Абайдың табиғат лирикасы

Абай өлеңдерінің бір алуаны - табиғат лирикасы. Табиғат - адам баласының еңбек етіп, өмір сүретін ортасы. Бар байлық, қазына, тіршілік, табиғат дүниежүзі әдебиетіндегі ірі классик ақындардың барлығының да шығармаларынан орын алды. Әр дәуір, әр жағдайға лайықты табиғатты әркім әртүрлі жырлады. Біреулер табиғат арқылы өмір сүретін, біреулер табиғатты суреттеу арқылы көңіл-күйін, өз көзқарасын айтып берді. Ал кейбіреулер белгілі бір кезеңдерде өмірдегі күрес-тартыстардан безіп, табиғатты ғана жырлап, өмірден безу көйгейін тартты. Қайткенмен де, табиғат көркем әдебиеттен үлкен орын алды.
Абайдың да айрықша жырлағанының бірі табиғат болды. Ол табиғат аясында өсіп, оны сүйе білді. Абайдың «Желсіз түнде жарық ай», «Күз», «Қыс», «Жаз» деген өлеңдерін оқығанда, табиғаттың әртүрлі құбылысы көзіңе елестейді. Жаратылыстың жайдары жазын, түсі суық тұманды күзін, не болмаса сақылдаған аязы мен қарлы боранын өзің көріп тұрғандай боласың. Мысалы, «Желсіз түнде жарық ай» деген өлеңінде:
Желсіз түнде жарық ай
Сәулесі суда дірілдеп,
Ауылдың жаны терең сай,
Тасыған өзен гүрілдеп.

Қалың ағаш жапырағы,
Сыбырласып өзді-өзі.
Көрінбей жердің топырағы
Құлпырған жасыл жер жүзі, - деп, жазғы түннің әдемі суретін алдыңа тартады, жаз кезінің желсіз тымық күні, аспандағы жарық айдың суға түскен сәулесі, жазғы ауыл, оның жанындағы терең сай, гүрілдеген өзен суретшінің бояуы арқылы тұтас бір картина ретінде көз алдыңа келеді.
Ақын жайнаған жаздың әдемі көркін осылай суреттесе, сол сұлу сурет өзгеріп, гүл, жапырақ солып, түсі қашқан күздің суық кескінін:
Сұр бұлт түсі суық қаптайды аспан,
Күз болса, дымқыл тұман жерді басқан.
Білмеймін, тойғаны ма, тоңғаны ма?
Жылқы ойнап, бие қашқан, тай жарысқан.
Жасыл шөп, бәйшешек жоқ бұрынғыдай,
Жастар күлмес, жүгірмес бала шулай.
Қайыршы шал-кемпірдей түсі кетіп,
Жапырағынан айрылған ағаш, қурай, - деп, күз түсумен бірге бәйшешек солып, ағаштардың сидиып, жапырағынан айрылғанын, ерке жазда мәз-мейрам болып келген жастардың, асыр салып ойнаған балалардың көрінбейтіндігін, қысқасы, көңілсіз күздің бейнесін тамаша түрде елестетеді.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігіШәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетіСОБӨЖ Тақырыбы: Абайдың ... ... ... ... ...                                      ... Садақбай А.Семей, 2025Абайдың табиғат лирикасыАбай өлеңдерінің бір алуаны - табиғат лирикасы. Табиғат - адам баласының еңбек етіп, өмір сүретін ... Бар ... ... ... табиғат дүниежүзі әдебиетіндегі ірі классик ақындардың барлығының да шығармаларынан орын ... Әр ... әр ... ... ... әркім әртүрлі жырлады. Біреулер табиғат арқылы өмір сүретін, біреулер табиғатты суреттеу арқылы көңіл-күйін, өз көзқарасын ... ... Ал ... ... бір ... ... күрес-тартыстардан безіп, табиғатты ғана жырлап, өмірден безу көйгейін тартты. Қайткенмен де, табиғат көркем әдебиеттен ... орын ... да ... ... бірі ... ... Ол ... аясында өсіп, оны сүйе білді. Абайдың , , ,  деген өлеңдерін оқығанда, ... ... ... ... ... ... жайдары жазын, түсі суық тұманды күзін, не болмаса сақылдаған аязы мен қарлы боранын өзің көріп тұрғандай боласың. Мысалы,  ... ... ... ... ... суда ... жаны ... сай,Тасыған өзен гүрілдеп.Қалың ағаш жапырағы,Сыбырласып өзді-өзі.Көрінбей жердің топырағыҚұлпырған жасыл жер жүзі, -  деп, жазғы түннің әдемі суретін ... ... жаз ... ... тымық күні, аспандағы жарық айдың суға түскен сәулесі, жазғы ауыл, оның жанындағы терең сай, гүрілдеген өзен ... ... ... тұтас бір картина ретінде көз алдыңа келеді.Ақын жайнаған жаздың ... ... ... ... сол сұлу ... өзгеріп, гүл, жапырақ солып, түсі қашқан күздің суық кескінін:Сұр бұлт түсі суық қаптайды аспан,Күз болса, дымқыл тұман ... ... ... ма, ... ... ... бие қашқан, тай жарысқан.Жасыл шөп, бәйшешек жоқ ... ... ... бала ... шал-кемпірдей түсі кетіп,Жапырағынан айрылған ағаш, қурай, -  деп, күз түсумен бірге бәйшешек солып, ... ... ... ... ерке ... ... ... келген жастардың, асыр салып ойнаған балалардың көрінбейтіндігін, қысқасы, көңілсіз күздің бейнесін тамаша түрде ... ... ... де аса ... ... ... бораны бұрқырап тұрған қысты рақымсыз адам бейнесіне ұқсатады. Қыстың малға да жағдайсыз ... ... күш ... аңғартады.Ақ киімді, денелі, ақ сақалды,Соқыр, мылқау, танымас тірі жанды.Үсті-басы ақ қырау, түсі суық,Басқан жері сықырлап келіп ... ... - ... аяз бен ... құдаң - қыс келіп, әлек салды.Ұшпадай бөркін киген оқшырайтып,Аязбенен қызарып ажарланды.Абай жылдың қай ... ... де, ең ... оның ... бейнесін береді. Жоғарғы үзіндіде келтірген өлеңдердің қайсысын оқысақ та, сол кездің суреті көз алдыңда тұрады. ,  өз ... ... ... төрт ... ... өз ... мына жері кем ... деп ешкім таласа алмастай етіп суреттелінеді.Ақын өлеңдерінде табиғаттың тек жалаң суретін ғана ... ... жоқ, оны адам ... нық ... ... Мал ... күн көріп, көшіп-қонып жүрген қазақ елінің өмір шындығын дәлме-дәл көрсетіп, жылдың әрбір мезгілінің мал ... елге ... әсер ... ... ел ойдағы елмен араласып,Күлімдесіп, көрісіп, құшақтасып,Шаруа қуған жастардың мойны босап,Сыбырласып, сырласып, мауқын басып, -  деп, Абай күн ... ... нық ... ... ... алты ай қыста бүрсең қаққан, қалт-құлт еткен кейпі жаз келе жадырап, басқа ... ... мал ... ел ... ... ... қарсы алатындығын, оның өзі өмір тіршілігімен байланысты екендігін көрсетеді. Сондықтан да ол осы өлеңінің екінші бір ... ... ... ... жер ... егін ... бір малы екеу ... төлмен көбейіп дәулет өнер, -  дейді.Ақын қазақ даласындағы жазғытұрғы кездің барлық суретін ... ... ... бұл ... ... ... ... жұмылдыратын, тіршілік үшін күресінің қайнар көзі деп таниды.Мал семірер, ақ ... ас ... ... ... ... ... басқаның бәрі жадырап,Бір сараңнан басқаның пейілі енер.Тамашалап қарасаң, тәңір ісіне,Бойың балқып, ериді іште жігер, -  деп, ... ... өзі де ... және оны ... ... ... ... жігерін туғызатын маусым деп ұғады.Абайдың тағы бір өлеңі - ... ... ... ... ... Ақын бұл ... жаздың дәл кемеліне келіп тұрған кезін көрсетпек болады. Жаздың әдемі көрінісін:Жаздыгүн шілде болғанда,Көкорай шалғын, бәйшешекҰзарып өсіп толғанда,Күркіреп жатқан ... ауыл ... ... ... жоны ... айғырлар, биелер,Бүйірі шығып ыңқылдап,Суда тұрып шыбындап,Арасында құлын, тай,Айнала шауып бұлтылдап, -  деп суреттейді. өлеңінде шөп ... күн ... ... кездің келу суретін бұлжытпай берумен қатар, мал баққан көшпелі, шала көшпелі ел үшін күздің ... ... ... ... шал ... ... бала бүрсең,Көңілсіз қара суық қырда жүрсең, -  дейді. Жалғыз бұл ғана емес, қай жерін ... да, ... ... ... ... ... сүреңі елестейді.Табиғатты оқиғамен байланыстыра суреттеу халық ауыз ... де ... ... қазақ әдебиетінде табиғаттың өзін жеке тақырып етіп алып, Батыстың классик ақындарының үлгісімен суреттеу Алтынсарин мен Абайдан ... ... оны ... ... ... - ...  ... өлеңінде қысты адам бейнесінде суреттеп береді. Бұрын қысты бұлай суреттеу ... Абай оны ... ... сай  ... ... ... сөздер арқылы образдар жасайды. Қысты ақ сақалды шал бейнесінде суреттеу бұрынғы қазақ әдебиетінде, Абайдан басқаларда кездеспейді.  деген өлеңнің басқа ... ... ... бұл ... қыстың қырдағы елге қандай әсері барлығын, мал баққан жылқышыға, жалпы шаруаға жылдың ең бір ... кезі ... ... көруге болады. Өйткені қыс өз тұлғасында толық берілген.  ... ... ... ... суық лебі ... ... ... Табиғат тақырыбында жазылған бұл өлеңдері - ақынның асқан суретші ... ... ... ... және адам ... - лирикалық жанр ғана емес, эпикалық жанрдың да шебері. Ол ... ... ... және ... ... лирикалық өлеңдермен қатар, сюжетке негізделген, көлемі шағын эпикалық өлеңдер де жазды. Эпиграмма ... ... төрт ... ...  ... ... ... ақын ұзақ поэмаға шейін көтерілді.Айта кететін бір ... ... ... ... ... ... ... қысқа, қаншама шағын десек те, ұлы суретшінің полотноға кистісін сілтеп қалса, адам, не басқа бір өмір құбылыстарының мүсіні ... ... ... ... ... ... адам образдарының кескін-келбеті, іс-әрекеттері байқалып қалады. Біз ол туралы ақынның ... ... ... ... бұл ... ... жатуды қажетсіз көрдік.Ақынның сюжетті өлеңдерінің бірі -  өлеңі. Бұл жай қарағанда, портреттік өлеңге ұқсайды. Ал талдап көрсек, қысқа да ... ... ... ... жататындығын аңғарамыз. Қимыл, іс-әрекет, белгілі бір бейне, адам ... ... ... аршөпке шапаны сондай шап-шақ,Мүшесінен буынып басады алшақ.Қарсы алдына жымырып келтірем деп,Ақ тымақтың құлағы салтақ-салтақ.Жаздыгүні ақ бөркі бүктелмейді,Қолында бір ... бар ол дағы ... ... ... ... іліп ... ... -  деп, кескін-келбетін суреттей келеді де, кейінгі шумағында қимыл, іс-әрекетін көрсетіп, оған ... ... ... құрдас боп жап-жасында-ақ,Қалжыңдамақ, қасынбақ, ыржаңдамақ.Бет-аузын сөз сөйлерде жүз құбылтып,Қас кермек, мойын бұрмақ, қоразданбақ.Осындай сидаң жігіт елде мол-ақ,Бәрі де ... ... ... ... ... жоқ, ... ... өнері - қу борбай, сымпыс шолақ.Абайдың сюжетке құрылған ... ... - . ... ... ... ... ... сұлу қыз тұрыпты хан қолында,Хан да жанын қияды қыз ... ... ... ... қыз, ... жүр соңында.Деген сөз ,Хан қарық боп, түсіп жүр айқай-шуға., - ... қыз ... ... ... ... ... осы ... көзқарасын баяндайды. Әйтсе де, осы сегіз жолдың өзінде адам және олардың қимыл, іс-әрекеттері бар. Тіпті кейбір ақындардың бір ... азар ... ... Абай ... ... ... ... Бұл да шеберліктің бір көрінісі.Абайдан бізге қалған (әңгімелерін санамағанда) өлеңмен жазылған эпостық туындылары - , ,  (),  ... ... ... ... ... ... ... филиалы құрастырып, 1945 жылы ақынның 100 жылдығына арнап ... ... ... ... ... баспаларға қарағанда, шынында толығы да, ғылыми жағынан біркелкі ұқыпты басылғаны да осы кітабы. Біз көбіне осы жинаққа сілтеулер ... ... бұл ... та кемшіліксіз емес. Ең алдымен, өлеңдерінің жылдары көп жайттарда сенімді емес. Махаббат, сүйіспеншілдік туралы жазылған өлеңдерінің ... ... ... кеткен кездеріне тура келеді. Ал жас келіп, өмір тәжірибесі молайғанда айтылуға тиісті сөздері жас ... ... ... ... ... поэмалардың жазылуы 1887 жылдан кейін болып шығады. Бірақ қай поэмасы қай жылы жазылды, ол ... ... жоқ. Бұл ... ... даму жолдарын нақтылы көрсету үшін зерттеушілерді недәуір қиыншылыққа кездестіріп келеді. Сондықтан да ... ... ... ... ... орын ...  - ... сюжетті оқиға байланысы, дамуы, шарықтау шегі, шешуі бар поэма. Поэмадағы шал мен Масғұт арасындағы және хан мен Масғұт ... ... мен ... ... ... ... ... ұнамды қаһарман, ерлігіне ақылы сай, парасатты адам бейнесінде суреттелінеді. Өзінің ақылының ... ол  ... атқа ие ... деп ... ақын. Ал поэманың негізгі идеясы - әйелдің қоғамдағы атқаратын ролін дәріптеу ( баяндаған бөлімде бұған әдейі тоқталғанбыз).Біздің бұл ... ... ... шығармамыз -  поэмасы. Өйткені  бүгінге дейінгі Абай туралы жазылған зерттеу-еңбектерде тек ... ... Орта ... ... ... ... сай қысқаша талдаулар берілумен ғана шектелінеді. Сондықтан да бұл поэма айрықша көңіл ... ... ... - дүниежүзі әдебиетіне тақырып болған, кәдімгі атышулы қолбасы Александр Македонский екендігі ... ... ... ... пен ... талай жайсаңдары  туралы әңгіме, роман, көлемді поэмалар жазды. Олардың әрқайсысы әлемді ... ... оның ... ұстазы Аристотель жайлы өз көзқарастарын кейінгі ұрпақтарына қалдырды. Әр автор өзінше түсініп, өз ... ... ... ... ірі ... сөз ... ... ХІХ ғасырда қазақ даласынан үн қосқан да және олар жайлы өз көзқарастарын ұсынған да Абай. Бір ... жері - ... ... жорығын түсінуі де, оған беретін бағасы да, ұрпақтарына қалдырған қорытынды пікірлері де өзінен бұрынғылардың айтқандарынан бөлек, жаңа, соны пікір. Бұл ... екі ... ... ...  ... ерекше көңіл бөлуді талап етеді.Александр Македонский туралы өз заманында да, өзінен кейін де көп ... Ол - орта ... ... ... де ақын, жазушыларының көңілдерін аударған тақырып, әдеби қаһарман болды. Ескі және ертеректегі грек, латын ... ... ... ... ... орта ... авторларына негіз болады: Франция, Англия, Германия, Испания, Италия елдерінде ... ... ... романдар туады. Орта ғасыр көркем туындыларының шығыстағы маңдай алды поэмалары: ... , ... , ...  () ... ... Аталған ұлы поэмаларға өзек болған - Ескендір жорықтары. Бұл оңтүстік славяндарда да (Сербская ... ... да ХҮ ... ... ... мен ... ірі ... Е.Э.Бертельстің айтуы бойынша, (. ) Зу-л-қарнайн қорғаны (қамалы) туралы аңыз тіпті Құранға да енген ... ... - ... ... кең орын ... ... ... бірі.Абай - өз заманының оқымысты ақыны. Оның шығармаларын зерттегенде, ... ... орыс ... ... ... ... ... көп білетіндігіне таң қалмасқа болмайды. Ескендір жайлы да ол әртүрлі мәліметтермен танысқандығы күмән келтірмейді. Бірақ дәл қандай қорларды пайдаланғандығын айту ... ... де ол, ең ... шығыс әдебиеті, ол тілдердегі Александр туралы жазылған тарихи деректерді ... ... деп ... ... ... ... ұлы классиктерінің шығармаларымен Абай жасынан таныс. Сондықтан Александр туралы Фирдоуси, Низами, Навои, Эмир Хосров (Әмир Хысрау) ... ұлы ... ... жақсы таныс болғаны байқалады. Демек, біз Абайдың  поэмасын осылармен салыстыра зерттегеніміз жөн.Е.Э.Бертельс өзінің  атты (1948ж.) кітабында мейлінше ... ... ... ... ... ... ... қалай көрсеткендіктерін шебер баяндайды. Ғажап көлемді шығармалардың сюжетін айтып жату мүмкін емес. Сондықтан академик Бертельстің айтқандарының негізінде әрқайсысына ... ғана ... ... ... Александрдың аңызға негізделген өмірбаянын өзінің  бірінші рет ... ... - ... Ол ... ... ... ... сасанид дәуірінің аңыз-әңгімелерінің әр түрін негіз еткен. Ол - Александр Филиптің баласы ... ... ... ... ... ... Иранның заңды патшасы деген аңыз бар болатын. Фирдоуси да өзінің ... ... ескі Иран ... бірі етіп және оның ... ... пен ... әртүрлі қиын да, қызық та оқиғаларға кездесулерін суреттейді.Дегенмен бұл ... жеке ... ... ... арнаулы көркем шығарма жазған бірінші ақын - Низами. Бертельс Низами  жазу үшін өте көп ... ... ... ... араб, грек, армян материалдарын да зерттей келіп, поэмадағы басты қаһарманы Александр образын үш түрлі аспектіде ... ... ... ... әділ ... ... және ... деп қорытады. Низамидің көрсетуі бойынша, бұл үшеуі бір-бірімен нық байланысты, бірі екіншісін толықтырушы. Жақсы ... алып ... ... ... елді әділ басқарушы ретінде суреттелінеді. Ол соғысты баю үшін, не патшалығын кеңейту үшін емес, езілушілерді қорғау, солардың қамы үшін жүргізеді. ... ... ... оның ... ... ... ... бізге айқын ашып берді, патшаның негізгі мақсаты, халыққа қызмет етуде екендігіне көзі ... сол үшін ... оған ... ат берді деген пікірді ұсынады дейді Бертельс академик. Біз академик ... ... ... ... дәл ... ... жоқ, ... түрде өз сөзімізбен мазмұнын ғана беріп отырмыз. Әйтсе де осы келтірілген мысалдың өзінен де ... ... ... ... қалай бағалағандығы айқын.Академик Бертельс Навоидың , Низамидің  салыстыра келіп, Навои поэмасында, негізінде Ескендірді екі тұрғыдан көрсетуді ... ... ... - ... ... және ... ... Низамидің Ескендірді пайғамбар етіп бейнелеуін Навои қабылдамаған. Мұнысының ... ... бар.  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Табиғат лирикасы. Абай поэмаларының тарихи, көркемдік негіздері13 бет
Лирикадағы психологиялық көңіл-күй7 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
І. Жансүгіров лирикасы33 бет
Абай - аудармашы. Абайдың орыс ақын-жазушыларынан аударған аудармалары25 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Абайдың педагогикалық көз қарасы26 бет
Абайдың «Желсіз түнде жарық ай» өлеңінің аудармасы жайлы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь