Жас ерекшелік физиологиясы және мектеп гигиенасы

1. Сүйектің құрылысы мен құрамы.
2. Баланың тірек.қимыл жүйесі.
3. Қаңқаның құрылысы.
4. Көкірек қуысының сүйектері.
5. Иық және жамбас белдеулерінің сүйектері.
6. Жамбас белдеуінің сүйектері.
7. Бас сүйектері.
8. Баланың сүйектерінің ерекшелігі.
9. Бұлшық еттердің құрылысы мен қызметі.
10. Баланың қимыл.қозғалысы.
11. Баланың дамуына қимыл.қозғалыстардың әсер етуі.
12. Тірек.қимыл жүйесінің бұзылуының алдын алу гигиенасы және оның маңызы.
Баланың тірек-қимыл жүйесі. Кеңістікте қозғалып жүру, денені тік қалыпта үстау, теңдікті сақтау қабілеттері адамның сүйек-ет жүйесінің қасиеттері мен қызметіне байланысты. Сүйек-ет жүйесіне, яғни тірек-қимыл аппаратына адамның қаңқасы мен бұлшық еттері жатады.
Қаңқа (скелет) екі жүзден астам сүйектерден тұратын адамның негізгі қатты түлғасы. Олардың көбі бір-бірімен буын арқылы жалғасып, қозғалмалы келеді. Қаңқаға бұлшық еттер бекітілген. Ет пен сүйек адамның негізгі тірегі және оның қозғалуы, еңбек етуі осы сүйек-ет жүйесінің қызметіне байланысты. Ол жүлынның, мидың және көптеген ішкі мүшелердің сауыты болғандықтан, қорғану қызметін де атқарады, яғни жұмсақ мүшелерді (жүрек, бауыр, өкпе, ішек-қарын, бүйрек т.б) соққыдан және басқа да түрлі жағымсыз әсерлерден қорғайды. Зат алмасуына, әсіресе минерал заттарының мөлшерін бір деңгейде сақтауға қатысады.
Еттердің негізгі қызметі — сүйектерді қозғау. Сол арқылы адамның еңбек етуін, күрделі жұмыс тарды орындауын қамтамасыз етеді.
Қаңқа -бұлшықет жүйесі негізінен тірек, қимыл-қозғалыс, қорғаныс, тұздардың алмасуына қатысу арқылы адам организмінде өте маңызды орын алады.
Сүйектің құрылысы мен құрамы. Адам қаңқасының негізі — сүйек. Сүйек қан тамырлары мен нервтер өтетін сүйек каналдарының айналасында орналасқан остеон деп аталатын жұқа пластинкалардан тұрады. Сүйектің сыртында сүйек қабы бар. Тек қана буындарда сүйек қабының орнына шеміршек болады. Сүйек екі түрлі заттардан тұрады: тығыз және кемік заттар.
Сүйек қабының қан тамырлары мен нервтері бар. Сүйектің 1/3 бөлігі органикалық және 2/3 бөлігі бейорганикалық заттардан тұрады.
Сүйекті күйдіргенде бейорганикалық заттары қалады. Ондай күйдірген сүйекті оп-оңай сындыруға немесе үгуге болады. Сүйекті түз немесе азот қышқылына салса, бейорганикалық заттары еріп, тек органикалық заттары қалады. Ондай сүйекті оңай майыстыруға болады. Демек, сүйектің жылтырлығы, серпімділігі оның органикалық затына, ал мықтылығы бейорганикалық затына байланысты.
Сүйектің құрамы атқаратын қызметіне, адамның жасына қарай әртүрлі келеді. Салмақ көп түсетін сүйектерде, мысалы, бел омыртқа, жамбас, аяқ сүйектерінде минерал заттары көбірек болады.
Жас балалардың сүйегінде органикалық заттар, ересек адамда минерал заттары көбірек болады.
Қаңқаның құрылысы. Адам қаңқасы бас, тұлға, аяқ-қол сүйектерінен тұрады.
Тұлға сүйектеріне омыртқа жотасы, 12 қос қабыргалар мен кеуде суйегі жатады.
1. Жұмабаев С. Жасерекшелік физиологиясы және мектеп гигиенасы. А.,1988.
2. Икіманова Г. Саулық пен сымбат. — Алматы: Қайнар, 1991.
3. Кучма В.Р. Гигиена детей и подростков., М., Медицина, 2004.
4. Мустафина Т.Қ. Валеология негіздері. – Алматы: Ғылым. 2001.
5. Неменко Б.А. Оспанова Г.К Балалар мен жасөспірімдер гигиенасы(Оқулық).- Алматы 2002
6. Советов С.Е. Мектеп гигиенасы. А., 1973.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ                                                                       ... ... ... ... ... ...                                                                  ... ФАКУЛЬТЕТІ                                                                                                                                                                                                                                            СӨЖ ... ... Д.С                                                             ... ... ... ... жүйесінің жастық ерекшеліктері* Сүйектің құрылысы мен құрамы. * ... ... ... * ... құрылысы.* Көкірек қуысының сүйектері.* Иық және жамбас белдеулерінің сүйектері. * Жамбас белдеуінің сүйектері. * Бас ... * ... ... ... * ... еттердің құрылысы мен қызметі. * Баланың қимыл-қозғалысы. * Баланың дамуына қимыл-қозғалыстардың әсер етуі. * Тірек-қимыл жүйесінің бұзылуының алдын алу ... және оның ... ... жүйесінің жастық ерекшеліктеріБаланың тірек-қимыл жүйесі. Кеңістікте қозғалып жүру, денені тік қалыпта үстау, теңдікті ... ... ... сүйек-ет жүйесінің қасиеттері мен қызметіне байланысты. Сүйек-ет жүйесіне, яғни тірек-қимыл ... ... ... мен ...  ... ... ... екі жүзден астам сүйектерден тұратын адамның негізгі қатты түлғасы. Олардың көбі бір-бірімен буын арқылы ... ... ... Қаңқаға бұлшық  еттер бекітілген. Ет пен сүйек адамның негізгі ... және оның ... ... етуі осы сүйек-ет жүйесінің қызметіне байланысты. Ол жүлынның, мидың және ... ішкі ... ... ... ... қызметін де атқарады, яғни жұмсақ  мүшелерді (жүрек, бауыр, өкпе, ішек-қарын, бүйрек т.б) соққыдан және басқа да түрлі ... ... ... Зат ... ... ... ... мөлшерін бір деңгейде сақтауға қатысады.Еттердің негізгі қызметі  --  сүйектерді қозғау. Сол ... ... ... ... ... ... тарды орындауын қамтамасыз етеді.Қаңқа -бұлшықет жүйесі негізінен тірек, қимыл-қозғалыс, қорғаныс, ... ... ... ... адам ... өте маңызды орын алады.Сүйектің құрылысы мен құрамы. Адам қаңқасының негізі  --   сүйек. ... қан ... мен ... ... ... ... айналасында орналасқан остеон деп аталатын жұқа пластинкалардан тұрады. Сүйектің сыртында сүйек қабы бар. Тек қана буындарда ... ... ... ... ... Сүйек екі түрлі заттардан тұрады: тығыз және кемік заттар.Сүйек қабының қан тамырлары мен нервтері бар. ... 1/3 ... ... және 2/3 ... бейорганикалық заттардан тұрады.Сүйекті күйдіргенде бейорганикалық заттары қалады. Ондай күйдірген ... ... ... ... ... ... ... түз немесе азот қышқылына салса, бейорганикалық заттары еріп, тек органикалық заттары қалады. Ондай сүйекті оңай ... ... ... ... жылтырлығы, серпімділігі оның органикалық затына, ал мықтылығы бейорганикалық затына байланысты.Сүйектің құрамы атқаратын ... ... ... ... әртүрлі келеді. Салмақ көп түсетін сүйектерде, мысалы, бел омыртқа, жамбас, аяқ сүйектерінде минерал заттары көбірек болады.Жас ... ... ... заттар, ересек адамда минерал заттары көбірек болады.Қаңқаның құрылысы. Адам қаңқасы бас, ... ... ... ...                                                                                                                                ... ... ... жотасы, 12 қос қабыргалар мен кеуде суйегі жатады.Омыртқа жотасы  -  ... ... ... Ол ... буын ... жалғасқан 33-34 омыртқадан тұрады. Омыртқа жотасын беске бөледі: 7 мойын, 12 көкірек ... ... 5 бел, 5 ... 4-5 ... ... ... ішінде құйымшақ және сегізкөз омыртқалары бір-бірімен бірігіп кеткен, қалғандары жеке-жеке болады.Әрбір омыртқаның денесі, доғалары және ө с і н д і л е р і ... ... ... жері  --  ... Омыртқалардың доғалары жүлын орналасатын омыртқа жотасының к а н а л ы н ... ... ... 7 ... бар: омыртқаның ортаңғы тұсынан басталып артқа қарай өскен 1 арқа ... ... ... ... ... және ... ... орналасқан жұп  2 буын өсінділері, екі жанында орналасқан жұп  бүйір өсінділері ... ... ... ... ы үқсас болғанымен, өзіндік ерекшеліктері де болады.І-ші мойын омыртқасы  --  атлант немесе ауыз омыртқа ... бас ... ... Оның ... және арқа ... болмайды, бір-бірімен бүйір денесі арқылы қосылып жатқан алдыңғы және ... ... ... ... ... Ауыз ... ... үстіңгі буынымен шүйде сүйекпен, астыңғы тегіс буынымен екінші мойын омыртқамен жалғасады. Мұның омыртқа тесігі ... ... ... ... ... омыртқасының денесінен жоғары қарай бағытталған тісшесі болады. Ол тісшедегі алдыңғы және артқы буын беті арқылы ауыз омыртқамен, астыңғы жағындағы буын беті ... III-ші ... ... ... ... мойын омыртқасының арқа өсіндісі ұзын  болады. Көкірек омыртқаларының ерекшелігі  --  денесінің алдыңғы ... ... және ... ... қабырға ойыстары деп аталатын буын беттері. Екі көкірек омыртқаларының жартылай буын ойыстары омыртқа жотасының буын ойыстарына айналады. Ол ... ... басы ... І-ші ... ... үстінде толық буын ойысы, астында  --  ... буын ... бар. Ал Х-шы ... ... ... да жартылай буын ойысы болады. ХІ-ХІІ-ші омыртқаларда бір-бірден ғана буын ойыстары бар.Ауыртпалық көбірек түсетіндіктен бел ... ... ... ... және ірі ... ... соңғы V-ші омыртқа көкірек омыртқаларынан анағүрлым ірі болады. Эволюциялық даму ... ... ... ... ... ... ... өсінділері ұзын  болады.Ересек адамның сегізкөз омыртқаларының ... ... ... ... ... Оның ... ортасында бірігіп кеткен арқа өсінділерінен пайда болған ортаңғы сегізкөз қыры, оның екі жағынан бірігіп кеткен буын беттерінен пайда ... ... ... ... ... ... пайда болған бүйір қыры болады. Біріккен омыртқа тесіктерінен ... ... ... ... омыртқа жотасы каналының жалғасы болып есептеледі. Оның ... және ... ... ... мен ... өтетін тесігі болады. Сегізкөздің бүйір жақтарында қүлақша тәрізді жамбас сүйегімен жалғасатын буын беті болады. Оның ... ... ... жеріне тарамыстар бекиді. Ер адамның сегізкөз сүйегі әйелдер сүйегінен жіңішке және ұзын дау болады. Адамның ... ... ... ... ... қүйымшақ сүйегіне айналған. Мұны  жануарлардың қүйрық омыртқаларының рудименті (қалдығы) деп есептейді. Олардың өсінділері жойылып, денесі ғана қалған. Тек І-ші ... ... ғана ... өте ... ... өсінділері бар.Омыртқа жотасының өсуі баланың алғашқы 1 жасында жедел жүреді. Жаңа туған нәрестелердің омыртқаларында алты ... ... ... болады. Олар 1 жасқа таман біріге бастайды. Омыртқалардың эпифизі алғашқы жылы ... ... ... ... ... буындардың шеміршектері қалың және серпімді келеді. Сондықтан олардың омыртқа жотасы ересектермен салыстырғанда жеңіл қимылдайды. Жаңа туған сәбидің омыртқа жотасында ... ... ... 2-3 айда ... ... ... кейін мойын лордозы, 6 айдан кейін отыра бастағанда кеуде және сегізкөз кифоздары 1 ... ... бала жүре ... бел лордозы пайда болады.Дегенмен бір жастағы баланың омыртқа жотасының иілуі нашар әрі түрақсыздау болады: таңертең ұйқы дан ...  ... ... ... күшейе бастайды. 2-3 жаста омыртқа одан әрі қарай сүйектене береді. Бұл ... ... ... ... ал ... ... тұрады. Омыртқааралық буын шеміршектері әлі де болса қалыңдау болып, омыртқа жотасы жақсы қимылдайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... толық бітпейді. Омыртқа жотасының физиологиялық қалыпты иілістері күшейе түскенімен, әлі де болса түрақсыз ... ... бойы ... ... 5-6 см ұзын  ... ... 2-3 см ... кешке өлшегенде соншалықты аласа болып тұрады. 4-5 жасқа дейін омыртқалар тез өсіп, иілістері толық қалыптасады. Бұл кезден бастап ... мен ... ... омыртқа жотасында физиологиялық қалыпты 2 лордозы (мойын және бел омыртқа), 2 кифозы (кеуде және сегізкөз) иілістері түзіледі. Отырғанда салмақ бел ... ... ... ... ол ... ал ... ... және бел омыртқаларының иілістері түзеледі. Бала омыртқасының сүйегінің қатаюы ... ... ... диафиздерінде шеміршек қалың болады және омыртқа аралық шеміршектері биік келеді. Сегізкөз бен қүйымшақ сүйектері біте бастайды. ... 7-11, ер ... 7-13 жас ... ... ... мен эпифиздерінің арасында жұқа болса да, шеміршекті қабаты сақталады. Омыртқа аралық шеміршектер қалың болғандықтан ... әлі де ... ... ... ... 18-20 жаста аяқталады.Мектеп жасына дейінгі балалардың омыртқалары үзарып, жуандайды. 5-6 жастағы балалардың омыртқа жотасы тез қисаяды. Омыртқааралық шеміршектердегі ... ... өте ... ... Сондықтан түрлі жағдайлардың әсерінен омыртқаның өсуі тез бүзылып, омыртқа жотасының патологиялық ... (бір жақ ... ... ... ... ... т. б. ... пайда болады. Мысалы, өте жылдам 8-12 м/сек қозғалғанда мойын және ... ... ... Бала өте аз ... да ұсақ  ... ... ... олардың негізінде кейіннен омыртқа кемшіліктері дамиды. Омыртқа жотасының өсуі жігіттік пен бойжеткендік ... ... ... әр түрлі бөлімдерінің омыртқалары бірдей өспейді. 1,5 жасқа ... ... ... ... ... 1,5-3 жас ... ... және кеуденің жоғарғы омыртқалары нашар өседі.Омыртқа аралығындағы шеміршектер жоғарыдан төмен қарай калыңдай ... Ол ... ұзын дығы ... жотаның 1/4 бөлігіне тең. Бұлар  омыртқа жотасын серпімді етіп, жан-жаққа ... ... ... ... ... тек қана ... шеміршекпен жалғасқан, сондықтан арасында аздаған кеңістік болады да, басқа омыртқалардың жалғасуынан ерекшелеу жарты ай тәрізді болады.Ұзынды-қысқалы сіңірлер омыртқа жотасын бекітіп, ... ... ... оны ... ... ұзын  ... ... бастың шүйде сүйегінен басталып, мойын, көкірек жөне бел омыртқа бөлімдерінен өтіп, сегізкөздің жоғарғы жағына дейін жетеді. ... ұзын  ... ... ... денесінің алдынан жайпақ лента тәрізді созылып жатады, ал артқы байламы омыртқа каналының ішімен жіңішке лента іспетті созылып, омыртқа ... сәл ... ... ... ... көршілес екі омыртқа доғаларын, арқа және көлденең осінділері сегізкөзбен құйымшақ сүйектерін ... Бұл ... мен ... иілістері соққы, сілкіну, солқылдау жағдайларында денені серпімді етіп, зақымнан сақтайды, түрлі қимыл қозғалыстарын тудырады. Көрші ... ... ... ... ... ... ... қимыл мүмкіндігі мол. Ол 160 градусқа дейін еңкейіп, 145 ... ... ... ... 165 ... ал оз осінде 120 градусқа дейін қозғалады. Бұған  ... ... ... ... ... серпімді болып, жеңіл қозғалуына мүмкіндік тудырады.Көкірек қуысының ... ... ... ... ... ... көкірек қуысын құратын  қ а б ы р ғ а және төс  сүйектері ... Адам ... 12 қос ... бар. ... ... ... ұзын  ... және шеміршектен тұрады. Олар бір-бірімен жалғасып кеткен. Қабырғаның б а с ы, м о й ы н ы, д е н е с і ... Оның ... ... жерін қабырға басы деп атайды да қалған жері мен басының ... ... ... ... дейді. Қабырға денесінің алдыңғы жақ үшы тос сүйегімен жалғасады. Жоғарғы қос ... ... мен ... ... ... ... бұдыры омыртқаның колденең өсіндісімен жалғасады.Әр қабырғаның пішіні мен ... ында ... тән ... бар. ... VII қос ... шеміршек арқылы тікелей төс сүйегіне жалғасса, V-ІХ-Х-қабырғалар ұзын  шеміршек қабырғалар арқылы алдыңғыларымен жалғасады, ал ХІ-ХІІ-жұп  қабырғалардың алдыңғы   үшы   бос   ...   ...   ... қабырғаларды ш ы н, олардан кейінгі VII-Х-жұп  қабырғаларды ж а л ғ а н, ал ... ...  ... б о с ... деп ... сүйектенуі баланың 2-айлығында VI-VII қабырғаларда басталады, 3-4 ... ... ... ... мен ... ында ғана ... сүйектері болады, яғни қабырғаның 40%-ында ғана остеондық құрылысы ... 6-7 ... ... ... жағы ... сүйекке айналады.Төс сүйегі  --  жалпақ сыңар сүйек. ... ... ... ... ... ... орналасады.Т ө с сүйегінің денесі, түтқасы, семсершесі болады. Төс түтқасының жоғарғы жағында м о й ы н д ы р ы қ, екі ... б ү ғ а н а, және ... ... ойындылары бар.Төс сүйегінің бөлімдерінің арасындағы шеміршек 30 жасқа дейін болады. Төстің төменгі жағының ... 15-16 ... ... жағының шеміршектері 21-25 жаста сүйекке айналып, төс сүйегінің бөліктері жалғасып, арасы бітіп ... ал ... ... 30 жасқа дейін созылады.Омыртқа сүйектері мен XII қос қабырғалар және төс ... ... ... қүрайды. Адамның көкірек қуысы жұмыртқа  пішіндес болады, ... ... ... ... ... өзгеруі мүмкін.1 жастағы баланың көкірек қуысы екі бүйірінен қысылған конус тәрізді, 12-13 жаста ғана ересек адамның көкірек ... ... ... ... ... қолқа және үлкен өкпе артериялары, өкпе, бауырды қорғайды. Сонымен ... ... ... ... және қол ... бекіген жері. Осы сүйектерің қозғалмалы байланыста болуы арқасында адам тыныс алуғамүмкіншілік алады.Ауыр жұмыстың әсерінен дене шынықтыруға байланысты кокірек ... ... ... ... ... ...  ... үстелдің шетіне ұзақ  уақыт кеудесімен тіреліп отырған баланың төс ... ... ... ... және ... ... ... да,  өкпе мен жүректің дамуы нашарлайды.Иық және ... ... ... ... ... адам ... екі белдеуін құрады: иық және жамбас белдеулері. Омыртқа жотасының жоғарғы жағында екі жауырын сүйектері ... Олар ... және төс ... ... ... ... бұрыштары иық басы сүйегі арқылы қол сүйектерімен жалғасады.Ж а у ы р ы н  --  жалпақ қос сүйек, ол ... және ... ... ...  ет ... жалғасқан. Жаңа туған сәбидің жауырын сүйегінің иық, құс тұмсық өсінділерінде, буын бетінде, омыртқа жақ ... ... жәңе ... ... ... ... ... Жауырын сүйектері жігіттерде 19-20, қыздарда 18 жаста қатады.Бұғана бала туар алдында оның төс жақ ұшынан басқа жері сүйекке айналып үлгереді. Ал төс жақ ... ... ... 24,  ... 23 ... ... о л жауырынмен қозғала біткен иін сүйектерінен, шынтақ пен шыбық сүйектерінен қүралған білек сүйектеріне, білезіктің ұсақ  ... бес ұзын  ... ... мен ... сүйектерінен тұратын қолдың басынан тұрады. Қолдың басы сүйектері кеудеге қарай бағытталған алақан ойығын түзеді. Алақан ойығы жаңа ... ... ... ... 10-13 ... толық аяқталады. Осы мерзімде саусақ сүйектерінің қатуы да ... ... ... ... және ... ... оқушыларының сурет салуы, жазуы өте баяу болады. Ұзақ  уақыт жаттықтырса, саусаққа күш ... ... оның ... тез ... да, ұзын  ... ... Мысалы, күйшілердің саусақтарын айтуға болады.Тоқпан жілік немесе иық сүйектері 20-25 жаста қатайып, екі басында тек шеміршектері қалады. Бұл жіліктің ұзарып өсуі оның ... өсу ... ... ... 22 ... ... жілік басын кесуге болмайды. Кессе, жілік өспей қысқа болып ... ... ... 20-25 ... жігіттерде, 17-20 жаста қыздарда аяқталады.Ш ы н т а қ сүйегінің өсуі жігіттерде 18-22 жаста аяқталады, бой ... сәл ерте ... і л е з і к ... ... 14-16 ... ... ... болады. Ең алдымен Ш-ші, ең соңында І-ші және V-ші ... ... а у с а қ   ... 16-18 ... ... аяқталады.Жамбас белдеуінің сүйектері. Жамбас белдеуі сегізкөзден және онымен қимылсыз ... екі ... ... қүралған. Жамбас сүйектерінің алдыңғы жағы бір-бірімен қимылсыз біріккен. Жамбас сүйектерінің ойысында ортан жіліктің басы бекіген. Жамбас пен ортан жілік ... буын ... ... Адамның жамбас сүйектері кең тостақан тәрізді қуыс жасайды. Себебі адамның тік жүруіне ... ... ... осы ... ... ... ... жіліктің екінші шеті асықты жілікпен оның ш ы б ы ғ ы н а жалғасады. Ал олар толарсақ, бақай сүйектері және ... ... т а б а н ... ... ... пен асықты жілік бір-бірімен тізе буыны арқылы қозғалмалы ... ... ... ... ... жалғасқан сүйектер.Ортан жілік адам денесіндегі ең ірі сүйек. Оның жілік басы, денесі ... ... басы мен ... арасында мойыны бар. Мойыны мен денесінің қосылатын жерінде ... ... ... ... Бала туғаннан кейін алғашқы 5 жылда ортан жілік тез өседі де, 5-9 жас ... ... ... ... жылдан жылға баяулап, ер баланың жілігі бір қалыпта баяу ... ... басы мен ... 14-20 ... ... кетеді. Осы мерзімде ұршықтары, мойыны, денесі бір-бірімен жалғасады. Ортан ... 18-20 ... ... ... Асықты жілік пен оның шыбығының сүйектері қыздарда 16-18, ... 19-20 ... ... ... одан әрі ...   өсуін тоқтатады. Олар төмен қарай өседі, яғни үзарады. Асықты жіліктің шеміршектері бала неғүрлым тез ... ... ... тез ... ... ... бақайшақ және аяқ саусақтарының сүйектерінен қүралған. Өкше сүйектеріне нағыз өкше ... ... ... , ... куб ... ... жатады. Бұлардың өсуі бойжеткендерде 16-18, жігіттерде 18-20 жасқа дейін байқалады.Бақайшақтар бес ұсақ  жұмыр пішінді әртүрлі сүйектерден ... ...  --  17, ...  --  20 ... ... ... саусақ сүйектерінің төртеуі 3 сүйектен, ал бас бармағы 2 сүйектен қүралған, бір-бірімен буындасқан сүйектерден тұрады. Ең алдымен І-саусақтардың сүйектері осе ... да ... IV-V ... сүйектері жетіледі. Барлығының өсуі 15-20 жаста аяқталады.Табан сүйектері бір-бірімен буын ... ... ... ... ... ... ... басу барысында толық қалыптасады. Табан күмбезі сүйектерді мықтап бекітіп тұратын тарамыстардың даму барысында ... ... ... күш ... оның ... ... Табан күмбезінің дұрыс  қалыптасуына тар аяқ киім, ауыр жүк тасу, ұзақ  уақыт ... күш ... ... ... түрегеліп тұруы, сол сияқты мешел ауруында да кері әсер етеді. Мұндай да жалпақ табан пайда болады. Жалпақ табанда ... ... ... қан айналысы нашарлап аяқ тез шаршайды. Жалаңаяқ жер басып жүру, бұлшық  еттерді күшейтетін түрлі жаттығулар, ... ... ... ... ... ... яғни оны болдырмайды, табан күмбезін дұрыс  қалыптастырады.Табан күмбезі 13-17 жасқа дейін қалыптасады. Сондықтан бойжеткендерге 17-18 жасқа дейін биік ... аяқ ... ... ... ... ондай аяқ киімдер табан күмбезінің дұрыс  қалыптаспауына байланысты аяқты тез шаршатады. Балалар мен жастардың аяқ киімдерінің өкшесі 1,5-2 см ... ... ... жақсы болып, табан еттері мен сіңірлері жақсы дамиды.243459013335000Бас сүйектері. Бас сүйектері екі негізгі бөліктен тұрады: ми сауыты және бет ... ...  ... ми ... бет сүйектерінен ертерек дамиды. Бет сүйектері алғашқы 1 жаста және жыныстық жетілу мерзімінде, әсіресе 13-14 жаста күшті өседі. Дегенмен ... ... ... ми ... көлемі бет сүйектерінің көлемінен артық болады: нәрестенің ми сауыты бет сүйектерінен 8 есе, ... ... 2-2,5 есе ... ... ... ми ... ... бір-бірімен жұмсақ  дәнекер ұлпадан тұратын қабықшамен жалғасады. Бұл қабықша бірнеше сүйектердің қосылатын жерінде үлкен болады. Ондай жерін баланың ... деп ... ... ... ... ... ... (жалпы саны 4), маңдайда және шүйдеде бір-бірден болады. Барлығы 6. Маңдай еңбегі 1 жасқа жақындағанда, қалғандары 2-3 айда бітеді де, ... ... ... ми сауыты сүйектерінің арасындағы жіктері 4 жасқа жақындағанда бірігіп кетеді де олардың өсуі тоқталады. Бет сүйектері жыныстық жетілуге дейін ... ... ... өсуі ... жақ ... т і с т е р і ... ... тісі ең алғаш 5-6 айда өсе бастайды (сүт тістері шығады), 6 жасқа жақындағанда сүт ... ... ... ...  ... шығады. Ең соңғы тұрақты  тістері  --  ақыл тістері жыныстық жетілуден кейін ... ... ... ... ... ... ... тұрақты  тіске ауысуы баланың дене шынығуына, жетілуіне байланысты. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... сүйектері өсіп жетілгеннен кейін баланың тұрақты  бет әлпеті қалыптасады., яғни оның түрі ...  ... ... ... ... алғанда балалар мен жас өспірімдердің сүйектері серпімді, жұмсақ , оңай өзгергіш келеді. Сондықтан гигиеналық ... ...  ... ... тез ... ден ... зиян болады. Әсіресе мектепке дейінгі және бастауыш сынып оқушыларының сүйектері өте серпімді ... ... ... еркін қатпағандықтан үйде, балалар бақшасында, мектепте дене еңбегі мен спорт ойындарын ұйымдастыруға деген гигиеналық талаптарды, үстелде ...  ... ... ... ... ... арналған талаптар сақталмаған жағдайда сүйектері тез ерекшеленіп жетіледі.Сүйектердің дұрыс  өсіп жетілуіне, мезгілінде қатаюына тамақтың құрамындағы минерал заттарының, ... ... көп. ... ... жылы ... және ... ... ауа жұту талаптары бұзылғанда мешел ауруы туып, жілік сүйектері, көкірек қуысы мен омыртка ... ...  ... Бұл түрғыдан алғанда кішкентай баланы далаға шығарып, күннің ультракүлгін сәулелері әсер етуіне мүмкіндік тудырудың маңызы зор. Себебі ол сәулелердің ... ... ... Д ... ... де, минерал заттарының алмасуы дұрыс  реттеледі. Әсіресе сүйектің құрамындағы кальций, фосфор ... ның ... ... ал ... ... ... ... шынысынан өтпейді, сондықтан үйден шықпаған баланың сүйегі дұрыс  жетілмейді. Ауа райына қарамай баланы далаға шығарып отырса, тіпті өте қалың ... де  ... ... бала дұрыс  өседі.Бұлшық еттердің құрылысы мен қызметі. Жаңа туған сәбидің бұлшық еттері толық қалыптаспағанымен, дене салмағының 20-22%-ндай ғана ... ... 45-40 %) ... Адам ... ... ... бұлшық  еттер бар. Олар бір-бірімен тарамыс үштары арқылы жақын орналасқан қаңқа сүйектеріне ... ... ... ... көлденең салалы еттерден тұрады. Қаңқа еттерін көлденең салалы ет ... ... ...  ... ... , ... және тамырлары бар мүшелер деп есептейді.Бұлшық  еттердің қызметі олардың негізгі қасиеті  --  жиырылуға байланысты орындалады. Жиырылу арқылы ет ... оның ... ... көрсетеді. Еттің жиырылуы нерв импульстерінің орталық жүйке жүйесінің әр жерінен келіп бұлшық  етті ... Нерв ... ... ... беру ... ... қозғыштығы дейді. Еттің қозғыштығы оның жұмыс  атқару қабілетін көрсетеді. ... ... ... зат ... ... ... ... Бұлшық  еттің қозуды өткізу жылдамдығы онша көп емес, 5 м/сек шамасында.Бұлшық  ... ... көп қуат ... ... ... ... шарт емес, кейде, керісінше, ұзаруы да мүмкін. Жиырылу күші еттің талшықтарының санына және ... ... ... к ү ш і деп оның ... қабілетін айтады. Еттің ширау қабілеті ет талшықтарының жиырылуға қатысу саны мен жуандығына байланысты. Жиырылу күші кей кезде бірнеше ... ... ... ... ет жуан болса, соғүрлым күшті болады. Бұлшық  еттің күші оның сүйекке бекітілуіне де байланысты. Бұлшық  ... күші оның ... да ... ...  ... көп ... ... 0,1 мм, ұзын дығы 2 мм  --  12 см ет талшықтарынан тұрады. Олардың сыртын фасция деп ... ...  ет ... ... Ет талшықтары саркоплазмадан, жиырылу қасиеті бар миофибрилдерден, митохондриялар мен басқа түрлі органоидтардан тұрады. Бұлшық  еттердің қан ... көп ... Қан ... арқылы етке түрлі қоректік заттар, оттегі тасылып, зат алмасуынан пайда болған қажетсіз заттар мен ... ... ... Бұлшық  еттердің лимфалары да көп болады.Бұлшық  ... ... нерв ...  --  ... ... Олар ... ... байланысты жиырылу және созылу дәрежелерін сезеді.Бұлшық  еттердің өсіп ... ... ... жылы ең ... қүрсақ еттері дамиды да, кейіннен шайнау еттері жетіледі. Еңбектеу мен жүруге байланысты жыл аяғында аяқ-қол және арқа еттері өсіп дамиды. ... өсу ... ... ... ... 35 есе ... Жыныстық жетілу кезінде жас өспірімдердің жілік сүйектерінің өсуіне қарай олардың сіңірлері де өседі. Бұл кезде бұлшық  еттер ... ... ... көрінеді. Сондықтан жас өспірімдердің аяқ-қолдары сорайып көрінеді. 15-16 жаста еттер ... ... ... ...  ... ... негізінде 25-30 жасқа дейін байқалады.Баланың қимыл-қозғалысы. Жаңа ... ... ... ... қимылдары өте көп, бірақ олар дұрыс  үйлеспеген, ... ... ... ... ... ... ...  бағытталған қимылдары баланың 2-3 айлық өмірінде көріне бастайды: ең алдымен жарық көзіне немесе дыбыс шыққан жаққа басын бұрады. 3 айда ... ... бала ... түсе ... 7 айда ... ... заттарды үстап үйренуге және еңбектеуге байланысты қолдарының ... ... ... болады. Соның нәтижесінде нәресте көзіне түскен затты ұстай алады. Бұл ... көру ... ... ... ... ... байланысты туындайды. Баланың көру және қозғалыс жүйелері жеке-жеке қызмет атқарса, 3-6 айда ... ... ... ... ... Бұл ... ... пайда болып дамуы ұзақ  уақытқа созылады. Алғаш кезде көру арқылы тек қана сыртқы орта туралы мәліметтер жиналады. Кейіннен ... көру ... ... ... ... ... ... қимылдарға айналады. Екінші сигнал жүйесінің дамуы қозғалысты реттеуші жүйенің пайда ... ... ... тигізеді. Нәрестеде үлкендердің айтуы бойынша орындалатын қимылдары қалыптасады, ал соның негізінде саналы қозғалыс қимылдары ... ... ... ... ... болатын дененің еркін қимылын локомоция деп атайды. 1 жаста жалған ... ... ... ... ... даму ... қайталау) деп аталатын еңбектеу қабілетіне байланысты дамыған шын локомоция пайда болады. Қозғалыстың даму тірек-қимыл жүйесі мен ... ... ... жетілуіне байланысты. Жүру, жүгіру, секіру, шапқылау т.б күрделі қимылдар және ... ...  ... қабілеті 3-5 жаста жетіледі. Дегенмен мектепке дейінгі жастағы және 1-2-ші сынып оқушыларының қозғалысын дұрыс  ... ... ... жетіле қоймайды. Бірақ олар күнделікті тіршілікке қажетті қимылдарды, жазу, сызу, сурет салу т.б. қозғалыс әрекеттерін игеріп ... ...  ... ... балаларда үйлесімді қозғалу дамиды.Қозғалудың дамуы біркелкі емес, ... ... ... Қозғалудың ең күшті дамуы 3-6 жаста байқалады. Мысалы, жұмыс  істеу ұзақ тығы 3 жаста  --  80 сек, 5 ... сек, ал 10 ... 200 сек ... ... төзімділіктің артуы және мүшелердің бұлшық  еттерінің ...  ... ... ... ... азаюынан болады. 6-7 жаста синхронды еңбек реттеледі.Қозғалыстың қалыптасуының негізі  --  ми ... ... ... ... пайда болып, кейіннен сол байланыстардың негізінде күрделі динамикалық қыртыстық стереотиптің пайда болуынан.Сонымен, қозғалысты реттеуші механизмдерге ми қыртысындағы ... ... және ... кері ... ... жатады.Баланың дамуына қимыл-қозғалыстардың әсер етуі. Адамның денесі мен ... ... ... ... өсер ... ... қозғалыс белсенділігіне бөгет жасағанда оның жалпы дамуы нашарлайды және кешігеді. Күнделікті тіршілікте ... ... ... адамның қозғалыс белсенділігі деп атайды.Гиподинамия деп бұлшық  еттердің қозгалыс ... ... ... Бұл ... бала аз ... пайда болады. Қозғалыс белсенділігі тиімді мөлшерден асып кеткенде, мысалы, ауыр жұмыс, ... ... ... гиподинамия пайда болады. Гиподинамия организмнің қызметін, қалыпты жағдайын бұзады. Себебі нерв-ет, жүрек-қан ... ... т. б. ... ... осы ... тыс ... барысында қалпына келіп үлгермейді де, олардың зорығу белгілері байқалады. Сондықтан балалардың қозғалыс белсенділігін гигиеналық ... ... ... ... ұйымдастырған жөн. Бүгуге қатысатын бұлшық  еттері әлсіз болғандықтан және ... ... ... ... ... ... ... мектепке дейінгі жастағы балалар сурет сабағында немесе басқа ... 4-5 ... ... ... ...  ... босайды да, мазасыздана бастайды: дұрыс  отырмайды, сондықтан омыртқалары қисайып кетуі мүмкін. Әсіресе ұзақ  түрегеліп тұра алмайды. Осыған байланысты ... 2-3 ... ... тік ... ... жүйесінің бұзылуының алдын алу гигиенасы және оның маңызы. Баланың жататын төсегі, тамақ ішкенде, сурет салғанда отыратын үстелі мен ... ... ... ... ... талап бойынша жасына сәйкес болуы керек. Баланы дұрыс  отыруға (партада отыру ережесін қараңыз), төсекте дұрыс  ... ... ... Үстелде дұрыс  отыруға дағдыланса, арқа еттері күшейіп, омыртқа жотасының дұрыс  өсуіне мүмкіндік туады. ... және ... ... ... бала ... тік дұрыс  отырып дағдыланғанда омыртқа сүйектері қисаймай, дұрыс  өседі, бұлшық  еттері шынығады. Ірі қан ... мен ... ... ... ... Ал ...  отырмаса, сүйектері қисайып, қан тамырлары қысылып, бұлшық  ... ... бала тез ... ... ... баланың омыртқа жотасында сколиоз, кифоз бен лордоздың патологиялық түрлері қалыптасады. Ондай ... ... ... ... ... ... ... С. Жасерекшелік физиологиясы және мектеп гигиенасы. А.,1988.* Икіманова Г. Саулық пен сымбат.  --  Алматы: ... 1991.* ... В.Р. ... ... и ... М., ... 2004.* Мустафина Т.Қ. Валеология негіздері.  -  Алматы: ... 2001. * ... Б.А. ... Г.К ... мен ... ... Алматы 2002* Советов С.Е. Мектеп гигиенасы. А., 1973.  
        
      

Пән: Валеология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жас ерекшелік физиологиясы және мектеп гигиенасы пәні11 бет
Жас физиологиясы және мектеп гигиенасы пәнiнен дәрістер20 бет
Балалар және жасөспірімдердің өсуі мен дамуының жалпы заңдылықтары. Тұқым қуалаушылық және ортаның ролі22 бет
Балалар мен жасөспірімдердің жалпы өсу мен даму заңдылықтары3 бет
Жас ерекшелік физиологиясы6 бет
Педагогиканың басқа ғылымдармен байланысы5 бет
Өсу мен даму антропометриясы5 бет
12 жылдық жалпы орта мектептің базалық білім мазмұнын анықтау әдістері55 бет
«Қапшағай қаласына іргелес оңтүстік телімне құрылыс салу мәселесімен инженерлік геологиялық жұмыстар жобасы»79 бет
Ауыз судың нормалық стандарты4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь