Абайдың ақын шәкірттері М.О.Әуезов зерттеулерінде


1 Абайдың ақын шәкірттері М.О.Әуезов зерттеулерінде.
2 «Абай ақыдығының айналасы» деген мақаласын талдау

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге


Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
МӨЖ
ТАҚЫРЫБЫ: Абайдың ақын шәкірттері М.О.Әуезов зерттеулерінде.
«Абай ақыдығының айналасы» деген мақаласын
талдау
Орындаған:Нұрланқызы Т
Тексерген:Сабырбаева
Р.Қ
Семей қаласы,2015
1.Абайдың ақын шәкірттері М.О.Әуезов зерттеулерінде
Қазақтың ұлы ақыны Абайдың қазақ әдебиетіне ХІХ ғасырда және ХХ ғасырда
еткен әсері аса мол. Абайдың өзін көрмей, сөзін оқу арқылы, сол Абайдың
өлеңдерінің үлгісіне әлеуметтік мәселеге, адамгершілік жайға, ағартушылық
турасына арнап көп-көп өлеңдер жазған талай ақындар бар. Әсіресе, бұлардың
саны, Абай шығармалары қазақ сахарасына жайыла бастаған сайын молая түскен»
– дейді Мұхтар Әуезов «Абайдың өзі тірісінде, оның айналасына жинаған
талапкер, өнерлі жастардың саны көп болған. Бұлардың ішінде әншілер,
композиторлар, халық фольклорын жинаушылар, әнші ақындар емес, орыс
мәдениетін білуге талпынған жай көзі ашық жастар аз емес еді. Бұлар әр
буыннан шыққан болатын. Іштерінде жас шағынан Абайға тетелес: Көкбай, Мұқа
сияқтылардан бастап, Абайдың балалары: Ақылбай, Мағауия және інісі Кәкітай
сияқты көп адамдар болды.Ақылбай, Мағауия, Көкбай сияқты ақындар туралы
айта келіп, М.Әуезов: «Бұлардың еңбектерін шолуда, алдын-ала есте тұтатын
бір жайды ескерте кету керек. Ол – осы шәкірт ақындардың еңбек үлгілерінен
айқындап көріне түсетін, Абайдың өзіндік ерекшелігі болады.
Өзге ақындар «шәкірт» деп аталған соң, Абай әрине олардың басшысы –
ұстаз ақын болмаққа керек. Әрбір әдебиеттік мектеп осындай аға мен іні
ақындарының екі буынынан құралатын болса, ең алдымен сол әдебеиттік
мектепте басшы ақынның бағыты, өзгеше идеялары, өз халқының әдебиет
тарихына кіргізген анық тарихтық, көркемдік жаңалықтары – қысқасын
айтқанда, барлық қасиеттері, әралуан түрде бой көрсететін болады» – дейді.
Мұхтар Әуезов осы айтқандарын ғылыми тұрғыдан дәлелдеп, 1950 жылы «Абай
шәкірттері туралы» атты әдеби зерттеу мақаласын жазып, онда Ақылбай,
Мағауия, Көкбай ақындардың шығармаларына талдау жасап, өмір тарихтары
жөнінде мағлұмат берген болатын. Қайым Мұхамедханов Абайдың ақын-шәкірттері
тақырыбын 1940 жылдардан бастап зерттеп, ұлы ақынның 150 жылдық мерейтойы
қарсаңында «Абайдың ақын шәкірттері» деп аталатын 4 кітаптан тұратын
зерттеу еңбегін жазды.Сондай-ақ,Мұқаң Әсет Найманбаев жайындағы
зерттеулерінде: Әсеттің ақындығы ең алдымен айтыс өнерінде танылады. «Айтыс
– майдан, айтысқан ақындар майданының жекпе-жектегі батыры»- деп М.Әуезов
айтқандай Әсет ақын да осы жекпе-жектен жеңіп шыққандардың бірі. Әсеттің
алғашқы түскен ең үлкен айтысы – Рысжан қызбен айтысы.Абайдың алдын көріп,
ұлы ұстаз ақыннан ақындық, әншілік өнер жолында үлкен тағылым алған
талантты шәкірттердің бірі – Әсет.Қазақ даласын әнмен тербеген Әсеттің өзі
өмір кешкен тұста – халқының ақберен ақыны ретінде танылғаны анық еді.
Айтыс бәйгесіне түсіп жүлде алып, елге атағы шыға бастаған жалынды, албырт
жас ақын, асқақ әнші Әсет ұлы ақынның, кемеңгер ақынның алдына келгенде 20
жаста болатын. Абай ауылы қазақ сахарасындағы өнер-білімнің, мәдениеттің
өнегелі ордасындай еді. Сол кездегі Абайдың қасында ұдайы болған адамдары:
Шаһкерім, Көкбай, Ақылбай, Мағауия, Тұрағүл, Кәкітай, Ахметбектер тобына
Мұқа, Әсет келіп қосылған екен.Әсет – Абай ағасының алдында мол тағылым
алып, үлгі алады, Пушкин шығармаларымен танысады. Әсеттің «Евгений Онегин»
романының оқиғасын алып, еркін аударма жасауы Абай әсері екені сөзсіз.
Көкбай жайында:« Абайдың ең талантты ақын шәкірттерінің бірі
блатын»,дейді. Ол Абаймен 1880 жылдардан бастап, жиырма бес жыл жолдас, дос
болған адам. Көкбай өзінің естелігінде, Абаймен ең алғашқы рет жақындасып
кетуін былай баяндайды:«Ел ішінің ақы алысып, ақы берісіп жатқан сиезі еді.
Мұны өткізуге Семейден Лосовский деген ояз келіп еді. Сол бір ісімді
жақтырмай, мені ел кісілерінің ортасында тұрғанымда, стражниктерін
(атарман) жіберіп жазаламақшы болды. Әлгілер ерікке қоймай, әкетіп бара
жатқан соң, қасымда еріп жүретін өлеңші жігіттерім бар еді, солардың
біреуінен Абайға бір ауыз өлеңмен сәлем айтып жібердім. Ол кезде ән салып,
өлең айтатұғым, қасымдағы жолдастарым да сондайды әдет қылатын.
Оязға әкелген соң, Абай да келді де: «Жазығы не?» деп істің жөнін
сұрады. Содан кейін Лосовский: «Бұған біреу басшылық етіп, тәрбиесіне
алмаса, мына елдің ортасында арызқой, пәлеқұмар болып, бұзылғалы жүрген
адам. Сен тәрбиеге алып, міндетті болып, түзетемін десең, берем. Әйтпесе
жазаға ұшырайтын ісі бар», — деді.
Абай маған кепіл болып алып шықты. Осыдан кейін Абайдың жолдасы болдым.
Жолдастығым 25 жылға созылды.
Жаңағы оқиға 1880-жылдардың шамасында болып еді. Содан кейін қыс болсын,
жаз болсын, Абай ел араласа, қасында жүріп, ауылына келсе, үйінде бірге
жатып, айырылыспайтын болдық. Абайдың қасында ай жүріп, ай жарым жүріп
келіп, бір әредік толас болғанда ғана өз үйіме бір жұма, көп болса, он
күнге рұқсат алып келіп, артынан қайта барамын», — дейді (Абай. Толық
жинақ,. 1933, 387-бет).
1880 жылы Көкбай жиырмаға жаңа аяқ басқан жас жігіт еді. Оның табиғи
талантын сол кезде-ақ таныған Абай, ел ішінің лаулап тұрған дау-шарының
ортасынан алып шығып, Көкбайға қамқор аға болған.
Көкбай Жанатайұлы 1861 жылы, қазіргі Семей облысы, Абай ауданында туған.
Тобықты ішінде Көкше руынан. Көкбайдың үшінші атасы — Есбай, Көкше ішіндегі
жуан ата саналады. Есбайдың бес баласы: Сарымсақ, Сапақ, Жамантай,
Көбентай, Бәйтен. Бұлардың бесеуі де, шетінен ділмар, шешен әрі пысық
болып, «Есбайдың бес жүйрігі» атанған. Сапақтың баласы — Қаратай шешен,
Құнанбаймен тізелес, Көкшенің ру басы адамы. Жамантайдың баласы — Жанатай.
Жанатайдан — Көкбай. Жанатай да сөзге шешен, орта дәулетті, пысық адам
болады. Ел басқару ісіне араласпайды. Қаратай сияқты Көкшенің ру басылары
Құнанбаймен бірде дос, бірде жау болып жүрсе де, Жанатай Құнанбаймен тату
болып, оған арқа сүйеп, өмір бойы одан қол үзбеген деседі.
Көкбай он жасынан бастап, он бес жасына шейін, Төлетай деген молладан
оқиды. Он бес жасында оқуды тастап, бозбалалық құрып, ойын-сауық, той-думан
қуып кетеді. Ән-күйге, өлең-жырға құштар, талапты жас Көкбай, домбыра
тартып, ән салып, өлең айтып, ауыл арасының ойын-сауығынан қалмайтын
болады. Жас кезінен ширақ, пысық, өткір тілді, өжет әрі тентектеу де
болыпты. Кісінің мінез-құлқын, жағымсыз қылығын, ұнамсыз жүріс-тұрысын әзіл-
қалжың етіп, қолма-қол суырып салып өлең шығаруға жас күнінен бейім болады.
Көкше ішінде Балтай, Қаракүшік дейтін руының биі, атқамінер ақсақалы
Төребай деген адамды ажуа етіп шығарған Көкбайдың бір ауыз өлеңі елге тарап
кетеді:
Көкекте күн ұзайды жазға бастап,
Болады сонда Төкең үйден қашқақ.
Үйінде жалғыз турам дәм болмайды,
Барғанда кісі үйіне сондай асқақ.
Ал,Мағауия-әкесінің ақындық қасиетін қадірлеп, өзі де ақындыққа
беріледі. Дәл осы кездегі Абай жайын жазушы М.Әуезов былай сипаттайды: «Бұл
кездегі Абайға – ақындық үлкен қадірлі мағынасы бар, әлеуметтік қызмет,
қоғамдық зор еңбек болып танылады. Ол надандық, зорлық, жуандық, пәлеқорлық
сияқты халық үстіндегі атқамінерлер мінезімен мықтап тұрып алысуға
кіріседі. Абайды кейінгі тарихқа және сол кездегі еңбек еліне, көпшілікке,
саналы жастарға нағыз қадірлі Абай етіп көрсететін еңбегі өркендейді. Өлең
сөзін, поэзияны, әлеуметтік тартыстың құралы етеді, оны сыншы, тәрбиеші,
қасиетті дос етіп ұсынады. Зұлымдық, надандықпен кектене алысады», –
дейді.Жасы он жетіге келген, қалада оқып, орыс мектебінің тәлім-тәрбиесін
көрген, зерделі, алғыр ойлы, табиғи талантты Мағауия Абайдай ұлы ұстаздың
саналы шәкірті болып көп тағылым алған. Ол өз бетімен білімін онан әрі
дамытып, орыстың ұлы жазушыларының, ғалымдарының еңбектерін зер сала оқиды.
1889 жылы Түмен қаласындағы реальное училищесін бітірген соң, Петербургте
оқып жүрген Әбдірахманның да Мағауияға көрсеткен көмегі көп еді.Осы жылдар
Абайдың ақындық атағы кең жайылып, айналасына талапты жастар жиналып, Абай
ауылы өз тұсында мәдениет ордасына айналған кез болатын.Сексенінші
жылдардың аяқ кезінде ақын, ойшыл, музыкант Абай халық жақсы білетін әрі
аса қадір тұтатын кісі болды. Оған тіпті алыс жерлерден ақындар,
музыканттар, жыршылар келетін.«…Мұқа, Ақылбай, Кәкітай, Мағауия сияқты жас
талантттар, ақындар, жыршылар Абайдың төңірегіне топталады. Олардың
кейбіреулері Абайдан үлгі алып, өздігінен білімін көтереді, орыс әдебиетін
оқып үйренеді, – дейді М.Әуезов.Мағауия әкесінен үлгі-өнеге, мол тағылым
алған, ұлы ақынның жолын қуған, білімді, мәдениетті, саналы шәкірті,
талантты ақын. Он алты-он жеті жасынан қолына қалам алып, өлең жаза
бастаған. Оның жазғандарынан Абай өнегесі айқын танылады. Айтпақ ойын,
сезім-сырын ақын тілімен суреттеп жеткізу, тақырыптан ауа жайылмау, «бөтен
сөзбен сөз арасын былғамау» деген Абайдың ақынға қоятын шартын, Мағауия
әуелден берік ұстаған ақын -дейді Мұхтар Әуезов. Мұқа — Абайдың сегіз қырлы
өнерпаз, талантты шәкірттерінің бірі. Ол – асқан домбырашы, шебер скрипкашы
әрі әнші, әрі ақын. Мұқаның өнерін Абай калай бағалап, оған қалай қамқорлық
еткенін Мұхтар Әуезов былайша сипаттайды: ”Абай жалғыз өсиетін қанағат
қылмай, жастардың сезім тәрбиесін толықтырмақ болып, көбіне музыка
үйретпекші болады. Сол мақсатпен Көкен еліндегі Мұқа деген скрипкашыны
қолында ұстайды.Мұқа Абай еліне кеңшілік жай емес, қысылшаң хал үстінде
пана тілеп барған еді. Өз ағайынының біреуінен қалған жесір әйелге ғашық
болып, соны әмеңгеріне тигізбей алып қашады да, Абай ауылына барады. Бұл
кеткен соң, жуан ағайыны артындағы үйін шауып алып пәле басталады. Абай
сондайлық ауыртпалығына қарамай, Мұқа мен келіншекке ара түсіп, бастарына
азаттық әперіп, артын өзі жайғастырып, өнер иесі Мұқаны өзіне дос етіп,
туыс етіп алады”, — дейді. Ал, енді қысқаша болса да, Мұқаның нақты
өмірбаянына тоқталайық.Мұқа Семей облысы қазіргі Жаңасемей ауданында, Уақ
ішінде Жарқын, Жарқыннан Төрехан, Әділхан, Өзбехан, Қарахан деген төрт ұл
болған. Біз Мұқаның өмірбаянына қатысы бар Жарқынның екі баласының ғана
ұрпағын баян етеміз. Олар Әділхан, Қарахан; Әділханнан Қайырхан Мұқа (шын
аты Мұхаметқанафия) және Мәлімғаждар, Қараханнан Әлімхан, Қасымхан;
Қасымханнан Қайсахан, Қожахан, Алшынбай.Мұқа ауыл молдасынан оқып сауатын
ашқан соң табиғатынан талантты, ән-күй, өлең-жырға құштар жастың бар ынта-
жігері өнерге ауады. Әкесі Әділхан немере ағасы Үрістемнен (Өзбекханның
баласы) екеуі де ірі домбырашы екен. Солардан үйренген домбыра өнерін місе
тұтпаған талапты, талантты жас биікке қол сермеп, өнер-білім іздеуді
көксейді. Әкесі оны алысқа жібергісі келмейді.Бұл ауылдар жаз шыға Семейден
25-30 шақырым Балта-тарақ дейтін жерге көшіп келіп, егін салады екен. Әкесі
Мұқаны соқа атына мінгізбек болады. Бар ынтасы музыка өнеріне ауған Мұқа,
ауылының калаға жақын жерге көшіп келуін пайдаланып, бір-ақ күнде Семейге
кашып кетеді. Қаланы тұңғыш көрген ол көшені аралап жүргенде, бір үйде
тартылып жатқан әсерлі күй естиді де, күй тартушыны көруге құмарланып үйге
кіріп барса, ол — қонақ үйі екен. Күй тартып жатқан сол қонақ үйдің
музыканты, скрипкашы – Ғарифолла деген татар болады.Мұқа Ғарифоллаға
жабысып, айрылмай скрипка ойнауды үйретуін өтінеді. Сөйтіп, әркімнің үйіне
қонақтай жүріп, Ғарифолладан скрипка үйренеді. Әкесі баласының музыкаға
әбден ауып кеткенін білген соң, оған қаладан пәтер үй алып береді.
Ғарифолладан бастап, сол замандағы Семей қаласының музыканттарымен танысып,
әсіресе, скрипка ойнау өнерін меңгеріп алады. Осы кезде Мұқа Абайдың
өлеңдерін қолжазбалар арқылы оқып танысып, Абай әндерін домбыра, скрипкаға
қосып айтып жүреді. Енді сол Абайдың өзін көріп, жүздесіп, лебізін естісем-
ау деп ынтығып, арман етеді. Абай мектебінен тәлім, өнеге алып өскен
талапты жастардың бірі – Тайыр Жомартбаев.
Тайыр Жомартбаев – жазушы, драматург ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
Абайдың ақындық өнері22 бет
М.О.Әуезовтың өмірбаяны8 бет
Мағжан Жұмабаевтің шығармаларындағы тақырыптық идеялық негізі8 бет
Ірі қара малдарының эймериозды- мониезиозды инвазиясы, емі, алдын-алуы.35 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
«корпоративтік табыс салығы және Қазақстан Республикасында компаниялар қызметіне оның әсері (ауезов ауданының салық басқармасы мысалында)»85 бет
«әуезов атындағы орындар» бойынша туристік-экскурсиялық маршрутты өңдеу36 бет
Іздер. Мұхтар Әуезов28 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь