Абайдың ақындық кітапханасы

Қазақ әдебиетін зерттелу саласында айрықша мол зерттелген арнасы Абайдың әдеби мұрасы болса да, абайтанудың қолға алынбай қозғаусыз келе жатқан күрделі де қиын тақырыбы – Абайдың ақындық кітапханасының жайы болатын.
Абай мұрасы қаншалықты кең тұрғыдан зерттеліп, арнайы ғылыми зерттеу жұмыстары жүргізілгенмен бұл мәселені яғни Абайдың ақындық кітапханасын айқын танып меңгермей Абай дүниетанымының қабаттарына деңдеп ене алмаймыз. Өйткені Абайдың өз қолымен жазған туындыларынан түпнұсқасы қалмау, немесе күнделік, оқып білген, нәр алған рухани қазынасы деректерінің бізге жетпеуі – зерттеуші ғалым атаулыны тұйыққа қамай береді. Бұл қиындық, әсіресе, Абай мұрасының молынан рухани нәр тартқан саласы – мұсылмандық шығыстың немесе Абай мұрасының шығысқа қарым-қатынасын айқындауда аса күрделі де қиын арнасына аяқ баса алмаймыз. Абай орыс класиктерінен жасаған аудармаларына жанама түрде болса да, мол дерек көздеріне таба аламыз. Ал Абайдың Шығысына келгенде мұндай мүмкіндіктен құр алақан қаламыз. Осы себепті Абай мұрасының шығыстық жағалауына жол тартқанда Абайдың ақындық кітапханасы туралы мәселеге сүйенбей алға қадам баса алмаймыз.
Мәдениеті ерте дамып, баспасөзі жолға қойылған отырықты халықтардың қайсысы болса да олардан шыққан атақты ойшылары мен ақын жазушыларының оқыған, бала жастан қызыққан кітаптары мен артына қалдырған қолжазба нұсқалары мен күнделіктері, жазысқан хаттары, замандастарының естеліктері мен архив деректерінің молдығы зерттеушілеріне айтарлықтай жеңілдіктер тудырып отырады. Мысалы: А.Пушкин, Л.Талстой мұра архивтері. Мұндай мүмкіндіктен Абай мұрасы ғана емес, ХV ғасырдан қалған ауызша поэзия өкілдерінен де жазбаша дерек көздерін таба алмаймыз. Бұл қиыншылықтан шығудың сенімді бір-ақ жолы қалады. Ол жол – сол ақындардың өлең текстінен жылт еткен бір нақтылы немесе жанама дерек көздері ойға қозғау салып үкілі үмітке бастап отырады. Абай мұрасынан, әсіресе оның Шығыстық жағалауынан қазына көзі іздегендердің азапты жолын Мұхтар Әуезовтей кетпен тұяқты кемеңгердің сөзімен айтқанда: «Әлде қашан бел асып кеткен көштің айдаладағы жұртына кешігіп жеткен жүргіншінің сөніп қалған от орнынан болмашы жылтыраған бір қызғылт шоқ тауып ап, оны демімен үрлеп тұтатпақ болғанымен бірдей», – болып шығады.
        
        Абайдың ақындық кітапханасыҚазақ әдебиетін зерттелу саласында айрықша мол зерттелген арнасы Абайдың әдеби мұрасы болса да, абайтанудың қолға ... ... келе ... ... де қиын тақырыбы  -  Абайдың ақындық кітапханасының  жайы болатын.Абай мұрасы қаншалықты кең ... ... ... ... ... жұмыстары жүргізілгенмен бұл мәселені яғни Абайдың ақындық кітапханасын айқын танып меңгермей Абай ... ... ... ене ... ... ... өз қолымен жазған туындыларынан түпнұсқасы қалмау, немесе күнделік, оқып білген, нәр алған рухани ... ... ... ...  -  ... ... атаулыны тұйыққа қамай береді. Бұл қиындық, әсіресе, Абай мұрасының молынан рухани нәр тартқан саласы  -  ... ... ... Абай ... шығысқа қарым-қатынасын айқындауда аса күрделі де қиын арнасына аяқ баса алмаймыз.  Абай орыс класиктерінен жасаған аудармаларына ... ... ... да, мол ... ... таба ... Ал Абайдың Шығысына келгенде мұндай мүмкіндіктен құр алақан қаламыз. Осы себепті Абай мұрасының шығыстық жағалауына жол тартқанда Абайдың ақындық кітапханасы ... ... ... алға қадам баса алмаймыз.Мәдениеті ерте дамып, баспасөзі жолға қойылған отырықты халықтардың қайсысы болса да олардан шыққан атақты ойшылары мен ақын ... ... бала ... қызыққан кітаптары мен артына қалдырған қолжазба нұсқалары мен ... ... ... замандастарының естеліктері мен архив деректерінің молдығы зерттеушілеріне айтарлықтай жеңілдіктер тудырып отырады. Мысалы: ... ... мұра ... ... ... Абай ... ғана ... ХV ғасырдан қалған ауызша поэзия өкілдерінен де жазбаша дерек көздерін таба алмаймыз. Бұл қиыншылықтан шығудың сенімді бір-ақ жолы қалады. Ол жол  -  сол ... өлең ... жылт ... бір ... ... ... дерек көздері ойға қозғау салып үкілі үмітке бастап ... Абай ... ... оның ... жағалауынан қазына көзі іздегендердің азапты жолын Мұхтар Әуезовтей кетпен тұяқты кемеңгердің ... ... ,  -  ... ... ... Абайдың Шығыстың рухани әлеміне бойлай еңуінің сырын танып, мәнін білу жолындағы іс-қимылы жайында сөз ... ... ... ... жайы мен көлемі туралы аса күрделі мәселе біздің негізгі тірек етіп сүйенер бағыт-бағдарымызға айналмақ. Бұл ... шешу ... ... Абайдың өзі шығармаларында қадау-қадау сілтеме беріп отыратын дерек мағұлматтары көмекке келмек. Екіншіден, ақын шығармаларының ... ... мен ... ... ... ... сабақтастығын танып білуге болжам беретін жанама деректер көзі де тани ... көп ... ... ... ... ... ... мәслененің яғни Абайдың ақындық кітапханасының сыры мен көлеміне ... ... ... ... қазынасына қарым-қатынасын ашып, танып білу мүмкіндігінен айрыламыз. Абай дүниетанымы жайлы ... ... ... ... ... еңбектері осы кемшілікті нақтылы түрде көрсетіп отыр (Д. Омаров, Т. Жұртбаев,                         Қ. ... ... ... ...  көлемі мен жайы туралы мәселені пайдалану үшін екі түрлі әдіс-тәсілді қолдану жөн деп ... ... өз ... ... ... ... ... беретін ең сенімді дерек көздері  -  кейбір туынды намымдары мен кісі ... ... ... Осылар арқылы ең сенімді дерек көздеріне молығып, көп мәселенің сырын ашып, мәнін білуге бастап отырады. Мысал ретінде алар болсақ, Абайдың  ... өлең ... ... ...  -  ... ... ... Мұқаммед ибн Асат Жалаладдин ад Дауанидың (1427-1501) лақап аты екенін білеміз. Ғұламаһи Дауани жазған  ... Абай оқып ... айта ... бұл ... ... ... Хондомирдің  () атты шығармасында атап өтетіні бар. Парсы тілін ... оқып ... жас ... С. ... Абай мен ... Дауани арасындағы шығармашылық байланысты ашу, танып білу арқылы  деген монографиясында бізді мол деректер көзімен таныстырып, Ғ.Дауани туралы ... ... соны ... ... мен  ... ... Абай ... тікелей аты аталмай-ақ Абай мұрасы мен оның кейбір ой-толғаныстарында жанама түрде іліктесетін ой-пікірлерді салыстар талдау арқылы Абайдың ... ... ... кейбір жанама дерек мағұлматтар арқылы көптеген рухани қазына көздеріне кезігеміз. Мысалы, Абайдың 38  -  ... бір рет қана ... ...  ... ... ... Абай ... жанырлық және стильдік ерекшелігіне өте ұқсас  (ХІІ ғасыр) кітабы мен байланысы барлығына көзіміз жете түседі. ... ... 17  -  ... ерекше мән бере айтылатын ақыл, қайрат, жүректің өзара айтысы арқылы ашылатын, не  деген өлеңіндегі:Ақыл мен қайрат жол табар,Қашқанға да ... ... ... ... ... ...  - деген өлең жолдарындағы ақыл, қайрат, әділет, шапқат деп аталатын елеулі ... ... бар ... ішкі ... мен түп ... ... ... бұл сөздердің Жәуанмәртлік ілімімен іштей сабақтасып жатқан жаңа танымға кезігеміз. Бұл ой танымдар Абайдың толық адам ілімімен тікелей ұштасып 1069 жылы Шу ... ... ... ... Хас ... атақты  дастанындағы жәуанмәртлік  ілімінің төрт негізіне ... ... ... ... Жәуанмәртлік ілімінің жұрт таныған төрт түрлі негізі (әділет, ақыл, дәулет, қанағат) дастандағы басты төрт кейіпкер: Күнтуды (әділет), Айтолды (дәулет немесе ... ... ... ... ... ... баяндалып суреттелуі бізді тағы да Абайда айтылған  ... ... ... ...  ... мен ...  ғылымымен бізді тікелей байланысқа алып келеді.Міне, осындай әдіс-тәсіл арқылы біз Абай ... ... ... ... айтылса да, олардың түп төркіні Ибн Халдуның  ... ... ... , ... , ... , ...  ... ул-асрар), Ясауидың шығармаларындағы  (Инсани камили) ілімімен, Жүсіп Қарабағидың , ... ... ...  ... өлең ...  ... ... ұғымы арқылы Журжани, Ә.Науаи, Заһареддин бабур жазған өлең теориясы мен терең таныстығын аша түсеміз. Міне осы ... ... ... ... ... ... зерттеу, іздену ғылыми талдау арқылы жыл өткен сайын толықтыра берілмек.Абай дүниетанымының қалыптасуында ... ... ... ...  ... қайталанбас орны барын таза материалистік атеистік ұстанымдағы кеңестік идеология терістеп келді. Абайтану тарихының  даму тарихына назар аударсақ анық көрініп ... ... М. ... ...  даму ... Абай мұрасының мұсылмандық шығыстың рухани әлеміне қарым-қатынасы ... ... бой ... бастады. Абай әдеби мектебінің  шәкірттері Көбай, Шәкәрім, Кәкітай тарапынан жанама түрде әр тұста айтылған ойлы пікірлер желісі  -  ... ...  1928 жыл мен 1937 жыл ... Абай ... ... ... ... тұрпайы  социологиялық таным тұрғысынан үзілді кесілді тегістеліп жатты. 1934 жылы М. Әуезов ұстанған абай мұрасының шығысқа ... ... ... ... танымға негізделіп айтылған ой-пікірі  аяусыз қатаң сынға алынып, терістеліп жатты.М. Әуезов алғаш рет 1934 жылы  ... ... ...  деп атап ... салмақты мәнге ие ой таным желісі жатты. Өйткені Абай мұрасының рухани нәр алған қазына көздерінің бірі ... ... ... білудің бастау көзін Абайдың ислам діні туралы ой-танымынан желі тарту қажеттігі алға қойылады. Осы ... алып ... ... ақынның:,  - деген ой-байламын танып білудің  кезекті желісі  хауас мәселесін терең танып, мән-мағыналық ұғынудан басталатынына көзіміз жете ... ... ... араб тілінде түйсік, сезім деген терең мағыналы пәлсапалық ұғым танымды көрсетуі ... М. ... ақын ... ... ... ... ... қадамын исламиятқа қатысы жайлы ішкі танымын үңіле зерттеу арқылы қорытқан ой-байламдарын   деген ... мен   ...  деп ... тарауында хауасты танып білудің  өрелі желісі ... Мұны 1895 жылы ... ,  ... ...  ... талдау арқылы аша түскен. Осы өлеңінде Абай түп иені (жаратушы Алланы) ақыл сынына салып ...  ... ... ... Бұл әрекетті танып білуді алдымен хауас туралы Абай танымын жете танып білсек қана ... ... ... түсеміз.Хауас ұғымы  Абай шығармасында үш түрлі мағынаны қамтиды:Біріншіден,  ұғымы қазақша айтқанда сыртқы бес сезім ... ... ... Адам осы ... бес ... (көз, ... мұрын, тіл және дененің суық, жылылықты сезінуі)  арқылы сыртқы объективті дүниеден хабар алуы жатады.Екіншіден, осы сырттан ... ... ішкі ... ... ... бес сезімнің  бәрі де қызметін мүлтіксіз орындауы үшін кеселге, кедергіге ... сау, ... ...   деп ... сыртқы бес сезім берген жанның жибили қуаты арқылы ішкі бес ... ... оны ... ... де ... деп атай ... Абай 38 қара ... Алланың бойындағы сегіз сипатқа 1. хаят (өмір), 2 ғылым, 3 құдірет, 4. басыр (көру), 5. ... ... 6. ... ...   7. ... (сөз), 8. тәкин (болдыру), өз тарапынан нақлия, ғақлия дәлелдерге сүйеніп екі сипаты, яғни әділет пен рахымды ... 10 ...  ... Мұны да ... ... ... ұғымына Абай, әсіресе,  өлеңінде аса терең мән бере отырып қарайды да:Ақылмен хауас барлығынБілмейдур, жүрек сезедур.Мұтакәлламин, мантикинБекер босқа езедур,  - деп ой ... ... түп иені ... ... яғни ... ... ... тани алмайсың деген байламға келді де, түп иені ... ... ғана ... ... ой ... аяқ ... Бұл байлам, яғни сопылық поэзияның өзекті танымына аиналған жүрек култін ... ... ... ... ... ... сарынды аңғартып тұр.Осы өлең жолдарындағы  сөздері  -  ... сөз ... ... бойы ... ... ... ... теологиялық терминдер.Мұтакаллимин бағытының негізін IX ғасырда ал-Ашари  874-935 салған еді. Бұл ... ... ...  ...  сөзі ... ілімін насихаттаушы, таратушы дегенді білдіреді. Орта ғасыр да ислам дінін грек философиясын пайдалану арқылы теологияны үстемдікке жеткізушілер. Олар ... ... ... ... осы мұтәкәлламин ілімі тұрғысынан жауап беріп, ұғындырып отырған. Ал мантикин сөзі де арапша логика сөзіне келеді. Орта ғасырларда ... ...  ... ... ... ...  Түп иені ... білу осы мұтакәлламин мантикин ілімдері тұрғысынан  жауап беріп ұғындырылса, Абай осы танымғаМұтакәлламин, мантикинБекер босқа езедур,  - деп сын ... ... ... рет өз ... ... олар ... ... нәрсені шындық деп  таниды деп сынға алса, Абай  деп үн қосады. Яғни түп иені Абай ... ақыл ... ... ... ... ... ақыл ойға қондырадыБіле алмай бір тәңіріні болдырады,  - деп өзіндік ізденісінен хабар береді. Түп иені ақыл сынына салып ... ... ... ... ... жетпегені арман емесҚұмарсыз құр мүлгуге тоя алмаймын,  - деп ... ... ... ... ... шығып, өз танымы тұрғысынан ой толғайды. 28 қара сөзінде   -  деп түп иені ... ... ойға ... ... тануға ұмтылған жаңаша ұғымды ұстанады. Осы себепті де М. ...  ... ... ... ... ... ...  қалдырғаны жәй нәрсе емес. Бұл тезисті терең талдап, ашып ... М. ... ... ... емес ... мен Шәкәрімнің философиялық лирикасындағы ең басты тақырып олар негізін салған жантану ілімімен ұштасатын ... ... ... ... ... ... ... түп-төркіні көне замандағы көшпелі түрік халықтары өркениетінен келіп туындаған ілім болатын. Жәуанмәртлік мәселесі Абайдың 38 қара сөзінде  (Абай. Алматы, 1995, 2 том, 199 бет),  -  деп ... ... сөзі ... ғалымы М. Шералиевтің зерттеуінше, көне түрік тілінде  (жомарт) деген ... ... Ол сөз яғни   -  ... ... ... мақтанышы болған  батырларға байланысты айтылатын болған.Жәуанмәртлік ілімінің негізі  1069 жылы Шу  бойындағы Баласағұн қаласында  Жүсіп Хас ... ...   ... ... ... жазылған туындысында беріледі. Автордың айтуынша,Шығыс елінде, бүкіл түрік жеріндеБұдан бөлек кітап жоқ ... ...  - деп ... Азия ... ... ... жайында  тұңғыш туынды екенінен хабар береді. Жәуанмәртлік туралы парсы тілінде жазылған  кітабы 8, 43, 44 ... ... ... ... бар. ... бұл ...  ...  бір ғасыр кейін, яғни XII ғасырда жазылған.Абай оқыған әрі рухани нәр алған  дастанының идеялық мазмұны жәуанмәртлік ілімінің  жұрт ... төрт ... ... төрт кейіпкерге балап, сұрақ қою, жауап беру арқылы ... бар. ... ... ... аты Күнтуды, Айтолды, Озғұрмыш, Оғдұрмыш деген кейіпкерлерге балама түрде алынған Әділет, Дәулет, Ақыл Қанағат деген ұғымдар арқылы мән беруінде ... ... ... ... баяндалатын оқиға желісінде айтылар ойдың бәрі осы төрт кейіпкерлер ой танымы пікірі арқылы ... ... ... ... ... ... Караханидтер билігі тұсындағы ерте кезден халық санасынан орын ... ... ... ... ... аңғартады. жәуанмәртлік ілімінің негіздері ретінде алынған ұғымдар: ... ... ... ... ... ... Ал, осы өзіндік мән-мағынасы бар қастерлі төрт ұғым Абайдың  (1894) өлеңінде әділет, ... ... ... қайрат (дәулет) түрінде жырланатыны бар. Мысалы:Қайрат пен ақыл жол табар,Қашқанға да, қуғанға.Әділет, шафқат кімде бар,Сол жарасар туғанға.Бастапқы екеу соңғысыз,Біте қалса ...  -  ... ...  -  мұз,Барар едің қай жаққа,   - деп ... пен ... яғни Абай 38 қара ...  Алланың бойындағы 8 сипатқа нақылия, ғақылия дәлелдері арқылы қосатын  әділет пен рахым (шафқат) ұғымына шешуші мән бере ... бар. Осы ... ... Абай  ... ... жәуанмәртлік ілімінің өзекті желісін құптап,  ол дәстүрді жаңғырта жалғастыра жырлап отыр.Абай 38 қара сөзінде толық адам ... ... ...  және  ... ... пікір көтеретіні бар. Осы мәселе тікелей аталып өтілмесе де,  дастанында суреттелетін төрт кейіпкерге орай олардың көздеген мақсаттарын баяндаған тұста анық ... ... ... ... ... үшеуі халық пен мемлекет тұтастығына жан сала қызмет атқарғанда, олардың бағыты инсанияттың камалаттығы бағытын ұстанатындығы анық ... ...  Олар бұл ... қамы мен ол ... ... бірлікте  үйлестіре ұстауға қызу атсалысады. Осы мақсат тұрғысынан тақуалық жолға ... тек қана ... ... ... бұл ... ... қол үзген Одғырмышты инсанияттың кәмалаттығы жолына тартып, қоғамға да, дін жолына да қызмет ... ... ... көп ... аңғартады. Бірақ Күнтуды мен Озғырмыш қаншалықты әрекет етіп пенделіктің кәмалаттығы ... ... үшін ... ... рет ... ... де, ... алған бетінен қайтпай, сопылық таза тақуалық жолды ұстанып, ... ... ... ... ... кәмәлаттығы жолынан таймай, бұл өмірдің қызығынан баз кешіп, ақыреттік пайдасын ойлаумен өтеді. Мұндай тақуа ... ... Шәді ...  қиссасында суреттелгендей:Дүниеде адамдар көп бұрын өткен,Бағзысы дәурен ... ... ... хақ ... ... ... бұл дүниені ілмей өткен,  - дейтін тақуа дәруіштердің ... ... ... ... ... жолын ұстанғандар типін көз алдымызға әкеледі. Абай да өз заманындағы  пенделіктің кәмалаттығы жолына түскен, о дүниелік пайдасын ойлаған кейбір ... ... өзін  ... 2 том. 200 бет),  -  деп ... ... ... ... танымға негізделген шындық жатыр.Жәуанмәртліктің негізі мен сипаттарын иеленуші әлеуметтік ... ... мен ол ... өз ... ... Абай мен  ... көзқарастары арасында елеулі айрмашылықтың болуы көп нәрсенің астарлы сырларын аша түседі. Абай өз ... ... сай бұл ... өз ... ... ... өзінше соны байламға келетін тұстары анық байқалып тұратыны бар. Абай ... тән үш ... ... ... ... ... байланысты құбылыс ретінде қарап, ол сипаттардың бәрі де салыстырмалы тұрғыдан қарағанда, аз болса да пенденің ... ... ... ... ... Ол сипаттан таңдап алатын ақыл, әділет, рахымды адам кәсіби әрекеті ... ... ... ... деп ... ... ,  -  деп оларды кәсіби нәрсе екенін ескертеді.Ал осы мәселе  адам бойындағы рухани нәрселер ... ... ... ... ... деп ... Бұл, әсіресе, жәуанмәртлікке тән  үш сипатты иемденуші топтарды ... ... де анық  ... ... ...  ... ... болу үшін бірнеше пішіндер жасаған. Олар  -  жан, тән, сезім, мағына. Осы төрт пішінді әлеуметтік топтарға ... ... тән ...  -  ... Үлесіне тән, жан тигендер магрифаттар (теологтар).* Үлесіне тән, жан, сезім тигендер  -  әулиелер .* Үлесіне тән, жан, сезім, ... ... ... ...  -  пайғамбарлар.Автор бұлардың бәрін  мадақтап, ешбір сын пікір ... оның ... ... ... болуында жатыр.Абайдың жіктеуі  авторынан мүлде бөлекше жатыр. ... ... ... ,  -  деп  төрт ... ... ... ... көрсететіні бар. Бірінші топқа пайғамбарлар мен әулиелерді жатқызады. ... ... ... мен ... ...  ... бар. Осы ... ішінде, әсіресе, Абайдың назарында хакимдерді ұстап, оларға ерекше мән бере ... да ... бар. ... ... мен әулиелер тобына  қосып жіберіп, оларды тек қана ол дүниелік Алланың ғылымымен айналысатын пенделіктің кәмилаттығы жолындағылар деп ... Ал Абай ... бұл ... ... ... бүгінгі заман үшін теңдессіз қызмет ететін инсанияттың кәмилаттығ жолындағы қайраткерлер ... ... ... бүгінгі өмірдің тірегі, адамзат баласының қажетін ғылым арқылы тауып беріп қызмет етуші тұлғалар ретінде танытады. Осы себепті 38 қара ... ... мен ... ... беріп, бір-бірінен айырмашылығын да талдап көрсетеді.38 қара сөзінде Абай жанама түрде ғылым салаларын өзінше жүйелейді де  ғақлияға жетік ... ... деп  ... береді. Ғалым хаким бола алмайды, ал кез-келген хаким ғалым бола алады деп көрсетеді. 27 қара сөзінде хакимге ... ... ... мен Сократты атаса, ғалым ретінде Сократтың шәкірті Аристодимді атап өтетіні бар. Абайдың өзін Көкбай, Шәкәрім, Мағжан өз заманының атақты, ... ... деп ... ... ... ... жататын.Парасатты адам туралы Әл-Фараби идеясын XI ғасырда Жүсіп Хас ... ... ... ... ... XII-XIII ... кемел адам туралы танымын Қожа Ахмет Ясауи өзінің сопылық негіздегі хал ілімімен жалғастырды. Мысалы, Ясауи 47  -  ... ... ... ... келіңдер!Хақ сыпырасы жойылдыОдан үлес алыңдар!Қал ғылымын оқыппын,Хал ғылымға жетіппін,Жоқтың (ичра) ... де ...  - деп ... ... ... Қал ... ... ғылым салаларын) меңгеріп, Хал ғылымына (кемел адам туралы ... ... ... ... етіп ... ... ... Ясауи бабамыз ладуни ілімін (Алланың ғылымын)  танып білгенін айта отырып, классикалық сопылық ... ... өзі ... хал ...  ... ... ... жүрегіне жеткізе білді. Өйткені Ясауи арап, парсы, шағытай тілін бір адамдай ... де, ... мен ... ана тілінде жеткізуді мақсат етті. Ой-пікірін ана тілінде жеткізуді саналы түрде мақсат етіп қойған Жүсіп Хас Қаджибтің ата ... ... ... ... ... ... ... парсы тілінің зорлығына қарсы күрестің сарыны белгі беріп жататын.Ясауи шығармаларында желілі түрде таратылып насихатталатын кемел адам ... ой ... хал ... деп ... ... ... пенделіктің камалаттығы деп аталатын сарында жырланды. Ясауи негізін қалаған хал ілімі медреселерде 1917 жылғы ... ... ... ... ... ... курс ретінде оқылып келді. Манкенттегі (Сайрам ауданы) медреседен сабақ алған Түркістан республикасының ірі ақыны Мәди ... ...  ... ... ... хал ілімін,Ұстадым аз-маз хал ілімін.Көп алмадым, аз алдым,Афандім Шажыбал ...  - деп  тың ... ... бар ... 2001, 44 ... М. ӘуезовАбайдағы толық адам туралы ойдың о бастағы ...  (1886) ... ... ... жыл ... ... қоюлана түсетіні бар. Гуманист атаулы ғалымдардың бәрі де бұл дүниедегі асылдың асылы, ең ... адам деп ... Сол ... ... қалыптасатын мінез-құлықтың ең басты сипаты неден тұрмақ деген сұраққа әр заман ойшылдары өзі жасаған заман талабына орай ... ... ... ... ... ... әсіресе, Түркістан өлкесінде бұл өзекті мәселеге әл-Фараби бастаған XI ғасырдағы Жүсіп Қас Хаджиб, XII-XIII ғ-ғы Ясауи, Ш. ... ... Ж. Руми ... ... хал ... ... инсани жайындағы ой-толғаныстары  танымдары өз үлестерін қосып жатты. Ал XIX ... ... ... Абай бұл ... айрықша назар аударып, өзіне дейінгі ойшылдар дәстүрін жалғастырып дамытып, толық адам туралы ілімнің негізін салса, XX ғасыр басында өз ... ... ар ... ... ... ... болу ... ой танымын  өлеңінде көп нәрсенің төркінінен хабар беруі себепті М. Әуезов ол ... ,  -  деп ... мән бере ... ... сыр ... АбайдыңБес нәрседен қашық бол,Бес нәрсеге асық бол,Адам болам десеңіз,  - деп  адам бойындағы  мінез-құлқындағы қарама-қарсы ұғымдардың ... 7 қара ... ...   ... ... мағынасы бар ұғыммен салыстыра отырып сырын ашсақ, көп мәселенің тамырын дөп басамыз. Осы ... ... мән бере  ... ... озық ойлы  ... ... (XV ғ.) ... шәкірті Жүсіп Қарабағи (XVIII ғ.)   деген ... еске ... ... ... ... бар. Автор    (духовная пища) деген ұғымды ... ... ... ... ... ... (шын ... жомарттық, ғылыми түсінік) екіншісі  -  жанның зиянды азығы (күншілдік, жалған ... деп ...  да жан ... ... ... ... рухани байлықты меңзейді. Өйткені Абай ,  -  деп көрсетуі арқылы әрбір талапкер жас өзінің  дүниетанымының ... ... ... ... тамағымен сусындауға саналы түрде бет бұрса ғана толық адам жолына түсе алмақ, ... ...  деп ... ... адамды аздыратын жанның зиянды тамақтары болып шығады. Адам болу туралы ойлар, әсіресе, ақынның қарасөздерінде молырақ таратылған. Ондағы   
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың әдеби ортасы және ақындық мектебі34 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Абай қарасөздерінің тәрбиелік мәні6 бет
Абай өнегесі6 бет
М.О.Әуезовтың өмірбаяны8 бет
М.Әуезовтің «Абай жолы» роман – эпопеясы /жарыққа шығуы жайлы8 бет
Махаббат пен ғадауат11 бет
Мағжан Жұмабаев9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь