"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары

1. "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары.
2. "Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты туралы әдеби талдау.
3.Пайдаланылған әдебиеттер.
«Оғыз-Наме» - дастаны түркі тектес халықтардың ежелгі шежіресін генологиялық аңыздар негізінде көркем тілмен баяндайтын эпостық туынды. «Оғыз-қағанның» атауы жайында әр кезде әр түрлі пікірлер айтылып келеді. Бірқатар зерттеушілер оны күні бүгінге дейін «Оғыз наме» деп те атайды.
Ал енді «Оғыз қаған» дастаны әуелде ауызша жасалып, бертін келе IX-X ғасырларда қағазға түсірілген сияқты. Бұл көне заман мұрасын ұзақ жылдар бойы зерттеген түрік ғалымы Н.С.Банарлы оны батырлық жырлары қатарына қосып, «Оғыз қаған» дастаны деп атайды. Бұл пікірге ғалым «Оғыз қағанның» тақырыбы мен сюжетін, қаһармандарын және олардың әрекетін, баяндау тәсілдері мен тілдік құралдарын егжей тегжейлі зерттеу арқылы келіп отыр.
«Оғыз-қаған» дастанының тараған нұсқалары негізінде негізгі 2 нұсқасы бар. Бірі – ұйғыр әріпімен жазылған нұсқасы Париж қаласының ұлттық кітапханасында сақталған.Екінші нұсқасы – араб әріпімен жазылған. Оның авторы- атақты тарихшы әрі Хиуа хандығының ханы Әбілғазы би Араб Мұхаммедхан.
«Оғыз-қаған» дастаның ұйғыр әріпімен жазылған нұсқасына тілдік тұрғыдан сипаттама берген А.М.Щербак. Ол дастанды транскрипциясын дайындап, орыс тіліне жолма-жол аударған.
Екі нұсқаның да бір-бірінен айтулы өзгешеліктері бар. Мәселен, Оғыз қағанның билік пен байлықты өз балаларына бөліп беру эпизоды екі нұсқада екі түрлі суреттеледі. Ұйғыр әрпімен жазылған нұсқасында алтын садақ пен күміс жебелердің бас екенін ұлы Түрік түс көріп біледі. Ал «Түрік шежіресі» нұсқасында алтын садақ пен жебені нөкерлер құмға көміп тастаған болып шығады.
«Оғыз-қаған» дастаның зерттеу ісіне, әсіресе, түркия елінің ғалымдары көп еңбек сіңірді деуге болады. Әйтсе де түрік ғалымдарының зерттеулері соңғы кезге дейін бізге беймәлім еді. Ал қазір Н.Атсыз, Н.Банарлы, Ф.Көпрүлузаде, Б.Аталай, Б.Рифат сияқты түрік ғалымдарының «Оғыз қаған» дастаны туралы терең ойлы зерттеулері қолымызға тиіп отыр. «Оғыз қаған» дастаны мен қазақтың батырлық жырлары арасындағы әртүрлі байланысты зерттеуге қазақтың Ә.Дербісәлин, М.Жармұхамедұлы, Ө.Күмісбаев сияқты зерттешілері де өзіндік үлес қосқан. Сонымен бірге, ағылшын, неміс, француз және орыс ғалымдары да бұл салада едәуір еңбек еткені мәлім. Дегенмен «оғыз қаған» дастанының түркі тілдес халықтар әдебиетіне тигізген әсері, әсіресе, оның дәстүр жалғастығы негізінде қазақ әдебиетіне тигізген ықпалы күні бүгінге дейін арнайы зерттеу объектісі болған емес.
1.Келімбетов Немат. “Ежелгі дәуір әдебиеті” (Қазақ әдебиеті бастаулары).Жоғары оқу орындарының филология студенттеріне арналған оқулық.-Алматы: Атамұра,2005.-336бет.
2.Артықбаев Ж.О. және т.б. «Қазақстан тарихынан әңгімелер».Жалпы білім беретін мектептің 5-сыныбына арналған оқулық./3-бас.,өнд.Алматы: Атамұра,2015.-144б. 36 беттен.
3. Қазақстан.Ұлттық энциклопедия/Бас ред. Б.Аяған.- Алматы: « Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, 2005.-728б.105беттен.
4. Замятин. Е.И. «Аттила, бич божий» 3-том./1938 жыл.).
5. «Ежелгі дәуір әдебиеті».Жоғары оқу орындары филология факультеттері студенттеріне арналған хрестоматиялық оқу құралы(Құрастырған және өмірбаяндық деректерді жазған А.Қыраубаева,филология ғылымының кандидаты),Алматы,Ана тілі,1991.-280бет.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым МинистрлігіШәкәрім атындағы Семей Мемлекеттік УниверситетіСӨЖТақырыбы:№5-7 өздік жұмыстары №5 - "Шу" дастаны және оның ... ... ... ... (әдеби талдау) №6 - "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары ( ... ... ... - ...  ... Е.Н.Тексерген:     А.Қ. Жүндібаева, ф.ғ.д., қауымдастырылған профессор міндетін ...                 ҚЯ - ... ... ... қаған" дастаны және оның нұсқалары.2. "Шу" дастаны және оның ... ... ... ... ... ... талдау.3.Пайдаланылған әдебиеттер.1) "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары ( ғылыми деректер ... - ... ...  -  ... ... - дастаны  түркі тектес халықтардың  ежелгі шежіресін генологиялық  аңыздар  негізінде көркем ... ... ... ...   ... ... әр ... әр түрлі  пікірлер айтылып келеді.  Бірқатар зерттеушілер оны күні ... ...  деп те ... енді  ... ... ... жасалып, бертін келе IX-X  ғасырларда қағазға түсірілген сияқты.  Бұл көне заман мұрасын ұзақ ... бойы ... ... ... ... оны ... жырлары қатарына қосып,   дастаны деп атайды. Бұл пікірге ғалым  тақырыбы мен сюжетін, қаһармандарын және ... ... ... ... мен ... құралдарын  егжей тегжейлі зерттеу арқылы келіп ... ... ... ... ... негізгі 2 нұсқасы бар. Бірі  -  ұйғыр әріпімен жазылған нұсқасы ... ... ... ... ... ...  -  араб әріпімен жазылған. Оның  авторы- атақты ... әрі Хиуа ... ханы ... би Араб ... дастаның ұйғыр әріпімен жазылған нұсқасына тілдік тұрғыдан сипаттама берген А.М.Щербак. Ол дастанды транскрипциясын дайындап, орыс тіліне жолма-жол ... Екі ... да ... ... ... бар. ... Оғыз қағанның билік пен байлықты өз балаларына бөліп беру эпизоды екі нұсқада екі түрлі суреттеледі. ... ... ... нұсқасында алтын садақ пен күміс жебелердің бас екенін ұлы Түрік түс көріп біледі. Ал  нұсқасында алтын садақ пен ... ... ... ... тастаған болып шығады. дастаның зерттеу ісіне, әсіресе, түркия елінің  ғалымдары көп еңбек сіңірді  ... ... ... де  ... ғалымдарының зерттеулері соңғы кезге дейін бізге беймәлім еді. Ал қазір Н.Атсыз, Н.Банарлы, Ф.Көпрүлузаде, Б.Аталай, Б.Рифат сияқты ... ...  ... ... ... ойлы ... қолымызға тиіп отыр.   дастаны мен қазақтың батырлық жырлары арасындағы әртүрлі байланысты зерттеуге қазақтың ... ... ... ... зерттешілері де өзіндік үлес қосқан.  Сонымен бірге, ағылшын, неміс, француз және орыс  ғалымдары да  бұл ...  ... ... еткені мәлім. Дегенмен  дастанының түркі тілдес халықтар әдебиетіне тигізген әсері, әсіресе, оның  ... ... ...  ... әдебиетіне  тигізген ықпалы  күні бүгінге дейін арнайы зерттеу ... ... ...  ... ... ...  қысқаша  тоқталып өтелік.  Оғыз қаған туралы аңыз әңгімелер мен тарихи шындық жайында ...  ... ... ... И.Н.Березин, Л.Лигетин, Ю.Немат, Н.Я.Бичурин, В.В.Бартольд, А.М.Щербак, А.Н.Кононов сияқты зерттеушілер  сан  ... ... ... ... ... Бұл пікірлердің бәрін түйіндеп айтсақ, төмендегі жәйіттерге  келіЂп саяды.  эпосының ауызша тараған нұсқалары  негізінде кейінірек қайта ... екі ... ... бар. ... тілі ... ... өзіндік мазмұны:Қырық күннен соң өсті  - жүрді, ойнады.Аяғы  -  өгіздің аяғындай,Белі  -  қасқырдың ...  -  ... ...  -  ... ... ... бәрін түк басқан еді.Жылқы бағатын еді,Атқа мінетін еді.Киік аулап жүретін,Талай күн, ... ... соң ... болды. эпосы осы бір жырдың мазмұнындағы формасы ертегіге де, батырлар жырына да жатпайды. Мазмұнның өзі ... ... бар ... ... ... жөн ... екі ... бар:1. Көне ұйғыр әрпімен 13-14 ғасырларда көшірілген,Париждің ұлттық кітапханасында сақтаулы. Оның көлемі ... 42 бет, әр беті 9 ... ғана ... Бұл ... ... В.В. ... орыс тіліне аударған. Кейін А.М. Щербак  тілдік тұрғыдан зерттеп,ғылыми түсініктерін жаза отырып,қайта аударған,ол қолжазбаны түпнұсқа деп танымай,оның көшірмесі деген ... ... ... ... ханы ... ... ... мұраға қалған екі еңбек бар,бірі- , (  , 1661 ), ...  -   ... ... Оғыз ... ... ... игілікті істері,оғыз тайпаларының шығу тегі,тұрмыс-тіршілігі,әдет-ғұрпы және тағы басқа ... ...  ... ... ... шатырына көктен нұр сәулесінің түсуі,сәуле ішінен көкжал қасқыр шығып,оның қалың қолды бастап жүруі,аспаннан түскен сәуледен сұлу қыздың шығуы ... ... ... орын ...  ... пен ... ... негізделген шығарма деуге болады.Мұнда алғашқы қауымдық құрылыс кезінде,сақтар мен ғұндар дәуірінде,орта ғасырларда орын алған сан қилы тарихи оқиғалар ... ... ... ... ... бір адам ... телу,яғни тарихтағы нақты тұлғасын тану мүмкін емес.Бірақ Оғыздың тарихи бейнесі белгілі тарихи тұлғалар іс-әрекетінің жиынтығы деуге негіз ... ... ... оқиғалар желісі бойынша жазылған. Оғыз қағанның анасы Айқаған бейнесін ғалымдар отбасы қамқоршысы Ұмай-ана бейнесімен байланыста қарайды.Дастандағы мәліметтерді :а) ... ... ... ( Оғыз бен оның ... ... туралы аңыздар);ә)тарихи негізі бар,бірақ бізге аңыз күйінде жеткен ... ... ... ... ... деректер);б)оғыз елінің көрші тайпаларымен,тайпа бірлестіктерімен қарым-қатынасы жайлы аңыздар деген ... ... ... ... ... әрі әдеби ескерткіш.Онда түркі халықтарының көптеген аңыз әңгімелері көрініс тапқан.Оғыз төңірегіндегі ... ... ... ... ... ... сәйкестігі дастанның қазақ ертегілерімен,эпостық жырларымен этникалық жағынан жақындығын айқындай түседі.2). "Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік ... ... ... - ... ... ... халықтардың арғы тегі саналатын сақтардың шежіресін аңызға айналған тарихи деректер ... жыр ... ... ... ... ғылыми негізде дұрыс пайымдау үшін біздің заманымыздан ... төрт ... ... орта ... ... даласында болған кейбір тарихи оқиғаларға назар аударғанымыз жөн сияқты. Ол үшін алдымен сақтар тарихынан мол дерек беретін ... ... ... ... ... ... бірер сөз айта кетейік.Сақтар дәуірінен бізге үзік-үзік күйінде жеткен ерлік дастандарының кейбір күңгірт тұстарын айқындап алуға ... ... ... соңғы жетістіктер өз септігін тигізіп келеді. Мәселен, Ә. X. Марғұлан атындағы ... ... ... ... ... ... ... экспедициясы 1999 жылы бүкіл ғылыми әлемді дүр сілкіндірген жаңалық ашқаны мәлім. Бұл экспедиция Алтай тауы ... ... ... ... ... ... ... ауданы) бұдан екі мың төрт жүз жыл бұрын жерленген ... ... () мен ... ... табиттағы мәйітін тапты. Ең ғажабы- көсемге құрбандыққа шалынған он үш жирен сәйгүліктің денелері де мәңгілік тоң астында ... ... төрт ... бойы бұзылмай, шірімей, сол күйінде сақталған. Бұл ... ... ... мен ... бедерленіп салынған сан қилы суреттер, ою-өрнектер, аңдар мен құстардың мүсіндері, т.б. кейбір ежелгі дастандардың мүсіндері, т. б. ... ... ... сюжетін айқындай түсуге мүмкіндік берді.Берел қорымынан табылған сақтар көсеміне құрбандыққа шалынған аттардың саны неліктен он үш ... ... ... ... ... мазмұны:Жыр аса даңқты түрік билеушісі, есімі әлемге мәшһүр болған дарынды ... сақ ... ... ... өмір ... Шу аймағында өмір сүрген Шу есімді батыр жігіт жайлы. Өз дәуірінің дуалы батыры,халқына сыйлы Шу ... ... ... кескілескен шайқастарға қатысып, елі үшін ғұмыр кешкен ер. Сондықтан,  Ескендірдің әскері сақ еліне қауіп төндіргенде, Шу ... елін аман алып ... ... қарастырады.  Талай  қанды  шайқастарды басынан  өткізіп, күллі әлемді  жаулап алған  Ескендір жау жағынан майданға тек ... ... ... көріп,  мұнда бір сыр бар екенін аңғарады. Сонда жиһангер птшаның ақылгөй қарты:  деген ойды меңзеп айтып тұр ... ... ...  ... патша  да Шу батырдың қырық  батырына ...  ...  ең ... ... ... нөкерін шығарады. Өзінің қырық нөкерімен Ескендір әскерінің қырық ... ... ... ... ... ... Шудан жеңілгенін мойындап, сақтарға бас иіп, бейбіт келісімге келіпті. Осылайша, қайсар Шу батыр елін жаудан аман алып қалады.2.Жырдың тақырыбы:Жырдың ... ...  ... ... ... ... ... ерлік иесі Шудың өміріне арналады.Сақ елінің жүрек жұтқан батырының жасаған ... ісін ... үлгі ... ... ... ...  -  Отан қорғау, туған жерге деген махаббат мәселесі. Автор Шу батырдың ... мен ...  ... ...  ... ... көтереді. Ел басына күн туғанда елі үшін ұран ... ... ... ... ... ... үлгі қылып көрсетеді.4.Жырдың композициясы:Жыр композициясы мен сюжеттік желісі бұл заманға толығымен жетпеген. Дегенмен сақталған үзінділердің желісінде ғалымдар жырдың негізгі ... ... ... ... ... негізінде, бірінші бөлімде -  Шу батырдың елдегі беделі мен сарайдағы өмірі баяндалады. Шу тұлғасымен қатар ежелгі Сақ елінің ғажайып ... мен ... ... Сақ ... мекендеген құстар мен жануарлар жырланады. Келесі сюжетте Сақ еліне қауіп төндірген Ескендір Зұлқарнайын ... ... және ... қырық нөкерімен ойлап тапқан айласы туралы баяндайды. Жырдың шарықтау шегі ол екі жақтың қырық нөкерінің жекпе-жекке шығып, қанды майдан ... ... соңы ... жеңіске жетіп, Ескендірмен бейбіт келісімге келуімен және оған сақ елімен таныстыруға аттануымен тәмамдалады.5.Жырдың кейіпкерлері:Жырдың басты кейіпкері  -  Шу ... Шу ...  -   ... ...  қақпақ жауырынды,  өткір көзді, түсі суық, шашы ұзын, білектерінде бұлшық еттері ойнаған,  сақал-мұрты енді ғана ... келе ... бала ... ...  ...  Жырдағы Ескендір бейнесі  -  ... ... ... ... ... бейнесінде сипатталады. Сонымен қатар ол өте әділетті әрі ақылды қолбасшы. Оның бар ақыл-парасаты Шу ... ... ... көрінеді.6.Жырдың жазылу әдісі: дастаны қазақ батырлық эпостарындай жыр түріндегі ұйқаспен жазылған. ... ... ... құралдар мен троптарда пайдалана отырып жырдағы тарихи оқиғаны әдеби арнаға барынша әсерлі бұрған. Тағы бір ... ... ... ... ... ... алдымен оқиға болатын жердің табиғаты сипатталып өтеді. Содан біртіндеп келіп негізгі оқиғаға түседі.7.Жырдың кульминациясы:Жыр кульминациясы Шудың табиғатты ерекше сүйетінінен,  және сол ... ... ... ... ...  Ел ... Шу батыр әрдайым, қысы жазы  көктем  күніндей жайқалып тұратын өзінің ... бау ... ...  айналасы атшаптырым, аса үлкен күміс хауыз  ... Ол ... ... ... ... ... лек ...  қысы жазы жүзіп жүреді . Ал,Шу батыр осы киелі  ... ... ... ... ... өз елінің болашағын болжап біледі . Осылайша,  ол,  сақтар еліне қалың қолды бастап ... келе ... ...  суға қарап отырып күні  бұрын біледі.  Алайда жұртты дүрліктірмеу үшін өзінің болжамын ешкімге айтпайды. Ескендірдің әскері ...  ... өтті ...  ... келгенде ғана , оған қарсы өзінің қырық нөкерін  жұмсайды.Жырдың шығармалық тілі, көркемдік әдісінің ерекшелігін үзіндіден ... Көк ... ... ... даусы гүрілдеп,Жарқ-жұрқ етіп от шашты.Көлде жүзген қаз, үйрекПана ... ... ... ... ... пен арыстанСүңгіді қалың қамысты.Шайқасқа шықты Шу батырБермеу үшін намысты.Лек  - лек жасақ тоғысты,Аспан мен жер қағысты.Мұндағы: -метонимия.-Шендестіру.  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау) - "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары11 бет
"Шу" , "Оғыз қаған", "Аттила" дастандары10 бет
Ежелгі қазақ әдебиетінің тарихы және оның зерттелуі14 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
1) Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі 2)Өлең сөздің теориясы 3)Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері 4) Әдеби үдеріс (процесс), әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер16 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь