Әсет Найманбайұлы «Бақтиярдың қырық бұтағы» циклдік топтамасының жанрлық ерекшеліктері

“Бақтиярдың қырық бұтағы”, Бақтияр-наме — парсы тілінде жазылып, шығыс елдеріне кең тараған тармақты қисса-дастандар топтамасы, көне әдебиескерткіш. Ең ескі нұсқасы 1296 жылғы қолжазба болып есептеледі. “Бақтиярдың қырық бұтағы” — “Мың бір түн”, “Сандыбаднаме” сияқты ескерткіштермен тектес туынды. Бірқатар зерттеушілер “Бақтиярдың қырық бұтағын” Шығыс Түркістан өңірі қазақтарының қисса-дастаны, “қырық бұтағы” ретінде қарайды. Алайда, “Бақтиярдың қырық бұтағы” қырық қиссамен шектелмейді. Қазақ ұғымында жеті, тоғыз, қырық сандары киелі, көптікті білдіреді. “Бақтиярдың қырық бұтағы” — Шыңжаң өлкесіне тараған екі жүзден астам қисса-дастандар топтамасы. Сол топтамадағы “Шәкір-Шәкірат”, “Қасым жомарт” дастандарын Жүсіпбек Шайқысламұлы, “Шеризат”, “Нұғыман-Нағым”, “Ағаш ат” дастандарын Әсет Найманбайұлышығыс сюжетінен алып жазған. “Бақтиярдың қырық бұтағында” елді мекен, кісі аттары көбіне арабша, парсыша болғанымен, оқиға қазақы дәстүрде айтылады. Қазақ ақындарының араб-парсы әдебиетінен келген сюжетті өңдеп, жырлауы нәтижесінде, қазақтың бай ауыз әдебиетімен ұштасып, төл туындыдай сіңісіп кеткен. “Бақтиярдың қырық бұтағы” — назиралық үлгіде жырланған.
Екіұшты дүниелердің бірі - Әсет ақынның «Бақтиярдың қырық бұтағы» топтама дастандарын жырлаушылардың бірі болуы. Жалпы қазақ әдебиетінде циклді дастандар тобына жататын «Бақтиярдың қырық бұтағын» жырлаушы - Жанұзақ ақын. Жанұзақ нұсқасын Шыңжан өлкесіндегі қазақтар арасына таратқан ақынның баласы, Әсеттің ақын шәкірті, үлкен жыршы - Әріпжан Жанұзақұлы. Бұл тармақты қиссаларды Әсет те жырлаған. Тіпті, қырық бұтаққа қырық дастан арнауға өзіне мақсат қойған,- деген сөз бар ел арасында. Бірақ, қазақ қиссаларының ішінде «қырық бұтаққа» жататын қиссалардың басы біріктіріліп, жинақталды ма, оларды қай ақындар жырлаған, әр ақынның бір оқиғаға жазылған қиссаларына салыстырулар жүргізілді ме?- деген сауалдар төңірегінде нақты зерттеулер болмағандықтан, Әсет қиссаларының бұл топтамасына бас сұғып, пікір айту әлі ертерек сияқты. Мәселен, қытайда шыққан екі томдыққа осы «қырық бұтаққа» кіретін деген Әсеттікі ретінде бізге таныс емес «Алтын балақ ақ сұңқар», «Бақтияр», «Дастархан», «Жамсап», «Нұғыман – Нағым» деген дастандар енген. Енді осы қиссалардың бәрі Әсеттікі дейтін дәлел керек. Дәлел текстологиялық, тарихи-салыстымалы т.б. зерттеулер арқылы ғана келеді. «Қырық бұтаққа» қосқан әр ақынның үлесін айқындап барып, оларды өзара салыстырғанда ғана «Бақтиярдың қырық бұтағы» деген көне әдеби ескерткіштің қазақ даласындағы тамаша үлгісі өз дәрежесінде көрініп қана қоймай, оны жырлаған қазақ ақындарының әдебиеттегі тұғыры биіктей түсер еді. Сондай-ақ, Әсет ақынның көлемді шығармалары туралы айтқанда біз естімеген «Омар патша» деген дастанының болғандығы айтылып жүр.
1. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қазақ, қырғыз һәм хандар шежіресі
2. Әбен Е. Дала даналары, Алматы: Қазақстан даму институты, 2001
3. әдебиетінің қысқаша тарихы: оқу құралы. ІІ кітап, Алматы: Қазақ Университеті, 2002
4. Әбдиманұлы Ө. ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиеті: оқу құралы, Алматы: Қазақ Университеті, 2002
5. Өзбекұлы С. Қазақстанның саясы құқықтық ой – пікір тарихының өзекті мәселелері, Алматы: «Білім», 2004
6. Уеллер Чарлз. Қазақ халқының ұлттық мәдениеті, Алматы: Орталықазия тарихи – мәдени зерттеу орталығы, 2003
7. Әбдіғаиұлы Б. Шәкәрімнің жұмбақтары. /Б. Әбдіғазиұлы//Қазақ тілі мен әдебиеті, 2001
8. Қалиев С. Алтынсарин Ы. мен Құдайбердіұлыныңдіни тәрбие жөніндегі көзқарастарындағы үндестіктер /С. Калиев// Ұлт тағлымы 2002
9. Қожамберлиев Б. Шәкәрім философиясындағы рухани болмыс мәселелері / Қожамберлиев Б// Ұлт тағлымы, 2003
10. Сейсенұлы Д. Шыңғыстау. Шәкәрім Шыңырау / Сейсенұлы Д// Егемен Қазақстан, 2003
11. Сейсенова А. Шәкәрім мен Гете поэзиясындағы ғалам суреттері, /Сейсенова А.// Қазақ тілі мен әдебиеті, 2003
12. Қамбарбекова Ғ. Үш алып үйлесімі: Ұлы ақын нәр алған үш арна /Қамбарбекова Ғ// Абай, 2004
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІСЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ  ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІСӨЖТақырыбы:  Әсет Найманбайұлы  циклдік топтамасының жанрлық ... ... ... ... А.  ... 217Семей 2015ж"Бақтиярдың қырық бұтағы", Бақтияр-наме  --  парсы тілінде жазылып, шығыс елдеріне кең ... ... ... ... көне әдебиескерткіш. Ең ескі нұсқасы 1296 жылғы қолжазба болып есептеледі. "Бақтиярдың қырық бұтағы"  --  "Мың бір түн", ... ... ... ... ... ... ... "Бақтиярдың қырық бұтағын" Шығыс Түркістан өңірі қазақтарының қисса-дастаны, "қырық бұтағы" ретінде қарайды. Алайда, "Бақтиярдың қырық бұтағы" қырық қиссамен шектелмейді. ... ... ... ... қырық сандары киелі, көптікті білдіреді. "Бақтиярдың қырық бұтағы"  --  ... ... ... екі жүзден астам қисса-дастандар топтамасы. Сол топтамадағы "Шәкір-Шәкірат", "Қасым жомарт" дастандарын Жүсіпбек ... ... ... ... ат" ... Әсет ... сюжетінен алып жазған. "Бақтиярдың қырық бұтағында" елді мекен, кісі аттары көбіне арабша, парсыша болғанымен, ... ... ... ... ... ... араб-парсы әдебиетінен келген сюжетті өңдеп, жырлауы нәтижесінде, қазақтың бай ауыз әдебиетімен ұштасып, төл туындыдай сіңісіп кеткен. ... ... ...  --  ... ... ... дүниелердің бірі - Әсет ақынның  топтама дастандарын ... бірі ... ... ... ... ... ... тобына жататын  жырлаушы - Жанұзақ ақын. ... ... ... ... ... ... ... ақынның баласы, Әсеттің ақын шәкірті, үлкен жыршы - Әріпжан Жанұзақұлы. Бұл тармақты қиссаларды Әсет те жырлаған. ... ... ... қырық дастан арнауға өзіне мақсат қойған,- деген сөз бар ел ... ... ... ... ...  ... қиссалардың басы біріктіріліп, жинақталды ма, оларды қай ақындар жырлаған, әр ақынның бір ... ... ...  ... ... ме?- деген сауалдар төңірегінде нақты зерттеулер болмағандықтан, Әсет ... бұл ... бас ... ... айту әлі ... ... Мәселен, қытайда шыққан екі томдыққа осы  кіретін деген Әсеттікі ретінде бізге таныс емес , , , ,  ... ... ... Енді осы ... бәрі ... дейтін дәлел керек. Дәлел текстологиялық, тарихи-салыстымалы т.б. ... ... ғана ...  ... әр ... үлесін айқындап барып, оларды өзара салыстырғанда ғана  деген көне әдеби ескерткіштің қазақ даласындағы тамаша үлгісі өз ... ... қана ... оны жырлаған қазақ ақындарының әдебиеттегі тұғыры биіктей түсер еді. Сондай-ақ, Әсет ақынның көлемді шығармалары туралы айтқанда біз естімеген  ... ... ... ... ... ақын ... ... тағы бір әңгімеде оның жасырақ кезінде арғы атасы Байжігітпен бірге туысқан Жанжігіт тұқымдарын ... ... ... ... шеккені, сөйтіп, ол жақта үш жыл тұрып қайтқандығы сөз болады. Ұлы жүз  -  ... ... ... ... Самарқан, Хиуа, Ферғана қатарлы мәдениеті дамыған қалаларда болады. Ол ... ... араб ... ... ... ... әңгімелерді жинап, еліне келген соң оларды өлеңге айналдырып жырлаған.  қазақ ... ... ... ... ... еді ... жылы Қытайдың Шәуешек қаласында  деген атпен шыққан жинақта шежіреші Мұратбек Қалиұлы Жанұзақтың ата-тегін өлеңмен ... ... екен ... ... ... ... ... озық елденБіреуі тоғыз ұлдың ТоқтарқожаАулына Байыс байдың іздеп келгенАпамыз Мақта апайдан екі ұл туған,Байжігіт, Жанжігіт деп атынқойғанЖанжігіт Тоқтарменен бірге кетіп,Байжігіт ... ... ... ... ... жерін мекен етіп,,  деген жерге барған.Дәулетбай, Мырзаш батыр іздеп барып,Бір жыл тұрып ол жақтан келгені анық, - ... Ал ... ... ... >  -  ... Мұхтар Әуезов. Және 1909 жылы ұлы ақынның өлеңдер жинағы басылып ... соң, .   
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әсет Найманбайұлы «Бақтиярдың қырық бұтағы» циклдік топтамасының жанрлық ерекшеліктері жайлы19 бет
Әсет Найманбайұлы «Бақтиярдың қырық бұтағы» циклдік топтамасының жанрлық ерекшеліктері.Көкбай шығармашылығындағы Абай дәстүрі.Абайдың ақын шәкірттері22 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
«Қырымның қырық батыры» жырлар циклінің зерттелуі, тарихи орны55 бет
Алматы облысы Қарасай ауданындағы қырыққабаттың зиянкестері мен ауруларынан қорғау шаралары12 бет
Антикалық әдебиет:түрлі жанрлық салаларының қалыптасуы11 бет
Арнау өлендерінің жанрлық табиғаты7 бет
Жанрлық даму (тарихы, кезеңдері)10 бет
Көп дауысты хорларға, ірі формадағы (кантата, ораториядан білімдер опералық) жанрлық кесек ірі музыкалық көркемділігі бай күрделі шығармаларға түсініктеме5 бет
Көркем шығармадағы психологизм. Тарихи тақырыптағы қазақ романдары. Қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістер15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь