Сөздің анықтамасы.Сөз мағынасының өзгеру себептері.Көп мағыналылық. Омонимдер.Синонимдер. Антонимдер

Сөз тілдің,оның сөздік құрамының заттар мен құбылыстарды,олардың қасиеттерін,шындық өмірдегі қатынастарын атап білдіретін негізгі бірлігі,дербес бөлшегі болып табылады.Лексикалық жүйенің даралық қасиетке ие негізгі бірлігі бола отырып,сөз жеке тұрып та,басқа сөздермен тіркесіп те тарихи қалыптасқан ұғымдарды білдіріп,ұрпақтан – ұрпаққа жеткізіп отырады.
Біріншіден,сөз біткеннің бәрі де тілдегі дыбыстардан жасалады,дыбыссыз сөз жоқ.Сөз – дыбыстық құрылымның жиынтығы,сол арқылы жарыққа шығады.Сөзді жасайтын дыбыстар немесе олардың жиынтығы қалай болса солай емес,тілдің фонетикалық заңдарына сәйкес қалыптасқан.
Екіншіден,сөз дыбыстық құрылымнан жасала отырып,зат, құбылыс,іс-қимыл жайында жалпыға түсінікті,қоғамдық деңгейде қалыптасып,қауым таныған ұғымды білдіреді. Мысалы,мал,қол,үй деген сөздер жеке тұрып-ақ нақты заттардың ұғымын білдіріп тұр.
Үшіншіден,сөз грамматикалық тұрғыдан қарағанда сөз таптарына тікелей қатысады,соларға телулі.Сөз таптарына біртұтас сөз тұлғаларын жасап,грамматикалық бірлік бола алады.Бұл – оның сөз тіркесінен өзгешелігін көрсетеді.Сонымен бірге әрбір сөз не түбір морфемадан,не түбір мен қосымша морфемалардан тұрады,солардың жиынтығы болып табылады.Мысалы,бас десек,бір ғана түбір морфемадан,бастық десек,түбір морфема мен қосмша морфемадан,бастыққа десек,бір түбір морфема,екі қосымша морфемадан жасалып тұр.
Cөз табиғатының күрделілігіне байланысты қазіргі тіл білімінде оның басқа да қасиеттері көрсетіліп жүр.
1.Сөз құрылымның тұйықтығы.Дербес сөз болу үшін оның құрылымына өзгеріс енгізуге,басқаша өзгертуге келмейтіндей болуы шарт,яғни сөздің құрылымдық тұйықтығы,тұтастығы сақталуы керек.
2.Сөздің сөйлеу үстінде даяр қалпында үнемі қайталанып отыратындығы.Сөз қайда және қашан қолданылса да даяр күйінде қолданылады,ол сөйлеу үстінде жасалмайды.Сөз даяр,тұтас бірлік ретінде жұмсалу қасиеті жағынан фразеологизмдерге ұқсас. [1,64-65 бет]

Сөз мағынасының өзгеруінің,оның жаңа мағынаға ие болуының екі түрлі себебі бар:1.сөз мағынасының өзгеруінің тілден тыс немесе сыртқы себептері;2.тілдік немесе лингвистикалық себептер.
Сөз ұғымды білдірудің материалдық формасы бола отырып,сананың дамуымен байланысты болатын ұғымның өрісі де бейнелейді.Мысалы,жол деген сөз өзінің нақты мағынасымен бірге,1)идея,бағыт 2.тәсіл тәрізді абстракты,қосымша мағыналарға ие болған.
1) Ғ.Қалиев,Ә.Болғанбаев Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы .Алматы 2006,-264 бет
2) К.Аханов Тіл білімінің негіздері Алматы,2002,-664 бет
3) Белбаева М. Қазіргі қазақ тілі лексикологиясы. – Алматы, 1976.112 бет
4) http://referattar.kazaksha.info
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігіСемей қаласының Шәкәрім атындағы мелекеттік ... ... тілі мен ... ... 1.Сөздің анықтамасы; 2.Сөз мағынасының өзгеру себептері; 3.Көп мағыналылық. Омонимдер; 4.Синонимдер. ... ... ... М.Б. ІІ курс ... Фи-403 топ.	                                            ... ... С.Е., ... доцент.Семей,2015Сөз тілдің,оның сөздік құрамының заттар мен құбылыстарды,олардың қасиеттерін,шындық өмірдегі қатынастарын атап білдіретін негізгі бірлігі,дербес бөлшегі болып табылады.Лексикалық жүйенің ... ... ие ... ... бола ... жеке тұрып та,басқа сөздермен тіркесіп те тарихи қалыптасқан ұғымдарды білдіріп,ұрпақтан  -  ұрпаққа жеткізіп отырады.Біріншіден,сөз біткеннің бәрі де ... ... ... сөз ...  -  ... ... ... арқылы жарыққа шығады.Сөзді жасайтын дыбыстар немесе олардың жиынтығы қалай болса солай емес,тілдің фонетикалық заңдарына сәйкес қалыптасқан.Екіншіден,сөз дыбыстық ... ... ... ... ... ...  түсінікті,қоғамдық деңгейде қалыптасып,қауым таныған ұғымды білдіреді. Мысалы,мал,қол,үй деген сөздер жеке тұрып-ақ нақты заттардың ұғымын білдіріп тұр.Үшіншіден,сөз грамматикалық ... ... сөз ... ... ... ... ... біртұтас сөз тұлғаларын жасап,грамматикалық бірлік бола алады.Бұл  -  оның сөз тіркесінен ... ... ... ... сөз не түбір морфемадан,не түбір мен қосымша морфемалардан тұрады,солардың жиынтығы болып табылады.Мысалы,бас десек,бір ғана түбір морфемадан,бастық десек,түбір морфема мен ... ... ... түбір морфема,екі қосымша морфемадан жасалып тұр.Cөз табиғатының күрделілігіне байланысты қазіргі тіл білімінде оның басқа да ... ... ... ... тұйықтығы.Дербес сөз болу үшін оның құрылымына өзгеріс ... ... ... ... ... ... ... тұйықтығы,тұтастығы сақталуы керек.2.Сөздің сөйлеу үстінде даяр қалпында үнемі қайталанып отыратындығы.Сөз қайда және ... ... да даяр ... ... ... үстінде жасалмайды.Сөз даяр,тұтас бірлік ретінде жұмсалу қасиеті жағынан фразеологизмдерге ұқсас. [1,64-65 бет]Сөз мағынасының өзгеруінің,оның жаңа мағынаға ие ... екі ... ... бар:1.сөз мағынасының өзгеруінің тілден тыс немесе сыртқы себептері;2.тілдік немесе лингвистикалық себептер.Сөз ұғымды ... ... ... бола ... дамуымен байланысты болатын ұғымның өрісі де бейнелейді.Мысалы,жол деген сөз өзінің нақты мағынасымен бірге,1)идея,бағыт ... ... ... мағыналарға ие болған.Сөздің қолданылу аясының өзгеруі,мысалы,бір саладан басқа бір салаға ауысуы оның ... ... әсер ... ... сөз ... халықтық лексикада күллі өсімдік атаулының жерде қалған тамыры мен түбі деген ... ... ... терминологияға ауысқанда,морфема  деген  арнаулы терминдік мағынаны білдіреді.Сөз мағынасы қоғамның қатынас пен өндіріс тәсілінің дамуымен байланысты өзгеріп түрленуі де ... ... ... ... заңы ... да өзгеруі мүмкін.Функциональды семантика заңы заттардың қызмет бірлігіне негізделеді.Мысалы,ағылшын тілінде қазірде  деген мағынаны білдіретін rudder деген сөз ... ... ... ... мағынасының өзгеруінің сыртқы себептеріне қарағанда,ішкі,яғни лингвистикалық себептері тіл білімінде аз зерттелген.Сөз мағынасының өзгеруінің лингвистикалық себептері алуан түрлі болуы мүмккін,бірақ оның бәрі ақыр ... ... ... ... ... ... емес,әдетте,басқа сөздермен әрқашан белгілі бір байланыста,қарым-қатынаста,өмір сүреді.Сөз мағынасының өзгеріп,қосымша мағынаға ие болуына оның тұрақты сөз тіркестерінде  ... ... ... әсер етуі ... ... ...   ... мағынасы-бастапқы,негізгі мағына да,  деген мағынасы  -  ... ... ... бет] Сөздің сапа жағынан дамығандығын көрсететін бірд ен  -  бір ...  -  ... көп ... екі я одан да көп ... ие ... ... көп ... дейміз.Сөздің көп мағыналығы  -  негізінде сөздік ... ... тән ...  -  ұзақ ... бойы өмір ... жаңа ... ... жасауға ұйытқы болып келе жатқан байырғы тума сөздер.Соның нәтижесінде сөздік қордағы сөздер сан ... ... ... да ... тұрақтанып қалыптасқан.Мәселен,қанат алғашында құстар мен шыбын  -  шіркейлердің ұшып-қонатын дене мүшесін білдірген.Онан кейін балықтың жүзу ... ... ... ... кеңейту үшін салынған ағашты,белгілі бір нәрсенің орналасқан шебі,екі жағы мағыналарын білдіріп,көп мағыналы сөзге айналды.Көп мағыналылықтың негізінде семантикалық ... ... ... бір ... туралы түсінік басқа бір зат,құбылыспен түрі,түсі,қызметі т.б. белгілері жағынан байланысып жатады.Мәселен,судың асты мағынасындағы түп сөзінің ... ... ... ... ... ... ... төменгі,ішкі қабаты 2.Өсімдіктің жер астындағы бөлігі.3.Өсіп тұрған немесе қазып алынған өсімдік.4.Түкпірдегі,шеткі.5.Адамның шыққан тегі,арғы заты.6.Бір нәрсенің жаны,қасы.   [1,94-95 бет] ... ... ... ... ... деп ...  -  жүз (сан есім)2.Жүз  -  өң,бет,әлпет (зат есім)3.Жүз  -  суда жүз ... мен ... ... ... білу керек.Полисемия мен омонимияны бір-бірінен ажырату проблемасы омонимдердің барлығына бірдей ... ... дене ...  -  өкпе мен ... ... өкпе ... омонимдес екені ешбір күмән тудырмайды.Полисемия мен омонимдерді бір-бірінен ажыратуда ... ... ... ... ... ... ... кейде негізгі критерий бола алмай қалуы мүмкін.Мысалы,түркі тілдерінде 1.той (зат есім),2.той (етістік),т.б. осындай омонимдер бар.   [  3,25 ... ... ... ... ... ... ... ішіндегі негізгі жолдары мыналар:1.Тілдегі көп мағыналы сөздердің есебінен ... ... ... ... ... келіп шыққан омонимдер.Бұл тіліміздегі ең өнімді тәсіл.Мысалы:Жал 1.Жан-жануардың желкесіне шыққан қыл.2.Ұзыннан-ұзақ созылып жатқан ... ... пен ... ... ... ... келу,жылыну.2.Сөздердің фонетикалық өзгерістерге ұшырап,дыбыстық құрамы жағынан бірдейлесуі арқылы жасалған омонимдер.Сан алуан фонетикалық өзгерістердің нәтижесінде кейбір сөздер ең алдымен ... ... ... ... ... жағынан үйлесіп келгенде омонимге айналады.Қазақ тіліндегі атқа салатын ер сөзінің бастапқы дыбысталу қалпы егер болған,онан кейінгі тілдің даму ... сөз ... г ... ... ... қалу ... сөзі ер формасына ауысқан.Осылайша сөздік құрамда өмір сүріп келе жатқан ұғымында жұмсалатын ер деген сөзбен ... ... ... ... ... ... екі адам бір ... ортақ болып келсе,екеуі адас болады.Адас деген сөз аттас ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз.Бұл сөз  дегендегі адас деген етістікпен омонимдік топ ... ... ... арқылы жасалған туынды омонимдер.Түбір сөзге әр түрлі -қосымшалар қосылу нәтижесінде пайда болған омонимдер туынды омонимдер делінеді.Туынды ... ... ... ... ... ... ... арқылы келіп шыққан: а)Омонимдер  - ма,-ме, -па, - пе, -ба, -бе жұрнақтары ... ... ... ... ... ауруы,делбе.Баспа 1.Газет,журнал,кітап басып шығаратын орын,мекеме.2.Тамақ ауруы.ә)Омонимдер  - ыс,-іс,-с  жұрнақтары ... ... ... ... ... ...  ...  жұрнақтары арқылы жасалған.Қорық 1.Мал жайылатын шөбі мол жер.2.Үрейлену,зәресі ұшу.4.Өзге тілдерден ауысқан сөздердің ... төл ... ... бірдей болуының нәтижесінде пайда болған омонимдер.а)Араб және қазақ сөздерінен жасалған омонимер.Мысалы:арабтың күш,жігер мағынасындағы қайрат сөзі қазақ тіліндегі қайрат етістігімен түр  - ... ... келу ... ... ... және ... ... жасалған омонимдер.Мысалы:Біреуге деп көр қазба,өзің түсесің дегендегі көр парсының гөр деген сөзінің өзгерген түрі.б) Орыс және қазақ сөздерінен жасалған ... ... ... мойынтұрық,мойынағаш деген мағынадағы жарма орыстың ярмо деген сөзінің өзгерген түрі.Бұл сөз ... ... ... дегендегі жарма сөзімен дыбысталуы жағынан бірдей келіп,омоним жасалған. ... ... ... ... ... ... ... деп аталады.Мысалы,уақыт,мезгіл,мезет т.б.Синонимдер мынадай белгілеріне қарай топтастырылады:1.Сөздің дыбысталуында аз да ... ... ... қажет.2.Сөздер бір ғана ұғымды білдіруі қажет.3.Сөздер бір ғана  сөз табына қатысты болуы тиіс.Бұл үш белгі  -  сөздерді ... деп ... ... ... мәндес сөздердің топтары  -  синонимдік қатар,немесе синонимдік ұя делінеді.Мәндес сөздер тобының ішінен мағынасы айрықша көзге ... ... ... ... бірдей ортақ,күллісінің жалпылама мағынасын ашық-айқын аңғартатын сөз ... деп ... ... ... ... ... доминант синоним болады.Ә.Болғанбаев  деген еңбегінде доминант сөздерге лайықты мынандай белгілерді ұсынды:1.Доминант сөздің мағынасы ... та ... де ... мөлшерде болу керек.2.Доминант синонимдік қатардағы сөздердің ішіндегі ең жиі ... мәні ... сөз ... ... ... ... сөздердің барлығына мағыналық арқау болатындай болу керек.4.Неологизм мен көнерген сөз қатар келгенде,доминантқа жаңа сөзді алу ... ... сөз бен ... ... келгенде,доминантқа әдеби тілге бейімі алынады.6.Жеке сөз бен тұрақты сөз тіркестері синоним болып ... ... ... жеке сөз ... кейбір синоним сөздер өзара тіркесе қатар келіп,алдыңғысы соңғысын айқындай түсіп не соңғысы алдыңғысын айқындап,бірін-бірі күшейте түседі.Осындай сөз тізбегін ... ... ... ескі ... ... ... ... баста,сәске түс т.б.Синонимдерді қолданудың тағы бір тәсілі  -  парафраза.Бұл сөздің мәнісі  -  жеке ... ... ... ... ... ... ... екінші астанасы.М.Әуезов дегеннің орнына  романының авторы т.б.қолдануға болады.  [3,31-33 бет]Тілдегі синонимдер әр ... ... ... ... ... ... ... шығуының мынадай жолдары бар:1.Синонимдер көп мағыналы сздердің есебінен жасалған.Мысалы:көз  -  ...  - ...  - ...  - ...  - ...  - ...  -  қарулы;2.Синонимдер сөзжасам тәсілдері арқылы пайда болған:а)аффикстер арқылы;ауыздық  -  сулық;жемтік  - өлімтік;басшы  -  ... ...  -  ...  -  ... ...  -  ...  -  ер-тоқым;жоқ-жітік  -  кедей-кепшік  -  жарлы  - ... ... құла дүз  -  қу ... дала; көк ет- бауыр ет;3.Снонимдер кірме сөздер арқылы пайда болған:а)араб сөздері арқылы:халайық (халаиқ)  -  халық,жұрт,көпшілік;ақиқат (хәқиқат)  - ... ... ... ...  - батыл,ер;диқан (дәһқан)  -  егінші;б)монғол сөздері арқылы:аймақ (аймаг)  -  өңір- атрап  - ... ... ... ...  - ... диалектизмдердің есебінен жасалған.Мысалы,аданас-аталас,ағайындас;атайман-өте,тым,аса;5.Синонимдер фразалық тіркестердің есебінен көбейген.Мысалы:атұстар-ұл,еркек бала;ауызбастырық-пара; қара мал  -  сиыр;еті тірі  - пысық;аты шулы  -  ... табу мен ... ... ...  -  шешек;ит-құс  - қасқыр;күн ...  -  күн ... ... үш түрге бөлінеді:а)мағыналық синонимдер,ә)стильдік синонимдер,б)мағыналық- стильдік синонимдер.Әрқайсысының өзіне тән мағыналық реңкі бар,стильдік жағынан ... ... ... ... ... беретін синонимдер мағыналық синонимдер деп аталады.Мысалы:абырой-бедел-қадір;Стильдік синонимдердеп мағына жағынан ұқсас бола отырып,бір-бірінен стильдік бояуы арқылы өзгешеленетін мәндес сөздердің түрлерін айтамыз.Мысалы,ат  -  есім  - ...  -  ... ... ... не ... жағынан,не стильдік мәні жағынан өзгешеленіп,бірыңғай болып келе бермейді.Олар кейде әрі ... ... ... ... ерекшеленеді.Синонимдердің осындай түрлері мағыналық-стильдік синонимдер деп аталады.Мысалы,іздену-тімтіну;мақтаншақ-бөспе;тақия  - төбетей  -  ... т.б. ... ... ... ... ... деп ... т.б.Антонимдік жұптың сыңарлары қарама-қарсылықты мәні жағынан безбеннің екі басындай бір-біріне тепе-тең болуы керек екен.Егер ... бірі ... ... ... сәл ... сәл ... ... антоним бола алмайды.Мұны қазақ тіліндегі антоним сөздерді зерттеуші Ж.Мусин өзінің еңбегінде былайша бейнелейді.Тәуір	   ...   ...                                    ... ... тәуір-жаман,жақсы-нашар деген сөздер бір-бірімен қарсы мағынада қолданылады.Бірақ тұрақты антонимдер емес,контекстік немесе стильдік антонимдер деп аталады.Антонимдік  контекстік турасында бірсыпыра ... ... ...  ... ... тіліндегі антонимдік контекстің 4 түрін атап көрсетеді:1.Антонимдердің бір сөйлем ішінде қатар қолданылуы2.Іргелес сөйлемдерде қолданылуы.3.Бірнеше антоним сөздердің бір сыңары одан ... ... ... ... ... докторы Ә.Болғанбаев та антонимдерді негізінен осылай топтастырды.  [3,39-41бет]Қазақ тіліндегі антонимдерді топтастыру жайында 2 түрлі көзқарас бар:бірі  -  ... ... бір ... ... ...  -  ... негізделген тіл бірліктерінің қарама  - қарсылығын білдіретін антонимдік ... ... ...  ... ... ... ... негізделген универсалды құбылыс деп қарайтын А.Жұмабекованың пікірі.Оның пікірінше,осы ... ... тіл ... ...  - ... ғана ... жұп құрауға негіз болған,енді логикалық,психологиялық,тілдік ұғымдарды кең ... ... ... ... ... ... әдісі бойынша топтастыру қажет. [1,120-121бет]Антонимдерді қолданудыц негізінен үш жолы бар:1. Антонимдер бір сөйлемнің, өз ішінде салыстырылып айты-лады. Мысалы: ... ... ... өлім ... Ер ... ... ... ұшқанын біледі. Еріншек егіншідсн елгезек масақшы озады. Ақымақ бұзуга бар, түзеуге жоқ. Өлі ... тірі ... ... ... ... іш.2. ... іргелес сөйлемде қарама-қарсы койылып шен-дестіріледі. Мысалы: Ер бір рет өледі, қорқақ мың рет өледі. Тоқшылықта жеген тоқпан жілік. Ашаршылықта кезіцнен ... ... ... ала ... ... кетеді, Төртеу түгел болса, төбедегі келеді. Жаңаны ... ... ... шыкпай қалған-нан, Ескіні жамап киіп, жацаны іздеп тапқан артык. Көп ... ... ... Бір ... ... бол. ... Елдестірмек елшіден.3. Аигонимдер ыцғайлес кезектесіп қатар жұмсалады Мыса-лы: Арымақ, семірмек көңілден. Палуанға он, терісі бірдей. Ылдисыз өр ... Ит үрер ... да, ... да, ... ... ... ... (Ы. Алтынсарин). Ащы менен түщынытатқан білер, Алыс пенен ... ... ... ... ... ... ... лексикологиясы мен фразеологиясы .Алматы 2006,-264 бет* К.Аханов Тіл білімінің негіздері Алматы,2002,-664 бет* Белбаева М. ... ... тілі ...  -  ... 1976.112 бет* ...  
        
      

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөздің анықтамасы. Сөз мағынасының өзгеру себептері. Көп мағыналылық. Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер5 бет
Сөздің анықтамасы.Сөз мағынасының өзгеру себептері. Көп мағыналылық. Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер6 бет
Сөздің анықтамасы5 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
1 Стресс,анықтамасы,жіктелуі,себебі. 2 Домбығу немесе ісіну18 бет
1) Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі 2)Өлең сөздің теориясы 3)Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері 4) Әдеби үдеріс (процесс), әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер16 бет
2010-2012 жылдары аралығында атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамының өзгеруі46 бет
HTML тілінде телефон анықтамасын құру35 бет
Xix ғасырдағы сауда сипатының өзгеруі17 бет
«Сәлем - сөздің анасы»4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь