... «Ал-жиһад» ұйымы, 1993 жылы қазан айында түзілген «Харакат
ул-Ансар» ұйымы (Кашмир), Бангладеш еліндегі «Жиһад», Ауғанстандағы ... ... ... «Талибандар» мен Сауд Аравиясындағы «Уаһһабизм».
Исламдық фундаментализмніің пайда болуы ІІ дүниежүзілік ... ... рет ... этикалық ілім ретінде қалыптасты. Үлкен ұйымдардың бірі
«Мұсылман туыстар» 1828 жылы құрылған. 1980 ... ... ... ... төрт ұйым бар ... АҚШ-тағы «Жамиат ул-Фукра», 1980 жылы құрылған.
2. Ливандағы «Хезболлах», 1982 жылы ... ... ... 1987 жылы ... Сауд Аравиясындағы «Ал-Каеда», 1988 жылы құрылған.
Алдыңғы екі ұйым соғысу мен қиратуды мақсат ... ... ... ... ... ... ... Фундаментализм идеясы – Жан
Кальвинге тиісті. Оның ілімі бойынша адамадар екіге бөлінеді: «таңдаулылар»
және «лағнеттенгендер». Таңдаулыларға – ... ... ...
тозақ оты жазылған.
1Н. Афанасьев. Идеология терроризма. //Соц.-гум. знания. № 1 2002. ... ... ... жолы – дейді Кальвин – таза сенімді ұстануға
және уағыздауға барынша күш салу. ... ... ... ... өзі ... ... пайда болған Кальвинизм, кейінне АҚШ-қа
өтеді.
АҚШ-та ... ... 1919 жылы ... ... және ... ... Бүкіләлемдік Христиандық
Фундаменталистік Ассоцияциясы түзілген еді. Ал ХХ ғасырдың 20 жылдарында
Дарвин ... ... ... ... ... принципіне») «Негіздер»
(фундамент) деген еңбектер жазылып, бұл атау беки ... ... ... бұл ... ... иудей т.б. діндерге қатысты ... ...... таза ... ... ... қағидаларына
оралу дегенді ғана білдіреді2. Бүгінде ислам ... ... ... деп жүр. Ол «ас – ... - ... жолы» деген сөзді
білдіреді3. Ал «исламдық» деп ат тағу, дінге ... ... ... ... ... ... пиғылға жақындау. Қазіргі күнде тек араб
елдерінің өздерінде 145 исламдық діни-саяси ұйымдар фундаменталистік ... ... ... ...... қағидаларына сүйенген діни
мемлекет пен қоғам құру. Мұндай тенденциялар ХХ ғасырдың 60 ... ... ... ... ... діни фундаментализмді жақтаушылардың күнделікті
өмірде дінді шашау шығармастан сақтау керек деген талапты ... ... ... ... оны ... ... ... таратуды талап етулері, әрине саяси ... ... ... ... өкініштісі, фундаменталистер деп аталатындар
өздері ұстанатын бағдарларын мейлінше қаталдықпен, кейде ... ... ... жолмен жүзеге асырады немесе жүзеге асырғылары келеді»4.
Діни экстремистердің белең алуына сонау ... ... ... ... ... ... Израиль т.б. мемлекеттерінде Кеңес идеологиясынан
немесе Батыс модернизациясынан қорғану мақсатында діни ұйымдарға қолдау
көрсетіліп, қоғамдағы рөлін көтеріп ... ... ... ... ... кері
тебуі көрініс беріп отыр. Мысалы, Израиль үкіметі Арафат билігін төмендету
мақсатында «Хамас» тобын қолдаған ... АҚШ ... ... ... ... ... көмегін аяған жоқ5.
Уақыт өте келе діни ... ... ... ... ... ... ... 1998 жылы ақпанда «Еврейлер мен крестшілерге қарсы
соғыстың халықаралық ислам майданы» түзіліп, онда Усама бен-Ладен ... ... ... ... ... фетва шығарған болатын.
1Л. Полуянов. Игра на опережение. //Время. 27 марта 2003. С. 16
2И. ... ... в ... ... ... № 1 2002. С. ... ... Философское наследие мусульманского мира и современная
политическая борьба. – М., 1987. С. ... ... он жыл. – А., 2003. 79 ... ... ... ... и ... общество. //Полис. № 1
2002. С. 80
Фетвада: «Азаматтық болсын, әскери ... ... және ... ... өлтіру әрбір мұсылманның парызы» делінген. ... ... қол ... ұйымдар: «Ал-Каеда», «Ал-Гамаа ал-Исламиа», «Ал-
Жиһад», «Харакат ул-Ансар», «Жиһад», «Кеңес және реформа», «Талибандар»1.
Жалпы, ислам ... ... ... ... ... «террористік
фундаменталистер» деп жалпылама қаралауы мен Таяу ... ... ... ... айыптайды.
Фундаментализм өз болмысында «қорғану» да «шабуыл» да ... ... ... түрі ... ... ... ... беріп отыр. Ол ежелден
бар нәрсе. Негізінен ... ... ... ... ... ... түсірілген үш діннің бірі ... ... ... Ал енді, террорист-фанаттар дінді таратудан гөрі ... ... ... ... ... Бұл ... діни ойдан емес мәдени-
өркениеттік, психологиялық және ... ... ... отыр2.
Бір жағынан батыс зерттеушілері айтқандай, капитализм мен социализм
идеялары ХХ ғасыр ... ... пен ... әділ ... ... да ... діннен жауап іздейтін сияқты3.
Көпшілік зерттеулерді зерттей келе терроризммен экстремизмнің исламмен
байланыстырылуын былайша түсіндіруге болар ... ... тек қана ... ... ... ... державаларға» қарсы соғысы деп түсінбеу керек, бұл
жерде шынында да діни жағынан жандасу да бар. Өз ... таза ... ... ... ... ... дінде бар құбылыс.
2. Фундаментализм-таза діни де ағым емес. Өйткені, ... ... ... ... зорлау, қорлауға рұқсат етілмеген. Қазіргі діни
экстремистер аяттың тек жекелеген бөліктерін алып, өз ... ... ... жүр. ... ... және басқа сенімдерге қарсы
бір ауыз сөз жоқ.
3. Фундаментализмде «Ал-Ислам хуа ал-хал» деген ұғым бар, ол ...... ... ... Бұны ... ... ... қозғалыс
емес, мұсылман елі ішіндегі дін арқылы елді ... ... ... ... алу деп ... ... ... жаңғыруға» әсер еткен нәрсе жаңа мың жыдықтағы ... ... Оның көш ... Құрама Штаттары болғандықтан мұсылман елдері
үшін бұл америкаландыру болып сезіледі.
1Г. Мирский. «Политический ислам» и западное ... ...... С. 83
2Л. Полуянов. Игра на опережение. //Время. 27 марта 2003. С. 16
3Д. Эспозито. «Исламская ... миф или ... из ... ... № 1 2002.
Әрине, КСРО ыдыраған соң АҚШ әлемдегі жалғыз супердержава болып қалды.
Және де американдық құндылықтар мен трансұлттық ... ... ... ... жайып үлгерді. Осыған қарсы фундаменталистер ... алу ... және ... «ислам әлеміне» шүйлігуін күшейту
арқылы бүкіл ... ... ... ... тырысады. 2001 жыл 11
қыркүйектегі жарылыстың астарынан осындай ой іздейтіндер де бар1. Осы жерде
Батыстың ислам елдеріне ... ... ... ... саясат пен БАҚ-
тың рөлі көбіне жасырын қалатынын айтпай болмайды. Кез ... ... алғы ... ... ... ... ... жүретіні рас.
Елбасымыздың БАҚ-қа берген сұхбатында: «Қарасаңыздаршы, ... ... ... Ауғанстандағы соғыс кезінде қалайша қанат
жайып, бір шептен табыла қойғанын. Барлығы бір ... ... ... бәрі де ... өзі ... халқының мүддесін көздеп жасалып
отырғанын біліп тұр. Өйткені, қоғамның, халықтың өзі өмір ... ... асыл ... ... ... ... саясат та асы мұраттарға жұмсала
бермесі ... ... 1993 жылы ... ... ... жарылғанда
американдықтар бір ауыздан «бұл арабтардың ісі» деген болатын. Ал кейіннен
белгілі болғандай ол таза англосаксондық ... ... ... шықты3.
Ұлттық экстремизм – террористік әрекеттердің бір түрі болып есептеледі.
Терроризмнің ... ... ... ... ... ... ... идеясы нәр беруде. Ұлтшылдықтың кез келген түрі терроризмнің
таралуына қолайлы негіз болатынына ... ... жоқ. Бір ... ... үстемдігін орнату үшін ұлтшылдар терроризмді қолжаулық етуі әбден
мүмкін4.
Олардың мақсаттары - өз ... ... ... ... мен ... , ділі мен ... көтеру. Бірақ, дәл өзіндей екінші бір
ұлттың осындай құқық-еркіндіктерімен санаспай, оларды ... ... ... ... ... ... ... Ондай топтарға
мысалы: Герман Ұлттық Демократиялық ... ... ... ... ... қозғалысы, Украинадағы «РУХ» және «УНА» қозғалыстары,
Ирландиялық Республикалық Армия (ИРА) т.б. атауға болады. Әдетте, ұлтшылдық
көп ретте - ... ... ... ... ... Мұндайда қанат
жаятын ұлтшылдық субъектісі дербестік көксеген ... ... да ... кедергі жасаушының да болуы мүмкін. ... ... - ... сөзінен алынып, дербес өмір сүру ... ...... ... ... ... немесе
түпкілікті жеке-дара билеп-төстеуінен көрініс береді.
1Г. Мирский. «Политический ислам» и западное ... ...... С. ... ... Ең ... – ел ... //Егемен Қазақстан. 7 ақпан
2002.
3 Г. Мирский. «Политический ислам» и западное общество. //Полис. № 1
2002. С. ... Н. ... он жыл. – А., 2003. 31 ... ... ... ... ... ИРА және ПИРА ұйымдарын,
Испаниядағы ЭТА, Шри-Ланкадағы Таиил Ислам азаттық жолбарыстарын атауға
болады. Бұл әрекеттерін олар – ... ... алу» деп ... ... халық арасынан да, басқа мемлекеттер тарапынан да қолдауға ие болып,
жақсы қаржыландырылып отырады. Соңғы кездері ... ... ... отырған мемлекеттік терроризм қалыптасып, дамып келеді. Мемлекет
соғыс жүргізу мен өз саясатын іске асыру мақсатында ... ... да, ... да ... ... Оған ... ретінде, Иранның
1979 жылы американдық ... ... ... ... тобын
пайдаланғанын айтуға болды. АҚШ-тың Мемлекеттік ... ... ... жеті ел, атап айтқанда - Ирак, Иран, Солтүстік ... ... ... және Куба елдерінің әлі де террористермен байланыстарын
үзбей отырғаны айтылған. Олардың көпшілігі ... ... ... мен Хаттамаларды қолдайтынын мәлімдеген де. Қазір ондай
халықаралық 12 құжат бар. Куба сол 12 ... ... де, ... ... ... екі ел де ... террористік ұйымдарға әлі де қолдау
көрсетуде. Мәселен, 2002 жылда Куба «Баск отаны және азаттық» ұйымының 20
мүшесін ... ... ... ... ... және Ұлттық-
Азаттық Армиясы дейтін террористік ұйымдарға да ... ... ... ... ... ... «Хамас»,«Палестиналық исламдық жиһад»
және «Палестинаны азат ету халықаралық майданы» сияқты ұйымдарға қолдау
көрсететіні ... Ирак ... ... ... ... ... ... қолдайтындығын ашық мәлімдегені де
белгілі. ... ... ... ... ... ... да,
террористік топтарға, олардың демеуші елдеріне қару сатқандығы анықталған.
Сондай-ақ жапондық «Қызыл Армия» Ливанның қолдауына ие. Ал, ... ... ... ... кезінде сол елден пана тапқан болатын1.
Саяси экстремизм және терроризм, ХІХ ... ... ... ... ... түс алғандығымен бірге өрбіп отырырған десек қателеспеген
боламыз. ... ... ... ... ... ... ... солшыл және оңшыл экстремистер деп. Солшылдар көбіне, маркстік-
лениндік және солшыл анархизм мен радикализмнің идеяларына ... ... ... идеялары жақын анархистер де террористік әрекеттер жасауға
бейіл құрылымға жатады. Олардың ... ... ... кең ... 1901 жылы АҚШ ... ... Макинли анархистер қолынан қаза
тапқан. Солшылдардың қорғайтын құндылықтары – жұмысшы күші, қорғансыздар
мен меншігі жоқтар. ... ... ...... ... корпоративтік мемлекет және әлеуметтік теңсіздік, жеке бастың
қоллануы мен эксплуатация, қоғамның бюрократиялануы.
1Лаңкестер де демеушілерге арқа сүйейді.//Егемен Қазақстан. 9 ... ... ... ... ... да ... Олар әдетте байлар мен билік басындағыларға шабуыл
жасайды. ... ... ... ...... ... Қызыл Армия мен италияндық Қызыл Бригада және Вьетнамдық Қызыл
Кхмерлерді айтуға болады. Ал ... ... ...... нәсілшілдік, ультра оңшылдар және ұлтшыл қозғалыстар болып
табылады. Сынайтын объектілері – ... ... ... ... ... тұлғысынан «тәртіптің жоқтығы», «плутократия
үстемдігі», «құндылықтардың төмендеп кетуі», «еврейлерді қорлау» (басқа ... ... ... ... ... жеке ... табыну т.б. Солшылдар
сияқты оңшылдар да мемлекет тарапынан қаржыландырылады. Мәселен, АҚШ-тағы
«Еврейлерді Қорғау ... ... ... және Аргентинаның
Антикоммунистік альянсы. Тағы басқа да ... ... мен ... бар:
ГҰДП, «Италия әлеуметтік ... ... Дж. Берч ... ... ... ... ... Фронт, Жапониядағы «Сокое ... ... ... ... ұлттық бірлестігі» мен «Естелік»
Ұлттық ... ... ... ОУН, УПА, УНСА ... ... де ... күннің ең сорақы көріністерінің бірі болып
отыр. Немесе оны ақпараттық терроризм деп те атайды. Қоғамдағы ... мен тіл, салт – ... ... мен ... жою, ... ... өз ... бұру – рухани экстремизмнің белгілері. ... өте ... Ол ... мен ... ... да ... алады.
Әлемнің бірінші ұстазы атанған Аристотель: «Адам ... ... ... ... бар. Ол арқылы адам баласы өз мақсатына жете алады.
Мақсатыңыз дұрыс болса, жасампаздық жақсылыққа жетелейді. Егер мақсатыңыз
қараңғы болса, зияны ... ... ... ... болатын. Ақпараттық
терроризм сіздің де мақсатыңызды улап алуы мүмкін. «Тозаққа барар жол ... ... ... ... ... ... ... бара жатқандарын
білмейтіндер де көп. Экстремистік топтар ақылға ... ... әсер ... ... ... бағынуын қадағалап, өз дегенімен емес, өзгенің
бұйрығымен ... ... ... ... жетуде ештеңеден
тайынбайтын мәңгүрттерді дайындап шығарады.
Бүгінде ... ... ... мен ... фактордың әсерінен
қалыптасып отырған жоқ, керісінше, тұтас проблемалар шоғыры әсер етіп отыр.
Олар: ... екі ... ... ... ... ... араздық, халықаралық есірткі саудасы мен заңсыз қару-жарақ
тасымалдау және ең ... ... - ... даму ... ... ... ... да, әлеуметтік-саяси қарсылық ғана емес, ол –
геосаясаттың да ... ... ... ғаламдық және аймақтық
проблемалардың ... ... ... яки екі блок ... ... ... факт болып қала береді1.
«Қырғи-қабақ соғыстың» алдыңғы шебінде, әрине, арнайы құпия қызметтің
жүретіндігі белгілі. Олардың ...... кез ... ... ... табылады2. Әлемдік текетірестік бәсеңдеп, ... ... ... ... ... бүгінде «игілік» істермен
емес таза қылмыстық әрекеттермен ... Ал ... ... жеткізіп
беруші елдердің болуы қауіп-қатердің бәсеңдемегенін көрсетіп отыр. АҚШ-тың
1996 жылда әлемдік қару-жарақ рыногындағы үлесі 42,6 % ... ... ... ... ... ... ... тұрақсыздық жайлаған, соғыс
болып жатқан аймақтарға көбірек керек екендігі өз-өзінен түсінікті жағдай.
Сұраныс болмаса, ұсыныс болмайды, ... ... ... ... ... ... қолдап-қуаттау тоқтатылмайынша, онымен күрес
нәтижесіз бола бермек. Оны ... ... ... үшін ... ... ... дем ... бірден-бір жол деп түсінген дұрыс. Жалпы
терроризм – ... ... ... Бүгінгі тілмен айтқанда, байрғы және
одан беріректегі ғасырларда өткен көптеген дерлік ... ... ... терроризм мен конфессиялық экстремизммен байланысты актілер
жатыр...
Александр Македонскийдің жорығы Эгидегі Македония патшасы Филиппті
өлтіретін террористік актіден басталған. 1914 жылы ... ... ... - ... ... Фердинандты атып өлтіріп, бірінші
дүниежүзілік соғыстың басталуына түрткі болады. Қысқасы, бәрі де – ... ... ... ... қарақшылықпен аяқталған5...
Терроризмің таралуына аймақтық жанжалдар да үлкен әсерін тигізіп отыр –
Ауғанстан, Кашмир, Солтүстік Кавказ, Израиль, Палестина және бүгінгі ... Таяу ... пен ... ... ... осыған мысал.
Израиль-Палестина арасындағы шексіз кек алу тоқтар емес. Арабтардың
әрбір өзін жарып жіберу ... соң, ... ... ... «көз үйренген» жағдай сияқты болып қалды. Кашмир мәселесі 1947
жылдан бері Үнді-Пакистан жанжалына себеп болып келуде. Екі ел ... де ... ... Бұл ... ... гөрі мүдделер қақтығысына
көбірек ұқсайды.
1Н. Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А., 2003. 92 ... ... ... и ... ... ... //Континент. № 18
2002. С. 36
3Ш. Мұқан. Соғыстан соң төнген қара бұлт. //Жас ... № 46 ... ... Спецслужбы и терроризм: опасные игры. //Континент. № 18
2002. С. 37
5Н. Назарбаев. Сындары он жыл. – А., 2003. 50 ... мен ... ... ... ... ... қайта тұтану
қаупін де жоққа шығара алмаймыз. ... ... ... жанжалдар да
көбейіп отыр. Олар – Ресейдегі ... ... ... ... ... ... Приднестровье, Ұлыбританиядағы
Солтүстік Ирландия, Испанияда Басктер, ... ... ... ... ... Қытайда ұйғырлар мен тибеттіктер, Шри-Ланкадағы
Таиилдермен болып жатқан қақтығыстарды айтуымызға болады.
Қорыта айтқанда, терроризмнің өршіп ... ... ... ... ... ... өзі ... мәдени жүйелерді қатал үн қату
қарсылығын тудырып, оны террористер ең бір ... ... ... отыр. Бүгінгі таңда бұл заңдылықты бажайламау – ... баяу ... мина көму ... сөз. ... ... ... ... дем беретін фактор осы әлеуметтік қорғансыздық екендігіне де
күмән жоқ. Әрине жұмыссыздықтың деңгейі, ... ... ... ... ... ... түсуіне дем беретіні айдан
анық1.
2002 жылдың қыркүйек айында Иоханнесбургте өткен ... ... Бас ... Кофи ... ... үш мәселені қозғады: қауіпсіздік,
кедейшілік және қоршаған ортаны қорғау2. Демек кедейшілік ... ... ... ... «кедей» елдердегі халықтың бұқаралық санасы қазіргі
дүниені шыңдалмаған дегеннен гөрі әділетсіз ... ... ... ... ... ... ... бұқаралық түсініктің сыр-себебі
ғасырлар аясында қалыптасқан және оған Африка, ... ... ... ... ... кезеңдер туралы тарихи негіз болатындығын мойындаған
жөн. Отаршылдық соғыстар, құл иеленушілік, аймақтық ... ... ... ... отар ... ... қотара қарбыту – міне,
мұның бәрі де астарлы әрі ашық қалпында ғасырлар бойы ... ... ... әрі ... қалушылықтан ақталудың ауыз толтырып айтар сылтауы болса,
әрі «кедей» елдердің бай да ... ... ... өшпенділігінің
қисыны болып отыр. Жалпы, терроризм, сепаратизм және экстремизм дегеніміз
саяси, әлеуметтік және ... ... ... ... ... меңдеген дерт болып отыр3.
«Қазіргі кіші соғыстар» деген еңбектің авторы Фрайхер фон дер ... деп еді: ... ... ... туындысы болғанымен, өзі
әлеуметтік құбылыс болып саналмайды»4.
1Н. Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А., 2003. 34-39 бб.
2С. ... ... ... ... ... Қаңтар 2003.
3Н. Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А., 2003. 91 б.
4Е. Карин. Спецслужбы и терроризм: опасные ... ...... С. ... ... Орта ... ... халықаралық экстремистік және
террористік топтар ықпалының тарай бастауы біздің аймақ үшін ... ... ... отыр. Кеңес үкіметі құлаған соң Орталық Азия мемлекеттерінің
саяси аренада көрінуі әрқилы ... ... ... алған
алғашқы жылдардан бастап ақ бейтараптықты сақтаса, Тәжікістан ... ... ... ... тап ... сыртқы және ... ... ... көбейді. Ал, Қырғызстан табиғи
ресурстарының тапшылығынан шетел инвесторларын қызықтыра алмай отыр. Бұған
керісінше ... мен ... ішкі ... ... ... шығаратын шикізат көлемінің артуы және одан түсетін пайда оларды
Орталық Азиядағы қуатты мемлекеттерге ... ... ... да ... ... мен терроризмнің өршуі болып отыр.
Экстремист атаулы үшін террор олардың барлық ... ... ... ... ... ... ... жағдайды тұрақсыздандырады,
агрессиялы жауап қайтаруға арандатады, қоғамға ... ... ... әрі ... жаулап алу үшін қолайлы орта ... да ... ... ... қоғамдық хаос пен ... ... ... – 2001 жылы 15 ... ... ... ... түсіндіріледі: «Экстремизм – билікті күшпен алу немесе
күшпен ұстап тұру, сондай-ақ мемлекеттің конституциялық құрылымын күштеп
өзгерту және ... ... ... ... осы ... ... әскери қимылдар арқылы әсер ете алатын кез келген әрекет»3.
Экстремизм - ... сөз ... ... ... мағынаны білдіреді.
Діни экстремизмнің Орталық Азия елдерінде таралуына мынандай объективті
себептер бар:
• Мұсылмандар көп ... ... ... коммунистік идеология қираған
соң қалыптасқан идеологиялық вакуумды ислам идеологиясының толтыруы
әбден мүмкін.
• Тәуелсізідік алған елдерде ... ... ... кең етек ... ... ... Түрікменстанда ислам - азаматтық
ерекшелікті қалыптастырудың және бірігудің бір құралы ... ... КСРО ... соң ... ... ... ... «темір
тор» құлап, Оңтүстік Азия елдері табиғи ресурстарға бай ... ... ... Нарықтық экономикаға өтудегі «жабайы» капитализм белгілеріне қарсы
тұрушы да исламдық идеология болды.
1Е. Балтаев. ... ... ... ... ... ZAMAN. 31
мамыр 2002.
2 Н. Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А., 2003. 95 б.
3«Терроризм, ... және ... ... ... ... I ... 15 маусым 2001. Шанхай.
Өтпелі кезеңдегі зайырлы мемлекеттерде орын алатын тәртіптің бұзылуы
мен ... ... да ... тәртіптер баса алатын еді.
• Орталық Азия елдерінің барлығы бірдей мұсылман болғанымен араб елдері
сияқты бірұлтты емес. Сол ... ... ... ... үшін ... рөлі үлкен болды.
• Орталық Азия елдерінің кейбір ... ... ... ... ... да ... ... күшейтіп жіберді.
• Аймақ елдерінде саяси жүйенің төмендеп ... де ... ... ...... ... құру идеясы тарай бастады.
Мәселен, Өзбекстан Ислам Қозғалысы (ӨИҚ), «Хизб ут-Тахрир» ұйымдары
осындай мақсаттары ... ... ... ... ... Азияның кейбір лидерлерінің діни ... ... ... ... да оның таралуына ықпал етіп отыр1.
Жалпы алғанда экстремизм мен терроризм соңғы кезде Орталық Азияға ... ... ... ... ... аймақтағы экстремизм мен терроризм есірткі бизнесіне
тікелей ... ... ... Азия ... есірткісін басқа елдерге
тасымалдау жолында ... Сол ... ... ... Орталық Азия
аймағында жағдайдың қиын, тынышсыз және тұрақсыз болғандығын қалайды. Сонда
олар үшін есірткі тасымалдауға ыңғайлы жағдай ... ... ... және ... ... ... ... қаржыландырып
отыратындықтары да сондықтан.
Екіншіден, Орталық Азияда экстремизм мен терроризмнің таралуының негізі
осы аймақтың кейбір аудандарындағы ... ... ... ... ... ... Жұмыссыздық, қаржы жоқ, әлеуметтік жағдай ауыр.
Кедейліктің ең төмен түрлері кездеседі. Жастардың алға ... ... ... күй ... ... жайы бар. ... ... басым. Осы
себептерден экстремизм мен терроризмнің қанат жаюына осы аймақта тиімді
әлеуметтік база ... ... ... ... тұрақсыздыққа мүдделі жақ
үгіт-насихат жүргізеді. Қаржы беріп жастарды үкіметке айдап салады.
Ал, үшінші себеп, ... ... көп ... ... ... ... үлкен-үлкен экстремистік ұйымдардың игеру ниеті . Мысалыға,
алсақ ... ... ... ... ... сияқты ұйымдар. Бұлар үлкен бір корпорация сияқты. Олардың өз
банктері, БАҚ-тары, террористік топтары, ... ... ... дайындайтын базалары және есірткіге қатысты үлкен лабораториялары
бар. Еуропаның біраз елдерінде олардың филиалдары жеткілікті. Осындай үлкен-
үлкен экстремистік ұйымдар ... ... ... ... Усама бен-
Ладен тәрізді олар да өздерінің қаржысын экстремистік және террористік
бағыттағы мақсатқа жұмсайды.
1А. Косиченко. Современный ... ... из ... ...... С. ... ... кезде Орталық Азия аймағына көбірек көңіл бөліп отыр.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... өз қолдаушыларын
тауып алса, оларды аймақтан кетіру қиын болады. Өйткені, ... ... ... ... дәлелі. Бұл «қатерлі ісік» сияқты. Сондықтан оның
алды алынып, ... ... ... ... ауыр ... ... Орталық Азияда бой көрсетуін үшке бөліп қарастыруға болады:
• Әлеуметтік-аймақтық;
• Биліктік-оппозициялық;
• Сыртқы әсерлердің «кірігуі» арқылы.
Әлеуметтік-аймақтық түрі ... ... ... ... ... ... кезінде, 1922 жылы бірнеше тәуелсіз билеушілері ... ... ... еді. КСРО ... соң сол ... қайта
бөліну қаупі туды. Бұл қайшылықтар 1992 жылы ... ... ... Бір ... ... ... ... жағындағылар) мен
«жасылдар» (ислам партиясы ... ... ... болып
көрінгенімен, негізінде аймақаралық жанжалдар болып жатыр еді2.
Аймақтар өз жақтастарын ислам діні арқылы ... ... ... ... ... ... беделді Али Акбар Тураджонзада болды.
Діни-саяси ұйымдар түзілді. Мәселен Исламдық ... ... ... ... Оппозициясы түзілді. 1992-1997 жылдары болған азаматтық
қақтығыстар ұлтаралық түсіністік тауып ... бір ... ... Жаңа ... ... ... Біріккен Тәжік Оппозициясының
лидерлері құрағанымен олар бірте-бірте зайырлы партияларға орын ... ... ... ... ... ... Исламдық партия 7%
ғана дауыс алған, ал Тәжікстанның Халық-демократиялық партиясы ... ... 20% ... жинаған3. Бірақ әлі де ... ... ... жоқ, ... ... ... ... болып тұр.
Экстремизм мен терроризмнің таралуының оппозициялық түрі Өзбекстандағы
саяси ... ... ... ... ... діні ... ... заманындағы атеистік идеология тек қалалық тұрғындармен шектелген
елде, тәуелсіздік жылдары ұлттық сана ... ... ... діні ... ... Ал ... ... «ұлттық бірегейлік» саясаты мен діннің
рөлін біршама бәсеңдетуі халықтың үлкен бір бөлігінің қарсылығына ... Бұл ... ... ... ... алып ... Оның үстіне
1998 жылы Тәжікстанда Жұма ... ... ... соң ... ... ... құрамына өтеді4.
1М. Әшімбаев. Экстремизммен терроризмнің түптамыры есірткі бизнесінде
жатыр. //Егемен Қазақстан. 29 ... ... ... ... на ... пространстве: взгляд изнутри. –
М., 2001. С. 210
3А. Косиченко. Современный терроризм: взгляд из Центральной Азии. – ... С. ... ... ... на ... ... ... изнутри. –
М., 2001. С. 216
Өзбекстанда исламдық негіздегі діни экстремистік топтар негізінен ислам
діні жақсы ... ... ... кең ... ... күштерді «жария
күштер» деп, ал олардың демеушілерін «құпия күштер» деп бөлуге болады:
«Жария күштер». Оларды Ауғанстанда талибтердің лагерлерінде ... ӨИҚ ... ... ... ӨИҚ АҚШ ... департаменті
тарапынан халықаралық лаңкес ұымдар қатарына жатқызылған. Оның үстіне ... ... ... ... ... ... мұсылман теократиясын
негіздеу жөнінде талап қоюдан бастап (1991), Ташкент қаласы мен облысының
Янгиабад қаласында және Қырғызстанның Баткен ... ... ... ... ... Өзбектанда Конституциялық құрылысты күшпен өзгертуге
әрекет етіп келді. Олардың әскерлері ... ... ... ... ... ... ... жауынгер-содырлар.
«Құпия күштер». ӨИҚ-тың саяси ұйытқысы Сауд Аравиясынан, Ауғанстаннан
және Пакистаннан келген өкілдер 1987 жылы Намангандағы «күмбез» мешітінде
құрған ... ... ... ... мәлім. Және ӨИҚ лидердлерінің
Усама бен-Ладен тарапынан қолдау көріп отырғандығын ресми Ташкент ... ... ... және ... ... тұрақсыздандыруға және бір
мүдделі жақ Тәжікстан еді. Өзбекстан ... ... ... А. ... ... құрылымдарына енген бұрынғы Біріккен Тәжік Оппозициясы
топтарының ... ... ... ... ... түрде байланыс жасап отыр деуге толық негіз бар» деп ... ... ... ... қатер туғызатын ұйым ретінде
«Хизб ут-Тахрир» аталады. Олардың мүшелері соңғы кездерде қатты ... ... ... ... ... ... ... мәлімдеуінше
Өзбекстан түрмелерінде 6 мыңға тарта саяси тұтқындар отыр. Олардың ... осы ... ... ... ... ... ... топтардың бой көрсетуіне сыртқы әсерден
болған «кірігу» процесі ... ... ... ... ... жүр.
Қырғызстанға 1990 жылдардан бастап араб ... ... ... ... ... келіп жатты. Соңғы он жыл ішінде Қырғызстанда мешіттер саны
2500-ге жетті. Оңтүстік өңіріндегі Ош, Жалалабат облыстарынан 300-ге тарта
адамдардан ... ... ... ... Осы ... шегі ретінде, 1999 жылдың жазында Баткен ... ... кіру ... айтуымызға болады.
1Х.Собиров. Узбекистан: укращение страптивых .//Караван. 28 марта 2003.
С. 21
2В.Джуматаева. Проблемы ... в ... ... ... кезде Бишкек мұндай ... ... емес еді. ... ... шекаралары да бақылаусыз еді. Содырлар адамдарды
кепілдікке алып ... соң ... ... ... күші ... ... Сол
кездегі Қырғызстан Қарулы күштері кепілдіктегі адамдарды азат ету ... жою ... ... ... ... ... ... еді»1.
Қырғыз елі үшін және бір қауіпті жағдай, Өзбекстаннан қысым ... ... ... ... ... ... ... ұйымы болып отыр.
Бұл оқиғалар ... елін ғана ... ... ... дүр ... ... ... де нақты әрекет ете бастаған тұс осы ... тура ... ... мен ... ... ... ... 1999-2000 жылдар аралығында Өзбекстанға кіруді жоспарлаған
содырлардан қорғану мақсатындағы Өзбекстан Қарулы ... сол ... ... ... ... Бірақ, ресми Бишкектің мәлімдеуінше әзірге
дейін ол жерден бірде-бір ... ... ... ... 13 азаматы
қаза болған. Соңғы болған оқиға - 2003 жыл 23 ... ... ... мал ... ... ... ... минадан қаза болуы еді. Қырғыз
жағының қарсылығына Өзбекстан тарапынан әлі мардымды жауап жоқ және миналы
аймақтың картасын да бермей ... ... сол ... көп ... да ... да ішкі ... ... сәтсіз әрекеттер мен қабылданған
шешімдер ... ... ... ... елімізде дін еркіндігі
жарияланған. Қазақстан Республикасының Конституциясында айтылғандай: «Әркім
өзінің қай ұлтқа, қай партияға және қай дінге ... өзі ... ... ... ... ... ... Конституциямызда: «Қазақстан
Республикасы өзін демократиялы, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет
ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы – адам және ... ... мен ... делінген.
Қазақстанда көп жылдардан бері ... ... ... ... ... кең ... Сонымен бірге кейінгі жылдары елімізге түрлі
діндегі миссионерлер көптеп келіп жатыр. Рейтер агенттігі 1999 жыл ... ... ... Комитетінің (ҰҚК) төрағасы Нұртай Абыкаев
мәлімдемесін таратты. Онда: «Елімізде діни-мистикалық ілімдерін тарату үшін
келген ... діни ... ... ... отыр. Олар діни және
ұлтаралық жанжалдардың тууына түрткі болуы әбден ... ... ... ... ... конфессиялық қауіпсіздік керек-ақ:
Біріншіден, Құдайға құлшылық ету және белгілі бір діндердің конондарына
сәйкес ырым-жораларын сақтау үшін ұлтына қарамастан, Қазақстанның ... діни ... ... мен ... ... уақытта да
қамтамасыз ету үшін мемлекеттің кепілдігі мен ... ... ... ... ... знает, что такое терроризм. //ИТАР-
ТАСС в Бишкеке.
2С. Жумагулов. Узбекистан – Киргизия: граница заминирована. //Караван.
№ 13 2003. С. ... ... ... – А., 1998. 1 және 19 баптар.
4Б. Жусипов. Угроза «ислмсого фундаментализма» в Казахстане. //Саясат.
Декабрь 2000. С. ... ... ... ... ... конфессияаралық
қақтығыстарға қарсы әрекет ететін шаралар қабылдауға кепілдік етеді. Мұның
белгілі бір діннің конфессиялық ағымдарға нұқсан келтіруіне әкеп ... ... ... де, ... заң ... бастамаларының, баптары мен
актілеріне де қатысы бар.
Үшіншіден, мемлекет ұлттық қауіпсіздікке, ... ... мен ... ... ... діни ... ... көрінісімен мақсатты түрде күрес жүргізіп, оны жүзеге асырады. Және
ең соңында, діни ... мен ... ... ... тексеріп отыруға және экстремистік топтардың бой көрсетуінің алдын
алуға бағытталған полицейлік бақылау шараларын қолдайды1.
Елбасымыз 1999 жылғы Қазақстан ... ... ... ... ... жат әдістермен тартып алуға шақыратын күштердің ... ... ... ... ... Иә, бәлкім, біз қателіктер
жіберген де шығармыз. Біздің уақытымызға әділ бағаны тек ... ғана бере ... ... ... өтпелі кезеңдердің бірінде
айтылған «тозаққа барар жол да ізгі ниетпен төселген» деген ақиқат сөз де
бар. Мемлекеттің ... ... ... өте ... те ... тұрған кезде іштен іріп жату дегеніміз дәл сол тозаққа барар ... да ... ... түсінгісі келген адам көршісінің қайғылы халіне көз
салса жетіп жатыр. Немесе өткенімізге баға берсін – ұлттың басы бірікпеген
кездеріне мысал ... ... ... қателіктерді біз қайталамақ емеспіз.
Өзінің мемлекеттігіне қол жеткізген халықтың тағдырын ешкімнің де, мейлі
олар ... ... ... етіп ... да, тәлкегіне түсіріп қоя алмаймыз»
дейді.2
Өңірлік төңіректегі мейлінше тұрақсыздықтың қалыптасуы, шекараның ашық-
шашықтығы, есірткі бизнесінің таралуы сияқты ... ... ... ... ... террористсік немесе экстремистік деп атауға
болатын, бері ... үш ... ... ... алып келді. Олардың
біріншісі - Өзбекстандағы Ислам қозғалысы; қалған екі ұйым ...... ... ... ... ... ... табылатын
«Шығыс Түркістандағы Халықаралық Азаттық Комитеті» мен ... үшін ... ... екі ... төбе ... ... Қазақстанның
аумағында да байқалған3.1999 жылғы Баткен оқиғаларынан соң Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... «Экстремизм мен
терроризм белгілерінің алдын алу мен ... ... ... арнайы Жарлығы шыты, күшіне енді. Қауіпсіздік шаралары
ретінде Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда, ... ... 30 жаңа ... ... ... он жыл. – ... 107 ... жаңа ғасырдағы тқрақтылығы мен қауіпсіздігі.//Егемен
Қазақстан. 15 желтоқсан ... ... он жыл. – ... 53 ... ... ... ... оңтүстік өңірлерде бақылау
күшейтілген. Қазақстан Республикасы Ішкі істер ... ... ... де құрылған. Қазақстанда байқалған және екі экстремистік
ұйымдар – «Таблиғи ... пен ... ... ... мен
терроризмге қарсы күрес тек күш көрсетумен ... ... ... және ... ... ... бекітіліп, әлеуметтік
қамсыздандыру қолға алынған. 1999 жыл 13 ... ... ... ... ... Заңы ... Соның нәтижесінде 2002
жылы ақпан айында еліміздің қылмыстық кодексіне өзгертулер мен толықтырулар
енгізіліп, онда террористік актілер мен ... ... ... ... ... ... делимитациялау 2002 толық аяқталды. 2000
жылы 21 маусымда ТМД-ның Мәскеу Саммитінде 2003 ... ... ... терроризммен күрес жөнінде ТМД қатысушыларының Мемлекеттер
Бағдарламасы бекітілді, сондай-ақ Антитеррорлық орталық құру ... ... 2002 жылы ... Астанада Шаңхай Ынтымақтастық Ұйымы «Бишкек
тобының» отырысы ... онда ... ... антитеррорлық құрылымын
құрудың жобасы келісілді1.
2002 жылы Алматыда Антеррорлық ТМД орталығының ұйытқы болуының кешенді
оперативті-практикалық «Оңтүстік-антитеррор – 2002» ... ... жыл ... ... әуе ... ... ... алу шаралары
бойынша кең қарымды «Дабыл» жаттығулары өткізілсе, шілде айында Алматыда
қазақстандық және ... ... ... ... ... және ... әскерилер бірігіп Маңғыстау
облысында, Каспийде «Бейбітшілік теңізі – 2002» ... ... ... ... ... ... ретінде айтуымызға болады2.
Сонымен бірге, қазірге дейін экстремизм мен ... ... ... ... келтіртпей отырған себеп – ... ... ... өзі бүгінгі статус-квоны сақтап қалудың
өзіндік қалқаны болып ... Ең ... ... көп ... мен ... ... ахуалы да діни экстремизм мен
сепаратизмнің қанат жаюына белгілі дәрежеде ... ... Бұл ... «әр ... бірлігі» формуласы түрінде нақты көрініс тапқан
ахуал нақтылы іске мұрындық ... ... ... және ... ... және ... жүргізілетін болса, онда антитеррордың
символы ретінде Дон Кихотты, ал ... ... ... ... желдиірменді көбіреек елестететін баянсыз бейнеге жұбанамыз.3
1Н.Назарбаев. Сындарлы он жыл. – ... 46 ... Игра на ... 27 ... 2003. С. 16
3Н.Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А.,2003. 49 б.
Сондықтан да терроризмге қарсы ... ... ... ... ... Бұл барадағы Қазақстанның ұстанған жолы былай болып отыр:
• Терроризммен күресті оның таралуының ең бір ... ... ... күш ... ... Терең әлеуметтік-экономикалық, саяси интеграция жолдары мен
қауіпсіздігінің арнаулы континентаралық институтын құру ... ... ... ... және ... да ... ... қарсы әрекет ету.
• Қауіпсіздіктің қат-қабат жүйесін құру, яғни құрылымдардың шыңдалған
комбинациясы мен қауіпсіздікті қамтамасыз ... ... ... ... ... ... байланыс пен өзара тәуелділіктің болуы
деген сөз.
• Террористік ... ... төбе ... ... ... ... түрлерін қалыптастыру. Мұның өзі ең бір ... ... ол ... ... ... ретінде сөз қозғаудың
реті жоқ. Бұл ретте, мұндай құрылымның жасақталу үрдісі туралы ... ... ... Оның ... ретінде Азиядағы өзара іс-қимыл және
сенім ... ... ... ... (АӨІШСК) атаған жөн1.
Бірақ, қазіргі таңда терроризмге ұжымдаса күресудің «антитеррорлық
коалициядан» өзге ... ... ... ... ... түзеу едәуір уақытты алайын деп тұр. Қауымдастықтың ойлағаны
қазіргі бар қауіптің бетін қайтара отырып, сосын оның ... ... ... ... ... ... ... мемлекет аумағынан шығып, ... ... ... ол ... қауымдастыққа үлкен зиян тигізері
сөзсіз.Терроризммен қауымдаса күресу мәселесі ІІ ... ... ... ... Ұлттар Лигасы басшылығымен 1937 ... ... алу мен ... ... үшін ... туралы»
Конвенция мен Халықаралық сот құру туралы жоба бекітілді. Бірақ қабылданбай
қалған. Қазір ондай ... 12 ... бар. ... ... ... «Әуе кемесінің бортында жасалатын қылмыстар мен басқа да ... 1963 ... ... «Әуе ... заңсыз түрде қолға алу туралы»
1970 жылғы Конвенция; «Азаматтық авиацияға заңсыз жасалған ... ... 1970 ... ... «Теңіз-кеме жолдарында жасалған заңсыз
актілермен күрес туралы» 1988 ... ... ... ... қарсы
күрес туралы» 1979 жылғы Конвенция; «Дипломатиялық агенттер, ... ... бар ... ... қылмыстың алдын алу және жазалау
туралы» 1973 ... ... ... он жыл. – ... 40-41 ... ... ... аймақтық дәрежеде қабылданған түрлері де
бар: «Жеке тұлғаларға халықаралық ... ... ... мен ... ... ... ... алу және жазалау туралы» 1971 жыл ... ... ... 1976 жылы терроризмге қарсы Еуропалық
Конвенция; ... ... ... ... ... ... Дублин
келісімі; Халықаралық қауымдастыққа терроризмді қандай да бір саяси мүддесі
болмасын заңсыз деп ... ... ... 1985 жыл 9 желтоқсанда
қабылданған БҰҰ БА-ның 40/61 Резолюциясы. 1994 жылда БҰҰ ... ... ... ... ... алдын алу ... ... ... ... ... асырылған террористік акт
ешқандай да идеологиялық, нәсілдік, ... діни ... ... ... ... Және де Галифакс қаласында өткен «үлкен ... ... ... ... онда ... ... бірлескен
түрде жан-жақты күресу туралы» Шешім қабылданды. Осыны негізге ала отырып,
1995 жыл 12 желтоқсанда ... ... ... ... ... ... ... мүше мемлекеттердің саяси міндеттері
бекітілген түпкілікті Декларация қабылданды. Терроризммен бірлесе ... ... ... ... ... болуда. Мәселен, 1996 жылдың 13
наурызында Египетте өткен «үлкен сегіздіктің» кездесуінде Интерпол сияқты
«Халықаралық антитеррорлық ... ... ... ... ... ... жылдың жазында Парижде өткен осы елдердің кездесуінде «Халықаралық
терроризммен күрес ... 25 ... ... ұсыныс жасалды. Онда
халықаралық терроризмге байланысты маңызды мәселелер көтерілді. 1999 ... ... ... ... ... ... отырысында Парижде өткен
келіссөздер өз ... ... ... Шешенстан мәселесі де
көтерілді.Халықаралық терроризммен күресте шетел мемлекеттерінің тәсілдерін
үйрену, ... ... ... ... ... ... Мәселен АҚШ, 1958-
1999 жылдар арасында ... ... ... 40 құқықтық акт, сонымен
қатар 1995 жыл маусымдағы арнайы ... ... 1996 ... ... ... ... Заңын қабылдаған еді. АҚШ-та
терроризммен күресетін ... ... ... ... ... ... ... Федералды Іздестіру Бюросы және Қорғаныс
министрлігі, сондай-ақ арнайы «Дельта» тобы ... АҚШ ... жыл ... ... байланысы бар деген мемлекеттің тізімін
жариялап отырады.Израиль мемлекетінің «Моссад» арнайы қызмет орындарының да
тәжірибесі мол. Францияда терроризмге қарсы 30 арнайы қызметкерден ... тобы ... ... ... ... ... ... үстінде
өлтіру құқығын берген.1
1А.Косиченко. Современный терроризм: взгляд из ... ... ... С. ... ... терроризммен 1941 жылы құрылған «САС» арнайы қызметі
күрес жүргізеді. САС-тың құқықтық базасы 1972 ... ... ... 1973 ... «Төтенше жағдайлар туралы», 1974 жылғы
«Терроризмнен сақтандыру туралы» Заңдар болып табылады Германияда 1972 жылы
құрылған ГСКА– 9, ... ... ... ... қызмет етеді. Ол –
1 штаб пен 5 ... ... 1986 жыл ... ... ... Заңы
қабылданып, қылмыстық кодексіне біраз өзгерістер енгізілді. Испанияда болса
Арнайы операциялық топ (СЕО) құрылған. Оның ... ... ... жылы ... ... ... туралы» Заң. Ресейде терроризммен
күресті ФСБ, Криминалды полиция және ... тобы ... жылы 11 ... ... ... әлемдік тарихтың жаңа бастау
есебіне айналғандай. Жаңа уақыт жаңа аңыздармен ... ... ... ... кейін ондай аңыздар көбейе түсті. Алпауыт бен-Ладен
туралы, «ислам терроризмі» туралы сан-саққа жүгірткен сөздер қаулап ... ... ... ... терроризмге қарсы күресті тиімді жүргізу үшін
алдымен нақтылықтар мен ... ара ... ... ... ... та егжей-тегжейлі зерттеу керек. Орталық Азия Саяси зерттеулер
агенттігінің директоры, саясат ... ... ... ... ... ... ... әрекеттер терроризмнің көлеңкесімен
алысуға ғана ұқсап жатқандай. «Біріншіден – дейді Ерлан Қарин – ... ... ... ... айқын да нақты анықтама жоқ. Жалпыға
ортақ тұжырымдаманың жоқтығы бұл қатерге ... ... ... ... ... мүмкіндік бермейді. Екіншіден, терроризмнің түрлі
көріністерінің жіктелу жүйесі де берілмеген, ал ... ... ... ... көздейтіні, оны жүзеге асырудың әдістерінің сипаты ... ... ... ... Үшіншіден, «терроризм», «экстремизм»,
және «сепаратизм» ... ... ... Экстремизм
терроризмге қарағанда әлдеқайда кең ұғым. Оларды бірқатарда атайтын болсақ,
онда радикалды оппозициялық ұйымдардың қызметін де ... ... ... сарапшылардың пікірінше терроризм проблемаларын
дұрыс ұғындырмау адам құқықтарын жөнсіз шектеудің де себебі ... ... ... ... ... ұлттық азшылыққа қатысты өз саясатын
қатаңдандыру үшін де ... ... ... ... ... ... да елеулі ағаттықтар болды. Оған түрлі елдер ведомстволарының
арасында үйлесімділіктің жоқтығын айтуға болады. Және де ... ... ... бөлетін проблемалар көп. ... ... ... ... ІІМ, ҰҚК және ... ... агенттігі мен
Қорғаныс министрлігі жүргізеді.
1А.Косиченко. Современный терроризм: взгляд из Центральной Азии. ... С. ... ... өте көп, олай ... ... ... ... Қаржы
полициясы, Салық комитеті, Кеден комитеті, тіпті Мәдениет ақпарат ... ... ... де ... тиіс. Басқа мемлекеттерде де жағдай
осылай. Үшіншіден, қарсы тұрудың күш ... ... ғана арқа ... Күш ... – күш ... ... Алдын алу шаралары
жүргізілген жөн. Төртіншіден, терроризмнің әрекеттену астарынан қандай ... ... ... ... де ... ... ... табылады. Терроризм
болмысы жөнінен идеология болып табылғанымен нақты іс-әрекетпен танылады.
Сондықтан да ... ... деп ... ... ... қарсы күресті өрістету керек»1.
2.2. Әлемдік есірткі саудасы және нашақорлық.
Элитаның ермегі болған және жанға батар сырқатты басатын ... ... ... ... өте келе ... ... көзіне айналды.
Есірткінің жаппай тұтылу деңгейі мен үлкен табыс көзіне айналу ... және ... ... ірі ... ... қамтамасыз етуші
және шығарушы – Ұлыбритания, Франция, АҚШ және императорлық Қытай арасында
«апиын соғысы» деп аталған кең ... ... ... ... ... ... ... болып отырған ... ...... ... тап сол ... ... ... еді2.
Әлемге есірткі саудасы аса зор қауіп төндіріп тұр. БҰҰ-ның мәліметі
бойынша ... ... ... ... нашақорлар 200 миллион адамға жеткен.
Есірткі саудасымен айналысушылар жылына 500 ... ... ... отыр, мак
өсіру бидайдан 30 есе пайда әкеледі екен. Әлемдік есірткі саудасы әлемдік
көлемде ... ... ... автомобильді қоса есептегеннен жоғары болып
отыр3.
Нақтылай айтсақ бүгінде әлемнің 142 миллион ... ... ... ... адам ... және ... ... бой алдырған,
13,4 миллион адам кокоин тұтынады, ал героин мен апиынның торына түскендері
8 миллион ... 1998 ... 8-10 ... ... Бас ... ... Арнайы сессиясында қабылдаған Саяси декларациясында былай ... ... ... ... ... қауымдарды күйретуде,
адамның қалыпты дамуын бүлдіруде және қылмысты туғызуда.
1Е.Қарин. Терроризмге ... ... ... және ... 14 тамыз 2002.
2Н.Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А.,2003. 112 б.
3С.Абдулпаттаев. Халықаралық лаңкестікке, экстремизмге және ... ... ... № 1 2003. 18 ... ... ... қоғамның барлық салаларын қамтиды: ... ... ... ... ең ... байлығы – жастардың
бостандығы мен дамуына нұқсан келтіруде. ... ... адам ... мен ... мемлекеттердің тәуелсіздігіне, демократияға,
ұлттардың, қоғамның барша құрылымдарының ... ... адам мен ... ... ... мен ... қатер...».1
Әрине, есірткі бизнесінің таралуына мемлекетаралық ... ... ... ашық-шашықтығы, әлеуметтік кедейшілік пен саяси
тұрақсыздық әсер етпей қоймайтындығы белгілі ... ... ... ... ... ... жарты ай» ұйымы
- Ауғанстанның оңтүстігі, Пакистанның солтүстігі, ... ... ... ... ... ... Еуропа елдеріне есірткі
жеткізу үш ... ... ... жолы – ... теңіз порттары арқылы жеткізіледі, мұнда бүкіл
есірткінің жартысынан көбі ... жолы – ... ... ... Ресей, Украина және Белоруссия
арқылы өтеді, мұнда есірткінің үштен бірі тасымалданады.
Үшінші жолы – Иран арқылы ... ... ... үшбұрыш» аймағы – Лаос, Тайланд, ... мак ... кең ... ... 2002 жылы мұнда өндірілген 2500
тонна апиынның 90%-ы ... ... ... ... ... ... ... Америка есірткі рыноктарымен тығыз байланыста жұмыс
жасап жатқандығы белгілі. Латын ... «Анд ... - ... мен
Колумбия есірткі саудасын дамытып, әлемге негізгі кокаин жеткізіп берушіге
айналған. Ал, «Алтын жарты ай» мен ... ... ... ... ... ... ... сайын әлемде мың тоннаға дейін кокаин ... Оның ... АҚШ, ... ... ... және Австралия мен басқа елдерге
түрлі жолдармен жеткізіліп жатыр. Есірткі бизнесінің ... ... ... үшін де, оны ... ... үшін де нағыз қасіретке
айналған. Мәселен, есірткіге ... ... үшін ... ... жыл ... жырып, 1 миллиард долларға жуық қаржы жұмсайды. ... ... 500 мың ... ... ... ... ... жылдары кокаин
мен героин өндіретін тағы бір алапат күш – Нигерияның ... ... ... ... Ол жылдан жылға ұлғайып барады.
1Н.Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А.,2003. 115 б.
2С.Абдулпаттаев. Халықаралық лаңкестікке, экстремизмге және ... ... ... № 1 2003. 19 ... 1997 жылы ... ... ... қызметпен қоян-қолтық
жүргізілген ҰҚК ... ... ... ... Еуропаға өтетін
есірткінің «Нигериялық» арнасын ашып, оны талқандады. Сөз жоқ, ... ... ... ... ... біз үшін ... қатер емес,
қатердің үлкені Ауғанстаннан Еуропаға ... ... ... болып
табылады1.
Тәліптер режимі күйреген соң Ауғанстандағы миллиардтаған доллар тұратын
есірткінің Еуропаға сатуға жіберілуі БҰҰ-ын мазалап ... ... ... ... ... қарулы топтарының қорғауымен Еуропа
елдеріне таратылып отырғаны мәлім болған. ... ... ... қаржы
негізінен Македонияда бас қосып жатқан Арнавуд жасырын тобын қару-жарақпен
қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... дәлелдер келтіріп отырған мамандар бар. БҰҰ-ын елеңдетіп отырған ... 2002 ... ... мың да бір ... ... ... ... қауіп төндіріп тұрғанын айғақтайды.2
Оратлық Азия, белгілі болғандай есірткі шығаратын елдер мен ... ... ... ... ... Бұл жол – «Алтын
жарты ай» ұйымының ... ... ... бүгінде Ауғанстан
есірткісі көп елдерде басқа есірткілерді ығыстырып келе ... ... бой ... героин негізінен Ауғанстаннан келеді. Еуропадағы барлық
героиннің 80%-ы Ауғанстанда шығарылады екен3.
Ауғанстан қазір жыл ... ... 4,8 мың ... ... апиын өндіріп
отыр4. Осы миллиардтаған пайданың біраз бөлігі Орталық ... ... да ... ... ... Орталық Азияда жағдайдың
тұрақсыз болғандығын қалайды. Егер біз ... ... ... ... ... ... ... қолға алмасақ, экстремизм мен терроризмді
ешқашан жеңе ... ... ... мен ... ... сценариімен жүзеге асырылып жатады. Ал оның артында
миллиардтаған АҚШ ... ... Сол ... 1%-ын ғана ... бөлу ... аймақтағы жағдайды шиеленістіруге ықпал ете алары
сөзсіз.5
Қазір осынау әлемдік қауіпке қарсы күресетін ... үш ... ... ...... Бельгия, Германия, Португалия, Испания,
Швейцария елдері жатады.
1Н.Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А.,2003. 118 б.
2Ауған есірткісіне Еуропа елтіп ... ZAMAN. 22 ... ... ... ... на стакан.//НП. Март 2003.
4Н.Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А.,2003. 116 б.
5М.Әшімбаев. Экстремизм мен ... ... ... ... ... 29 ... 2000.
Бұл елдерде есірткі затын сату мен тұтыну ... ... яғни ... ... 30 ... ... ... марихуана сақтуына
рұқсат берілген. Нәтижеде, соңғы жылдары Нидерландия Батыс Еуропаның
«есірткі ... ... ... ...... ... ... Оңтүстік Корея, Қытай,
Бангладеш, Индонезия, Малайзия, Тайланд, Египет, Сауд ... ... Бұл ... ... ... ... жаза ... есірткі
таратқаны және балаларды нашақорлыққа үйреткені үшін кез ... адам ... ... ... 1950 ... бастап есірткі саудасына қарсы
мемлекеттік ... ... ол ... нәтижелерге жеткізді. 1995 жылдан
бастап нашақорларды күштеп емдеу қолға алынған. Бірақ, соған қарамастан
қазір ... ... саны 900 ... ... ... ... – АҚШ, ... Франция елдері жатады. Бұл елдерде
есірткіні заңсыз сатумен ... ... ... жасалған.
Ұлыбритания мен Францияда нашақорларды күштеп емдеу жолға қойылған. АҚШ-та
есірткі саудасымен ... ... іс ... ... ... - өмір бойы бас бостандыған айыру. Ал Еуропада бұндай жағдайда 20-25
жылға бас бостандығынан айырады. Қазақстанды да осы үшінші ... ... ... ... жазаның мерзімі – 15 жыл. Қазақстанда арнаулы мекеме –
Нашақорлық пен есірткі саудасына қарсы ... ... ... ... ... ... ... Есірткі саудасы мен нашақорлыққа
қарсы күрес БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 2002 жыл 24 қыркүйекте шыққан ... ... ... дерт өзі ... ... бір дертке себеп болады немесе «жаманшылық
жеті ағайынды» дегендей, нашақорлық өз кезегінде ВИЧ ... ... ... отыр. Дәрігер-наркологтардың мәлімдеуінше ВИЧ ... 80%-ы ... ... 2002 жылда елімізде СПИД ауруынан 72
адам өлген. Ресми түрде 3319 адам осы ... ... ... ... ... ... 20 ауру ... тура келеді екен. Нашақорлардың біреуі бір жылда
жүз адамға дейін ауру жұқтыруы мүмкін. ... ... ... ... Ж. ... ... бойынша, елімізде 46818 нашақор
тіркелген (2003). Олардың 68% ... ең ауыр ... ... ... ... ... бойынша есепте тұрғандардың 2 мыңға ... ... 4,5 ... ... ... екен. Осылардың ішінен 30
мыңға жуығы «наркомания» ... ... ... ... ... орай ... ... Сондықтан да нашақорларды емдеу мен есірткіге
қарсы күрес бүгінгі күннің өзекті мәселесіне айналып отыр.
1С.Абдулпаттаев. Халықаралық ... ... және ... ... ... № 1 2003. 19 б.
2А.Тұяқбайұлы. Нашақорлыққа қарсы күрес.//Қазақстан ZAMAN. Наурыз 2003.
Есірткі заттары дегеніміз – ... ... ... ... ... ... есірткі заттары болып табылады. Бірақ бұл Есептегі
есірткі ... ... ... бірдей есептеле бермейді. Мәселен,
барбитураттар БДҰ-да есірткі заты ретінде есепте болғанымен КСРО ... дәрі ... көп ... бойы пайдаланып келген. Эфедрин де көп жылдар
бойы дәріханаларда ... ... ... ... ... оны ... ... жайлаған соң қатаң бақылауға алынып ... ... Бұл ... ... ... ...... деп
аталады. Нашақорлықтың өсіп кетуіне біріншіден, есірткі заттарының жаңа
түрлері шығарылып және олар ішірткі ... ... ... ... ... ... аймақтық шекараларымызда бақылаудың жеткілікті
дәрежеде болмауынан. Орта және Таяу Шығыстан, ... ... ... ... ... ... контрабанда арқылы келіп отырған есірткі
заттарының көлемі күннен ... ... оның ... да ... ... ... тұрмыстық, химиялық заттарды пайдалану өршіп
барады. Мысалы: краска, лак, ... клей т.б. иісі бас ... ... ... ... есірткіге қатысты қылмыстың да өсуіне
себепші болып отыр. Мәселен, 1991 ... 2001 ... ... ... орын алған жалпы қылмыс аясындағы есірткі қылмысының үлесі 2,8%-
дан 11,6%-ға, яғни 4 есе ... 2001 жылы ... ... саны 17700-ге
жеткен. Және тәркіленген психитропты заттардың салмағы жыл сайын 10 тоннаға
артып ... ... ... ... алу ... бүгінде Қазақстан халықаралық
құқық нормаларын кәдеге жарата алатын және осы ... ... жол ... ... шаралардың тұтас желісін жүзеге асыруда.
Біріншіден, Қазақстан ... ... ... ... ... ... саласын бақылауға қатысты БҰҰ-ның негізгі конвенциялары
(1961, 1971, 1988 жылдардағы) ратификацияланды. Қазақстан ... ... ... ... ... хақылы мүше. Және де есірткіні заңсыз
түрде таратуға қарсы тұратын халықаралық бірнеше беделді ... ... ... ... ... қатысушысы болып табылады. Мәселен, 1996 жыл 4
мамырда ЮНДКП (БҰҰ-ның есірткіге бақылау жасау және қылмыстың алдын ... ... ... ... Орталық Азия СІМ-і қол қойған
«Есірткі ... ... ... және ... ... ... ... қиянат жасап пайдалануға бақылау жасау
саласындағы өзара түсіністік пен ... ... ... Как предупредить алкоголизм и наркоманию у подростков. –
М.,1999. С. 57-58
2Н.Назарбаев. ... он жыл. – ... 127 ... да сонда, 130 б.
ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшыларының Декларациясында (маусым, 2002)
былай делінген: «ШЫҰ-ға мүше ... ... ... ... ... қылмысқа, есірткі құралдары мен психотропты
заттардың, сондай-ақ қару-жарақтың заңсыз айналымына ... ... ... ... бел ... Олар бұл құбылыстарды
трансұлттық ... ... ... ... ... тиімді әрекет
халықаралық қауымдастықтың ұжымдық күш-жігерімен ғана ұйымдастырыла
алады»1.
Екіншіден, бізде ... ... ... заңнамалық және басқа да
нормативтік-құқықтық база қалыптасқан, осы салада кешенді басым шараларды
анықтаған стратегиялық бағдарламалық ... ... ... асырыла
бастады. Айталық, «Есірткі заттары, психотропты заттар, прекурсорлар ... ... ... мен ... қарсы шаралар туралы» нашақорлық пен
есірткі бизнесіне қарсы күрестің 2001-2005 жылдарға арналған Стратегиясы,
сондай-ақ осы ... ... ... ... ... Осы ... ... күрестің Стратегиясы мен Бағдарламасы,
ТМД шеңберінде бұрын соңды болмаған құжаттар екенін айта кету керек.
Үшіншіден, есірткіге қарсы ... ... мына ... кең ... жүйесі құрылымдық элементтерінің құрылғанын атап ... ... ... республикалық ғылыми тәжірибелік ... қ.), ... ... және ... ... Ішкі ... кинологиялық орталығы (Алматы қ.), ІІМ Академиясының ... ... ... ... ... ... және ... орган қызметкерлерін даярлау, қайта даярлау және ... оқу ... ... қ.), Бас ... ... ... мәселесін
талдау және бағалау жөніндегі ұлттық ақпараттық сараптау орталығы (Астана
қ.)2.
Әрине, қабылданған шараларды тек қана ... ... ... ... ... қозғалыстар да қолдауы керек, бұл ... ... ... ... ақпараттық құрылымдардың да рөлі үлкен. «Ауырып ем
іздегенше, ауырмайтын жол ізде» деген. Осы БАҚ арқылы нашақорлық пен зиянды
әрекеттердің ... алу және ... өмір ... ... кең ... ... ... кезеңде мынандай кезек күттірмейтін шараларды
жүзеге ... ... ... және есірткі бизнесіне қарсы ... ... ... ... ... ретке келтіру әрі өзара сәйкестендіру
негізіндегі құқықтық сипаттағы шаралар.
1С.Абдулпаттаев. Халықаралық есірткіге, ... және ... ... ... № 1 2003. 19 б.
2Н.Назарбаев. Сындарлы он жыл. – ... 131-132 ... ... ... шаралар, қажетті мәртебесі бар нашақорлықпен және
есірткі бизнесімен ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік органдардың кадрлық және қаржылай қамтамасыз етілуі
негізіндегі ... ... ... ... алдын алу және ... ... ... ... душар болғандарды дәрігерлік-әлеуметтік тұрғыдан қатарға
қосу жүйесін, осылайша ... ... ... ... ... ... ... шаралар.
• Нашақорлықпен және есірткі бизнесімен күресетін мемлекеттік органдар
қызметін паралауды өзггертуге қатысты шаралар.
• Аумақтары арқылы есірткі тасымалданатын елдердің, аймақтардың, ... ... ... ... және ... ... күшейту және дамыту бағытындағы шаралар, бұған аймақтық саяси
және басқа ... (ШЫҰ, ... ... ҰҚКЫ) әрекеттестігін
кеңейте пайдалану кіреді.
• Қазақстанда есірткіге қарсы нақты жобаларды жүзеге асыру ... ... ... ... және ... ... ... пайдалануды кеңейтуге бағытталған
шаралар1.
Ел Президентінің ... ... ... ... ... ... ... жатыр. Орналасқан жеріне байланысты
Қазақстан есірткі бизнесін халықаралық құрылымдарының мүддесі ... ... Бұл ... ... ... ... ... маңыздылығын ескерумен қатар, есірткіге
салынушылық пен ... ... ... қазақстандықтардың өздерінің
қолдауынсыз жүргізуге болмайтынын да түсінуге тиіспіз. Проблеманың ауқымын
мемлекет ғана емес, ... ... ... өзі де ... ... ... Халықаралық және аймақтық-ұжымдық қауіпсіздік пен
қорғаныс стратегиялары.
1648 жыл. Ұзақ жылдар бойғы сансыратқан, қанқасап соғыстан бытыраған
Еуропа бейбіт өмірді аңсаған. ... жай ғана ... ... ... өмір ... ... тегеурінді, кепілдік пен конструктивті ... ... өрті мен ... ... тыпыр еткізбейтін
бейбіт өмір болатын. Ақыры соғысушылар арасындағы көптен күткен Вестфаль
қалаларындағы Мюнстер ... ... мен ... ратуша
ғимараттарында қол қойылды.
1Н.Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А.,2003. 142 б.
2Еліміздің жаңа ... ... мен ... Желтоқсан 1999.
Діндердің мүддесі мемлкеттер мүддесіне жол берді. ... ... ... мен ... ... ... берген, «дербестік»
және «ұлттық мүдде» деген жаңа ұғымдарға негізделген ... ... ... ... Бұл ... жүйесі Наполеондық жаулаулардың
тоқырауынан кейін, І ... ... ... ... өз ... ... бітті. Оның үстіне Еуропаға жаңа қауіп – коммунизм төніп ... ... ... ... мен дербестікті мойындамайтын әлемдік
революцияны ашық ... 28 ... 1919 ... ... ... болған Версальда Антанта елдері мен Германия арасында ... ... ... ... ... реттеуші «Версаль» жүйесі
деп аталған келісімге қол қойылды. Енді дүние бұрынғыдай ұлттық ... ... оның ... ... сияқты бейбітшіліктің ұжымдық
кепілін ықтимал агрессорлардан сақтандыруды тұғыр етуге тиіс болды. ... ... ... ... мен ... басқа да өңірлерінің географиялық
картасын қайта жасатқан Германиядағы реваншизм мен фашизм болатын. Версаль
жүйесінің күйреуі сонымен ... ... ... «еуроцентризм»
рөлінің бәсеңдеуіне әкеліп, оның орнын «америкацентризм» басты. 1945 жылғы
Ялта ... ... ... геосаяси тепе-теңдікті орнықтырып келіп еді,
бұл тепе-теңдіктің тұғыры 1991 жылы ... ... ... ... ... және ... ... үшке бөлініп келді. ХХ ғасырдың басынан ... ... ... осы ... ... тағы ... ... социалистік деген
түсініктен көпшілік елдер ат-тонын ала қашатын ... ... енді ... ... ... ... ойламаған жерден алға озып кетті. Екі ортада
қарызға белшесінен батып ... ел – ... ... ... да ... кетті2.
3.1. Халықаралық қатынастар және БҰҰ.
Мемлекет өзінің қажеттілігін «ұлттық мүдде» деген терминімен көрсетеді.
Дүниежүзіндегі барлық мемлекеттің өзінің ұлттық ... ... ... - ... ... ... ... алып келеді. әлемдік
тепе-теңдікті сақтау - әлемдегі тыныштықты сақтауды қамтмасыз етеді3.
Әлемнің қазіргі құрылысында тепе-теңдік жоқ. Кейбір күшті ... ... ... ... ... ... ... көтерілуіне
көмегін тигізгені үшін басым пайданы алып кетеді де, әлемдік монополияны
қалыптастырады.
1Н.Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А.,2003. 18-21 ... ... ... ... ... ... ZAMAN.
АҚПАН 2002.
3Г.Моргентау. Политический реализм. – М.,1980. С. ... ... ұлы ... ... қалған мемлекеттер болады.
Керек кезінде олардан ұлттық мүддесін ... та, ... та ... ... Г. ... бұл ... қазіргі кезде бізге көмектесе
алмайды.
Француз теоретигі Р. Арон сыртқы саясатты футбол ойынымен ... ... ойын ... әлі ... және ... ... ... келген ойыншы одан пайда көргенде, қалыптасқан тәртіпті ... ... БҰҰ ... ... төрелікке таласқанымен, ұлттық мүддені көздеген
адамдар ұжымдық арбитрдің шешіміне ... ... ... ... шынымен енді осы спорт түрін еске түсірсе, бұл ойын ... ... ... Р. ... ... ... қауымдастықты бір
жерге шоғырландырып отырған БҰҰ-ның да әлсірегенін ... ... ... І ... ... ... ... тәжірибесі негізінде Америка
Президенті Вудро Вильсонның қайратымен ... ... ... Лига ... ... ... ... болатын (1928 жыл). ... ... күш ... бас ... ... ... жазылған
және Стаимонсонның Доктринасында (1932 жыл) «Кез келген өзгеріс күш ... ... оны АҚШ ... ... бас ... делінген1
БҰҰ 24 қазан 1945 жылы әлемнің 51 мемлекеті халықаралық серіктестік пен
өзара ынтымақтастықты сақтау ... ... ... Қазір БҰҰ-ның
құрамында 188 ел бар. БҰҰ-ның басты-басты алты органы бар:
• Бас Ассамблеясы.
• Қауіпсіздік Кеңесі.
• Экономикалық және Әлеуметтік ... ... алу ... Хатшылық (Нью-Йорк қ.).
• Халықаралық Сот.
Қаупсіздік Кеңесінің 15 мүше-мемлекеті бар. Оның ... ... ... Олар – АҚШ, ... Қытай, Ұлыбритания және Франция. ... ... ... Бас Ассамблея екі жыл мерзімге сайлап отырады.
Экономикалық және ... ... 54 ... бар. ... ... үш жыл ... ... отырады. Кеңес жыл сайын Женева және Нью-
Иорк қалаларында алма-кезек болып отырады. Бұл ... 1998 ... ... ... ... де ... бастады.
Халықаралық сотың 15 мүше-мемлекеті бар. Оның мүшелерін Бас Ассамблея
мен Қауіпсіздік Кеңесі сайлап отырады.
Хатшылық Нью-Йорк қаласында ... ... ... 9 ... ... Басқармалар жұмыс жасайды. Жалпы Хатшылық құрамында әлемнің 160
елінен келген 8700 адам ... ... ... ... ... ... Найробиде бөлімшелері бар.
1Ш.Мұқан. Соғыстан соң төнген қара бұлт.//Жас Алаш. 17 сәуір 2003.
Сонымен қатар, БҰҰ-ның әртүрлі ғаламдық мәселелерді ... ... ... ... елдерінде жұмыс істейді. Олардан мәселен, БҰҰ-ның
Даму бағдарламасы (ПРООН), Босқындар ісі ... ... ... ... Әйелдер қоры (ЮНИФЕМ), Балалар қоры (ЮНИСЕФ),
Өнеркәсіптік даму ... ... ... ... және ... ... Атом энергиясы жөніндегі ... ... ... ... ... ... Халықаралық теңіз ұйымы
(ХТҰ), Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО), Дүниежүзілік денсаулық
сақтау ... ... ... ... ... ұйымы (ДИМҰ),
Есірткіге бақылау жасау және ... ... алу ... басқарма
(ЮНДКП), Еуропалық экономикалық комиссиясы (ЕЭК) және ... ... үшін ... ... ... (СПЕКА) сияқты ұйымдары мен
бағдарламалары жұмыс істейді1.
Қазіргі заманның ең үлкен проблемаларының бірі болған жаппай қырып-жою
қаруларын ... мен ... ... ... ... ... да ... жүзеге асырылып отыр. Мәселен:
1967 жылы қабылданаған «Космостық кеңістікте ... қару ... ... жылы ... ... ... таратпау туралы» Келісім;
1971 жылы қабылданған «Теңіз бен ... ... ... ... ... Келісім;
1972 жылы қабылданған «Бактериологиялық қаруды жасамау туралы» Келісім;
1992 жылы қабылданған «Химиялық қаруды ... ... ... жылы ... ... ... ... туралы» Келісім;
1997 жылы қабылданған «Жер үсті ... ... ... ... және т.б. ... ... ... жатады.
БҰҰ-ның «Тыныштықсүйер күштері» 1993 жылдан бері Ауғанстанда, ... бері ... ... пен ... ... отыр.
Әлемде ядролық әлеуеті жөнінен 4 орынды иемденетін Қазақстанның ядролық
қарудан өз еркімен бас тартуы үлкен жетістігі болды.
Қазақстан 1992 жылы 2 ... ... 47 ... ... мүше болып қосылды. Сол сессияда Елбасымыз Н. Назарбаев екі
мәселені көтерді: ерікті ынтымақтастық және ... құру ... жылы 2-4 ... ... ... ... ... 110
елінің делегаттары бас қосқан БҰҰ-ның мыңжылдық саммитінде үш ... ... ... және ... ортаны қорғау.
Ядролық, биологиялық және химиялық қаруларды ... ... ... Соны сезінген адамзат кейінгі жылдары жаппай қырып-
жою қаруларын қысқарту туралы ойлай бастады.
1Қ.Тоқаев. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. – ... ... жылы 26 ... ... КСРО ... «Ракетаға қарсы қорғаныс
жүйесін қысқарту туралы» Шарт (РҚҚ) ... ... ... ... ... еді. Бірақ АҚШ-тың 2001 жыл желтоқсанда РҚҚ туралы
шарттан шығу ... ... ... дүр сілкіндірді. Оған Қауіпсіздік
Кеңесінің тұрақты мүше мемлекеттері қарсылық ... ... ... ... қол ... ... 187 елінің делегациясы
өздерінің арнауында АҚШ-тың бұл әрекетін қарусыздану әрекетіне теріс әсерін
тигізіп қана қоймай, оның таралуына да ... ... ... деп ... кез ... мемлекеттің ең басты міндеті. Бірақ қорғану үшін
халықаралық ... ... ... жалпы қарулануға бет бұру
әрине, әлем халқын шошындырады. АҚШ халықаралық қауымдастық ... ... 1972 ... ... ... ... БҰҰ ... заңсыз сауда саттыққа жол бермеу жөніндегі іс-қимыл Бағдарламасын
бекітіп жатты. Қару-жарақ өндірісінің тарихи-саяси ... ... бар: ең ... ... жеті ел – АҚШ, ... ... Франция,
Қытай, Үндістан және Пакистан тұр. ... ... мен ... ... ... ... ... Қытайдың бұл саладағы қарқыны тез.
Екінші орында – Германия, Жапония, Канада, Аргентина, Бразилия, Оңтүстік
Корея мен ... ... ... топта – Туркия, Египет, Нидерландия ... ... ... ... күшті әскери өндіріс кешендеріне ие осы елдер.
Солтүстік ... екі ... ... ... зымырандарының күші АҚШ-тың
батысына дейін жететіндігі дәлелденіп ... ... ОББ ... Иран 2010 ... ... ... ұшатын зымырандар жасап шығарады.
Оның үстіне Ирак соғысына байланысты Иранның қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... екі жүйенің қарама-қарсылығы тоқтаған соңғы кезде, 1989-
2001 жылдар аралығында әлем ... мен өмір сүру ... ... ... 11 қыркүйектегі АҚШ-та орын алған оқиға сол қалып ... күрт ... ... қауымдастық «антитеррорлық коалиция» құрып,
халықаралық терроризмге ... ... ... ... ... да,
басты қаржыландырушысы да АҚШ болды. Терроризмге қарсы күрестің ... ... ... ... ... ашуына ұласып кетті. Американдық
белгілі журналист Риз Ханның: « 11 ... ... бері ... ... ... мұсылман әлеміне күдікпен ... Ал ... ... соң әрбір адам Батысқа көз аларта бастады» деген ... ... да ... ... ... да ... күрт ... халықаралық терроризм мен стратегиялық қайшылықтардың ықпалы ерекше
болып ... ... ... төнген қара бұлт.//Жас Алаш. 17 сәуір 2003.
2002 жыл ... ... ... «Терроризмді қаржыландыруға
қарсы күрес туралы» Халықаралық Конвенциясы қабынданған болатын. Теракт өте
салысымен, 12 қыркүйекте БҰҰ ... 1368 ... ... онда ... ... қауымдастыққа қауіп төндіріп тұр. Соған байланысты жеке
немесе ұжымдаса қорғануға құқыө ... ... 2001 жыл 28 ... ... 1373 Резолюциясы қабылданып, онда басты үш мәселе көтерілді:
1. Терактінің барлық түрін қылмыстық іс санатына қосу
2. ... ... ... мен ... ... ... кез ... ел территориясынан пана беруден бас тарту1.
Ал 2002 жыл қыркүйек айында ... ... ... БА 57 сессиясы АҚШ-
тың Иракқа қарсы соққы беру ниеті ... ... Бұл ... ... ... ... екі ұдай ... белгілі. Қазақстан да
егемен ел ретінде өз ұсынысын ... тиіс еді. Ең ... БҰҰ ... болды. Қазақстан делегациясын бастап барған Қ. Тоқаев: «Бүгінгі
күні қолданыстағы адамзаттың түбегейлі ... ... ... ... күмән келтірмейтіндей болып, тіпті қайсыбір түрде қайта ... ... ... «Бейбітшілік пен соғыс проблемалары, ұлттар
қауымдастығының еріктері мен ... ... ... тек ... қаралуы тиіс» деп атап өтті. БҰҰ мүшелеріне ... ... ... тек ... әлемдік тәртіпке қарсы бағытталған іс-
қимылдарын халықаралық ... ... ... ... ... ... мүмкін. Иракқа жаппай қырып-жою қаруын жасап ... және ... ... ... деп айып ... ядролық қаруды таратпау
мәселесі де осы сессияда қаралды. Қазақстандық дипломатия ядролық қаруды
бақылау саласындағы ең ... ...... ... ... ... пен ... сынақтарға жаппай тыйым салу туралы» Шарттар атқаруы тиіс
деп есептейді. Сондай-ақ Қазақстан «Орталық Азияда ядролық қарудан ... құру ... ... ... ... қол ... үшін бастама көтерді. Бұл
сессияда да Ауғанстан мәселесі сөз болды. ... ... ... ... ... Ендігі атқарылар іс осындағы жағдайды тұрақтандыру болып
отыр. Қ. Тоқаев өз сөзінде Таяу ... ... ... ... терроризмге қарсы тұруы мен Палестинаға ... ... ету ... ... ... ... ... де қазіргі адамзаттың бай мен кедей топтарының арасындағы табыстар ... ... ... бөлу ... қарастыруға шақырды.
1А.Косиченко. Современный терроризм: взгляд из Центральной Азии. –
А.,2002. 115-117
Иоханнесбургтегі ... ... Н. ... ... табиғи және адами байлықтарынсыз бай мемлекеттер ешқашан
байымас еді» деп ... ... ... Көпжақты деңгейдегі Қазақстанның
сыртқы басымдықтары белгілі – ол Еуразиялық құрлықтың аумағында бірыңғай
экономикалық ... құру ... ... ... ... ... кедергісіз кеме қатынасын жолға қою. Екіншіден,
теңіздің ... ... мен ... сақтау. Үшіншіден,
Каспийдің айдыны мен ... ... ... ... бес ... ... негізінде көпжақты Конвенцияны
дайындау керек1.
Терроризмге қатысты БҰҰ-ның және бір маңызды шешімі 2002 жыл 8 ... 1441 ... ... Бұл ... ... қиын
қалыптасты. Өйткені, бір жағынан АҚШ пен Ұлыбритания Иракқа ... ... ... ... ... ... Ресей, Франция, Германия және Қытай
соғысқа қарсы болды. Резолюцияны осы қарама-қайшылық ... ... десе де ... еді. Ол бойынша Дж. Буш пен ... БҰҰ ... ... ... ғана ... ашуы ... еді. БҰҰ ... кез келген объектісін тексеруге құқық алды2.
БҰҰ мінберінде қаралатын, ... ... ... ... ... 6 миллиардтан астам халықтың 3 миллиардқа жуығы
кедейшілік жағдайда өмір сүруде. 100 миллиондай бала баспанасыз. әлемде ... адам ... ... ... ... ауыр ... жағдай басқа да
дамыған елдерге әсер етпей қоймайды. Сондықтан да 1996 жылы ... ... ... ... және 2002 жыл ... ... әлемнің 182
елі қатысқан «бес жыл өткен соң» деп ... ... 2015 ... дейін
ашаршылыққа ұшырағандардың санын екі есеге қысқарту ... ... ... жылы ... айында Наироби қаласында БҰҰ Қоршаған орта жөніндегі
бағдарлмасы басқарушылар кеңесінің (ЮНЕП) мәжілісі өтті. Онда дүниежүзілік
температураның артуы ... ... ... әсер ететіндігі тілге
тиек етілді. Қазір ... ... ... ... Соның өзінде
мұздықтардың бірте-бірте еру ... ... су ... байқалады. Олай болатын болса теңіз деңгейінен төмен жатқан
Бангладеш, ... ... ... су ... ... ... сөз. ... тұрған көмірқышқыл газының 14% да мұздың еруімен бірге атмосфераға
таралу қаупі бар. Осындай ... ... 2001 жыл ... ... БҰҰ ... ... Конференция адамзатты ауызсумен қамтамасыз
етуге арналған болатын.
1Ә.Әбішев. Сыртқы ... ... ZAMAN. 27 ... ... ... ... № 23 2002. С. ... Халықаралық лаңкестікке, экстремизмге және есірткі
саудасына қарсы күрес.//Ақиқат. № 1 2003. 23 б.
Жалпы БҰҰ-ның басты мәселесі – ... оның ... ... ... ... ... және ... құндылықтар мен байлықтардың әділ
бөлінуіне септігін тигізу, әртүрлі деңгейдегі қарама-қайшылықтарды ... да ... ... ... ... бейбіт жолмен шешу болып табылады.
3.2. Аймақтағы ұжымдық қауіпсіздік шаралары.
Ғасырлар бойы Азияда аймақтық проблемаларды тиімді шешу үшін ... ... ... ... ... ... Азияда
ұжымдық қауіпсіздік жүйесін құру туралы КСРО-ның ұсынысын еске ... ... 1970 ... ... Л. ... ... бастама көтеріп еді
және мұны Үндістан ... деп ... ... Үндістан да, басқа Азиялық
мемлекеттер де ... ... ... құру туралы Кеңес Одағының
ұсынысын қолдаған жоқ. Азия елдерінің КСРО-ның жоспарларына дәстүрлі ... ... ... ... ... ... білдіруі өзінің
теріс рөлін ойнады. Оның үстіне аймақтағы көптеген елдердің арасында
күрделі ... ... ... Азия ... ... пен
ынымақтастықтың арнайы институттарын құру идея күйінше қалып, Еуропадағы
1975 ... ... ... ... ... базалық пункттерін де
қалыптастыруға мүмкіндік болмады1.
Ұжымдық қауіпсіздік қажеттілігі өзінің ... ... етіп ... ... болған жаңа субъектілердің одан әрі дамуы мен өмір сүруін
күн тәртібіне қоятын кез де ... ... ... мен ... ... аймақтық
және жаһандық қауіпсіздіктегі геосаяси жүйе ретінде таратылғаннан кейін
«егемендік шеруінің ... күн ... ... ... бастап,
ауқымды көлемде азаматтық соғыс өртіне ұласатын ... ... ... бола ... ... тұрақталмағандығы, ұлттық жаңғыру
процестері, Кеңес Одағының мирасқа қалған дүниелері туралы талас, жаңаша
ықпал жүргізу ... ... ... ...... бәрі ... ... мол өңірге айналдырған еді, мұның өзі бара-бара сондай алып
«тұрақсыздық ... ... одан ... ... халықтар мен
ұлттар апатты зардаптар шегуі әбден ықтимал болатын. Нақ осы ... ... ... және ... ... ... ... қадамдар жасала бастады, сол ... ... ... ... ... айналдырмау көзделді2.
1Қ.Тоқаев. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. – А., 2002. 366 ... ... он жыл. – ... 171 ... ... ... едер өз тәуелсіздіктерін алған тұста-ақ көпшілік
лидерлер экономикалық та, ... те ... ... - ... ... ... екендігін түсінді.Өйткені, біріншіден одақтас елдердің
экономикалары бір-біріне тәуелді етіп қойылған. Екіншіден, әлі де болса бір
ақпараттық кеңістікте ... ... ... ... ... әлеуетті иемденіп келген елдер үшін ұжымдық қауіпсіздік ... ... ... да ... ... ... саяси және экономикалық,
мәдени байланыстары да көп еді.
Интеграция – бүгінгі күннің тұрақтылығы мен келешектің ... ... ... көз ... ... ... көз ашпаған Еуропада 1957
жылғы «ортақ рынок» туралы Рим ... соң ... ... ... ... Еуро Одақ ... жетіп отыр. Стратегиялық
қайшылықтарың соғыс алаңына айналған Оңтүстік-Шығыс Азия елдері де АСЕАН
ұйымын құрып, ... ... пен ... ... ... арқылы «Азия жолбарыстарына» айналып отыр. Орталық Азия үшін
интеграция экономикалық жағынан да, ұжымдық ... да ... ... мен ... ... ... ... Азия елдерімен шектесіп
жатқандықтан, қауіп-қатерден қорғану кепілдігі ... ... ... да аймақ елдері ұлттық және аймақтық қауіпсізігін ... ... ... ... ... Жеке ... ... – мемлекеттің қарулы күштерін, жалпы әскери
саланы нығайту мен қорғаныс салаларын жетілдіре түсу;
• Ұжымдық қорғаныс ретінде – ... ... ... ... ТМД ... шеңберінде қорғаныс жүйесін құру. Оның аржағында, ғаламдық
қорғаныс қауымдастығында өз орнымызды иемдену мақсаты тұр. ... ... ... ... экономикалық аренаға шығу тек қана
аймақтық интеграция арқылы жүзеге аспақ1.
Елбасымыз Н. ... ... ... ... ... және
ұлттық қауіпсіздікке төнген қауіп-қатер азаюдың орнына жаңа сапа мен өзгеше
ауқымға ұласып ... Азия ... ... ... ...... ... болып отыр. Тәуелділік – бір елге тәуелді етсе, тәуелсіздік бүкіл
әлемнің ұтылыссыз есептесе ... ... ... Орталық Азия өңірі үлкен
геосаяси мәнге ие деген сөз жиі айтылады. Алайда, ... Азия ... ... бұл ... ... ... әсер ете ... нақтылап
айтқан емес. Орталық Азия маңызды өңір екендігінің бірнеше тұжырымдары бар.
1У.Касенов. Безопасность Центральной Азии. – ... С. ... ... он жыл. – ... 22 ... ... ... табиғи байлықтарына байланысты. Екіншіден
Бжезинскийдің болжамы бойынша, Орталық Азия ... кім ... ... сол бар жағдайда неізгі басымдыққа ие болады, ол бір мезгілде Таяу
Шығыс пен Үнді ... ... ... өз ... ... да
мүмкіндікке ие болмақ. Ал үшіншісі, ол таяу уақытта ғана 11 ... ... ... ... ... ... өңірдегі радикалды исламды
жақтаушыларға АҚШ жүргізірп отырған ... осы ... ... ... ... Орталық Азия әлемдік бәсекелестіктің жаңа бір алаңы. Бұл адаңды
бостан-босқа алдырып қою - ... ... үшін ... ... ... ... ... еді. Сондықтан да, әрине, біреуі келгеннен кейін ... ... ... ал одан ... ... ... ... тырысады.
Бірақ бұл жасанды түрде пайда ... ... ... мұнай мен газға және
табиғи қазба байлықтарға өте бай. Ендеше, олар осыншама күш салып, ... ... ... мақсатын орындауға тиісті іс-әрекеттер ... ... осы ... ... ... ... ... одан да
пайдалы нәрсені игергісі келеді, үшіншісі де солай. Бұл – саясат. ... ... ... ... екі жүзі бар. Бірі – арғы ... ... бергі беті. Көрініп тұрған жағы – жалған, айлалы жағы2.
Тарих қайталанады. ... ... үшін – ... көз ... Бұл ... ... Азия ... үшін тағылым алар ... бар ... Осы ... жөніндегі Кеңес Одғының жүргізген саясатын ... ... ... діні мен ділі бір, діңі ... халықтарды бөліп тастады.
• Еуропады мемлекеттік ұлтшылдықты дамытудың тарихи мысалын алуға
болады. Белді капиталистік елдердің ... ... ... ... алып ... Ал, ІІ ... ... соның
аяқталмай қалған жалғасы еді. Еуропа 50-жылдардағы ... соң ғана ... даму ... ... Араб ... ... ең жаңа тарихын алуға болады. Ортақ
аймақтық мүдделері бар елдердің ... ... ... мәдени
стратегиясы мен тактикасы болмаса, жеке-жеке ... жете ... Мұны біз ... соғыстан да көріп
отырмыз.
Сондықтан да, Орталық Азия ... үшін ... тату ... ... ... ... ... ал ол шаралардың ойдағыдай жүзеге асуы
үшін міндетті түрде ұжымдық қауіпсіздік ... ... ... ... және қауіпсіздіктің ортақ
жүйесі.//Егемен Қазақстан. 17 мамыр 2003.
2Е.Қарин. Әлемдік бәсекелестіктің жаңа алаңы.//Ақ жол ... ... ... ... ...... 257-264 бб.
КСРО ыдырағаннан соң орын алған геосаяси «қалыптасудың әлжуаздығы»,
ықпалдасудың әлсіздігі және ... Азия ... ... ... ... бұл ... ... ұмтылған геосаяси қозғалыс
туғызған аймақтық ... ... (ҰҚК мен ШЫҰ) ... алып келді.
Байқалып отырған және ықтимал қақтығыстарды шектеп, тұйықтау ... ... ... ... 1992 жылдың 15 мамырында жасалды. Ташкентте –
Армения, Қазақстан,Қырғызстан, Ресей, Тәжікстан және ... ... ... ... ... ... ... (ҰҚК) дүниеге келді. Ал,
1994 жылдың 20 сәуірінде ратификацияланып, оның күші ... бес ... ... ... рет ... ... жаңа ... – қатысушы мүше
елдердің аймағында олардың өз еріктерімен бейбітшілікті ... ... ... ... бағытталған мемлекеттердің әскери-саяси одағы
пайда болды.
ҰҚК-ның бейбітшілікті қамтамасыз ету сипатына үміт артқан ... ... 1993 ... ... мүшелікке өтуге, ал желтоқсан
айында ... ... Ал 1995 ... 10 ... ҰҚК ... ... қарсы бірлескен қорғаныс жүйесін құру ... ... ... және «ҰҚК-ге қатысушы ... ... ... қатар қабылданды. ҰҚК-нің бір кемшілігі – ... ... ... ... ... ... болса, оған байланысты
қолданылатын ... ... ... ... Онда ... ... баса ... аударылған. Және Армения, Белоруссия, Грузия мен
Әзірбайжан қауіп-қатерді Шығыстан гөрі Батыстан ... ... ... бұл Келісім-шартқа әзірге ешқандай да зәрулік
сезінбейді және аймақтық көпжақты келісімдерге сыни көзбен ... ... ... ... 1991 ... 2000 ... дейін қабылданған
көпжақты 165 құжаттың 20 ғана ... ... ... Оған ... ... ... ... болатын келіспеушіліктер екен2. Және бір кемшілігі ҰҚК
Ауғанстандағы антитеррорлық іс-қимылдарға дер кезінде үн қоса ... ... ... ... жағдайды тұрақтандыруға байланысты бастамашылықты
қолдан ... ... ... ... қауіпсіздікті қамтамасыз етуге және
қолдауға қабілетті күш ретіндегі өзінің келбеттілігін таныта алмады. Бұл
ҰҚК-ның ... ... ... әлі де жеріне
жеткізілмегендігінен болып отыр3. Көп ... ... ... ... база ... ... болмағанына қарамастан, ҰҚК-ны ... ... да бір ... ... ... он жыл. – А.,2003. 176-185 бб.
2Т.Акимова. Разрубит ли Договор о ... ... ... Правда. 16 ноября 2000. С. 5
3Н.Назарбаев. Сындарлы он жыл. – ... 178 ... ... ... әрекеттің басталғаны – соңғы үш жыл. ... мен ... ... ... ... әскери қақтығыстарға орай, ҰҚК ұлттық және ... ... ... ... ... 2000 жыл 24 ... ... Минктегі саммитінде ҰҚК-нің тиімділігін ... және оның ... ... ... ... ... қол ... ұжымдық
қауіпсіздік күштерін пайдалану тәртібі мен ... ... ... құру ... ... ... 2000 жыл ... Бишкектегі
ҰҚК саммитінде Орталық Азия Ұжымдық Қауіпсіздігінің ... ... ... оның ... ... ... екі ... қол қойылды. ҰҚК-
ның бас хатшысы В. Николаенконың мәлімдеуінше: «ҰҚК-ге қатысушы ... ... бір ... ... ... ... туралы
мәселе көтерілуде. Бұл бөлімшелер әрдайым дайындықта болып, Келісімге ... ... ... болғанда іске кіріседі»2.
2001 жылы мамыр айында Ереванда ... ... ... ... ... қимыл көрсететін Ұжымдық күштердің құрылуы елеулі оқиға
болды. Оның үстіне «Достастықтың ... ... ... ... ... Антитеррор» сияқты ауқымды жаттығуларда өткізіліп, оған
бейтарап бақлаушылар ... ... мен ... әскерлері де
қатыстырылды. 2002 жыл 14 мамырда Мәскеуде Ұжымдық ... ... ... құру ... ... қол ... ... негізгі бағыт
ҰҚК-нің алғашқы нұсқасындағыдай, әскери-техникалық ... ... ... ... ... жекелеген тұстарда ол түбегейлі нышанда
тұжырымдалды. Мәскеу ҰҚК мүшелерінің Қарулы Күштерін ... ... ... қару ... ... ... ... алу арқылы
шешімін тапты. Бұл ҰҚКҰ әскери күштерін жеткілікті ... ... ... жылы ... ҰҚКҰ-нің мүше елдерінің Кишиневтегі басқосуында ҰҚКҰ-
ні құру туралы шешім қабылдады және ... ... ... туралы
Жарығы мен Келісімге қол қойылды. Антитеррорлық коалицияның Ауғанстандағы
операциялары мен АҚШ-тың Иракқа қарсы әскери ... соң ... ... үшін ... екі ... ... тұр: Біріншісі, аймақтың өз ішінде
әртүрлі ... ... ... және ... ... радикалды
әрекеттерге бару қаупі. Мәселен, аймақта «Хизб ут-Тахрир» заңсыз радикалды
ұйымының белсенді әрекеттерге көшкендігі ... ... ... ұйымға айналса, АҚШ пен НАТО қайтпек?//Жас
Алаш. 15 сәуір 2003.
2Т.Акимова. Разрубит ли Договор о коллективной безопасности ... ... 16 ... ... ... он жыл. – ... 178-179 бб.
Олардың насихатпен шектеліп қана қоймай, қару асынып шыға ... де ... бере ... ... қақтығыс аймағы болған Ирак пен
Ауғанстаннан заңсыз ағылатын босқындар саны күрт артуы мүмкін. Мұның өзі
жұмыспен ... ету ... ... ... ... ... мен
жергілікті тұрғындар арасындағы қақтығыстарға себеп болуы да ... ... ... ... қауіпсіздік жүйесін нығайту
қарастырылып отыр. Мәселен, 2003 жыл 20-21 ... ... ... ҰҚК ... хатшыларының басқосуында, АҚШ-Ирак соғысы кері ықпал еткен ... тұру ... ... 2003 жыл ... ... екі жыл алдын
Ереванда құрылған ҰҚК-ның ұжымдық күштерінің оқуы ... ... ... ... ... ... құру және оның ... күшейту жұмыстары
жүргізілуде. 2003 жыл 28 сәуірде Душанбеде өткен ҰҚК-нің кезекті сесиясында
ҰҚКҰ-ны құрумен байланысты құжаттар біржола дайындалып, бекітілді. Ал, ... ... ... президенті В.Путин Қырғызтан Президентімен
Қырғызстанның Қант қаласындағы әуежайында ... ... ... әуе
техникасын дислокациялауға келісілгені белгілі. Бұған дейін ... ... ... ғана ... ... ... енді Қырғызстанда да
болмақ1.
Елбасымыздың мәлімдегеніндей: «Біз (Орталық Азия елдері – Ш.Р.), әзірше
тек ҰҚК-ге қатысушы елдерді ... ... ... кеңістік құру
жолында ғана тұрмыз. Мақсат – бүкіл ТМД елдері аумағында толымды ұжымдық
қауіпсіздік жүйесін ... ... ... аймақтағы қауіп-қатердің көрінісі – экстремизм мен есірткі
бизнесінің өріс ... және ... ... ... көрінеді.
Мұндай қатерге қарсы тұру жалғыз мемлекеттің қолынан келер іс емес. ... ... ... қауіпсіздік ұйымдарының бірі ретінде Шанхай
Ынтымақтастық Ұйымын атай аламыз.
1990 жылдың сәуір айында ... ... ... ... ... ... ... алынатын принциптері мен әскери
салаларда сенім ... ... ... КСРО – ҚХР ... Келісімге
қол қойылып еді. Ол Келісімде қабылданған ... ... және ... ұзақ ... қарым-қатынасын нығату
және дамыту.
2. Шекара аудандарында қауіпсіздік пен тұрақтылықты нығайту.
3. Азия-Тынық мұхит аймағында және бүкіл әлемде бейбітшілікті қолдау.
4. ... ... ... болдырмау.
5. Шекара ауданында орналасқан қарулы күштерді қысқарту және ... ... ... ... ... ҰҚК ... әскери-саяси ұйымға айналса, АҚШ пен НАТО
қайтпек?//Жас Алаш. 15 сәуір 2003.
2Н.Назарбаев. Сындарлы он жыл. – ... 179 ... ... - ... ... алғышарт болды деп бүгінде толық
айта аламыз.1996 жылы сәуірде Қытай, Ресей, ... ... ... ... ... «Шекара аймағының әскери саласындағы өзара
сенімділікті нығайту туралы» ... ... қол ... Ал, 1997 ... осы ... ... өткен саммитінде «Шекара маңындағы әскер санын
қысқарту туралы» Келісім-шартқа қол қойылды1. 1998 жылы 3 ... ... ... ... құрылды. Ол Шанхай және Мәскеу саммиттеріне қатысқан
бес ... ... ... еді. 1999 жылы тамызда «Шанхай бестігінің»
Бишкек мәжілісі өтті. Онда қаралған мәселелер:
1. Әскери қызметтердің ... және оны ... ... ... мәселелерді реттеу және әскери ... ... ... алмасу.
2000 жылы сәуірде Астанада өткен Қорғаныс министрлерінің кездесуінде
және осы жылғы Душанбедегі кездесуде жаңа қауіп-қатерлерге бірлесе ... ... кең ... ... ... ... ұйымның о бастағы
мақсаты шеңберінен біраз өсіп ... Сол ... оның ... жағдайлармен қоса терроризмге қарсы күрес мәселелері ... ... ... ... ... ... ... да өзекті проблемалар
қосылуы әбден мүмкін.
«Шанхай бестігінің» 2001 жыл 15 ... ... ... ... бұл ұйым – ... Ынтымақтастық Ұйымы» деп аталып, оның
құрамына Өзбекстан қосылған болатын2.
2001 жыл 15 маусымдағы «Терроризм, ... және ... ... ... Конвенциясында халықаралық лаңкестікке, сепаратизмге және
экстремизмге қарсы Жақтардың өзара ... ... ... ... ... және коалиция күштері Ауғанстандағы Талибтерді ... ... ... ... ... шүбәланушылық байқалды. Алайда,
оған қарамастан Санк-Петербургтегі кездесу ШЫҰ-ның болашағына ... ... ... ... ... ішіндегі ең
маңыздыларының бірі де осы – 2002 жылдың 7 ... ... ... Осы ... ... ғана ... Үндістан елшісінің ШЫҰ-ға
кірудің болашағы зор ... ... ... атап ... ... ... сияқты жан-жақты әлеуетті елдер ШЫҰ-ның қатарын толтыра беретін
болса, онда Ұйым ... ... аса ... ... ... ... жоқ.
1Қ.Тоқаев. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. – А.,2002. 378 б.
2Н.Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А.,2003. 180 ... ... ... взгляд из Центральной Азии. –
А.,2002. С. 191-200
Мұның өзі АСЕАН елдерімен қарым-қатынасты ... ... ... ... Азияға қарай ШЫҰ-ның айтарлықтай қадам басуы болып
табылады1.
2003 жыл 29 мамырда Мәскеуде өткен ШЫҰ-ның кезекті мәжілісінде ... ... ... ... тәртібін реттейтін нормативтік құжаттар
мен Пекинде тұрақты жұмыс істейтін ... және ... ... ... ... ... штаб-пәтері, сондай-ақ Ұйымның
эмблемасы мен туы туралы құжаттар қабылданды2. ШЫҰ өз ... ... ... проблемалардың өршіп, нақты соғыс қатеріне ұласпауына
ықпал ... ... Оның ... әскери күш қолданудан гөрі саяси
тетіктерге жүгінудің басым ... – ең ... ... ... мен ... қарым-қатынасты ретке келтіруге мүмкіндік береді. Өз кезегінде
ШЫҰ экономикалық өзара байланысты дамыту міндетін ең ... ... ... алға ... ... да белгілі. Елбасымыз айтқандай: «Тұтастай
алғанда, ШЫҰ-ның ірге ... бұл ... ... осы ... мұсылман да,
мұсылман емес те елдерінің арасында қызығушылық тудырып отыр».3
Американдық белгілі ... ... ... ... үлкен саяси шахмат тақтасына айналған тұста, Еуропаға өз алдына,
Азияға да жеке-дара ... ... ... ... ... мән ... ... экономикалық орталықтардың Еуразия континетіндегі мүдделері үшін
күрестің басталғанын байқауға болады4.
Осындай мүдделер қақтығысының аймағына ... ... үшін ... ... ... Азия елдерінің саяси-экономикалық қаіупсіздігін
қамтамасыз ететіндей ұжымдық бірлестік пен тең ... ... ... ... ... Осы ... алғанда, Азиядағы өзара іс-қимыл
және сенім білдіру шаралары жөніндегі Кеңес уақыт талабына сай ... зор игі ... ... ... Оның ... бұл бастама Орталық Азия
елдері үшін де, сондай-ақ бірыңғай экономикалық аймақтар үшін де ... да ... ... ... орнатуға мол мүмкіндіктер беріп
отыр5.
Өзінің тәуеліздігінің мемлекеттігінің қалыптасу жолындағы ең алғашқы
күндерінен бастап, ... ... ... жай ғана ... ... бірге қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету жолында
елдерді біріктірудің бас инициаторларының бірі ретінде ... ... ... он жыл. – А.,2003. 48 б.
2Шанхай ұйымының басқосуы болды.//Егемен ... 30 ... ... Сындарлы он жыл. – А.,2003. 48 б.
4З.Бжезинский. Большая шахматная доска. – М.,2000. С.53
5У.Касенов. Безопасность Центральной Азии. – ... С. ... ... ... ... ... және ШЫҰ-ны құру
процесінде де ... ... ... ... құру ... ... 1992 жыл 10 ... БҰҰ БА-ның 47 сессиясында ... ... ... бұл ... Азия ... ... ... тұрақты бейбітшілікті сақтап, Орталық Азияның ... ... ... мемлекетаралық ұжымдық институт деп таниды1.
Қазір ұйымға 16 ... ... ... Әзірбайжан, Египет,
Израиль, Иран, Қазақстан, Қырғызстан, Қытай, Монғолия, Пакистан, Палестина,
Өзбекстан, Ресей, Тәжікстан, Туркия және Үндістан ... ... ... үш ұйым (БҰҰ, ЕҚЫҰ және Араб ... ... ... ... қатысу
құқығына ие.
АӨІСШК-ті әзірлеу бірнеше кезеңнен өтті: Біріншісі, 1992 жыл қазаннан
1995 жыл наурыз ... ... күш ... осы ... ... ... табуға бағытталды. Екіншісі, 1995 жыл наурыздан 1999 жыл
қыркүйек аралығында АӨІСШК-ке мүше ... ... ... ... Осы ... ... яғни 1992 жылдан бері Азия ... ... ... ... тобының(АТЖ) сегіз мәжлісі өтті. Жалпы, жұмыс
барысында үш ... ... ... мүше елдердің өзара і-қимылдары
принцптерінің Декларациясы; АӨІСШК-тің даму ... және ... мен ... 1996 жылы 7-8 ақпанда ... ... ... ... ... ... Кеңесінде 23 Азиялық
елдердің өкілдері қатысса, 1996 ... ... ... ... мен ... ... ... АҚШ бұл кеңесте бақлаушы ретінде
қатысты, Ал АӨІСШК-тің ... ... 1997 жылы ... Азия елдері СІМ
орынбасарларының Кеңесінде қабылданған болатын2. Онда ... 27 ... Ол ... ... мәселелер:
1. Аумақтың тұтастығының кепілдігі.
2. Процеске қатысушы барлық елдердің егемендігін құрметтеу.
3. Ол елдердің ішкі істеріне ... ... ... және ... ... ... ... негізі болмақ.
АӨІСШ-тің 1998 жыл 21-22 қазанда «АӨІСШК-ті шақыру тұрғысындағы Азиялық
қауіпсіздік» атты коллоквиумға Азия мен ... 16 елі және ... ... ... ... 1999 жыл 14 ... ... өткен СІМ
кеңесінде «АӨІСШК принцптерінің деклорациясы» қабылданды. Онда қаралған
мәселелер:жаңа қауіп-қатерлерге бірлесе ... ... ... ... пен ... ... және ... құрылымын құру.
1Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы. І том. – А.,1998.
2У.Касенов. Безопасность Центральной Азии. – А.,1998. С. ... жыл 3-4 ... ... ... ... ... самитінде
Азиялық континентте терроризмге қарсы әрекет етудің бірыңғай жүйесін құру
туралы шешімнің қабылдануы атап өтерлік ... ... ... ... – Алматы актісінде АӨІСШК-тің мүше-мемлекеттері терроризмнің ... түрі мен ... ... және ... ... сондай-ақ оны
қолдау мен іштей мойындау да терроризмді тікелей ... ... ... ... ... және бір ... Үнді-Пакистан
арасындағы қарым-қатынасты татуластыру болды.1 Кеңес Одағы кезінде мұнарлы
Мәскеудің «қырғи-қабақ» соғыс ... ... ... мен ... Ташкентте достастырғанын білеміз. Енді ... ... ... екі ел ... ... ... ... Бұл
бастамаға АӨІСШК-ке мүше елдер ғана емес, бүкіл дүние жүзі халықтарының ... ... ... жыл ... ... мүше ... басшыларының Алматыда өткен
кеңесінде бүгіннің келелі мәселелері көтерілді. Терроризмге қарсы бірлесе
күресу шаралары, ... ... мен ... ... ... алмасу
қарастырылды. Және де ЕҚЫҰ-ның тәжірибесіне сәйкес ... ... ... ... ... мен ... ... беру
механизмдерін» жасап шығаруға ұсыныстар жасалды. ... ... ... – Азия ... жаппай қырып-жою қаруларының белсенді түрде
таратылып отырғандығы, жер ... ... ... ... ... күн тәртібіндегі мәселесіне айналды. 10-15 жылдан соң Иран,
Израиль, Тайланд елдерінің де ... елге ... ... ... Бұл өз
кезегінде ядролық қарулардың террористердің қолына түсуіне де ... ... ... қызметіне қиындықтар туғызып отырған мәселелер де жоқ емес ... ... ... ... шекаралық дау-дамайлар, қарулану және
қарулануға бақылау жасау бойынша қарама-қайшылықтар, ядролық ... ... ... ... ... ... және аймақтық қақтығыстарды
шешу жолдарындағы келіспеушіліктер. Сондай-ақ Азиядағы ...... Орта ... ... және Оңтүстік-Шығыс Азия мен Қиыр ... ... ... ... ... қиын болып отырғандығы және Азиялық
ірі державалар арасындағы мүдделер қайшылығы ... ... Осы ... ... ... саясаткер Ө.Қасенов: «Кеңес бүкіл Азияға емес,
Орталық Еуразияға ғана назар аудару керек. ... ... тек ... Азия ... ғана ... ... Сол ... АӨІСШК
қызметін де аймақтандыру керек» дейді3.
1Н.Назарбаев. Сындарлы он жыл. – ... 45 ... ... пен ... ... ... ZAMAN. 5
маусым 2002.
3У.Касенов. Безопасность Центральной Азии. – А.,1998. С. 164
Қазіргі күнде ... ... ... жүрген мәселелердің
бәрі де «Азиялық аймақтандыру» концепциясы. Яғни, ... ... ... ... Азия ... де өзара бірлігі идеясы. Алматы актісінде:
«Жаһандану өз өнімдерін бере бастаған ... ... ... халық
арасында әділ бөлінбегені және жетістіктердің ғаламдық деңгейде ... ... ... куә ... ... делінеді. Басқаша айтқанда,
Батыста пайда болған жаһандану үрдістерінің Азияға көп ... тура ... ... ... ... ... ... мүше елдердің
ортақ мүдделері мен ортақ ... ... ... ... Ол ... ... ... су ресурстары, терроризммен күрес
мәселелерінен ... ... ... ... ... Пакистан арқылы
Үнді мұхитына шығару көзделген ... ... ... ... осы ... ... өзара экономикалық сенім білдіруге мысал
бола алады1. Алдағы уақытта АӨІСШК негізінде ... ... тыс, ... мен Таяу ... ... дағдарыстағы өңірлердің де мәселелері
қаралатынына сенім білдіруге әбден болады.
Жалпылама айтқанда, ТМД-ның ... ... ... Қауіпсіздік
Келісімі Ұйымы, Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы және Азиядағы өзара іс-қимыл
және сенім білдіру шаралары ... ...... ... да ... ... ... қат-қабат буындары болып табылады. Алдағы
уақытта, Каспий өңірі аясындағы ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының қауіпсіздік стратегиялары.
Ғасыр соңында қауіпсіздіктің бүкіл халықаралық жүйесінің тас-талқаны
шығуға шақ ... ... ... шығу ... қол жеткізуден жеңілірек
деседі. Ұлттық егемендіктің мызғымастығы принциптеріне арқа сүйейтін
халықаралық ... ... ... ... «сыр ... ... тарихтың «адамды адастырып жіберетін сипаты бізді өзіміздің
қауіпсіздігіміздің мәселесіне ... ... ... мәжбүр етуде.2
2003 жыл 14 мамырда Мәскеуде өткен «Ресей-Қазақстан ынтымақтастығы. ХХІ
ғасырда қауіпсіздікті қамтамасыз ету және лаңкестік қатерлерге ... ... атты ... ... ... ... былай деп еді:
«Әлемді экономикалық тұрғыда қайта құру өзінің бергі бетінде ғана ... ... ... ... Мәселенің мәнісі мыныда: Ұлттық ... ... ... ... ... емес, көбінесе
экономикалық кеңістіктерде бой көрсете бастады.
1Т. ... ... фаза в ... ... № 3 2003. С. ... ... ... халқына Жолдауы. //Егемен Қазақстан. 15
желтоқсан 1999.
Әлемдегі түрлі мемлекеттердің өзінің әкімшілік шекарасынан мыңдаған
шақырым ... ... ... ... және ... мүдделерінің
болуында, бүгінгі таңда таңқаларлық ештеңе жоқ. Бұл, осы ... ... ... Дағдылы ұғымның астарында мығым экономикалық
жоба жатпаса, ерте ме кеш пе сағымға айналарына дау жоқ. ... ... соң, ... де ... ... Біз ... ... экология, ұлтаралық қылмыстарды негізгі қатер деп атаймыз. Бұлар
көзге ұрып тұрған мәселелер. ... ... ... ... ... ... жатса да, олар бір ғана өктем фактті жоққа шығара алмайды. Болып
жатқан барлық ... ... ... жекелеген мемлекеттердің жаһандық
молығу үрдісінің ең ... ... ... ... ... ... өкілеттік берген ұлтаралық корпорациялардың бір
бөлігінің ... ... ... саяды. Қауіпсіздікті
пайымдаудың нақ осындай дамыған және нақтылы жаһандық ... сай ... ... өте келе Еуразиялық кеңістіктегі де барлық іс ... ... ... айнала алады»1.
Американың Гарвард Университетінің профессоры, саясаткер-ғалым Борис
Румердің жақында шыққан «Центральная Азия: надвигающийся ... ...... ... ... ахуал ішкі екі ойыншы (Қазақстан
және Өзбекстан) және сыртқы үш ойыншыға (АҚШ, ... ... ... ... ... мен ... ара қатынасын автор ... ... деп ... ... ... «бірге де емес, бөлек те
емес» деп баға берсе, ал АҚШ-пен ... ... ... ... деп ... ... ... пікірінше И.Каримовтың басты мақсаты:
біріншіден, исламдық радикалдық күштерден болатын қауіпті жою; екіншісі,
Орталық ... өз ... ... ... ... ... ... – «жақындап келе жатқан террористік дауылдан аман» екендігін айтады,
алайда 11 қыркүйек ... соң, ... ... ... айтады2.
Таяудағы тарихи болашақта әлемге жетекшілік етуге талпынатын «үлкен
үштіктің» пайда болуы мүмкін. Сонымен бірге осы ... ... ... да ... ... ... қоса аталған үш елдің екеуі
Қазақстанның жақын көршілірі болып табылатынын да ... ... ... ... өзгеруін болдырмауға және әлемдік тұрақтылықты
сақтауға «үлкен ... ... ... ... байланысты үш
держава арасындағы бақталастық ғаламдық деңгейдегі ынтымақтастықпен қатар
жүруі мүмкін деп есептеуге ... ... ... Марат Тәжиннің баяндамасы. //Егемен Қазақстан. 17 мамыр
2003.
2С. Муташев. Надвигающийся шторм в Центральной Азии. ...... С. ... Тоқаев. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. – А., 2002. 25 б.
Ғаламдық энергетика дағдарысы мен экстремистік әрекеттердің күрт ... ... ... Азия аймағына халықаралық ден қоюшылықтың арта ... ... екі ... ... ... Американ геостратегтерінің
тұжырымдамасы бойынша: «Барынша ішкі тұрақтылығымен, ... ... және ... ... ... дәл осы ... аймақтағы
айтарлықтай елеулі ықпалымен ерекшеленетін Қазақстан Орталық ... ... бір ... рөлін атқарады»1.
Қазақстан минералды шикізат қорларына бай ел. Дүниежүзінің 170 елі ... ... ... 55 түрін өндіріп жүрген болса, Қазақстанда соның
39 бар. ... ... қоры ... ... ... ... АҚШ және
Бразилиядан кейінгі 6 орында. Отын-энергетикада – мұнай, газ, ... ...... ... ... түсті металдан – қорғасын, мырыш, мыс,
алюминий; қымбат металдан – алтын мен күміске бай ... ... ... шамамен 30 миллиард тонна болса, соның 40% - Қазақстанға тиесілі. ... 2,2 ... ... ... елдер үшін мұнай-газ әлемдік экономика мен саясатқа араласуға
берілген жолдама десе де ... ... ... ... ... ... зор игілігі ғана емес, бас ауруы да. Сондықтан сыртқы әсер ... ара ... тең ... ... ашық ... ... ... Интеграция алдымен Орталық Азия елдері ... ... Одан ... ... мақсат – Ресеймен стратегиялық серіктес болу. Оны
ЕурАзЭҚ көлемінде жүзеге асырған ... ... ... де ... ... орнату ұзақ мерзімді басымдықтарымыздың бірі. Қытайдың кері ықпалы
– демографияға, экономикаға және саәси ... өз ... ... ... ... ықпалының жақсы арнаға бұрылуы да ... ... ... ... ... ... ... мәселе – АҚШ. Бүгінгі әлемдік
экономика мен саясатқа сөзсіз ықпал ете ... ... ... негізгі инвесторы. Қысқасы ұстанып келе жатқан көпвекторлы
саясатымыз жалғасын таба бермек3.
Бірөрісті аймақтық парадигма енді көпөрістілікке ауысты. Орталық Азияны
өздерінің ықпал ... ... ... ... ... ... АҚШ,
Ресей, Қытай сондай-ақ Туркия, «Ислам әлемі» елдері, Еуро Одақ ... ... Және де ... емес ... – транұлтты
корпорациялар мен халықаралық лаңкестік ұйымдардың да өз мүддесі ... ... ... ...... ... және ... магистралдық есебінен «ашық» өңірге айналу мүмкіндігі, ... іске ... ... ... кемшілігі оның артықшылығы болып шыға келуі
мүмкін4.
1А.Джилавян. Казахстанский ключ Центральной Азии..//Независимая ... ... ... ... бұрын шикізат қоры ... ... ... 2001.
3М.Ашимбаев. С кем и за кого нам надо дружить.//А и Ф ...... ... он жыл. – ... 188 ... Қазақстанға ықтималдығы басым қауіп-қатер мыналар:
• Халықаралық ... ... ... есірткі
бизнесінің Орталық Азияға орнығу қаупі.
• Орталық Азияға жақын жердегі бірқатар ашық ошақтар – ... ... ... Үнді – ... ... ... ... қаупі ашық Каспийдегі тұрақсызыдық жағдайының
болуы.
• Оның үстіне ... және ... ... ... ... географиялық жіктелістердің мүмкін екендігі
және алып ... ... ... ... ... ... мүдделердің үйлеспеуі мен дүниежүзілік қаруланудың
қайта өршуі болып отыр.
Соңғысы тікелей соғыс ретінде ... ... ... ... ... жыл 8 ... ... Қарусыздану жөніндегі Конференцияда Елбасымыз
Н. Назарбаев: «Қарусыздану процесінің жемісті болуы – ... ... ... ... танкілер мен зеңбіректерді қанша пайызға
қысқартқанымызбен ғана ... ... ол ... ... ... жақсаруымен де бағаланады. Қару-жарақтың саны қысқарған жерде
емес, балаларын дүниеге әкелген аналар олардың ... үшін ... ... ... ... елімізді халықаралық қауымдстықтың
субъектісі ретінде ... ... ... ... және мемлекеттік жүйенің қауіпсіздігі сияқты үш діңгегін нық
ұстар қауқары бар ел деп ... ... ... ... ... ... жүйенің қауіпсіздігіне – ерекше мән берген жөн. Өйткені қоғам
өмірінің қауіпсіздігінде басқару мен билік институттарының рөлі ... ... ... мемлекет жүйесіндегі адамның қауііпсіздігіне
қатысты негізгі факторлар төмендегідей:
- Экономикалық қауіпсіздік;
- Азық-түлікпен қамтудың қауіпсіздігі;
- Денсаулықтың ... ... ... Жеке ... ... Қоғамдық қауіпсіздік;
- Саяси қауіпсіздік2.
Ұлттық қауіпсіздіктің міндеті елдің негізгі, өмірлік аса маңызды
мүдделері – ... ... ... ... ... ... кепілді түрде қамтамасыз ету болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жүйе
ретінде танылады: ұлттық қауіпсіздік болмаған ... ... өзі ... ... ... – Аст.,2001. 304 б.
2Е.Қуандықов. ғаламдық гуманитарлық түйіндер және Қазақстандық
мүдделер.//Ақиқат. № 6 2002. 29 ... Н. ... 2000 жыл ... ... де еңселі әрі
қауіпсіз қоғамға қадам басайық» деген Ел ... ... ... ... ... ету ... көп көңіл бөлінеді.
Еліміздің тұрақтылығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ... ... ... ... Қазақстан Президентінің тапсырмасымен
жасалған Ұлттық қауіпсіздіктің 1999-2000 ... ... ... ... ... құжаттың қабылдануына мынадай маңызды мәселелер
негіз болды:
• Еліміздің тұрақтылығы мен ... ... ету ... тәжірибесін «Қазақстан – 2030» ... ... ... ... ... ... түсу ... Қауіпсіздік мәселелері жөніндегі стратегиялық ... ... ... ... ... де тікелей
байланыстырылады.
• Әлем қауіпсіздіктің жаңа, кең көлемді көріністерімен бетпе-бет қалып
отырған жағдайда Қазақстанға да өз қауіпсіздігін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... қатердің бірқатары терроризм, экстремизм, есірткі
саудасы және қару-жарақтың заңсыз айналымына мемлекеттік шекараны ... ... ғана ... ... ... айғақтай түсті. Бұл кері
көріністердің тамыры экономикалық және әлеуметтік саяси салаларда жасырынып
жатыр. Сондықтан ... ... ... ... күш ... ... ... тиімділік бермеуі де мүмкін. Аталған қауіпсіздік
стратегиясында қауіп-қатердің ... ... аса ... алты ... ... ... әскери, экономикалық, әлеуметтік-саяси,
экологиялық және ақпараттық қауіпсіздіктерді қамтиды. Осыған байланысты
2000 ... ... ... ... жаңа ... доктринасы
қабылданды.
Қазақстанның бірінші Әскери доктринасы 1993 жылы қабылданды. Ол ... ... ... құрылып, әскери-саяси қауіпсіздігі қамтамасыз
етілген еді. ... бір ... ... ... жаңа ... ... ... болды. Жаңа әскери доктринаны ... ... ... ... ... ... ... Әскери құрылыстағы, әскери іс-қимылдардың
әдіс-тәсілдеріндегі өзгерістер ескерілуі ... ... Жаңа ... байланысты жаңа Қарулы Күштерін қалыптастыру ... ... ... ... жатқан геосаяси тұрғыдағы түбегейлі өзгерістерді
ескерудің де маңызы зор еді. Екі ... ... ... ... соң ... жанжалдар өршіп отыр. Жанжалды аймақтардың
елімізге жақын ... да ... ... ... түседі. Қырып-жою
қарулары бар елдердің саны да көбейіп барады.
• Мемлекеттің әскери ұйымын жаңа нарықтық жағдайларға бейімдеу міндеті
өткір тұр. Ал ... ... ... жаңа ... ... үлгермеген өтпелі кезеңде пайда болған еді. ... ... ... ... ... ... ... ұрыс
жүргізу тактикасына үйренген, ықшам болғанымен, ... ... ... ... ... жылдың шілдесінде Қазақстан Республикасы Әскери реформасының
Тұжырымдамасы бекітілді. Бұл құжат мынадай өзгерістер алып келді:
• Қазақстандағы ... ... ... өзгеріске түскен, геосаясаттық,
ішкі сасаттық шарттарға сәйкестендірді.
• Еліміздің ... ... ... қалған жағдайларда мобилизация
механизмін нарықтық қатынастарға үйлестіріп құру.
• Мемлекеттің әскери ұйымының негізгі құрылымдарының – Қарулы Күштердің
ұйымдық-штаттық құрылымын, ... ... ... ... ... кадрларды даярлау принциптерін өзгертті.
• Әскери қызмет абыройының төмендеу тенденциясын оңалта отырып, әскери
қызметшілердің әлеуметтік проблемаларын ... ... ... ... ... ... Күштерін сенімді құралға айналдыру көзделіп
отыр. Президентіміздің 2000 жылы 25 қазандағы Ел халқына жолдауында ұлттық
қауіпсіздікті қамтамасыз ету ... төрт ... ... ... ... ... қауіпсіздіктің нақты жүйесін құру. Онда ҰҚК мен ШЫҰ арқылы
аймақ қауіпсіздігін сақтауға баса назар аударылады.
• Қазіргі заманғы мықты ... ... ... ... ... ... бойынша жыл сайын ішкі жалпы өнімнің бір пайызынан кем емес қаржы
Қорғаныс министрлігінің қажетіне жұмсалуда.
... пен ... ... ... ... ... Еліміздің экономикалық қауіпсіздік стратегиясын іске ... ... ... ... ... ... Кеңесі Қазақстанның экономикалық ... ... ... бәрі ... экономикалық қауіпсіздігінің төрт негізгі –
құрылымдық, технологиялық, ... және ... ... алып ... ... берді. Сол кездегі, қазіргі де сыртқы
қауіпсіздіктің басымдығы терроризм мен экстремизмнің таралуынан болып ... ... ... ... ... ... бағытталған шаралар
мынадай негізгі бағыттар бойынша жүзеге асырылды:
1М.Тәжин. ... ... оң ... таба білу қажет.//Егемен Қазақстан.
24 қараша 2000.
2Ел Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы.//Егемен Қазақстан. ... ... ... ... ... жабу ... ... жүзеге асырылды.
Осылайша, шекараның оңтүстік учаскесінде ҰҚК Шекара ... ... мен ... екі ... ... ... оннан
астам жаңа тексеру-өткізу пункттері, сондай-ақ қосымша блок бекеттер
қойылды.
• Құқық ... ... ... іздестіру қызметі, сондай-ақ
мемлекеттік органдардың ... мен ... ... ... ... ... күшейтілді. Осы мақсаттар үшін ҰҚК-
ның Оңтүстік облыстардағы аймақтық органдары нығайтылды. ... ... ... ... шекаралық аудандарда Көші-
қон және Жол ... ... ... қорғау органдары заңсыз
сақталған отты қаруларды тәркілу, олардың жасырын айналымдарының алдын
алу ... ... ... Оның ... Қазақстанда
тіркелмеген діни қауымдастықтардың, секталардың, діни оқу орындарының
заңсыз қызметтерінің алдын алу жөнінде кешенді құқықтық және шұғыл ... ... ... ... ... ... ... жасаған
бірқатар діни әрекеттер байқалды. Кейбір бірлестіктердің ... ... ... ... Сонымен бірге мемлекет пен діни
бірлестіктің өзара тиімді іс-қимылын қамтамасыз ету мақсатында Үкімет
жанындағы консультативтік кеңесші органы ретінде діни ... ... ... ... ... және ... бақылауды, сондай-ақ халықаралық
қатынастардағы көліктің барлық түрлерін бақылауды күшейту ... ... ... ... ... ... ... 1500
азаматы Қазақтаннан сыртқа шығарылып жіберілді. Туристік фирмалар мен
көші-қон ... ... ... алынды. Мемлекет басшысының
Жолдауына сәйкес Қазақстан ... ... ... мен ... қарсы күрестің 2001-2003 жылдарға арналған
Мемлекеттік бағдарламасы бекітілді1.
1998 жыл 26 маусымда ... ... ... ... Заңы ... Онда ... қауіпсіздігімізге қауіп
төндіретін 13 жағдай атап көрсетілген:
- Заңгерлік пен ... ... ... ... ... ұйымдасқан
түрінің өсуі, Мемлекеттік органдардың қылмыстық топтармен ... ... ... ... пен ... ... заңсыз
айналымына қамқорлық көрсетуі, сол арқылы ел азаматтарының құқық
бостандықтарына зиян ... ... ... заңсыз әрекеттер арқылы бұзу, сондай-ақ
Қазақстан Республикасының біртұтастығы мен территория бүтіндігіне зиян
келтіретін әрекеттер;
1М.Тәжин. Уақыт талабына оң ... таба білу ... ... ... ... Мемлекеттің қорғаныс қабілетінің артуы, шекара бейтараптығына қауіп
төну және басқа бір елдің агрессиясы;
- ... ... ... ... ... ... ... жасау мен шетелдердің арнайы құпия қызметтері, жеке тұлғалар
тарапынан төнетін қауіп;
- Елде басқарудың тұрақсыздануы мен мемлекеттік органдардың қызметінің
бұзылуы;
- Саяси ... ... ... ... діни және ... туғызуы;
- Саяси-әлеуметтік жағдайдың ушығуы, ұлтаралық, дінаралық қайшылықтар
мен жаппай берекетсіздік, заңсыз шерулер мен ... ... ... ... заңнамаларында қарастырылмаған ... ... ... ... ... ... мен ... да төтенше жағдайлар,
сондай-ақ әртүрлі эпидемиялар;
- Мемлекеттің экономикалық қауіпсіздігінің нашарлауы, шеттен бақылаусыз
қаржы мен инвестицияның ағылуы;
- ... ... кері ... ... ... ... ... миграцияның өсуі;
- Елдің білім деңгейі мен интеллектуалды қабілетінің төмендеуі;
- Елдің ұлттық мүдделерін қорғауға ... ... ... мен ... ... ... бірі 2000 жыл 16 ... Қазақстан
Республикасы Президентінің «Есірткі саудасы және ... ... ... ... ... Ол ... жылдарға арналып, үш
кезеңге бөлінді: 1 кезең – 2001 жыл; 2 ...... ... 3 ... ... ... ... Бұлардан басқа 2000 жыл 28 ... ... ... және ... ... ұлтаралық ұйымдасқан қылмыспен және Жақтардың қауіпсіздігіне
қатер тудыратын басқа да қауіп-қатерлермен күрес ... ... ... етеді2.
2001 жыл 16 наурызда Астанада Қазақстан Республикасы ... ... ... онда ... бес ... ... ... Републикасының 1999-2005 жылдарға арналған ... ... ... ... ... ... жөніндегі 2000
жылдың қорытындысы тыңдалды;
1«Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігі ... ҚР ... ... 5 ... ... терроризм: взгляд из Центральной Азии. ... ... ... ... ... ... тұжырымдамасы жобасының жаңа
редакциясы қаралды. Сыртқы саясатта ... ... ... ... ... ... және ... халқының
халықаралық аренадағы беделін көтеру;
• Шекара және кедендік бақылаудың жай-күйі, ... ... ... ... ... құру және жою ... ... ААҚ-ның жұмысы
қаралды. Бұл барадағы кемшіліктер сараланды;
• Қарулы Күштердегі реформа жағдайы және Қорғаныс министрлігі мен Бас
штаб ... ... ... мәселелері қаралды1.
Жақын болашақта Қазақстан дамуының басты бағыттары – тиімді ... ... және ... ... ... қала бермек. Азаматтардың,
қоғам мен мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз етудің стратегиялық ... кез ... ... ... ... ... мүмкін
емес. Қазақстан жас тәуелсіз мемлекет ретінде өзінің тарихи дамуының
жауапты ... тұр. ... ... ... үшін ... ... үн
қатуларына, соның ішінде өз қауіпсіздігімізге дәл жауап таба білуіміздің
маңызы зор2.
Қазіргі әлемдегі ... – көп ... ... ... ... ... жүр. ... (христиандық) және Шығыстық
(мұсылмандық) өркениеттердің жарастығының және бері қойғанда, олардың өзара
үйлесуі жоғары деңгейінің мысалы ... ... ... ... ... дәстүрлі құндылықтарына тең құрметпен қарайтын қоғамның мысалы
ретінде жекелеген мемлекеттер мен аймақтар ... ... ... де кешенді қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған бастамаларды
көтеруге толық құқығы бар3.
Тек жұтылып кетпей, өз мүмкіндігімізді пайдалана білуіміз керек. Бірақ,
әлемде өмір ... ... ... біз емес. Айналамыз толған бәсеке,
бақталастық. Сондықтан да мемлекетіміздің ... ...... ... та ... сақтау. Сыртқы саясаттағы ...... ... байланысты. Олай болса, елдікті сақтау ең асыл
мұратымыз болсын.
1С.Мұса. ... ... ... ету. ... ... 16
наурыз 2001.
2М.Тәжин. Уақыт талабына оң жауап таба білу қажет.//Егемен Қазақстан.
24 қараша 2000.
3Қ.Тоқаев. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. – А.,2002. 26 ... ... басы ... жаңа сапар ретінде жаһандану ақырына дейін
түсініксіз ... бұл ... ... ... ... кепіл бола алмайтыны, бірақ біздің өмірімізді түбегейлі өзгертуге
қабілетті де, өзгертуге тиіс те ... ... аян. ... ... ... жаһандануға «ұйтқы болушылардың» прогресі мен оның ... ... ... ... арасындағы алшақтап бара жатқан
сәйкессіздік барысында, жаһандану дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... рөлінің әлсіреуіне,
қоғамдық ойдың бір ізге түсуіне мұрындық болып отыр1.
Қазір аймақтық қақтығыстар мен ... ... көп ... жүр. ... ... Азияны айналып өтпесі және белгілі. Оның таралуы мен шығу
себептері әртүрлі ... ... Азия ... болуы мүмкін
терроризм мен экстремизмнің айрықша қауіпті аймақта орналасқан ... ... ... ... ... елдерге қарағанда транзитті, яғни
өтпелі кезеңдегі мемлекеттердің саяси және діни экстремизм мен терроризмге
қарсы тұру әрекеті әлсіздеу ... ... Және де ... ... ... ... жекелеген бір елдегі жағдайды ғана емес, тұтас
алғанда аймақтағы ... ... ... жіберуге қабілетті.
Сондай-ақ аймақта ғана емес, Еуразия ... ... ... ... қауіптілігі осы дағдылы қуесетті белсене таратудың
ықтималдығында болып отыр. Орталық Еуразияның мойнындағы ... ... ... түсу ... ислам және христиан діндерін шекістіру – жаңа
ұтымды қауіпсіздік жүйесін ... ... ... ... ... шапқандық болар еді. Ислам қатерімен қорқытып, қауіп-қатер
бұлтын қоюлату үрдісіне Орталық Азия ... ... ... Керісінше
бұл «қарсылықты» жұмсарту мен болдырмау жолдарын қарастырған жөн. Исламды
саясатқа ... еш ... жоқ. ... ... татулық пен өзара
түсністік ахуалын орнықтыру, ел ... ... ... жақсарту
тұрғысында жүргізіліп отырған шаралар біздің еліміздің ондай ... тұра ... ішкі ... және ... ... ... барған сайын
нығайта түсері анық.Қазақта «жақсы ниет ... іске ... ... ... Ал ... іс өз кезегінде бейбіт болашақтың бүгінгі егілген ұрықтары
екендігін естен шығармайық. Басты ...... Біз үшін ...... ... құлағаннан кейінгі орасан зор ауқымдағы рыноктан
айырылып қалғандығымыз. Осы арқылы маңызды экономикалық тартымдығымыз бен
экономикалық тамырымыздан ... ... бойы ... қалдық. Бұл салысырмалы
тұрақсыздық өз кезегінде әлемдік ірі экономикалық орталықтардың ... ... ... ... ... ... он жыл. – ... 224 б.
Мәселен АҚШ үшін Орталық Азия өзіне ыңғайсыз мүдделес болып табылатын
өңірлік ... ... болу үшін және ... ... бір ... ... ... Ол державалар – Ресей, Қытай
және Иран. Орталық азия өңірінде басым болу ... ... ... ... де қысым көрсетуге болады.
Ресей 1991 жылы Орталық Азиядан уақытша қол үзіп ... ... ... ... ... саясатын жүргізіп келеді. 2003 жыл 28 сәуірде
құрылған жаңа әрі ... ... ҰҚКҰ ... елдер арасындағы өзара
жақындаса түсудің басты көрсеткіші болып отыр деп айтуға толық негіз бар.
Ресей үшін ... ... аса ... өңір ... ... ... болар. Мұны соңғы үш-төрт жылдағы Ресейдің ... ... , ... ... ... ... ықпалдасу саясатынан да көріп отырмыз.
Елбасымыз Н. Назарбаев: «Өзінің мыңжылдық тарихында ... ... ... ... ... ... шекараға ие болды. Ол ... ... ... Қытаймен тұрақты қарым-қатынас жасаудың Қазақстан үшін
мән-маңызы ерекше. Осынау ұлы мемлекетпен қатынастарымызды ... ... ... түсу ... осы ... ... ... болмақ» деген болатын1. Шындығында да, географиядан
қашып құтыла алмаймыз. Қазақстанды басқа бір өзге ... ... ... ... Олай ... біздің көршілігіміз – мәңгілік көршілік. Сондықтан да
көпвекторлы бейбіт саясат пен мәмілегерлік біздің болашақтағы тағдырымыз да
болмақ.
Аймақ алдында ... ... ... ... ... ... ... отырған кілті шынында да «Орталық Азиядағы қопарылысқа»
жол бермейтіні анық. Ондай ... ... ... мұнайы аймақ елдерінің
бас ауруына емес, әлемдік экономика мен саясаттағы ... ... ... Біздің бұл позициямыз әрі қарапайым, бір ... ... ... ... да, кемшілігі де бар. Мұндай стратегиялық
мүмкіндігі бар ... ... ... ... Ал ... күрделі
жағдайда, бұрынғы заңдар жұмыс істемей жатқанда, жуан жұдырықты ... ... адып ... ... ... ... алатын сенімді
әріптестердің болуы керек-ақ. Әрине, оның бәрі ... ... ... ең бастысы жасампаз еңбектің арқасында ғана болмақ.
Елбасымыздың сөзімен айтқанда: «Біздің саяси ... ... ... достығы, ел тыныштығы – ең бастысы. Біздің ... ... де ... ... бәрі ... ... экономика
дамиды, тұрмыс жақсарады, біздің Қазақстан өркендейді»2.
1Ел Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы.//Егемен ... ... ... Ең ... – ел ... Қазақстан. 7 ақпан
2000.
Пайдаланылған құжат деректерінің тізімі:
1. КСРО Жоғары Кеңесінің «Ауғанстандағы Кеңес әскерінің ... ... ... әскери қызметшілерге кешірім жасау жөніндегі»
Қаулысы. Мәскеу, 28 қараша 1989.
2. «Ауғанстандағы соғыс кезінде және басқа елдердегі ... ... ... және ... ... ТМД ... ... іздеу
және азат ету туралы» Келісім. Минск, 28 сәуір 1993.
3. «Ұжымдық ... ... ... ... 15 ... ... ... құралдарының, психотропты заттардың және прекурсорлардың заңсыз
өндірісіне, айналысына, оларды қиянат жасап пайдалануға бақылау жасау
саласындағы өзара ... пен ... ... ... 4 мамыр 1996.
5. «Шекара аймағының әскер саласындағы өзара сенімділікті нығайту туралы»
Келісім. Шанхай, сәуір 1996.
6. «Шекара маңындағы әскер ... ... ... ... ... ... «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігі туралы» ҚР Заңы. ... ... ... ... ... туралы» ҚР Заңы. Алматы, 13 шілде 1999.
9. «АӨІСШК принциптерінің деклорациясы». Алматы, 14 ... ... ... ... Тәжікстан және Өзбекстанның терроризммен,
экстремизммен, ұлтаралық ... ... және ... қатер төндіретін басқа да қауіп-қатермен күрес ... ... 28 ... ... «Есірткі саудасы және нашақорлықпен күрес туралы» ҚР Президентінің
Жарлығы. Астана, 16 мамыр.
12. ... ... ... ... ... ... ... Келісім-шарт. Мәскеу, 21 маусым 2000.
13. «Терроризм, сепаратизм және ... ... ... Конвенция.
Шанхай, 15 маусым 2001.
14. «Терроризмге қарсы әрекет етудің бірыңғай жүйесін құру туралы» Келісім-
шарт. Алматы, 3-4 ... ... ... ... мен экстремизмге, ұйымдасқан қылмысқа, есірткі
құралдары мен психотропты заттардың, сондай-ақ қару-жарақтың ... ... ... ... ... ... Шанхай,
маусым 2002.
15. «Ұжымдық Қауіпсіздік Келісімінің Ұйымын құру ... ... 28 ... ... ... деректер тізімі.
1. Баталов Э. Идеологическое стратегия США на мировой арене. - М.,1985.
2. Бжезинский З. Великая шахматная доска. - М.,2000.
3. Волков Ю. ... об ... - ... ... В. ... – М.,1923.
5. Гушер А. Террор на пороге вашеге дома. – М.,1998.
6. Еникеев Д. Как предупредить алкоголизм и ... у ... ... ... ...... Касенов У. Безопасность Центральной Азии: глобальные, региональные и
национальные проблемы. – А.,1998.
9. Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы. – ... ... ... ... и ... М.,1986-1987-1988-1989.
11. Н.Назарбаев. Тарих толқынында. – А.,1999.
12. Н.Назарбаев. Бейбітшілік кіндігі. – А., 2002.
13. Н.Назарбаев. Сындарлы он жыл. – А.,2003.
14. Рейснер И. ... ... 1907 г. т. ІІІ. – ... ... А. ... наследие мусульманского мира и современная
идеологическая борьба. – М.,1987.
16. Тоқаев Қ. ... ... ...... ... С. ... на постсоветском пространстве: взгляд
изнутри.–М.,2001
Пайдаланылған баспасөз деректерінің тізімі:
1. «Ақиқат» журналы
2. «Восток» журналы
3. «Евразииское сообщество» ... ... ... ... ... ... журналы
7. «Социал-гуманитарное знание» журналы
8. АиФ Казахстан
9. Время
10. ... по ... Жас ... ... ... За ... Казахстанская правда
15. Красная звезда
16. Қазақстан ZAMAN
17. Московские новости
18. Независимая газета

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 105 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экология ( лекциялар )100 бет
Азия-тынық мұхиты аймағындағы қауіпсіздік мәселесі46 бет
Азия-Тынық мұхиты аймағындағы қауіпсіздік мәселесі және Қытайдың позициясы61 бет
Аймақтық қауіпсіздік және орталық азия мемлекеттері халықаралық қатынастар жүйесінде72 бет
Орталық Азия аймағындағы қауіпсіздік мәселелері24 бет
Орталық Азия қауіпсіздігінің мазмұны мен механизмдері шеңберіндегі мемлекеттік егемендік мәселесі47 бет
Орталық Азия қауіпсіздігіне дәстүрлі емес қауіптер14 бет
Орталық Азияда аймақтық қауіпсіздік жүйесін қалыптастыру13 бет
Орталық Азиядағы қауіпсіздік тәртіптері50 бет
Ресей мен АҚШ: Орталық Азиядағы қауіпсіздік және геосаясат60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь