Жыраулар толғауларындағы архаизм, тарихи көнерген мағынасы түсініксіз сөздерге текстологиялық талдау жасау

Тарихи кезеңдерде қолданылып, бүгінгі күні сөздік қорды байытатын сөздердің бірі - жыраулар поэзиясында кездесетін көнерген сөздер. Еркіндік пен теңдік, шындық пен әділеттілік аңсап, қиянат пен жауыздыққа қарсы күресіп өткен жыраулар поэзиясы миллиондаған жүрекке ерлік рухын дарытып, үміт отын жағып, күш-қуат беріп келе жатыр. Осы жыраулар поэзиясында қолданған көнерген сөздер тарихына, олардың қызметі мен жасалу жолдарына тоқталу - біздің басты мақсатымыз. Доспамбет жырауда:
Май қаңбақта ағалардың аты жусап жатыр деп,
Ақ шаңдақты құрып қойған шатыр деп,
Жазыда көп жорытқан екенбіз, - деген жолдар бар. Мұндағы аға сөзі
«басшы, қолбасшы» деген ұғымда қолданылған, бүгінгі күні бұл мағынасы көмескіленіп, жаңа ұғымда «бірге туған бауыр» мағынасында қолданылып жүрген сөз. Бұл туралы белгілі ғалым Р.Сыздықова: «Түркияда бұрын аға титулы әскери адамдарға, коменданттарға, янычарлардың бастықтарына берілетін атақ болған. Орта ғасырлардағы хан сарайларында есік аға (шешек аға) деген жоғары дәреже де болған: ишик аға - Одна из высших должностей в средние века при ханском дворе» деген пікір бар. Осыған қарағанда, ертеректегі қазақ қауымында да аға сөзі басшыға, оның ішінде әскери басшыға айтылатын дәреже мағынасын бергенге ұқсайды. Шалкиіздегі:
Батыр жігіт жау бастар,
Аға жігіт қол бастар, - деген жолдарда аға деп жасы үлкен адам туралы айтылып отырған жоқ, қолбасшыны, көтеріліске шыққан жиынды, қарулы топты бастайтын адам туралы айтылып отыр. Аға сөзінің бір кездегі «бас, басшы» деген ауыспалы мағынасы ертеректе қалыптасқан ел ағасы, от ағасы, ауыл ағасы деген тіркестердіңбар екендігімен де дәлелдене түседі. Ел ағасы - белгілі бір адамдар тобының (айталық, бір ауылдың, халықтың) басшы адамы, отағасы - бір шаңырақтың (жанұяның) басшы адамы, иесі, әкесі. Кейін бұл тіркес бірігіп, отағасы деген сөз жасалғанда да, бұл сөздің мағынасы жалпыланып, «жасы үлкен ер адам, сыйлы адам» дегенді білдіруге жұмсалып кеткендігі байқалады. Ауыл ағасы, жігіт ағасы деген тіркестерде де дәл осындай заңдылық сақталған.
1. М.Мағауин «Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет».
Оқулық, Алматы, «Ана тілі», 1992 жыл, – 368 бет
2. М.Мағауин «Ғасырлар бедері». – Алматы: Жазушы, 1991 жыл. 432 - бет;
3. Бес ғасыр жырлайды. 2 томдық: оқу құралы - Алматы, Жазушы, 1989 жыл. 4. Жеті ғасыр жырлайды. – Алматы: “Жазушы” 2004 жыл
5. Әдебиеттану терминдер сөздігі. Алматы: “Ана тілі”, 1998 ж.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігіШәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті ... ... ... ... ... әдебиеті    Тақырыбы : Жыраулар ... ... ... ...             ... ... ... текстологиялық талдау жасау.Тексерген: Тоқсамбаева А.О.Орындаған: Нұрғалиева А.О. Топ: КЯ-409 ... 2015 ... ... ... ... көнерген мағынасы түсініксіз сөздерге текстологиялық талдау жасау.Тарихи кезеңдерде қолданылып, бүгінгі күні сөздік ... ... ... бірі - ... ... ... көнерген сөздер. Еркіндік пен теңдік, шындық пен әділеттілік аңсап, қиянат пен жауыздыққа қарсы күресіп өткен жыраулар поэзиясы миллиондаған жүрекке ... ... ... үміт отын ... ... ... келе жатыр. Осы жыраулар поэзиясында қолданған көнерген ... ... ... ... мен ... ... ... - біздің басты мақсатымыз. Доспамбет жырауда: Май қаңбақта ағалардың аты жусап ... ... ... ... ... ... деп, Жазыда көп жорытқан екенбіз, - деген жолдар бар. Мұндағы аға сөзі  деген ұғымда қолданылған, бүгінгі күні бұл ... ... жаңа ...  мағынасында қолданылып жүрген сөз. Бұл туралы белгілі ғалым Р.Сыздықова:  ... ... бар. ... ... ертеректегі қазақ қауымында да аға сөзі басшыға, оның ішінде әскери басшыға айтылатын дәреже ... ... ... ... ... жігіт жау бастар, Аға жігіт қол бастар, - деген жолдарда аға деп жасы үлкен адам туралы айтылып отырған жоқ, қолбасшыны, ... ... ... ... ... ... адам туралы айтылып отыр. Аға сөзінің бір кездегі  деген ауыспалы мағынасы ертеректе қалыптасқан ел ағасы, от ағасы, ауыл ... ... ... ... де ... ... Ел ағасы - белгілі бір адамдар тобының (айталық, бір ... ... ... адамы, отағасы - бір шаңырақтың (жанұяның) басшы адамы, иесі, ... ... бұл ... ... отағасы деген сөз жасалғанда да, бұл сөздің мағынасы жалпыланып,  ... ... ... ... ... Ауыл ... жігіт ағасы деген тіркестерде де дәл осындай заңдылық сақталған.Қазіргі қазақ тілінде кездеспегендіктен, ойланбастан историзмге жатқызып келе жатқан ... ... ... ... ... ... ... қол оқ, адырна, қорамсақ, жебе сөздері өткен дәуірдегі ... ... ... құралдардың атаулары болған. Ал қазір ол құралдардың ... ... ... аты да ... ... ... деп ... Құралдардың бұл түрі қазір соғыс құрал жабдығына жатпайтыны рас, бірақ оған қарамай-ақ, бұл сөздер қазан төңкерісіне дейінгі авторлар шығармаларында, батырлар ... ... ... ... күнгі әдебиетте өткен дәуірдегі тарихи жағдайды суреттеген жағдайда жиі ... ... ... ... ... Күнінде қылыш шауып өлтірген... немесе Ақтамбердіден: Құлаты тауға қол салып, Садақтың оғын мол салып,Қолды бір бастар ма екенбіз?! Бұл ... ... ... ... қорамсақ, айбалта дегендер - соғыс құралдарының  атаулары.Бұл  сөздер - қазақ эпостарында да, ХҮ-ХІХ ғасырлардағы ... ... де жиі ... ... ... ... ... табылатын сөздер. Садақ сөзінің синонимдері  -жақ, -жай,-жа. Соңғы жа нұсқасы қазақ тілінде сарыжа, бұқаржа сөздерінде сақталған. ... (жақ) - ... ... иіп ... ... ... екі бөлікті жалғастырып, екі ұшын қайыспен керіп, сол ... оқ ... ... ... ... өте көне ... келе жатқан қару атауы. Садақ (жақ) сөзі кейбір ... ... ... өзін ... оның ... ... ... немесе жақтың бүкіл жабдығымен қоса аталған жалпы атауын білдіреді. Ал қазақ тілінде ... сөзі ... өзін де, жақ пен оның оғын ... ... да ... ... ... Махамбет ақында: Садақ толған сай кез оқ, немесе Садағына сары ... ... ... ... - оқ салатын қапшық, ыдыс ұғымын танытса, Қазтуған жырау өлеңінде: Қарағайдан садақ ... ... сары жүн оққа ... ... ... болған жұрт, - деген  бұл  сөз - қарудың өзін, яғни садақ (жақ) дегенде бүгінгі күні түсінілетін негізгі мағынаны ... тұр. ... ... ... сөзі жақтың өзінің қабын да білдіргенін байқадық. Мысалы, жырларда кездесетін  немесе  дегендердегі бұлғары садақ, көк ... ... ... жасалған, көннен жасалған қап, яғни жақ салатын ыдыс, тыс деген мағынада тұр. Қазақ тілінде ... ... қоса ... ... ... ... ... да кездеседі. Мысалы, Махамбеттің  дегенінде, ақын жалғыз садақ емес, жалпы қару асыну, жауға аттану ... ... ой ... Жақ, жай ... де оқ ... арналған құрал, яғни садақ деген ұғымда қолданылады. Толғай да толғай оқ атқан, Он екі ... жай ... -  ... ... он екі ... ... садақтың кермесінің өлшемін, яғни жақтың өзін айтып тұр. Ж және й ... сөз ... ... бұрыннан белгілі. Сондықтан жақ, жай, жа сөздерібір ұғымды білдіретін сөздер. ... ... ... ... оқ, яғни жебе ... ... ... ағаштан жасалған (будырған) көне қару атауы ХҮ-ХІХ ғасырлардағы қазақ тілінде садақ, жақ, жай, жа деп аталған. Демек, әр ... ... ... ... даму ... қарай о бастағы бір сөз, мағыналы, садақ сөзі бір тілде ... ... ... бір ... оның ... ... бір ... осы қарудың өзін, жабдығын, сауытын қоса алғандағы жалпы атауын білдіретін болып қалыптасқан. Қазақ тіліндегі садақ сөзі - осы үш мағынаның ... де ие ... ... ... ... ... Қазтуғанның атақты жырларының бірінде: , - деген жол бар. Мұндағы адырна сөзі - садақтың оқ тіреп ататын ... ... ... ... ... ... ... оқты алысқа жіберудің поэтикалық көркем образын садақ тарамысының қатты серпігенінен шыққан зуылы, дыбысы ... беру ... ... ... ...  ... Сөйтіп, садақтың тарамысы мағынасында қолданылатын адырна сөзі - қазақтың көне ... мен ... ... ... ... ... ұмыт бола ... сөз.Жиембет қолданған  сөзі , оның ішінде  ұғымында берілген. Алаша ат тіркесіндегі алаша сөзі орыс ... ... деп ... Ол ... ... ... сөзінен алынған, бұл тарттырылған ат деген ұғымды білдіреді. Ендеше ала бұл жай ат емес, азбан. Азбан ... ала сөзі ... ... ... мықты жылқының символы, өйткені азбан үйірге түсіп жүрген, әбден есейіп күш жиған еркек малдың ақтатылған кездегі аты. Оның мықтылығы сондай  -  деп ... ... да  деп, ... мінген мықты атты айтқан. Алқалау, алқалы. Бұл сөздер ... ... ... ,  ... қолданылған сөз. Алқа сөзі осы екі атаудың бастапқы түбірі ретінде кешегі күнге дейін көнерген сөз ... ... ... ... бұл ... ... ... ,  ұғымдарында қолданылып жүр және бұрын қолданылған ,  ... ... ... ... Осы ... ... ... мағыналарына көз жіберсек: Шалкиізде: Алқалаған ауыр қолдар тоқтарға, Арыстанбекұлы Сұлтан бар. ... ... ... күн, - ... ... алқалаған,алқалай, алқалы сөздерінің түбірі алқа сөзі екенін дәлелдей түседі. Алқа сөзі екі мағына береді: 1) ... топ; 2) ... Бұл ... хәлқа деген сөзі, мағынасы , одан барып  деген ауыспалы мәнде қолданылған. Сірә, бұл сөз түркі тілдеріне өте ерте ... ... ... ... Этнографтардың айтуына қарағанда, Орта Азияны және Қазақстанды мекендеген халықтардың ислам дәуіріне дейінгі әдет-ғұрпында жылына бір рет өлгендердің ... ... ... ... Бейіт басына жиналған әйелдер алқа құрып, қол ұстасып, ауық-ауық алақан соғып, дұға оқып, ... ... ... болған. Соны алқа деп атаған. Түркі тілдеріне парсы тілінен алқа сөзі осы кездерде кірген болуы керек. Қазақ тіліндегі алқа-қотан, алқа құру ... ... ... айнала отыру, не  деген мағынада алқалау түрінде қолданылған. Содан кейін барып ... сөзі  ... ... ... ие ... ... ... да бүгінгі күні алқалы жиын, алқалы кеңес ұғымдары жаңа мағынада қолданыла бастады. Аса жұрт - бүгінгі күні ... ... бір ... ... халқының тілінде  мағынасында қолданылған сөз тіркесі. Бұл тіркесті жыраулар поэзиясынан да кездестіруге ... ... жол ... Аса ... меңгердік, - дегеннен гөрі  деген мағынаға көбірек келетін сияқты. Аса сөзі ... ... ... диалектісінде көбірек қолданылады екен. Ол  - араб тілінен енген сөз, мағынасы . ... ... ... ... ... ... аса жұрт сөзі тілдік қорымызға енген.Сөйтіп, жыраулар поэзиясында кездесетін мағынасы бүгінгі күні көмескіленген көптеген сөздер бүгінгі ұрпақ үшін айтулы жыраулар ... ішкі ... ... ... болары анық. Сондықтан да осы сөздердің мағынасын білу  - жыраулардың айтар ойын толық түсіну, елім деп ... ...  ... ... жалынды сөздерін жете ұғыну деген сөз.Пайдаланған әдебиеттер тізімі:1. М.Мағауин  . Оқулық, Алматы, , 1992 жыл,  -  368 бет 2. ... .  -  ... ... 1991 жыл. 432 - бет; 3. Бес ... жырлайды. 2 томдық: оқу құралы - Алматы, Жазушы, 1989 жыл. 4. Жеті ғасыр жырлайды.  -  Алматы: "Жазушы" 2004 жыл 5. ... ... ... ... "Ана ... 1998 ж.  
        
      

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батырлар жырындағы тарихи сөздер49 бет
Синкреттік дәстүрлер және оның мектептері. Потебняның психологиялық әдісі. Психологиялық мектептердің туып, қалыптасуы10 бет
"аңшаруашылығы өнімі және оның мағынасы"26 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет
«Жеті жарғы» атауының мәні мен мағынасы19 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс34 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс беруі36 бет
Аудиттің мәні мен мағынасы44 бет
Ақын, жыраулар мұрасындағы арнау өлеңдер табиғаты65 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь