Аударма өнері және көркемдік – эстетикалық, шеберлік проблемалары

Мазмұны

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

І. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ПУШКИНТАНУ ІЛІМІНІҢ ТУУЫ, ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ АУДАРМА.

1.1. Көркем аударма бастаулары (А.С.Пушкиннің «Капитан қызы» повесінің қазақша нұсқалары бойынша) ... ... ... ... ... ..
1.2. Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс (А.С.Пушкиннің «Евгений Онегин» романының Абай нұсқасы) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3. Эпикалық шығарма және аударма ( А.С.Пушкиннің «Евгений Онегин» романының екінші қазақша нұсқасы) ... ..

ІІ. АУДАРМА ӨНЕРІ ЖӘНЕ КӨРКЕМДІК . ЭСТЕТИКАЛЫҚ, ШЕБЕРЛІК ПРОБЛЕМАЛАРЫ.
2.1. Аудармадағы ұлттық болмыс және шеберлік сипаттары (А.С.Пушкиннің «Дубровский» повесінің қазақша нұсқасы)..
2.2. А.С.Пушкиннің шағын эпикалық шығармалары және оның қазақша нұсқасы ( «Боран» әңгімесі негізінде) ... ... ... ... ... ...

ІІІ. ШӘКӘРІМ ЖӘНЕ ШЫҒЫС ӘДЕБИЕТІ.
3.1. Көркем аударма және әдеби байланыстың кейбір мәселелері...
3.2. «Алты топтамаға» енген аудармалар жайында ... ... ... ... ... ...

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
КІРІСПЕ
Көркем әдебиет қоршаған ортаның шындығын бейнелеп қана қоймайды. Ол адам табиғатын, қоғамның болмысын өзгертуге, жақсартуға ат салысады. Көркем аударманың теориясы мен практикасы күрделі және көп қырлы мәселелерді қамтиды. Әдеби шығарманың құрылым жүйесі, образдылығы, мазмұны, стилі, тілі секілді поэтикалық құбылыстармен бірге оның эстетикалық, лингвопоэтикалық, сондай – ақ психологиялық және семиотикалық табиғатын түзетін көркемдік құбылыстарды пайымдау әдеби аударманың табиғатын таразылаудағы басты міндеттер қатарына жатады. Оның үстіне аударма шығармада оның авторы мен аудармашының шығармашылық шеберлігі мен даралығы қатар көрініс табады. Әрі түпнұсқа тілі мен аударма тілінің заңдылықтары қатар қызмет атқарады. Осының бәрі аударма мәселелерін зерттеудің саласы да, арнасы да өте көп, алуан түрлі екендігін көрсетеді.
Кез келген ұлт тарихтың қай кезеңінде болсын дүниежүзілік қоғамдық даму процесінен оқшау өмір сүре алмайды. Қай ұлттың тарихын алсақ та, ол өзгелермен байланысу жолдарынан басқа ұлттар мен әлеуметтік–экономикалық қарым–қатынас жолдарынан тұрады. Ал, қарым–қатынастың басты құралы тіл екені баршаға аян. Ұлтаралық қарым–қатынасқа келсек, әр тілді сөйлейтін адамдардың арасында тілдік дәнекер керектігі өзінен - өзі белгілі. Міне, осы тұста аударманың қажеттілігі туады. Осы тұрғыдан келгенде, аударманың бастау көздері тым әрі, тарихтың тым ескі терең қойнауына кетеді.
Аудару іс - әрекетінің өмір сүруі ұлт тарихының көне қойнауымен астарлас. Ал, іс - әрекет шыққан соң, заңдылықтарын білу өмір талабы. Сондықтан аударма заңдылықтары туралы алғашқы ойлар халық көкейінде, аударушылардың немесе соған қатысы бар адамдардың ауызша пікірінде болса керек. Дей тұрғанмен, тіл зерттеу тарихында аудармаға байланысты балаң жазба аудармалар көне Греция, Рим кезеңдерінен басталады. Ал, аударма заңдылықтарын мақсатты зерттеу Қайта өрлеу заманында арнайы қолға алына бастады. Жаңа ел, жаңа жерлердің ашылуы осыны талап етті. Ал, алғашқы теориялық еңбектер ХVІІІ ғасырдың еншісіне тиеді. Аталған дәуірлерден бүгінгі күнге дейін аударма және оны зерттеу үздіксіз даму үстінде. Жалпы аударма және оның тарихы жөнінде орыс тіліндегі әдебиеттерде кеңінен айтылады. Мысалы: Ғ.Сатыбалдиев (1), В.Н.Комиссаров (2), А.В.Федоров (3), ө.А.Айтбаев(4) және т.б. Қазақ тіліне аудару, қазақ тілінен аудару мәселелері орта ғасырдағы араб тілі, түркі танушы ғалымдардың еңбектерінен бастау алады. Бұл замандағы түркі тілдерін зерттеушілер кей сөздерді, сөз өрнектерін араб тілінде қалай жеткізу керек деген мәселеге кезі келгенде назар аударып отырыпты. Алайда, бұл еңбектерді аударма заңдылықтарына арналған теориялық еңбектер деп айта қою қиын. Орта ғасырдағы Араб Халифаты тұсындағы ғалымдардың басты еңбегі – түркі тілдерін басқа тілдермен қарым – қатынасқа түсіруі, түркі тілдеріне, түркі тілдерін қалай аударуға болады деген мәселеге із салуы.
Қазақ тіліне, қазақ тілінен аудару заңдылықтары туралы жекелеген қарапайым топшылаулар ХІХ ғасырдың басынан бастап “ Түркістан уалаятының газеті ” мен “ Дала уалаятының газетінде ” елеусіз болса да бой көрсете бастады. Ал, аударма мәселесі жайында алғашқы арнайы пікірлер, үлкен теориялық деңгейде болмаса да, сыни дәрежеде 1914 жылы “ Айқап ” журналында жарияланған И.Дихановтың қазақ өмірінен жазған “ Манап ” драмасының аудармасы жөнінде айтылды. Аталған аударманың сипаты жөнінде пікір айтқандар С.Сейфуллин мен М.Дулатов болды.
Сәкен Сейфуллин әріпқой аударудың кесірінен бұл аудармада қазақ тілінің, қазақи сөз саптауларының ескерілмегендігін сынайды (5, 156).
Міржақып Дулатов бұл аударманың кемшіліктерін көрсете келіп, аударманың мақсатына жол нұсқағандай болады. Мақаладан байқалатындай, аудармашы, ең алдымен, қандай шығарманы аудару керек, ол келесі ұрпаққа қандай рухани пайда әкеледі ? Осыны айқындап алу керек. Яәни, аудармада қоғамдық қызмет, қоғамдық мақсат болу керек. Екінші, “ орысшасын өзгертпей тәржіма қылу ” аударманы “ тірі жанға түсініксіз ” етеді. үшінші, еркін кетіп “ мағынасы алыс хата тәржіма етуге ” болмайды. Төртінші және ең бастысы, “ аударма ” орыс, қазақтан бірдей соққы жемеу керек, яәни, екі тілдің де тазалығын, мән – мағына, бояуын сақтай білу керек (6,261,265).
ХХ ғасырдың 20 жылдары жазылған аударма мәселесі жайлы еңбектер ретінде Ж.Аймауытовтың (7), Е.Алдаңғаровтың (8), Б.Кенжебаевтың (9) мақалаларын атаймыз. Бұл мақалалардың біріншісінде ( Ж.Аймауытов) аударманың толыққандылығы туралы сөз болса, екіншісінде ( Е. Алдаңғаров) Пушкин поэмаларының қазақ тіліндегі аудармалары туралы, үшіншісінде (Б.Кенжебаев) Абайдың аудармашылық шеберлігі туралы сөз қозғалады.
Аударма зерттеушісі ө.Айтбаевтың пікірі бойынша “отызыншы жылдардың орта шеніне дейін көркем аударма туралы айтылған пікірлер белгілі бір шеңбер шегінен шыға алмады, көбі, жай тілек тұрғысынан аспады ” (5,15).
30 – жылдардағы аударматанудағы ең сүбелі үлес М.Әуезовке тиесілі. Ол өзінің “ Пушкинді қазақша аудару тәжірибелері туралы ”, “ Ревизордың аудармасы туралы ”, “ Пушкин аудармасы қазақ әдебиетіне не берді ? ”,
“ Евгений Онегиннің қазақшасы туралы ”, “ Қазақ сахнасындағы аударма пьесалар ” деген сияқты мақалаларында түпнұсқадағы сөз, ой байлығын, стильдік ерекшеліктерді неғұрлым толық жеткізу мәселелерін салмақты әдеби, теориялық тұрғыдан сөз етті. М.Әуезов ұсынған дәлелді принциптер аударма заңдылықтарын бұдан былай үңіле тексеруге қозғау салды. М.Әуезов бұдан кейін де әр жылдары аударма мәселелеріне үн қосып отырды. Осы жылдары әдебиетші М.Қаратаев А.С.Пушкин шығармаларының қазақ тіліне аударылуы турасында пікірлер айтты.
30 – жылдары белгілі тілші – ғалымдар Қ.Жұбанов, С.Аманжоловтың да аудармаға назар аударғаны мәлім болып отыр. Қ.Жұбановтың кезінде жарияланбаған аударма туралы этюдтері, басқа жол – жөнекей пікірлері, С.Аманжоловтың марксизм – ленинизм классиктері шығармаларының аудармасы туралы мақаласы (10), аударманың лингвистикалық қырын, сипатын көздеген бастама еңбектердің санатына жатады.
Зерттеуші ө.Айтбаевтың көрсетуінше, 40 – жылдардың еншісіне бір ғана мақала тиесілі (ауд), алайда С.Жиенбаевтың (11) аударманың тіліне арналған мақаласы лингвистикаға бет бұрған алғашқы еңбектердің бірі екенін айтпай кетуге болмайды.
Байқап отырғанымыздай, 30 – 40 жылдары аударманың зерттелуі айтарлықтай мандымаған екен. Біздіңше, бұған себеп 30 – жылдардағы зұлмат пен екінші дүниежүзілік соғыс. 1929 жылдан бастап халқымыздың оқыған зерделі адамдарын қудалау, ашаршылық, соғыс жалғыз аударматануды ғана емес, жалпы қазақ ғылымын кісендеп тастады. 30 – жылдары шыққан еңбектердің жалпы бағытының өзі “ ұлтшылдық ” атты жала оғының бетін ары бұрудың бір амалы іспеттес болып көрінгендей. Алайда, бұл сол кездердегі еңбектердің теориялық құнын түсіре алмайды.
Аудармаға ғылыми мән беріліп, теориялық құнды пікірлер айтудың белең алған тұсы - 50 – жылдар. Соғыстан халықтың мойынының босауы, зұлматтан кейінгі “ жылымық ”, зұлмат жоқ қылған зиялы оқымыстылардың орнына ғылымға өртеңге шыққан гүлдей жаңа ұрпақтың келуі, аса “ сақтықтан ” арылу аударма ғылымының дамуындағы айырықша қоғамдық факторлар болды.
Бұл кезеңдегі жарияланған М.Әуезовтің (12), М.Қаратаевтың (13), С.Талжановтың (14), Ғ.Сатыбалдиевтің (1), С.Нұрышевтің (15), К.Шәріповтің (16), М.Жанғалиннің (17), З.Ахметовтің (18), Е.Ландаудың (19), К.Кереева – Канафиеваның (20) т.б. ғылыми жарияланымдары Қазақстанда аударманың ғылым ретінде қалыптасуына айырықша әсер етті, аударма мәселелерін жолға қойды. Бұған қоса елуінші жылдардың ішінде өткен аударма мәселелеріне арналған Бүкілодақтық, республикааралық, республикалық жиындар аудармаға қажетті ұсыныстар, байсалды принциптер ұсынды.
Бұл кезеңге дейін негізінен көркем аудармаға ден қойылса, 50 – жылдары аударманың стильдік, жанрлық, әдеби, тілдік мәселелеріне де назар аударылды. Бұрын орыс тілінен қазақ тіліне аудару туралы сөз болып келсе, 50 – жылдары қазақ тілінен орыс тіліне аудару мәселесіне арналған алғашқы диссертация қорғалды (17).
50 – жылдары жекелеген мақалалардан басқа арнайы ірі еңбектер жиі жарық көре бастады, диссертациялық еңбектер көбейді. Мысалы, С.Талжанов “ О некоторых основных проблемах художественного перевода ”, А.С.Сатыбалдиев “ Развитие культуры художественного перевода в казахской литературе ”, С.Құспанов “ Переводы поэзий Абая на русский язык ”, Х.Садыков “ Об основных принципах перевода казахской прозы на русский язык ”.
Бұл кезеңдегі аударма теориясына айырықша үлес қосқандар – С.Талжанов пен Ғ.Сатыбалдиев. Алғашқы ғалым аудармаға әдеби тұрғыдан келіп, жеке жазушы (Н.В.Гоголь) стилін бағамдаса, Ғ.Сатыбалдиев Л.Н.Толстой шығармаларының қазақша аудармасын арқау ете отырып, әдеби тұрғыдан келсе де, тілдік талдаулар жасауға айырықша ұмтылыс жасайды. Аударманың дәлдігіне шарттар қоя отырып, реалистік аударма ұғымын ұсынады.
50 – 60 жылдарда бой алған аударматану ілімі айырықша дами түсті. Ол жылдардан бері А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институтындағы аударма бөлімі, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты аударманы зерттеуді жоспарлы түрде жүргізіп келе жатыр. Библиографиялық материалдарға қарап отырсақ, содан бері осы мәселеге арналып, бірнеше диссертациялық еңбектер, ғылыми жинақтар, монографиялар жарық көріпті. 60 – жылдардан бергі аудармаға байланысты жарық көрген еңбектерге тән ерекшеліктердің кейбірі мынадай: аударманың жеке нақты проблемаларын зерттеу ( ө.Айтбаев, А.С. Ермағамбетова т.б.). Зерттеудің обьектісі етіп, орыс тілі мен қазақ тілі ғана емес, басқа шетел тілдерін де алу ( Б.Репин, Ю.Сушков, М.Ж. Құрманов , К.И.Дүйсетаева т.б.) ; аударма мәселелеріне арналған ғылыми жинақтар шығару ; аударманы зерттеудің аспектілері ажыратылады. Кей ғалымдар (М.Әуезов, С.Талжанов, Ғ.Тұрарбеков және т.б.) аударманы әдебиеттанудың обьектісі етіп алса, екінші бірі бұны лингвистикалық тұрғыдан қарады (Ө.Айтбаев, А.Ермағамбетова және т.б.). Ал, үшінші топ бұны әдебиет пен тілге тел құбылыс ретінде зерттеді.
Шындығына келгенде, аудармаға әдеби деңгейден қарайтын зерттеушілер тілге соқпай, тілдік тұрғыдан зерттейтіндер әдебиет категорияларына соқпай өте алмайды. өйткені әдебиет дегеніміздің өзі – сөз өнері (24), тілдің эстетикалық қызметі, “ Тіл әдебиеттің бірінші элементі ”. Оның үстіне, қазіргі дүниежүзілік лингвистика деңгейі жеке сөз, сөйлем шегінен шығып, тұтас мәтінді талдау дәрежесіне көтерілді. Ал, әр тілдегі көркем ойды беру ерекшелігі салыстырмалы стилистикада қарастырылатыны белгілі. Алайда өкініштісі сол – қазақ тіл білімі мәтін лингвистикасын, салыстырмалы стилистиканы ойдағыдай қолға алмай келеді. Аударманың келесі бір қыры –оны коммуникативтік тұрғыдан зерттеу. Бұл - әлі қазақ филологиясының аяқ баса қоймаған аңғары.
Осы кезге дейін бірталай жекелеген зерттеулер болғанымен қазақ тілін обьекті етіп алған аударманың мәселелерін жүйелі түрде қорытындылай көрсететін іргелі еңбектер, оқулықтар, аударма тарихы, теориясы бойынша ғылыми дүниелер жеткілікті дәрежеде әлі жарық көрмей келеді. Қазіргі таңда аударма мамандарын дайындау күн тәртібіне қойылып отырған заманда бұл мәселе дереу шешуді қажет етеді. Осындай көкейкесті мәселелері бола тұра зерттеулердің нәтижелеріне қарап, біз аударма теориясы Қазақстанда ғылыми пән ретінде қалыптаса бастады деп айта аламыз. Ал, кейінгі жылдары бұл салаға өзіндік үлес қосқан Қазақ ССР Ғылым академиясының корреспондент мүшесі, филология ғылымдарының докторы Шәмшиябану Сәтбаева. Ғалым өз еңбектерінде әдебиеттер байланысын зерттеп, әдебиеттер қарым – қатынасы туралы бірсыпыра тың деректер негізінде жүйелі сөз еткен (25).
Тәуелсіздік таңы атқан соң дербес Қазақстанда мемлекет тарапынан ғылыми – зерттеу жұмыстары алдына ауқымды мәселелерді зерделеу, қазақ руханият мұраларын әлемдік деңгейде салыстыра саралау, ұлттық шеңберде қалып қоймау, зерттеу нысанының басқа ғылым түрлерімен байланысын ашу сияқты міндеттер қойылғаны мәлім. Мәселеге осы тұрғыдан келсек, Пушкинтану ілімінің тарихпен, лингвистикамен, философия және мәдениеттанумен және прогресшіл идеялар тамырымен тығыз байланыста екенін байқай қиын емес. Әдебиеттегі типологиялық байланыс, нақты шығармада өзара ұқсас жайттардың көрініс табуы қаламгердің өзі дүниеге ұлттық топырақтағы тарихи тағлым тамырларының сабақтастығын ғана емес, сондай – ақ, басқа ұлт әдебиетін меңгеру барысындағы оның дүниетанымын, рухани үндестік сырларын, аудару процесі барысындағы нәзира дәстүрін, тұжырымдай айтсақ, адами таным – түйсіктің ұлттық деңгейден әлемдік биікке көтерілуін де айғақтайды. Ғалым А.С.Исмақова:
“ Именно с Абая начинается большая переводческая эпоха, проблема, заслуживающая специального исследования. Какие литераторы когда и кого переводили, исходя при этом прежде всего из своих национальных жанрово – стилевых требований ? Чем обусловлено эта местная потребность ? Проблема эта была характерна для всей мировой литературы, она, в конечном счете, определяла ориентир той или иной литературы в потоке мирового литературного процесса. Как мы уже упоминали, обращение к опыту более зрелых со стадиальной точки зрения литератур – это своего рода становления литературы. Если мы будем понимать такое обращение как свидетельство недостатка своих корней, то нам придется обьявить несамостоятельными все литературы мира. Творчество Абая убеждает нас в самостоятельности развития новой казахской литературы. Но дело не в пассивном испытывании влияния, речь идет об активном и исходящем из уже высоко развитых собственных потребностей овладении художественным опытом русской литературы. Без понимания этого Абай не мог бы создать классический стиль ”(26, 88-89), - деп жазса, Абайдан басталған Пушкинтану ілімінің аударма өнері арқылы туып, қалыптасуы бұл проблеманың ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы және күні бүгінге дейінгі рухани өмірімізге тән екендігі, сондай – ақ, Шәкәрім мұрасының ол жасаған аудармадағы шеберлік сипаттарының айырықша маңызды екендігі ғалымдар З.Бисенғали (27), Б.Әбдіғазиұлы (28), Б.Мамыраев (29) т.б. еңбектерінде айырықша аталғанын айту абзал.
Сондықтан да, Пушкиннен, Толстойдан, шығыс әдебиеті үлгілерінен қазақ тіліне аударылған дүниелерде белгілі бір дәрежеде дүниетаным, нәзира дәстүрі, көзқарас бірлігі, іштей үндестік қасиеттері бар екенін айырықша атап өткіміз келеді. Мұның өзі жалпы аударма өнеріндегі белгілі бір дәрежедегі жүйеліліктің бар екенін, ал бұл жайт қазақ әдебиеттану ғылымындағы үлкен құбылыс, арналы ілімнің қалыптасқанын көрсетсе керек.
Кейінгі жылдары өзіміз сөз етіп отырған аударма саласында да біраз ғылыми жұмыстар жасалғанын атап өткеніміз жөн. Мысалы, 2000 жылдың өзінде ғана аудармаға байланысты диссертациялық жұмыстарды атайтын болсақ, олар: А.С.Көпбасарованың “ Абай өлеңдерінің образдылығы және оның орыс тіліндегі көркемдік сипаты ” (30), Г.Б.Асаубаеваның “ Басенные традиций в казахской литературе и переводы из И.А.Крылова ”(31), Д.Т.Атахановтың “ Восточные мотивы в творчестве А.С.Пушкина ”(32), С.Д.Ізтілеуованың “ Шәкәрім поэзиясындағы тұлға мәселесі ”(33), С.Абдрахмановтың “ Евгений Онегин романының қазақ әдеби және фольклорлық дәстүріндегі орны ”(34), Б.Атығайдың “ Абайдың ақындық мектебіндегі аудармалық дәстүрдің қалыптасуы ” (35), Б. Әбдіғазиұлының іргелі еңбегі(28) және т.б.
Бір ғана аударма төңірегіндегі еңбектерді көктей шолып өткеннің өзінде – ақ недәуір іс тындырылғанын көру қиын емес. Алайда бұл салада тындырылуға тиіс іс тіпті көп. Олай дейтініміз: біз қарастырған проблемаға жоғарыда аталған еңбектер бір табан жақын болғанымен, әр қайсының жекелеген мәселелерді арнайы нысан етіп алуы; атап айтқанда, Б.Әбдіғазиұлы Шәкәрім шығармашылығына қатысты ғылыми еңбегінде ақын жасаған аудармаларды түбегейлі зерттеу негізгі мақсаты болмағандықтан, шолу түрінде қарастырған; С.Абдрахманов Пушкиннің
“ Евгений Онегин ” романын қазақ әдеби және фольклорлық дәстүрінде алатын орны тұрғысынан зерттеген; Б.Атығай диссертациялық еңбегінде Пушкиннің тек “ Дубровский ”, “ Боран ” шығармаларынан Шәкәрім жасаған аудармаларды талдаған. Ғылыми тұрғыдан тереңдей үңілсек, Пушкин ілімі мен Абай мұрасы, Шәкәрім өсиеті телегей – теңіз қазына екендігімен ғана емес, қос халықтың әлемдік жалпы адамзаттық құндылықтар қатарына қосылар асылы да. Қандай ірі тұлға, руханият әлемінде өшпес із қалдырған жан болса да, ол тек өз ұлтының шеңберінде ғана қалса, әлем бас иетін данышпанға айнала алмайтыны мәлім. Пушкиннің немесе Абайдың, Шәкәрімнің барша әлемге паш етілуі тек аударма өнері арқылы ғана жүзеге асатыны және белгілі. Пушкиннің ілімі – түпсіз әлем. Абай әлемі – тылсым, терең дүние. Шәкәрім де сондай. Ендеше, Пушкин ілімін сөз қылғанда оны тек аударма өнері арқылы қалай жүзеге асып еді деп қана емес, Абай, Шәкәрім ұлылықтарымен іштей қалай үндесті, әсіресе, эпикалық шығармаларды аударуда белгілі дәрежеде қалыптасқан дәстүр қандай, біз қарастырған шығармаларда аударушының өз “ Мені ” қалайша көрініс тапқан, бәрінен бұрын, ұлттық болмыс пен көркемдік – эстетикалық шеберлік сипаттары қандай деген сауалдарды терең талдау – бүгінгі өмір талабы екені айтпаса да түсінікті. Біз өз еңбегімізде осынау мәселелерді зердеден өткізбекпіз. Бұл, сөз жоқ, жұмыстың көкейкесті проблеманы арқау еткенін көрсетсе керек.
Еңбектің басты мақсаты – орыс әдебиетінің классик жазушысы А.С.Пушкиннен әр кезеңде қазақ ақын – жазушылары жасаған аударма туындыларын түпнұсқамен салыстыра отырып, адам мен заман бейнесін жасаудағы шеберліктің, шығармашылық даралық пен көркемдік – эстетикалық, ақындық нысананың берілу, көріну жолдарын зерттеп зерделеу. Сондай – ақ, аударма жұмысына біз Қазақстандағы Пушкинтану ілімінің туып, қалыптасуы тұрғысынан келдік. Яәни, аударма арқылы осы саладағы дәстүр сабақтастығы мен жалғастығы деген ұғымдарды Пушкинтану ілімінің игерілуі деген ұғыммен тығыз байланыстыруға тырыстық. Бұл жерде біз аударма өнерін сөз ету арқылы, әсіресе, бірінші тарауда Пушкиннің ақындық тұлғасына, қоғамдағы алатын орнына, жалпы, рухани, мәдени кеңістікте атқарған рөліне кеңінен тоқталдық, себебі, Пушкин нендей сипат – қасиеттерімен қазақ халқына жақын болды – деген жайттарды ашуға тырыстық. Алға қойылған мақсатқа жету үшін мынадай міндеттерді шешу көзделеді:
- А.С.Пушкиннің ақындық ерекшелігі мен тілдік кестелерін, сөз өрнектерін қазақ аудармашыларының аудармашылық нысанасының аударма жүйесіндегі болмыс – бітімін, табиғатын түпнұсқамен салыстыра отырып бағалау;
- қазақ аудармашылары жасаған тәржімалық еңбектердегі, әсіресе эпикалық шығармалардағы ұлттық болмыс – бітім сипаттарын зерделеу;
- аударма барысында шығармашылық тұрғы мен ұлттық ойлау, бейнелеу даралығының аудармада берілу жолдары мен ерекшеліктерін анықтау;
- аудармада аудармашылардың лирикалық және эпикалық суреттеу тәсілдерінің көркемдік – эстетикалық қызыметінің сақталу деңгейі мен оны жеткізудің шығармашылық тәсілдерін , амалдары мен құралдарын олардың түпнұсқаға сәйкестігі тұрғысынан сараптау;
- орыс ақынының көркемдік бейнелеу құралдарын , поэтикалық тілін аударудағы жетістіктер мен кемшіліктерді жүйелеу мен жинақтау;
- мазмұн мен пішін арасындағы келісім мен бірліктің түпнұсқа табиғатына көркемдік қатынасын анықтау;
- ғылыми жұмыс барысында аударуға қойылатын талаптар мен міндеттерді бүгінгі күн сұраныстарына орай белгілеу және ғылыми негіздеу.
Зертттеудің теориялық және методологиялық өзегі Қазақстан және сырт елдер ғалымдарының көркем әдебиеттің , көркем аударманың теориялық және методологиялық мәселелері туралы еңбектеріне негізделеді. Зерттеу пәні болып отырған мәселе алуан қырлы , көп салалы. Соған орай диссертацияда әдебиеттану ғылымының зерттеу әдістерімен қатар тіл білімінің зерттеу принциптері де қолданылды. Негізінен әдебиеттану ғылымындағы салыстырмалы зерттеу әдісі басшылыққа алынып , жүйелі зерттеу талаптары мен мағыналық – құрылымдық ( структуралық) талдау өлшемдері ескерілді.
Зерттеудің материалы ретінде А.С.Пушкин шығармаларының түпнұсқадағы және қазақ тіліндегі басылымдары пайдаланылды. Орыс ақынының қазақ тіліндегі әр жылдарда жарық көрген талдаулар , пікірлер де қамтылды.
Қазақ әдебиеттануында бұрында азды – көпті сөз болған А.С.Пушкиннің шығармашылығы, оның ішінде прозасының аударылуы жайлы , аударма жүйесіндегі дәстүр жалғастығы , мән – маңыз , түпнұсқа, аудармадағы ұлттық болмыс және оның түрлі аудармалары аясында салыстырмалы талдау нәтижесінде бағаланды. ұлттық ойлау менбейнелеу даралығының қазақ тіліндегі аудармада берілу жолдары мен көркемдік деңгейі анықталды. Орыс ақынының лирикалық және эпикалық суреттеу тәсілдерінің көркемдік – эстетикалық қызметінің аудармада сақталу сапасы мен оны жеткізудің шығармашылық жолдары , амалдары мен құралдары сарапталды. Ақын шығармаларының көркемдік бейнелеу құралдарын , поэтикалық тілін , оның ұлттық реңін аударудағы жетістіктер мен кемшіліктер жүйеленді. Орыс ақынының әр кезеңде жасалған аудармалары қазақ әдебиеттануы мен көркем аударма теориясы саласындағы бүгінгі жетістіктерге сәйкес белгіленіп , ғылыми тұрғыда негізделді.
Зерттеудің нәтижелері мен қорытындылары ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиетінің мәселелеріне арналған лекциялық және практикалық курстарға теориялық, деректік негіз бола алады. Сондай – ақ, Абайдың, Шәкәрім Құдайбердиевтің, Ілияс Жансүгіровтің, Әбділда Тәжібаевтың шығармашылықтары туралы арнайы курстар мен арнайы семинарларда пайдалануға болады. Сондай – ақ, “ басқа ұлт мектептеріндегі қазақ тілі мен әдебиеті ”, “ аударма ” мамандықтары бойынша арнайы курстар ұйымдастырып, соларда пайдалануға болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Сатыбалдиев Ғ. Рухани қазына. – Алматы: Жазушы, 1987. – 232б.
2.Комиссаров В.Н. Теория перевода. - М: Высшая школа, 1990. – 332с.
3. Федоров А.В. Основы общей теорий перевода. – М: Высшая школа, 1983. – 122с.
4. Айтбаев ө.А. Аудармадағы фразеологиялық құбылыс. – Алматы: Ғылым, 1975.- 189б.
5. Сейфуллин С. Ләйлә - Мәжнүн. – Алматы: ҚКҒБ, 1935.-75б.
6. Дулатов М. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1991. – 325б.
7. Аймауытов Ж. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989.
8. Кәкәшев Т. Қазақ әдебиеті/ 1990 2 наурыз, 6б.
9. Кенжебаев Б. Пушкин туралы бір – екі сөз.// Қазақ әдебиеті, 1934 23 октябрь.
10.Аманжолов С. О языке перевода классиков марксизма – ленинизма.// Труды Казахского института национальной культуры. А – Ата, М, 1935. – Т.1. – с.14-27.
11.Жиенбаев С. Аударманың тілі туралы. –Қазақ ССР Ғылым академиясы.
12.Әуезов М. Пушкинді қазақшаға аудару тәжірибелері туралы. Уақыт және әдебиет. Алматы, 1962. – 274б.
13. Қаратаев М. Пушкин қазақ әдебиетінде. // Әдебиет майданы, 1937, № 2.
14. Талжанов С. Аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1975. – 286б.
15. Нұрышев С. “ Евгений Онегиннің ” аудармасы. // Әдебиет және искусство. 1950, №7. 81-88б.
16. Шарипова Г. Пушкин в переводах казахских поэтов. // Казахстанская правда. 1936 24 декабрь.
17. Жанғалин М. А.С.Пушкин. Алматы, 1950. –58б.
18. Ахметов З. Пушкин және қазақ әдебиеті.// Қазақ әдебиеті, 1957.
19. Ландау Е. Русские переводы песен Джамбула. – Автореф. дис... канд. филол. наук. – А –Ата, 1953.
20. Кереева – Канафиева К.Ш. Русско – казахские литературные отношения. А- Ата: Казахстан, 1980. – 280с.
21.Куспанов С.К. Переводы поэзий Абая на русский язык. - Автореф. дис... канд. филол. наук. – А –Ата, 1966.
22. Садыков Х. Об основных принципах перевода казахской прозы на русский язык. - Автореф. дис... канд. филол. наук. – А –Ата, 1968.
23.Мұқанов С. Пушкин - қазақтың да ақыны. // Әдебиет майданы, 1937, № 3. 19-26 б.
24. Қабдолов З.Сөз өнері. – Алматы: Жазушы, 1992.
25. Сәтбаева Ш. Достық дастандары. – Алматы: Жазушы, 1983. – 248 б.
26. Исмакова А.С. Казахская художественная проза. – Алматы: Ғылым, 1998. – 394 с.
27. Бисенғали З.К. Казахская проза начало ХХ века: Учебное пособие. – Алматы: Қазақ университеті, 2000. – 220 с.
28. Әбдіғазиұлы Б. Шәкәрім шығармашылығың дәстүрлік және көркемдік негіздері. Монография. Алматы: КенжеПресс, - 2000. – 214 б.
29. Мамыраев Б. Основные тенденции развития казахской литературы первой четверти ХХ века. Алматы, 1998.
30. Көпбасарова А.С. Абай өлеңдерінің образдылығы және оның орыс тіліндегі көркемдік сипаты. Автореф. дис... канд. филол. наук. – Алматы, 2000.
31. Асаубаева Г.Б. Басенные традиции в казахской литературе и переводы из И.А.Крылова. Автореф. дис... канд. филол. наук. – Алматы, 2000.
32. Атаханов Д.Т. Восточные мотивы в творчестве А.С.Пушкина. Автореф. дис... канд. филол. наук. – Душанбе,2000.
33. Ізтілеуова С.Д. Шәкәрім поэзиясындағы тұлға мәселесі. – Ғылым кандидаты дәрежесін алу үшін жазылған диссертацияның авторефераты. – Алматы, 2000.
34. Абдрахманов С.Біздің Пушкин./ Зерттеу. – Астана: Елорда, 1999. – 192 б.
35. Атығай Б. Абайдың ақындық мектебіндегі аудармалық дәстүрдің қалыптасуы. Ғылым кандидаты дәрежесін алу үшін жазылған диссертацияның авторефераты. – Алматы, 2001.
36. Луначарский А. А.С.Пушкин.// Әдебиет майданы, 1937,№2.- 30- 32 б.
37. Горкий М. История русской литературы. Москва, 1939.- 296 б.
38. Белинский В.Г. Сочинения Александра Пушкина. Москва, 1969.
39. Алексеев М.П. Пушкин. Сравнительно – исторические исследования.Ленинград, 1984.
40. Ахматова А. О Пушкине. М, 1989.
41.Челышев Е. Постижение русского национального таланта.// Книжное обозрение. 1999 1 июня.
42. Чуковский К. Онегин на чужбине.// Дружба народов. 1988, - 4.
43. Эткинд. Е. Поэзия и перевод. М, 1963.
44.Гачечиладзе Г.Художественный перевод и литературные взаимосвязи. М, 1972.
45. Лотман Ю. Роман А.С.Пушкина “ Евгений Онегин ”. Коментарий. Ленинград, 1983.
46. Бөжеев М. “ Евгений Онегин ” Абай аудармасында./ Абай тағылымы: Жинақ. Алматы, 1986.
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ...................................................................
................................
І. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ПУШКИНТАНУ ІЛІМІНІҢ ТУУЫ, ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ АУДАРМА.
1. Көркем аударма бастаулары (А.С.Пушкиннің «Капитан ... ... ... ... Абай және ... өнеріндегі рухани ... ... ... ... ... Эпикалық шығарма және аударма ( А.С.Пушкиннің «Евгений Онегин»
романының екінші ... ... ... ӨНЕРІ ЖӘНЕ КӨРКЕМДІК – ЭСТЕТИКАЛЫҚ, ШЕБЕРЛІК ПРОБЛЕМАЛАРЫ.
2.1. ... ... ... және ... ... ... ... қазақша нұсқасы)..
2.2. А.С.Пушкиннің шағын эпикалық шығармалары және оның қазақша
нұсқасы ( «Боран» әңгімесі негізінде).......................
ІІІ. ШӘКӘРІМ ЖӘНЕ ... ... ... ... және ... байланыстың кейбір мәселелері...
3.2. «Алты ... ... ... әдебиет қоршаған ортаның шындығын бейнелеп қана қоймайды. Ол
адам табиғатын, қоғамның болмысын өзгертуге, жақсартуға ат ... ... ... мен ... ... және көп ... мәселелерді
қамтиды. Әдеби шығарманың құрылым жүйесі, образдылығы, мазмұны, стилі, ... ... ... ... оның ... лингвопоэтикалық,
сондай – ақ психологиялық және ... ... ... ... ... ... ... табиғатын таразылаудағы басты
міндеттер қатарына жатады. Оның үстіне аударма шығармада оның ... ... ... ... мен ... қатар көрініс табады. Әрі
түпнұсқа тілі мен аударма тілінің заңдылықтары ... ... ... бәрі ... мәселелерін зерттеудің саласы да, арнасы да өте ... ... ... ... келген ұлт тарихтың қай кезеңінде болсын дүниежүзілік қоғамдық
даму процесінен оқшау өмір сүре алмайды. Қай ұлттың ... ... та, ... ... ... ... ұлттар мен әлеуметтік–экономикалық
қарым–қатынас жолдарынан тұрады. Ал, ... ... ... ... ... аян. Ұлтаралық қарым–қатынасқа келсек, әр ... ... ... ... дәнекер керектігі өзінен - өзі белгілі. Міне,
осы тұста аударманың қажеттілігі туады. Осы тұрғыдан ... ... ... тым әрі, ... тым ескі ... ... ... іс - әрекетінің өмір сүруі ұлт тарихының көне ... Ал, іс - ... ... соң, ... білу өмір ... ... заңдылықтары туралы алғашқы ойлар халық көкейінде,
аударушылардың немесе соған ... бар ... ... ... ... Дей ... тіл зерттеу тарихында аудармаға байланысты балаң
жазба аудармалар көне ... Рим ... ... Ал, ... ... ... ... өрлеу заманында арнайы қолға алына
бастады. Жаңа ел, жаңа жерлердің ашылуы осыны ... ... Ал, ... ... ... ... ... тиеді. Аталған дәуірлерден
бүгінгі күнге дейін аударма және оны зерттеу үздіксіз даму үстінде. Жалпы
аударма және оның ... ... орыс ... ... кеңінен
айтылады. Мысалы: Ғ.Сатыбалдиев (1), В.Н.Комиссаров (2), А.В.Федоров (3),
ө.А.Айтбаев(4) және т.б. ... ... ... ... ... ... орта ... араб тілі, түркі танушы ғалымдардың ... ... Бұл ... түркі тілдерін зерттеушілер кей сөздерді, сөз
өрнектерін араб тілінде қалай жеткізу керек деген мәселеге кезі ... ... ... ... бұл ... ... заңдылықтарына
арналған теориялық еңбектер деп айта қою қиын. Орта ғасырдағы Араб Халифаты
тұсындағы ... ... ...... тілдерін басқа тілдермен қарым –
қатынасқа түсіруі, түркі ... ... ... ... ... ... мәселеге із салуы.
Қазақ тіліне, қазақ тілінен аудару ... ... ... ... ХІХ ... ... бастап “ Түркістан ... ” мен “ Дала ... ...... ... да бой ... Ал, ... мәселесі жайында алғашқы арнайы пікірлер, үлкен
теориялық деңгейде болмаса да, сыни дәрежеде 1914 жылы “ ...... ... ... ... жазған “ Манап ” драмасының
аудармасы жөнінде айтылды. Аталған аударманың ... ... ... ... мен М.Дулатов болды.
Сәкен Сейфуллин әріпқой аударудың кесірінен бұл аудармада қазақ
тілінің, қазақи сөз саптауларының ескерілмегендігін ... (5, ... ... бұл аударманың кемшіліктерін ... ... ... жол ... ... ... байқалатындай,
аудармашы, ең алдымен, қандай шығарманы аудару керек, ол ... ... ... ... ... ? ... айқындап алу керек. Яәни, аудармада
қоғамдық қызмет, қоғамдық ... болу ... ...... ... қылу ” ... “ тірі жанға түсініксіз ” етеді. үшінші, ...... алыс хата ... етуге ” болмайды. Төртінші және ең
бастысы, “ ...... ... ... ... ... керек, яәни, екі
тілдің де тазалығын, мән – мағына, бояуын сақтай білу керек ... ... 20 ... ... ... мәселесі жайлы еңбектер
ретінде Ж.Аймауытовтың (7), ... (8), ... ... ... Бұл ... ... ( Ж.Аймауытов)
аударманың толыққандылығы туралы сөз ... ... ( Е. ... ... ... ... ... туралы, үшіншісінде
(Б.Кенжебаев) Абайдың аудармашылық шеберлігі туралы сөз қозғалады.
Аударма ... ... ... бойынша “отызыншы жылдардың
орта шеніне дейін көркем ... ... ... ... ... бір
шеңбер шегінен шыға алмады, көбі, жай тілек тұрғысынан аспады ” (5,15).
30 – ... ... ең ... үлес ... ... ...... қазақша аудару тәжірибелері туралы ”, “ ... ... ”, “ ... ... қазақ әдебиетіне не берді ? ”,
“ Евгений Онегиннің қазақшасы ... ”, “ ... ... ...... сияқты мақалаларында түпнұсқадағы сөз, ой байлығын,
стильдік ерекшеліктерді неғұрлым толық ... ... ... әдеби,
теориялық тұрғыдан сөз етті. М.Әуезов ұсынған дәлелді принциптер ... ... ... ... ... ... ... М.Әуезов бұдан
кейін де әр жылдары аударма ... үн ... ... Осы ... М.Қаратаев А.С.Пушкин шығармаларының қазақ тіліне ... ... ...... белгілі тілші – ғалымдар Қ.Жұбанов, С.Аманжоловтың да
аудармаға назар ... ... ... отыр. Қ.Жұбановтың кезінде
жарияланбаған ... ... ... ... жол – ... ... марксизм – ленинизм классиктері шығармаларының аудармасы
туралы ... (10), ... ... қырын, сипатын көздеген
бастама еңбектердің ... ... ... ... 40 – ... ... бір ... тиесілі (ауд), алайда С.Жиенбаевтың (11) аударманың тіліне арналған
мақаласы лингвистикаға бет бұрған ... ... бірі ... ... ... ... 30 – 40 ... аударманың зерттелуі
айтарлықтай мандымаған екен. Біздіңше, бұған себеп 30 – ... ... ... ... ... 1929 ... ... халқымыздың оқыған
зерделі адамдарын қудалау, ашаршылық, соғыс жалғыз аударматануды ғана ... ... ... ... ... 30 – ... ... еңбектердің жалпы
бағытының өзі “ ұлтшылдық ” атты жала оғының бетін ары бұрудың бір амалы
іспеттес ... ... ... бұл сол ... ... ... түсіре алмайды.
Аудармаға ғылыми мән беріліп, теориялық құнды пікірлер айтудың белең
алған тұсы - 50 – ... ... ... ... босауы, зұлматтан
кейінгі “ жылымық ”, зұлмат жоқ қылған зиялы оқымыстылардың орнына ғылымға
өртеңге шыққан ... жаңа ... ... аса “ ... ” арылу аударма
ғылымының дамуындағы айырықша қоғамдық факторлар болды.
Бұл ... ... ... (12), ... (13),
С.Талжановтың (14), Ғ.Сатыбалдиевтің (1), С.Нұрышевтің (15), К.Шәріповтің
(16), М.Жанғалиннің (17), ... (18), ... (19), ... ... (20) т.б. ... ... ... аударманың ғылым
ретінде қалыптасуына айырықша әсер етті, аударма мәселелерін жолға қойды.
Бұған қоса елуінші жылдардың ... ... ... ... ... ... ... жиындар аудармаға қажетті
ұсыныстар, байсалды принциптер ұсынды.
Бұл кезеңге дейін ... ... ... ден ... 50 –
жылдары аударманың стильдік, жанрлық, әдеби, тілдік мәселелеріне де ... ... орыс ... ... ... аудару туралы сөз болып келсе,
50 – жылдары қазақ тілінен орыс тіліне аудару мәселесіне арналған ... ... ...... ... ... ... арнайы ірі еңбектер жиі
жарық көре бастады, диссертациялық еңбектер көбейді. Мысалы, С.Талжанов “ ... ... ... ... ... ”, ...
Развитие культуры художественного перевода в ... ... ...... ... Абая на русский язык ”, Х.Садыков “ ... ... ... ... ... на ... язык ... кезеңдегі аударма теориясына айырықша үлес қосқандар – С.Талжанов
пен Ғ.Сатыбалдиев. ... ... ... әдеби тұрғыдан келіп, ... ... ... ... ... Л.Н.Толстой
шығармаларының қазақша аудармасын арқау ете ... ... ... ... ... талдаулар жасауға айырықша ұмтылыс ... ... ... қоя ... ... ... ұғымын ұсынады.
50 – 60 жылдарда бой алған аударматану ілімі айырықша дами ... ... бері ... ... Тіл білімі институтындағы аударма
бөлімі, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты аударманы зерттеуді
жоспарлы ... ... келе ... Библиографиялық материалдарға қарап
отырсақ, содан бері осы мәселеге арналып, бірнеше диссертациялық еңбектер,
ғылыми жинақтар, ... ... ... 60 – ... бергі
аудармаға байланысты жарық көрген еңбектерге тән ерекшеліктердің кейбірі
мынадай: аударманың жеке ... ... ... ( ө.Айтбаев, А.С.
Ермағамбетова т.б.). ... ... ... орыс тілі мен ... тілі
ғана емес, басқа шетел тілдерін де алу ( ... ... М.Ж. ... ... т.б.) ; ... ... ... ғылыми жинақтар шығару
; аударманы зерттеудің аспектілері ажыратылады. Кей ғалымдар (М.Әуезов,
С.Талжанов, ... және т.б.) ... ... ... ... ... бірі бұны ... тұрғыдан қарады (Ө.Айтбаев,
А.Ермағамбетова және т.б.). Ал, ... топ бұны ... пен ... ... ... ... келгенде, аудармаға әдеби деңгейден қарайтын зерттеушілер
тілге соқпай, тілдік тұрғыдан зерттейтіндер әдебиет категорияларына ... ... ... ... ... өзі – сөз өнері (24), тілдің
эстетикалық қызметі, “ Тіл әдебиеттің ... ... ”. Оның ... ... ... деңгейі жеке сөз, сөйлем шегінен ... ... ... ... ... Ал, әр тілдегі көркем ойды беру
ерекшелігі салыстырмалы ... ... ... ... сол – ... тіл ... мәтін лингвистикасын, салыстырмалы
стилистиканы ойдағыдай қолға алмай келеді. Аударманың келесі бір қыры ... ... ... Бұл - әлі қазақ филологиясының аяқ баса
қоймаған аңғары.
Осы кезге дейін бірталай жекелеген ... ... ... тілін
обьекті етіп алған аударманың мәселелерін жүйелі ... ... ... ... ... ... ... теориясы бойынша
ғылыми дүниелер жеткілікті дәрежеде әлі жарық көрмей келеді. Қазіргі таңда
аударма мамандарын ... күн ... ... ... ... ... ... шешуді қажет етеді. Осындай көкейкесті ... бола ... ... ... біз ... теориясы Қазақстанда ғылыми
пән ретінде қалыптаса бастады деп айта ... Ал, ... ... бұл
салаға өзіндік үлес қосқан Қазақ ССР ... ... ... ... ... ... ... Сәтбаева. Ғалым өз
еңбектерінде әдебиеттер байланысын зерттеп, әдебиеттер қарым – ... ... тың ... ... ... сөз ... (25).
Тәуелсіздік таңы атқан соң дербес Қазақстанда мемлекет тарапынан
ғылыми – ... ... ... ауқымды мәселелерді зерделеу, қазақ
руханият ... ... ... ... ... ұлттық шеңберде
қалып қоймау, зерттеу нысанының басқа ғылым түрлерімен байланысын ашу
сияқты ... ... ... ... осы тұрғыдан келсек, Пушкинтану
ілімінің тарихпен, лингвистикамен, философия және ... ... ... ... ... ... ... байқай қиын емес.
Әдебиеттегі типологиялық байланыс, нақты шығармада өзара ұқсас ... ... ... өзі ... ұлттық топырақтағы тарихи тағлым
тамырларының сабақтастығын ғана ... ... – ақ, ... ұлт әдебиетін
меңгеру барысындағы оның дүниетанымын, рухани үндестік сырларын, аудару
процесі барысындағы нәзира ... ... ... ... ... ... ... деңгейден әлемдік биікке көтерілуін де айғақтайды. Ғалым
А.С.Исмақова:
“ Именно с Абая ... ... ... ... проблема,
заслуживающая специального исследования. Какие литераторы когда и кого
переводили, ... при этом ... ... из ... ... ... ... требований ? Чем обусловлено эта местная потребность ? Проблема
эта была характерна для всей мировой ... она, в ... ... ... той или иной ... в потоке ... ... Как мы уже ... ... к ... более
зрелых со стадиальной точки зрения литератур – это своего рода становления
литературы. Если мы будем ... ... ... как ... ... ... то нам ... обьявить несамостоятельными все
литературы мира. ... Абая ... нас в ... развития
новой казахской литературы. Но дело не в ... ... ... идет об ... и ... из уже ... развитых собственных
потребностей овладении художественным опытом русской литературы. ... ... Абай не мог бы ... ... ... ”(26, 88-89), ... жазса, Абайдан басталған Пушкинтану ілімінің аударма өнері арқылы туып,
қалыптасуы бұл проблеманың ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... ... ... ... тән екендігі, сондай – ақ, Шәкәрім
мұрасының ол жасаған аудармадағы шеберлік сипаттарының айырықша ... ... ... (27), ... (28), Б.Мамыраев (29)
т.б. еңбектерінде айырықша аталғанын айту ... да, ... ... шығыс әдебиеті үлгілерінен
қазақ тіліне ... ... ... бір ... ... ... көзқарас бірлігі, іштей үндестік қасиеттері бар екенін ... ... ... ... өзі жалпы аударма өнеріндегі ... ... ... бар екенін, ал бұл жайт ... ... ... құбылыс, арналы ілімнің қалыптасқанын көрсетсе керек.
Кейінгі жылдары өзіміз сөз етіп ... ... ... да ... ... ... атап ... жөн. Мысалы, 2000 жылдың өзінде
ғана аудармаға байланысты диссертациялық жұмыстарды атайтын болсақ, ... “ Абай ... ... және оның орыс ... ... ” (30), ...... традиций в казахской
литературе и переводы из И.А.Крылова ”(31), ...... в ... ... ”(32), ...... тұлға мәселесі ”(33), ...... ... қазақ әдеби және фольклорлық дәстүріндегі орны ”(34), ... ... ... ... ... ... қалыптасуы ” (35), Б.
Әбдіғазиұлының іргелі еңбегі(28) және ... ғана ... ... ... ... ... ... өзінде
– ақ недәуір іс тындырылғанын көру қиын емес. Алайда бұл салада тындырылуға
тиіс іс тіпті көп. Олай ... біз ... ... ... ... бір табан жақын болғанымен, әр ... ... ... ... етіп ... атап ... ... Шәкәрім
шығармашылығына қатысты ғылыми ... ақын ... ... зерттеу негізгі мақсаты болмағандықтан, шолу түрінде қарастырған;
С.Абдрахманов Пушкиннің
... ...... ... ... және ... дәстүрінде алатын
орны тұрғысынан зерттеген; Б.Атығай диссертациялық еңбегінде Пушкиннің тек
“ Дубровский ”, “ ...... ... ... ... Ғылыми тұрғыдан тереңдей үңілсек, Пушкин ілімі мен Абай ... ... ...... қазына екендігімен ғана емес, қос халықтың
әлемдік жалпы адамзаттық ... ... ... ... да. ... ... ... әлемінде өшпес із қалдырған жан болса да, ол тек өз ... ғана ... әлем бас ... ... ... ... мәлім.
Пушкиннің немесе Абайдың, Шәкәрімнің барша әлемге паш етілуі тек аударма
өнері арқылы ғана ... ... және ... Пушкиннің ілімі – түпсіз
әлем. Абай әлемі – тылсым, ... ... ... де ... ... ... сөз қылғанда оны тек аударма өнері арқылы қалай жүзеге асып еді ... ... ... ... ұлылықтарымен іштей қалай үндесті, әсіресе,
эпикалық шығармаларды ... ... ... ... дәстүр қандай,
біз қарастырған шығармаларда аударушының өз “ Мені ” ... ... ... ... ұлттық болмыс пен көркемдік – эстетикалық шеберлік
сипаттары қандай ... ... ... ... – бүгінгі өмір талабы екені
айтпаса да түсінікті. Біз өз ... ... ... ... Бұл, сөз жоқ, ... ... проблеманы арқау еткенін
көрсетсе керек.
Еңбектің басты ... – орыс ... ... ... әр ... ... ақын – ... жасаған аударма
туындыларын түпнұсқамен салыстыра отырып, адам мен заман бейнесін жасаудағы
шеберліктің, шығармашылық даралық пен ...... ... ... ... жолдарын зерттеп зерделеу. Сондай – ақ, аударма
жұмысына біз Қазақстандағы Пушкинтану ілімінің туып, қалыптасуы ... ... ... ... осы ... дәстүр сабақтастығы мен
жалғастығы деген ... ... ... ... ... ... тығыз
байланыстыруға тырыстық. Бұл жерде біз аударма өнерін сөз ету арқылы,
әсіресе, бірінші ... ... ... ... қоғамдағы алатын
орнына, жалпы, рухани, мәдени кеңістікте атқарған рөліне кеңінен ... ... ... сипат – қасиеттерімен қазақ халқына жақын болды –
деген жайттарды ашуға тырыстық. Алға ... ... жету үшін ... шешу көзделеді:
-         А.С.Пушкиннің ақындық ерекшелігі мен тілдік кестелерін, сөз
өрнектерін қазақ аудармашыларының аудармашылық ... ... ...... ... түпнұсқамен салыстыра отырып
бағалау;
-         қазақ аудармашылары жасаған тәржімалық еңбектердегі, әсіресе
эпикалық шығармалардағы ұлттық болмыс – ... ... ... ... ... ... ... мен ұлттық ойлау,
бейнелеу даралығының аудармада берілу жолдары мен ... ... ... лирикалық және эпикалық ... ...... ... ... ... ... жеткізудің шығармашылық тәсілдерін , амалдары мен ... ... ... тұрғысынан сараптау;
-         орыс ақынының көркемдік бейнелеу құралдарын , поэтикалық тілін
аударудағы ... мен ... ... мен ... ... мен пішін арасындағы келісім мен бірліктің түпнұсқа
табиғатына көркемдік қатынасын анықтау;
-         ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі күн сұраныстарына орай белгілеу және ғылыми
негіздеу.
Зертттеудің теориялық және методологиялық өзегі ... және ... ... ... ... , көркем аударманың теориялық және
методологиялық мәселелері туралы еңбектеріне негізделеді. Зерттеу ... ... ... ... ... , көп ... ... орай диссертацияда
әдебиеттану ғылымының зерттеу әдістерімен қатар тіл білімінің зерттеу
принциптері де ... ... ... ... ... әдісі басшылыққа алынып , жүйелі зерттеу талаптары
мен мағыналық – құрылымдық ( структуралық) талдау өлшемдері ескерілді.
Зерттеудің ... ... ... ... түпнұсқадағы
және қазақ тіліндегі басылымдары пайдаланылды. Орыс ақынының қазақ
тіліндегі әр ... ... ... талдаулар , пікірлер де қамтылды.
Қазақ әдебиеттануында бұрында азды – көпті сөз болған А.С.Пушкиннің
шығармашылығы, оның ішінде ... ... ... , ... ... ... , мән – маңыз , түпнұсқа, ... ... және оның ... ... ... салыстырмалы талдау
нәтижесінде бағаланды. ұлттық ойлау менбейнелеу даралығының қазақ
тіліндегі аудармада берілу жолдары мен ... ... ... ... ... және ... ... тәсілдерінің көркемдік –
эстетикалық қызметінің аудармада сақталу сапасы мен оны ... ... , ... мен құралдары сарапталды. ... ... ... ... , ... ... , ... реңін аударудағы жетістіктер мен кемшіліктер жүйеленді. Орыс
ақынының әр кезеңде жасалған аудармалары қазақ әдебиеттануы мен ... ... ... ... ... ... ... ,
ғылыми тұрғыда негізделді.
Зерттеудің нәтижелері мен қорытындылары ХХ ... ... ... ... ... лекциялық және практикалық курстарға
теориялық, деректік негіз бола ... ... – ақ, ... ... ... ... ... Тәжібаевтың
шығармашылықтары туралы арнайы курстар мен арнайы ... ... ... – ақ, “ ... ұлт ... ... тілі
мен әдебиеті ”, “ аударма ” мамандықтары бойынша арнайы ... ... ... ... ... Пушкинтану ілімінің тууы,
қалыптасуы және аударма.
1.1. Көркем аударма бастаулары (А.С.Пушкиннің “ Капитан қызы ” повесінің
қазақша ... ... ұлы ақын – ... ... және бүкіл адамзаттық құбылыс. Оның
өмірінде бір-ақ мезгіл болады. Ол – туу ... ... өзге ... оның ... ... ... да ол уақыт өткен сайын белгілі
бір кезең мен жеке халықтың аясынан ұзап, әлемдік биікке самғай ... соны ... әр кез және ... ... аша, ақтара түседі,
жаңара, жасара береді. Ол әр адам үшін де, әр буын үшін де – ... ... ... жаңа ... бір дүние, өзгеше көркемдік дүниесі,
шексіз–шексіз өнер мұхиты, поэзия мұхиты. ... да ол ... ... мен халықтыі да жүрегіне тікелей жол тауып, оның ең ... ұлы, ... ... болып кетеді. Оны әр ұрпақ өзінше ... одан ... ... ... ... ұлы ақын ... адамзаттық көтереді, оларды
мәңгі ескірмес жаңа тұрғыда ғана шешеді, бейнелейді. Әлемдік ... ... оған ... зор үлес ... ... ... ... ілгері дамытқан Александр Сергеевич Пушкин осындай ұлы ақын еді.
Пушкиннің ақындық данышпандығын табиғатта тек ... ... ... ... ... ... келісімен оған дейінгі онан кейінгі және өзімен
тұстас өзге ақындар екінші, үшінші қатарға ығысып, күн шыққанда өзге ... ... ... көрінбей кететініндей, ұлы ақынға жол ... ... оның тағы да бір ... ... ... қасиеті - арады
қанша уақыт өткеніне қарамастан өзінің нұрлы ... ... ... заманалар биігінен түсіріп келеді. Сол себепті де ... - ... ... пушкин – орыстың жарқырап атқан таңы, Пушкин –
орыстың Адам - ... ... ... мен ... ... ХVІІ ... Германияда Лессинг, Шиллер, Гете не жасаса, Пушкин біз үшін соны
жасады» дейді.
өмірде де, өнерде де, ... тыс, оның ... ... қадамынан тыс
ұлылық жоқ. ұлы ақын, кемеңгер азамат Пушкин - өз ... ... ... ... ... ... орыс ... өз бойындағы алып күшті
алғаш сезінеді, - деп жазады декабрист Бестужев, - сонда ғана ... ... ... ... ... ол ... ... сезімі түрінде
көрінсе, кейін бүкіл халықтық тәуелсіздік сезіміне ... ... ... ... ... басы ... жатыр!». 1812 жылғы Отан соғысындағы
ұлы жеңіс тек орыс ... ... ғана ... ... ... жоқ, ... ... жеңісі жеңісі болды, оның ұлылығын бар әлемге танытты, қоғам
өмірінің әр ... ... ... халықтың ұлттық санасын оятып,
патриоттық сезімдер ... ... ... ... 1815-25 ... белең алған ел ішіндегі ... ... мен ... шаруалар
көтерілісі осының тікелей нәтижесі еді. Орыс революционерлерінің алғашқы
буыны – ... де осы ... ... ... ... туып
қалыптасты.
Данышпан Пушкиннің ақындық, азаматтық өмірі, міне, осы қоғамдық, саяси
әлеуметтік ортада өтті. Сол өрлеу дәуірінің философиясы, азаттық рухы ... ... ... ... ... мен ажырамас мазмұныны
белгіледі, асқақ идеялармен абзал ... ... ... Сол, 1812 ... сол Пушкин шығармашылығына басталған және
оның поэзиясына өшпес өмір берген азаттыққа ұмтылушылық ... ... ... да ... озық ... мен ... ұлттық, халықтық ең
жоғарғы қасиеті болып сақталып қалды. Демек, «Пушкин және бір таптың емес…
тұтас халықтың, ... ... ... ... ояну ... ... ұрықтар ақырында келіп біздің күндей жарқыраған революциямызға
ұласты».
Лицейдің соңғы жылдарында ... ... ... ... ... гусар
полкінің үкіметке қарсы ниеттегі жас офицерлерімен танысады, басыбайлылықты
сынап, еркіндікті аңсаған көптеген өлеңдер ... ... олар ... бетін
көрмей, қолжазба күйінде тарайды. Оның 1817-20 ... ... ... ... декабристер идеологиясының бар эволюциясын ... ақын ... ... ... ... «Қыстақ» тәрізді
саяси лирикаларында ел ішіндегі қараңғылық пен қаталдықты ... ... ... ... босату идеясын асқақ жырлайды, жастықтың жалын
атқан отты жігерін Отанға арнауға шақырады.
Пушкин 1820 жылы азаттық жырлары үшін оңтүстікке жер ... ... ... ... ... байланысады. 1824-26 жылдары туған
селосы – Михайловскіге оралып, онда жергілікті ... ... 1826 жылы І ... ... ... «14 ... күні Петербурге
болған болсаң, декабристер көтерілісіне қатысар ма едің?», - деп сұрағанда,
ол ешбір тайсалмастан: «Сөз жоқ, ... бар ... ... мен
қатыспай қала алмас едім», - деп жауап береді. Осыған қарамастан патша ... ... ... ... оның ... да ... ... сонша, тіпті ақынның әйеліне жазған хаттарын да жасырын
тексеріп отырады. Еркіндік ... ... ... бұлқынса да, маңайынан
ұзатпайды, бұғауынан босатпайды. Бірақ декабристер ... ... ... реакция қанша етек алса да, жаулары тарапынан қандай қорлық пен
зорлық көрсе де, ... мен ... ... ... ... алыстап, жалғыз қалса да ақын өз шығармашылығының негізгі ... ... ... армандарынан бас тартпайды. Сол үшін де ол қыршын жас
күйінде, талантының нағыз кемел шағында, қатал ... ... ... жау ... қаза ... Ақын ... осы тұстан бастап, мәңгілік
өмір көгіне біржолата самғайды.
ұлы ақынның аз өмірі теңдесі жоқ шығармашылық ... ... ... лирикаларында айқын бой көрсеткен өмірге құштарлық, достық ... сұлу ... пен ... ... ... ... ақын
шығармашылығында тамырын тереңдей жаяды. Жиырмаға жаңа шыққан жас жігіт
оңтүстікте айдауда ... ... ... мен жағдайының ауырлығына
қарамастан «Қанжар», ... ... т.б. ... ... орыс ... еңсесін басқан қатал тәртіптерге қарсылығын ашық жыр
етеді.
Пушкин поэзиясы да аса принципті ... бірі – ... ... ... ... ... халқы мен оның ауыз әдебиетін ... ... ... ... сәби ... ... ... Родионовна арқылы
сол халық даналағының асыл маржандарын ... ... одан ... ... Есейген шағында да көркемдіктің осы аналық негізінен қол үзбей,
өзінің ... мен ... ... ... ... мен балық туралы» т.б.
тамаша өлең ертегілерін жазады. Бұлар ақын талантының қайнар ... ... да ... баға ... ... өмірінің тереңінде буырқанған алып күшпен тыныстаған ақын алғашқы
күрделі туындылардың көбін романтикалық сарында ... ... ... ... ... дүниетанымына, өршіл мұраттарына тікелей жауап береді.
«Кавказ тұтқыны», «Бақша сарай ... ... ... ... ол ... өр де ... ... сұлу бейнесін жасаумен
қатар, сол асқар тауы мен әсем табиғатына лайық өжет ... ... ... ... ... ... ... бейнелейді,
адамның жан–дүниесіндегі нәзік құбылыстарды өнімді суреттейді. Адам мен
қоғам арасындағы ... ... осы ... еркін бой көрсетіп,
ақынның кейінгі шығармаларында күрделі философиялық ... ... ... ... ... ... болашақ проблемаларды Пушкин поэзиясында органикалық
бірлікте, диалектикалық тұтастықта, бүтіндікке қойылып шешіледі. ... ... ... зор ... ... ақын өз ... көкейкесті
проблемаларын терең түсіну үшін тарихқа жүгінеді. Жалпы историзм – Пушкин
мұрасындағы аса жанды да ... ... ... Оны ... ... ... ... – ақынның өз сөзімен айтсақ - ... мен ... ... халық тағдыры». Пушкиннің «Борис Годунов» трагедиясындағы ең өзекті
идея – тарихты жасаушы халық, халықтың ... мен ... ... да,
қандай да үлкен тірлік жасамаған да, ... та емес ... ... Тарихи
тақырып – ақын шығармашылығының халық өмірі және оның бұлтартпас заңдарын
көркемдік құралдармен ашу кілті. Шығармада ... ... – оның ... жеке ... ... емес, халықтан қол үзуінде, халықты
өзіне қарсы қоюында, оны менсінбеуінде, елемеуінде. ... ... ... ... ... ... жетекші орын ала бастайды.
Оның осы тұстағы лирикаларының ішінде Анна ... ... ... «Андре Щенье», «Анчар», «Сибирь рудаларының тереңінде…», «Арион»
тәрізді саяси өлеңдері ақындық пен азаматтықтың ... ... ... ... ... ... жырларында ол сезім тұңғиығына тереңдей
бойлап, соған лайық ... сөз бен ой ... ... тек ... тән ... ... ... «Болдино күзінде» топтамасында (1830) жазылған шығармаларының
қайсысы да ақын ... ... ... ... Бұлардың ішінде,
әсіресе, «Белкиннің повестері» - шын мәніндегі орыс ... ... ... ... айқын бағыт-бағдар сілтеген ерекше көркем де
шынайы туынды. Мұнда орыс қауымының бар ... ... ... өмірі, оның қуанышы мен қайғысы, арманы мен биік ... ... ... де ... ... таба ... «Шағын
трагедияларында» ақын адамзаттың мәңгілік проблемаларын белгілі тарихи-
әлеуметтік, философиялық–этикалық мақсатта, жоспарда шешеді. Сөйтіп ол ... ... ... ... ... ... ... жеңілгеннен кейін Пушкинді көп ... ... бірі – ... ... ... ... сапарының
нәтижесінде «Пугачев тарихы» атты еңбегін жазады. Патша оны ... ... ... емес деп ... ... ... ... жазылу және
алғашқы нұсқасының өзгермеу фактісі ақынның қарапайым құл емес, оның да
тарихи ... және ... ... ... ... ... де ... «Емельян Пугачевтің жанды бейнесін тарихшыға тән
білімділікпен ... ... де ... ... алып ... ... ... назар аударарлық.
«Мыс салт атты» - Пушкин поэзиясының асқар биігі. Поэмада ақын ... І ... ... ... ... ... ... бейнелесе, екінші
жағынан «Кішкентай адам» мен патша арасындағы, халық пен патша арасындағы
бітіспес қайшылықты суреттейді, ... пен ... ... ... ... ... ... өткен ұзақ жолында ... ... ... ... «Тағдыр тәлкегі», Бальзактың «Адамзат комедиясы»,
Л.Толстойдың ... және ... ... ... ... ... бар. Пушкиннің «Евгений Онегині» – осы қатардағы дүние. ... ... ... бұл негізгі кітабында ақын орыс қоғамының
бүтін бір кезеңін әр алуан типтік бейнелер ... ... ... ... ... рухы ... қауым өмірінің адамды ... ... ... ... ... ... өз
қауымының ұлы да құлы да. өз ортасының өмір салты оны өз ... ... ... ... қанша бұлқынса да уысынан шығармайды. Татьяна
болса ақын гуманизмінің бүкіл жарқын сипаттары осы бір ... асыл ... ... ... эпикалық жанр мен лирика шебер қисынын ... ... ... ... ... ... өмірі, жаны, бар
махаббаты, барша сезімі, түсінігі, асыл мұраттары».
Орыс әдеби тілінің негізін салу ... ... ... ... ... ол ... ... негізгі көзі ретінде пайдаланды. Халық тілі Пушкиннің
ақындық даналығының арқасында не бір терең философиялық, ... ... ... ... ... аса құдыретті құралы дәрежесіне
көтерілді.
ұлы тұлға А.С.Пушкиннің орыс ... ... ... сол халықты
әлемдік деңгейге көтергені мәлім. Ақынның дүние танымы, шығармаларындағы
ұлттық рух, ... ... ... адам ... ... жайлы терең толғамдар, нәзік те сыршыл ... ... ... ... жер ... ең күшті де күрделі жаратында
ретінде қарастыруы, оптимизм, азаттық. Бостандыққа негізделген ... ... оның ... ... ... қатарына қосылған мол
мұрасының негізгі қасиеттеріне жатады.
Сондықтан да Пушкинді тек бір ұлттың перзенті ... ... ... ... ... ұлы ... Ол туралы айтқанда қазақ топырағында
Пушкинтану ілімінің тууы мен қалыптасуын ... ... ... ... ұлы тұлғалардың өре-деңгейін айтамыз, ... ... ... ... ... ... ұлттар әдебиетін сөз
еткенде, ағылшын әдебиеті, қазақ әдебиеті, орыс әдебиеті т.с.с. деп ... ... ... та, ең ұлы ... ... ұлы арна - әлем ... мекен таппақ.
Жалпы Пушкинтану іліміне азды-көпті қатысы бар еңбектердің дүниеге
ертелі-кеш келіп жатқандары ... Әлі де ... ... ... ... болмысына ортақ бір тамаша қасиет бар, ол қасиет, әдетте, сол
өнердің алды–артындағы рухани ... ... ... шын мәніндегі
үлкен өнерді әбден орныға шыңдалған, рухани дәстүр ғана дүниеге әкелмек. Ал
Рухани дәстүр дегеніміз ұлттық болмысты бойына ... ... ғана ... ... ... ... тартып, бұтағын кеңге жаяды. Нағыз ... пен ... ... ... оыс ... ... ... айғақ болса керек.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ... ... ... Крыловтың бірталай шығармалары аударылды. Бірақ ол аудармалар
заманның жағдайына қарай баспаның, ... ... ... ... ... ... ... Абай аудармаларының бірқатары уақытында
хатқа түсірілмей, баспа бетін көрместен жоғалып кетті.
Ал ... ... ... ... ... ... «Капитан
қызы» повесінің Молданияз Бекімов жасаған ... ... ... есімі зерттеушілер мен оқушы ... ... ... ... мен ... ... беттерінде жарияланған мақалалары
мен аударма ... ... ... ... ... қызы» повесі
М.Бекімов аудармасында 1903 жылы Қазанда Харитоновтар бапаханасында басылып
шыққан.
М.Бекімов еңбегі ... мен ... ... мен ... ... ... ... лайықты бағаланып келеді.
М.Бекімовтың шығармашылық қызметін төрт салаға бөліп қарауға болады:
1)  Қазақ әдебитеті нұсқаларын жинауы;
2)  Аудармашылығы;
3)  Әдет-ғұрыпты зерттеуі;
4)  Ағартушылық – методистік ... ауыз ... ... ... ... ... кездеседі. Жинаған материалдарының бәрін де орысша басылымдарда орыс
тілінде жарияланған. Демек, М.Бекімов қазақ ауыз әдебиеті нұсқаларын ... ... ... ... өзге халықтарға таныстырушы да.
М.Бекімовтың ... ... ... ... ... ... – бүгінде
өзіміз тілге тиек етіп отырған А.С.Пушкиннің «Капитан ... ... ... ... ... бет. Араб ... ... кітаптың сыртқы бетіне: «Шығарушы Россияның артық шешен ... ... ... ... деп ... Кітатптың ішкі бетіне ол
өзінің ұстазына екі тілде (орыс және қазақ), арнау ... ... ... ... өшірілмес үшін сүйікті ұстазым Дмитрий ... - ... ... ... – аяқ ... дәл ... көп ... ықшамдап,
тіпті қысқартып, келте аударған. Мәселен, аударушы түпнұсқадағы мәні үлкен
эпиграфтарды, повестегі ... ... ... қала, жер, күн райы
суреттелетін тұстарды бірқатар кейіпкерлердің бейнелерін, ... ... ... ... тастап кеткен. Аудармашы ... ... ... ойын ... ... Орыс ... ... шарулардың Емельян Пугачев бастаған қозғалысын суреттеуді басты
мақсат еткен, тек сол кездегі патша үкіметінің цензурасынан ... ... бояу үшін өз ... атын ... «Капитан қызы» деп атаған.
А.С.Пушкин творчествосы – ұлан байтақ Россия елінің понарамасы ... ... оның ... жан-жақты қамтылуы табиғи еді», ... ... ... ... поэзиясында Россияның барлық облыстарының
суреттері көз алдыңнан өтіп жатады. Ол өзі ... ... ... ... ... ... ... Онегин», «Граф Нулин» повестері
тағы сондайлар) ғана емес, сонымен бірге Россияның бүкіл шет ... ... ... ... «Мыс салт ... ... ... (Мицкевичтен) Қара
теңізге, Қырымға, Кавказ бен Закавказьеге (Грузия, ... ... ... ... (Бссарабия), «Цыгандар» (арқылы Дон, Урал, Волга бойымен
барып, кейде бір сәнді понарамаға айналатын) «Онегиннің ... ... ... ... көріне бастаған ынтымақтық, досьық ... ... ... ... жайды. А.С.Пушкин ұйымдастырып,
редакциялаған «Литературная газета», «Современник» сияқты басылымдарда ақын
үлгісімен ... ... ... демократтық, гуманистік бағытта
көрсететін шығармалар, хабарлар басылып тұру дәстүрге айналды. А.С.Пушкин
ықпалымен көптеген ... ... шет ... ... ... ... ... хал-жайына көңіл бөле бастады. Пушкиндік дәстүр ХІХ
ғасырда көрініс берген ... ...... ... қарсы
дамыды. Орыс әдебиетінде басқа халықтар өмірінде жанашырлық көзқарас
қалыптасты. Сөйтіп, әдебиеттер ... ... ... ... Ал ... ... және орыс әдебиеттерінің ынтымақ, байланысы үлкен тарихи
маңыз-мазмұнға ие ... ... ... ... ... тығыз байланыс
мәселесін сөз ете келіп, ұлы ақынның қазақ әдебиетіне деген ... ... « ... ... представ-ляют большой историко-
литературный интерес, поскольку они свиде-тельствуют о ... ... ... поэта к истории, социальному положению, устно-
поэтическому творчеству, языку казахского народа, к его ... в ... ... под руководством Емельяна ... ... мына бір ойы ... ... ... даласына кеңінен қалай
тарай бастағанынан да ... ... ... при жизни Пушкин достаточно
определенно и ясно высказал чувства дружбы к казахскому ... чем ... мере ... ... ... ... ... второй половине ХІХ века пушкинское наследие уже становиться ... в ... ... и ... ... ... литературы
Казахстана».
Ақын Орынбор, Орал сапарынан кейін Болдинадо «Пугачев тарихын» тәмамдап,
«Капитан қызы» повесін жазуға ... ... ... әдебиетнің
реформаторы» деген В.Г.Белинский анықтамасының терең мазмұны – орыс сөз
өнерінде ұлы ақынның Пугачев ... ... ... ... ... қауымның назарын шаруалар ... ... ... ... ... бұл тарихи құбылыстың мән-маңызын алғаш ашуымен ... ... ... «Пугачев жайындағы тарихи беттер ұрпақ үшін
жоғалып қалмауға тиіс» - деп, кейінгілерге өсиет қалдырды.
Россия империясының басқа ... оның ... ... ... ... ... ... жайлары ақынның әйгілі «Капитан
қызы» повесінде айтылған болатын. Мысалы, шығарманың «Қамал» деген ... ... ... ... ... ... жерде. Жолы жайықтың
биік жарлы жағасын қуалай жүреді. өзен әлі қатпапты. Оның қорғасын түстес
толқыны ... ... ... ... ... ... Арғы беті
қырғыз–қазақ даласына ... ... ... бар. Осы ... ... ... ... халық, қырғыздар да дәмін татқандай
болған. Бізге жұғысулары мүмкін емес дейді» ... ... ... деп аталатын алтыншы тарауы «өз көзім көрген керемет
оқиғаны суреттеместен бұрын, сол 1773 ... аяқ ... ... ... жайында бірер сөз айта кетейін» деп басталады.
«Бұл жері байтақ мол өлкені Россия патшалығына жақында ғана ... ... ... ... елдер мекен етеді. Сәл күдік алса, шоршып
түсетін, ішкі тәлім, тәртіпке ... ... ... ... ... ... кірпік қақпай бақылауды, тізерлеп ... ... ... ... орындарға крепостар соғылып, оған Жайық жағасын ертеден
иеленген казактар орнықан-ды. Бірақ осы өлкенің ... ... ... ... алған Жайық казактары біраздан бері толқи бастап, өздері
қауіпке айналған еді». Осы тарауда Пугачевтің Белогорск крепосына ... ... ... ... ... ... «жиырма екінші жыл жасап
келеміз осында. Башқұртын да, ... да ... ... ... ... шыдармыз!» - дейді. «Бұл соғысқа әзірліктің себебі не болды ... ... ... әйелі: « - Әлде қырғыздар шабылуын күтер ме екен?»
Міне, «Капитан қызынан» келтірілген бұл мысалдардан ... ... да ... ... ... онда да толқыныс дүбірі тоқталмағаны аңғарылады.
Ақынның ... ... ... ... ... ... де осы шығармада
көркем бейнеленген.
Ал, Молданияз Бекімов шығарманың негізгі ... ... ... ... ... ... сипатын көрсету деп ұқпай,
әңгімедегі Петр Андреевич Гринев пен Мария ... ... үй ... ... деп ұққан. Осыдан аудармашы шығарманың
көбінесе Пугачевке байланысты тұстарына көп көңіл бөлмей қысқартқан ... пен ... ... ... ... аударуға тырысқан.
М.Бекімов бірінші бөлімнің өзінде-ақ Петр Гриневтің шыққан ... ... ... ... ... ... ... мінездемені қалдырып
кеткен. Бұдан кейінгі Гриневтің әкесінің сарай календарын қараған ... ішкі ... ... ... мен ... ... биллиярд
ойнайтын тұстары мүлдем түсіріліп қалған.
Екінші бөлімде, Гринев пен Савеличтің татуласуы, ... ... үй ... мен ... ... ... қысқартылған.
үшінші бөлімде – урядник пен Василиса Егоровнвның Гриневке пәтер ... ... ... ... пен ... ... ұрыс ... дуэльшілердің қамалуы, жаңа дуэль ... тағы да ... ... ... сөз айтуы туралы Гриневтің ойлары, түсіріліп
қалған. Ал бесінші, алтыншы ...... ... ... ... ... ... өз әйелін алдаған жерлер мүлде
кездеспейді. Жетінші бөлімде ... анық ... бұл ... ... ... ... ... келесі бөлімде Пугачевшілердің
болашақ әреткеттерін талқылаған тұстар да ... ... ... ... ... ... Мысалы тоғызыншы бөлімде де Пугачевтің
Савелевичпен алынған ... ... ... жоқ. ... кейінгі бөлімдегі
Гриневтің Белогорск қамалын босату жолындағы губернатормен ... ... ... Он төртінші бөлімдегі Гринев пен Савеличтің Пугачевшілердің
қолына түсуі жайында тіпті сөз болмаған.
Бұдан әрі түсіріліп қалған эпизодтарды тізе ... ... жоқ қой ... ... ... ... бастап-ақ аудармашы қарапайым
әңгімелеушіге айналғандай. Әсіресе, түпнұсқаның кейінгі бөлімдерін ... ... ... «көрген», «болған» деген сияқты етіп ... ... ... ... бір ... аяқтауға асыққандай әсерде
қалдырады. Егер ... ... ... ... аз да болса сөз етілсе,
ал соңғы тарауларда сөз тек Гринев пен Мироновтардың қызы ... ... ... мен ... ... салыстырған кезде байқайтынымыз
Молданияз аудармасының сөз байламдары ... ... ... Жалпы алғанда
қазақтың сол кездегі жаңа жасалып келе жатқан – кітап тілі ғой.
Бірақ аударманың сөз байламдарында да, тілінде де, мін жоқ деп ... ... мін де, ... ... де баршылық. Аудармашы
бірқатар сөздерді орысшасынан дәл, ... ... Кей ... ... ... ... әлсіз етіп аударған. Кейде тіпті орыс тіліндегі
идиомалық ... ... ... ... қарай аудармай,
тұлғасына қарай аударған тұстары да жиі ұшыратуға болады. ... ... ... ... ... сөз тіркесін «қызының қолын сұрады» деп
береді. Ал «народ встретил с хлебом, с солью» дегенді ... тұз бен ... ... ... ... за ворота и дать сражение» «сыртқа шығып, ұрыс
бергенді тәуір көрді» деп ... ... мына бір ... да
аудармашының жіберген қателігін анық байқауға болады. Түпнұсқадағы, «прости
если у меня были грехи» деген сөз ... ... ... кеш» ... ... орнына «кеш, күнәм болса» деп берген. Сонымен бірге аудармашы
қазақ ... ... бар ... өзін ... ... ... весть», яәни «күтпген жаңалық» Бекімовте «срочная весть»
немесе «жедел жаңалық» болып ... ... ... ... ... да аудармашының қателіктерін ... ... ... ... ... ... ... баламалары жеңіл, тез
табылатын ... өзін ... ... ... өзі ... ... ... хозяин, фонарь, крепость, караул, простой,
господин, крест және т.б. ... бұл ... ... оқырмандарын көп
қиналдырмағына белгілі, сонда да ана тілінде берілгені дұрыс еді. Ал, мына
тұста, яәни, көшпелі ... ... ... емес ... орыс тілінде сол
қалпында беруде М.Бекімов ұтпаса ұтылмаған. Олар: дворянин, офицер, ... ... ... ... капитан, гарнизон, кровать, раскольник,
старшина, фелдьмаршал, диван, урядник, завод, генерал. Бұл ... ... ... ... ... ... ... енгені белгілі.
Аудармашының тағы да бір кемшілігі өз туындысында қазақ ... жоқ ... ... ... сөздерін пайдалануда.
Бұл жерде айта кететін бір жай ... ... ... ... ... классигінің шығармалары қазақ жеріне келе бастаған, ... ... ... ... ... дейін жарық көрген бұл шығарманың
татар тіліндегі нұсқасын да назарынан тыс ... ба ... ... болу ... ... ... ... келтірейік.
Аударманың үшінші бетінде Гринев өзінің басынан ... ... ... ... оқытушы алғызып, оны оқытпақ болған жері былай ... ... ... ағайынды едік. Менен басқалары жас кезінде апат ... ... ... ... таяп ... Ол ... тәрбие мұқият болатын.
Он екі жасымда мен оқу, жазу ... ... соң әкем ... ... ... Бубыра іслима оның келгенің сафилиш бокоракты жақтырмады.
Не босқа ақша ... ... де ... ... ... ... адам ... шықпады, оны әкем шығарып салды. Бұдан соң он алты
жасыма ... ... ... құс қуып ... ... ... ... кезім
жақындады. Бұдан баслап турсым өзгере баслады. Бір күз күні ... ... ... оның ... әкем газет қарап отырды». Осы үзіндінің
өзінде-ақ қаншама ... ... ... ... ... ... орнына мысалы, мынадай сөздер (чернильница - сиясауыт) ... ... - ... дұға ... – бата ... хикая
(рассказ -әңгіме), фраман (приказ - бұйрық) және т.б. сөздерді де аударма
барысында ... ... ... ... ... ... Бекімовтың диалекті сөздерді көптеп ... ... ... өз ... Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Қостанай
облысының жергілікті халқына тән пәтерші, сарық, ... ... ... ... өмір ... ... ... басында қазақ тілінде басылып шығып
жүрген кітаптардың бәрінің мазмұны, идеясы, көбінесе ескілік, діни, қиял-
ғажайып болып келетін ... ... ... мәлім. Осы жағдайда тарихи
тақырыпқа реалистік әдіспен жазылған шығарманың – «Капитан қызының» қазақ
тілінде ... ... оның тек ... ғана ... да зор әдеби жаңалық болды.
Ол қазақ халқының жаңа бағытты әдебиетінің алдында жаңа ... ... ... ... ... ... ... А.С.Пушкиннің «Капитан
қызын» өзгелерден бұрын қазақ тілінде сөйлетті, қазақ әдебиетінің ... іс ... Ол орыс ... ... және ... мәні өшпейтін
классикалық шығармасын қазақ даласында сөйлету арқылы мұндай азаткерлік
идеяны ... төл ... ... із салды, мұрындық болды.
Қазақстанның батыс өлкесінде, туыстас Башқұрт елінде ХVІІІ-ХІХ ғасырларда
өрбіген ... ... ... ... ... ... ... тарихи шығармалардың тууына тікелей әсер ... ... ... жыл бұрын істеген еңбегінің тарихи мәні, міне
осында деп ... ... - ... «Әдебиеттер достығының дәнекері» деген еңбегінде (1977)
М.Бекімов аудармасының кейбір үзінділерін «Капитан қызы» ... ... ... ... ... қарап, сөзбе-сөз, кейде еркін
аударған деген қорытындыға келеді. ... ... ... да шығарма
мәтінінен алшық кетпей барынша жатық тілмен беруге талаптанған.
Орысша мәтінде: «Отец мой андрей Петрович Гринев в ... ... ... ... и ... в отставку премьер – майором. Жил он своей Симбирской
деревне, где и женился на дочери ... ... Нас было ... ... Все мои братья и сестры умерлы в младенчечтве».
М.Бекімов аудармасында: «Менің әкем Андрей Петрович ... ... ... ... шенінде отставкаға шықты. Соның соңынан Симбирь
губерниясында ... бір ... ... ... есімді қызын әйелдікке
алды. Біз өзіміз тоғыз ... ... ... ... ... опат ... ... «Андрей Петрович Гринев жасында граф Минихтың
қарауында әскери қызмет істеп, 17… жылы ...... ... ... Содан Симбирдегі өзінің туған деревнясына ... ... ... ... ... ... ... қызына үйленіпті. Біз тоғыз
ағайынды екенбіз. Менен басқалары түгел ... ... ... ... ... ықшамданған мәтіннен, Ғ.Тәжібаев толық
нұсқасынан аударған. Әйтсе де М.Бекімов толық нұсқасына да назар аударғанға
ұқсайды. М.Бекімов: «В молодости ... ... при ... ... ... және «премьер» деген сөзді «солдат қызметінде болып, ... ... ... ... ... ... ... Сөз жоқ, бұл
әрекет сол кез оқушысына түсінікті. ұғымды болсын деген ойдан туса керек.
Ал, «Все мои ... и ... ... в ... ... ... сөйлемді
М.Бекімов те, Ғ.Тәжібаев та еркін аударған. ... ... аға ... ... қарындастарым» деген мағынадағы тіркесті аудармашылар «менен басқалары»
деген жалпылама сөздермен берген.
Қазақша тәржіма тәжірибесі жоқ ... ... ... ... ... ... парсы сөздері стильдік кемшіліктер
кездесіп отырады. ... пен ... ... сайын аударма өнерінің де
кемелдене түсері, ізденіс молайса, білімді, талантты, тәжірибелі ... да ... ... ... және ... әдебиетінің мәселелері» деген еңбегінде С.Талжанов:
«Капитан қызын» 1936 жылы Қ.Тайшықов, 1949 жылы Ғ.Тәжібаев ... ... ... бұрынғы төл әдебиетіміздің мешеу кезіндегі Молданияз
Бекімов берген үлгіден көш ілгері ... ... ... Әйтсе де әрбір
аударманың өзіндік орны бар. Ал, З.Тұрарбеков сөзімен айтсақ, «М.Бекімов
Пушкин ... ... ... ... ... ... аудармашы болғаны
хақ». Демек, ХХ ғасырдың бас кезінде М.Бекімов аудармасының ... мәні зор ... ... және ... соң ... ... ... кең қанат жаюына үлес қосқанын да есте ... ... ... да ... ... ... ісіне сіңірген еңбегін
уақыт атты философиялық категория тұрғысынан алсақ, төмендегідей тұжырым
жасаумызға ... ... ... ... ... өз ... болмыстың сыр-сипаты мен қасиет-қырларын қатаң сақтай білді. Ал, бұл
белгілі ... Абай ... ... сипаттың ерекшеліктерімен
үндес, яәни, зерттеуші М.Гачаевтың ... ... ... тому ... есть ... ... – тело, дуаш, дух, - так и ... ... есть ... ... ... ...
космос, психея – характер народа и логос- склад мышления».
Молданияз Бекімовтан кейін ұлы ... ... сөз ... ... ... ... ... аударма ісінің өз дамуы жағынан жоғары
деңгейге көтерілген тұсында ... ... ... рет ... ... – ақын ... ... кейінгі аударманың, сонау төл әдебиетіміздң ертеректе М.Бекімов
аударған үлгіден көп ілгері екені сөзсіз. Бұл жерде тағы айта ... ... ... ... де бар таласы» демекші аудармада да ... өз ... өз ... ... ... Және ... ... әртүрлі ұғынушылық та болмай қалмақ емес. Сондай-ақ
аударманың бойында қай уақытта, ... ... ... да ... жай.
Жалпы, тәжірибемізде аударма өнерінің келелі мәселелері түгел шешіліп болды
деп айта алмаймыз. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... шығарманың әрпін емес рухын жеткізуі ... ... тіл, ... ... т.б. ... ... ... Аударма
мейлінше жатық болуы керек.
Сонымен аударманың сапасына байланысты «аударма дәл емес», «аударма мен
түпнұсқа ... ... ... ... қазақша емес» деген
сияқты сындар, түпнұсқаның аудармада басқа ұлт, басқа мәдениетке бейімделіп
кетуі (қазақыланып, ... ... ... ... өзінің қоғамдық
қызметіне лайық болмай қалғанын ... ... ... ... қоғам
тарапынан қойылатын талап өте жоғары.
Міне, осындай ... ... ... ... ... Тәжібаевтың бүгінде
өзіміз тілге тиек етіп отырған туындысы яәни ... ... ... ... ... ... 1949 жылы ... Түпнұсқа мен қазақ ақынының туындысын өзара
салыстырып қарағанымызда, аудармашының түпнұсқаны дәл аударуға тырысқанын
байқамыз. ... дәл ... ғана ... ... тіл, ... ... өз ... бере алатын болады, бұл жөнінде дәл ... ... ... етіп орай ... деп түсінген жөн. Сөйтіп,
Пушкиннің сөйлемдері қазақшасында да өзінің ұзынды-қысқалы ... ... ... түпнұсқадағы образдылық, синонимдердің, идиомалардың,
мақал-мәтелдердің, афоризмдердің дәл ... ... ... ... берілуіне көп көңіл бөлген және оларды қазақыландырып та
жібермеген.
Осы жерде айта ... бір жай, ... ... ... да тұрақты сөз тіркестерінң аударылу принциптері орыс әдебиетінде де,
сондай-ақ біздің төл әдбиетімізде де аудармашы алдына ... ... ... ... ... ... біраз көңіл бөлер болсақ, аударма
теориясына арналған көптеген еңбектерде ... ... ... ... жүретін. Бұл ұғымға күмән келтіретін пікірлер де аз емес. ... ... ... әсіресе, көркем аудармаға байланысты ... ... ... сөз ... ... ... жүр. Бұл - ... мәтіндер арасында теңдік белгісін ... ... ... бас ... ниетіндегі дұрыс принцип деп ойлаймыз. Сол себепті
«дәлме-дәлдік» (точность) сөзінің ... ... ... ... ... Бұл – сәйкестік, мөлшерлік, шамалас деген ұғымды береді.
Белгілі аударма танушы А.В.Федоров бұл шетелдік ... ... ... бұл сөз ... ... ... болып аударылады. Бұл,
біріншіден, аударма мәтінінің түпнұсқаға ... ... ... ... ... құралдарды таңдап алудың дұрыстығын ... ... ... ... ... сонда, оны жолға қою
мазмұнды анық та толық беру ... ... ... Бір ... ... мен екінші бір тіл арқылы берілген ... ... ... ... құралдары мен бейнелеушінің арақатысы туралы неғұрлым жалпы
мәселенің бір жағы ... ... ... ... да ... қамтамасыз ететін нақты жайттарға көңіл бөлу қажет.
А.А.Смирнов «Литературная энциклопедияға» ... ... ... толыққандылықты былай тұжырымдайды: «Адекватным мы ... ... ... в котором переданы все намерения автора как
продуманные им, так и ... в ... ... идейно-
эмоционального художественного воздейтвия читателя с соблюдением по мере
возможности путем точных ... или ... ... всех ... автором ресурсов образности, колорита, ритма
и т.п; последние должны рассматриваться, однако не как само цель, а ... ... для ... ... эффекта. Не сомненно, ято при этом
приходиться кое-чем жертвовать выбирая менее существенные элементы текста».
Аударылымпаздық ... мен ... ... жоғарыда айтылып
отырған тұрғыдан қарау қазіргі ... де ... ... жоқ. Бұл ... ... аударма төңірегінде айтылып жүрген аударылмайтын «единицалр
туралы мәселе де қайшы ... ... ол осы ... ... ... ... ... назр аудару өткен замандағы аудармаға
деген торығушылық көзқарасқа, аударма мүмкіндігн жоққа шығаруға қайта ... ... ... ... пен ... «Непереводимое переводи-мое»
деп аталатын кітабындағы бір тлдегі «аударылмайтын» единица-лардың ... бір ... ... ... тән ... идиомалар, еліктеуіш,
одағай сөздер болуы мүмкін) келесі бір ... іс ... ... ... ... мен ... арналған. Мұның өзі аударманың
жеткен жетістігін, оның басқа тілдердің терең қабаттарына бойлағанын, басқа
тілдің ерекшеліктерін де ... ... ... ... ... ... аударманың толыққанды, бара-
бар болуы деген сөз бір ... ... бір ... айна-қатесіз көшіру,
көшірмесін түсіру деген сөз емес, бұл аударма мұратына жатпайды. ... ... - ... мен ... мазмұн мен форма жағынан
барынша мүмкіндігінше жуықтату.
Мысалы мына бір жолдарда түпнұсқада: ... в ... ... ... и не мог: ... ... был ... пьян. Семь бед, один
ответ», - дегенді аудармашы: «есі шыққан Бопре тура ... деп еді, оған ... ... ... ... ... мас екен. Жеті жұтқа бір зауал», - деп
аударған. Міне, бұл жерден сөйлемдердің сол қалпында берілгенін ғана ... ... де дәл ... ... ... дәл беру ... ... дәл беруге тікелей себепші
болады. Стилін білсе, сол ... ... ... ... ... танитын болады.
Сөзіміз дәлелді болу үшін тағы да мысалдар келтірейік. Аудармашы әңгіме
барысындағы жекелеген тақырыптардың ... ... ... да ... ... ... тырысқан. Мысалы, екінші тараудың басындағы орыс
тіліндегі:
Сторона ль моя ... ... не сам ли я на тебя ... не добрый ли да меня конь завез:
Завезла меня, доброго ... ... ... ... ... ... адармашы:
өз жерім бе апырым-ау,
Таныс емес, бұл қай жақ,
Атым ба екен әкелген,
Мұнда қалай болдым тап?
Әлде еріксіз әкелген
Қызуы ма жастықтың,
Лаңы ма мастықтың, - деп ... ... ... ... қол ... тағы бір ... ...
оның ақындығы. Қазақ ақыны өлеңнің ішкі сазын нәзік ұғынып, түпнұсқамен
жарыса ... ... ... ... өлең жолдарын Ғ.Тәжібаев
асқан шеберлікпен жатық та ... ... ... ... өз ... ... ... сол қалпында берген. Мына бір ... ... Маша ... ... алғашқы өлеңі:
Мысль любовную истребляя,
Тащусь прекрасную забыть,
И ах, Машу избегая,
Мыслю волность получить,
Но глаза что мои пленили,
Всаминутно предо мной;
Они двух во мне ... мой ... ... мои ... ... нада мной,
Зря меня в сей лютой части,
И что я ... ... – деп ... ал ... бұл өлең жолдарын:
Махаббат дертін жасырып,
Көрінбес үшін сәулеме,
Машадан бойды қашырып,
Түсіп бір ... ... ... көздер
Есімнен әсте кетпейді,
Жүрегіме өрт салды,
Шыдауға сабырым жетпейді.
Күйімді Маша түсініп,
Рақымына жаным ала көр.
Ғашығымын күйікті,
Көз қырыңды сала көр, ... ... ... ... да ... ... жете ... үстірт кетпей, көкейге қонымды етіп
аударғанына куә боламыз. Осындай ... ... ... ... сөз ... ... де, ... да дәл
аударған. Мәселен он төртінші тараудың басындағы: «мирская молва – ... - ... сөз ... «көп ... ... батырады» деген қазақтың
мақалымен береді.
Осы сияқты сегізінші тараудағы ... ... хуже ... ... ... ... қонақ татардан да жаман» деп аударады.
Бұл келтірілген ... ... ... ... орыс ... ... ... сәйкес баламасын тауап
қолданса, екінші мысалда ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркестерінің тура баламаларын тауып
және жатық аударуда қазақ ақынының аударма барысында тағы да бір ... ... зор ... ... қиын ... Пушкиндегі «Берегите платье снову, а честь смолоду», Ғ.Тәжібаев
«Көйлегіңді басынан сақта, арыңды ... ... ... ... «құдайға
шүкір», «сердце мое сжалось» «жүрегім аузыма тығылды», «с лихой собаки хоть
шерсти клок» «дұшпаннан түк тартсаң да пайда», «сам в ... ... ... ... ... ... ... «совесть моя была чиста» «арым да
жаным да ... деп ... ... тура ... ... орынды пайдалана
білген.
Аудармшының түпнұсқадағы кездесетін кейбір сөздер, сөз тіркестерін,
мысалы, «шақырылмай ... ... ... да ... ... мақалды дәлме-дәл
аударуында да оның жіберген ... деп ... ... ... ... ... ... аудармаға қойылатын
талаптарды ескере отырып, тәржімалағаны деп түсінген жөн.
өзіміз сөз етіп ... ... ... тек ғана ... ... ... тұжырымдамасы жағынан ғана емес, тіл байлығымен де
бағалы. Пушкин ... ... ең ... ... бірі осы.
Пушкиннің прозалық тіліндегі осы ерекшелік қасиеттерін, тіл байлығын ... ... ... ... ... осы ... ... қосу үлкен
олжа.
Пушкин, Толстой, Тургенев, Чеховтар жасаған тілдің өте бай екендігі
белгілі. Қазірде ана тілімізде жоқ, орыс ... бар ... көп. ... ... ... кездесіп отырғандықтан және аударылған шығарма сол
халықтың әдеби қорына төл ... ... ... сөйлем ерекшеліктерімен ана тілімізге кіргізе ... ... жоқ ...... ...... ... шығармаларының осындай толып жатқан ерекшеліктерін сақтай отырып,
аударғанда ғана аудармашының еңбегі нағыз творчестволық ... іс ... біз ... ... сөз ... ... ... аударылып, қолданылғанын сөз етсек, енді шығарманың
сөйлем құрылысын яәни, орыс ғұламасының ... ... ... ... ... ... «Вот ... ли, сударь, - сказал
старик, - что я не даром подал ... ... ... ... ... башкирская долговязая кляча до обчинный тулуп не стоят иполовины ... они ... у нас ... и того что ты ему сам ... ... все же ... а с лихой собаки хоть шерсти клок»-ті ... ... ... ... ... ... ... кетпепті, ұры
болса да ұяты бар ... ... ... ... мен тері ... ... ұрлағандары мен қолыңнан қиып бергендерінің жартысына
да татымас. Түскені – ... ... де ... түк ... да ... емес
пе, - деді шалым» деп аударған.
Міне, бұл тұста ... ... ... тек ... ... пішінін ғана бермей, ішкі мазмұнын да төкпей шашпай жеткізген. Бұл
үзіндідегі аудармашының тағы да бір қол ... ... ... ана тіліміздегі баламаларын тауып, шебер қолданғанын ... ... ... ... ... ... ... архаизм болып
табылатын «мырза» сөзімен алмастырады.
Мына бір ... да ... ана ... орыс ... ... дәл ... тауып аударғанын байқаймыз.
«Батюшка сказал мне: «Прощай, Петр. Служи ... кому ... ... за их ... и не ... на ... не напрашивайся,
и помни пословицу: береги платье ... а ... (67, 82), - ... өз ... «Жүрер мерзімде әкем маған: «Хош, Петр. Кімге ант
берсең соған адал қызмет ет, бастықтарыңды тыңда, ... жылы ... ... ... ... ... ... қызметтерден
бас тартпа: «көйлегіңді басынан сақта, арыңды жасыңнан сақта» ... ... ... деп береді.
Бұл үзіндіде де Ә.Тәжібаевтың түпнұсқадан алшақтамай, бастапқы ... сол ... бере ... сөйлемдердің интонациялық құрылысын, ырғағын
сақтап аударғанын байқауға болады. Осы жерде тағы айта кететін бір ... ... ... сөз ... бір ... яәни ана
тілімізден тура баламасын таба ... ... ... ... ... құрылымына еш нұқсан келтірмей өрнектейді. Жоғарыда
келтірілген ... ... алып ... та, осындай
жетістіктерді анық байқаймыз.
Біріншіден, қазақ ... ... ... ... ... ... ... қызы» повесінің нұсқасы әдебетімізде өзіндік орны бар,
З.Тұрарбеков өз зерттеулерінде айтып кеткендей, «М.Бекімов Пушкин ... ... ... ... ... аудармашы болғаны хақ». ... ... бас ... ... ... әлеуметтік, эстетикалық мәні
зор болғандығы сөзсіз. Сонымен бірге қазақ елінде ... ... зор үлес ... ерекшелеп айтқан жөн.
Екіншіден, М.Бекімов еңбегі қалай десек те жалпы көркем аударманың
белгілі дәрежеде өзгелерге ... ... ... ... ... ... бар.
Ал, кейінде жасалған Әбділдә Тәжібаев туындысы, біріншіден, аударманың
қандай болса да ... ... бере ... төл ... ... ... орны бар ... деген пікірді батыл айта аламыз.
Екіншіден, бұл жерде айта кететін бір жай: аударманың соңғы үлгісінің
талапқа сай өз ... ... ... ... ... ... ... органикалық бірлік, тұтастықта болуымен түсндіріледі.
үшіншіден, бұл аударманың отандастарымыздың ортасынан өз ... төл ... ... ... ... ғасырдан атам уақыт өтті.
Егер Ә.Тәжібаевтың аудармасы оқырман-дарын қанағаттандырмаған болса, ол
бұндай ... ... еді де, ... ... ... тағы бір
аудармашының қолынан жаңа бір туынды өмірге келер еді. ... ... да, ... ... Пушкинтану ілімінің өрістеуіне
үлес қосты, екіншіден, сол тұстағы қазақ әдеби ... ... ... үшіншіден, тараудың басында өзіміз ... ... ... ... ... ... ... т.б. кеңінен
насихатталуына жағдай жасады.
1.2. Абай және ... ... ... ... ... ... ... Абай аударған нұсқасы).
Абай заманындағы қазақ арасында ... ... ... ... ... – ды. Егер онымен бірен – саран шұғылданушы табыла ... ... ... ... ... ... ... құрал ретінде
қарайтын еді. Мысалы, көрнекті ағартушы және тұңғыш ... ... осы ... ... ... ... ол кісі ... оқытуға себі тиетін бірнеше ... ... ... ... болмас, бұл игілікті іспен кең көлемде және арнайы
айналысқан жоқ. Демек, қайталап айтсақ, ... ол ... шын ... ілім ... ... ... алмады, көбінесе әуесқойлық
деңгейден аспады.
Ал, Абайдың өз басы аудармамен шұғылданған ... бұл ... ... етуді, сөйтіп аударма ісін кәсіби сатыға ... ... ... ... Әйтседе, Абай өзінің ақындық өнері тәжірибесінде әрдайым
орыстың озық мәдениетіне сүйенгендіктен, өзі ... ... үлгі - ... ... ақындарды қазақша сөйлетпей отыра алмаған. Ол ол ма, ... ... ... ... ... ... пен ... мазмұнға
ие болуына да сол аударманың игілікті әсер еткені сөзсіз.
Ақын шығармашылығында осы ... да алар орны мен ... ... ... ... бар. Абай орыс және ... ... – кішілі елуге жуық шығарманы орыс тілінен қазақ ... ... ...... Онегин ” атты романынан жеті үзінді,
М.Ю.Лермонтовтан отызға таяу ... ... он екі ... ... жеті өлең ... Енді осы “ ... Онегинді ” Абай
аударғанда алдына қандай мақсат қойды, ... ұлы ... ... ... ... ... ерекше назарын аударды т.б.
мәселелеріне назар аударайық. “ Евгений Онегинді ” ... ... орыс ... сол ... ... жан – жақты және өте терең
көрсететін романдағы көптеген жайлар ... ... ... ... – ақ, бұл ... ... ... алғаш баруын және ұлы
ақын өз отандастарының жай – жапсарын да есте тұтқаны абзал.
Бұл жайында ... ... “ Абай – ... ... аударма
өнерінің, мұны таратып айтсақ, - дәл аударманың, еркін аударманың, нәзира
әдісімен жарысудың ... ... ... ... ... ... ... пен Крыловтай ақындарынан тәржіме жасағанда олардың кез –
келген өлеңін аудармаған, ... сыры өз ... ... өте ... және ... ... өзінің туған жұртының ұғуына мазмұны
соншалықты ... ... ғана ... ... ”(52).
Осы тұста Шығыс әдебиетінде кеңінен тараған “ нәзира ” дәстүрі жайында
сөз қозғағанымыз ... ... ... ... ұлы ... өзі де ... ... шығармалар
жазғанын әдебиет тарихынан жақсы білеміз. Сондай – ақ, Абай кезінде өзінің
“ Ескендір ”, “ Масғұт ”, “ Әзім ” ... және ... ... сөз ...... ...... жеті үзінді алып, осы ... ... ... Ал, осы ... ... кейбіреулер Абайдың осы
соңғы туындыларын аударма деп қарап, “ мына тұста еркін кеткен, ал мына бір
тұстарда қазақ ... ... ... ... дәл аударған ” деген
сияқты ойларды айтып келді.
Сонымен, Шығыстың классикалық поэзиясындағы нәзира ... ... ... ... араб ... бұл ... қазақ тіліне
аударғанда “ жауап ” деген мағынаны береді екен. Яәни, бірнеше ... ... ... ... бір сюжетті жырлауда өнер ... ... ...... ... ... ... шығарма сюжеті басты рөл
атқармайды. Бұрыннан мәлім ... бір ... кім, ... ... ... ... ... жеткізе алады деген сауалға іс жүзінде жауап
беруі керек.
Сөйтіп, нәзира дәстүрін қоданған кезде шығарманың жанрлық формасы ...... сол ... ... қалу шарт ... Ақын бұл ... бір ... ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетіндегі сан түрлі
нұсқаларын үйрену негізінде, бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... Әдебиет тарихындағы осындай құбылыстар
әзербайжан, өзбек, түркімен әдебиеттерімен қатар, қазақ әдебиетінде де ... ... жете ... ... ... ... ... қазақ ақындары шығыс шайырларының қолынан шыққан сан түрлі бейнелеу,
көріктеу құралдарын, образ жасау әдістерін, теңеулерді, өлең ... ... ... ... ... Олар ... ... жасаған ғажайып
образдарды қазақ ... ... өз ... ... етіп ... ... ... дәстүрі жайында өзіндік пікір айтып, ғылыми
еңбектерін арнаған әдебиетші – ... ... ... ө.Күмісбаев, Н.Келімбетов т.б. болды. Мысалы, М.Әуезов осы
нәзира ... ... ... ... ... “ Көпке мәлім болған
тарихи шындықтар бойынша ... бір ... ... тақырыпты келесі
буында, тағы бір ... ... ... ... ... тың дастандар
шығаратын дәстүр бар еді.
... Олар біреуінің тақырыбын біреуі алуды заңды жол ... ... ... ... және көбінше алдыңғы айтқан ... ... да көп ... өз ... ... ... жыр шығаратыны болған.
Бұлайша бір тақырыптың әр ақында қайталануы еш уақытта ... деп ... ... Ол өзінше бір қайта жырлау, тыңнан толғау немесе ақындық ... ... ... ... ... ... бір салт еді. Шығыс поэзиясы бұл
салтты заңды деп ... осы ...... ”, “ ... ” деп ... ... ... дәстүрі сан ғасырлар бойы өмір сүріп келе жатқан
құбылыс. Бір сөзбен ... – ұзақ ... ... ... туралы белгілі ғалым Н.И.Конрад “ әдеби байланыстар – тарихи
категория ” деп тегін айтпаса ... ... төл ... ... дәстүрінің өзіндік ерекшеліктері
бар деп толық айта аламыз. Шығыс классикалық поэзиясының қазақ әдебиеті
поэзиясына ... зор. ... ... ... бір ... Шығыс
хикаяларының желісіне ғажайып дастандар жазғаны көпшілікке мәлім. Атап
айтар ... олар ... ... Шәді ... ... ... ... Оразмолда, Ақмолла Мұхамедиярұлы,
Майлықожа Сұлтанқожаұлы сияқты Шығыстық ... ... ... ... өз дастандарында гуманистік идеяны басты ... ... ... ... нәзира дәстүріне қалам тартып, өздері өмір ... ... - ... ... көтерген Шәкәрім, М.Сералин,
С.Торайғыров, Т.Ізтілеуов, Ғ.Тәңірбергенов, Ғ.Найманбаевтар болды.
Нәзира дәстүрін зерттеп, ол ... ... ... ... жүрген
әдебиетші – ғалым Н.Келімбетов қазақ поэзиясындағы нәзира дәстүрін әдебиет
тарихы, ... мен сыны ... ... ... ... келелі
мәселелерді атап, төмендегідей етіп жіктейді:
“ Біріншіден, Шығыстың есімдері әлемге мәшһүр ұлы ... ... ... гуманистік идеяларға қазақ ақындарының да өзіндік үлес ... ... ... танытар едік.
Екіншіден, нәзира дәстүрін зерттеу арқылы жоғарыда сан ғасырлық
байланыстың табиғатын ... ... ... болар еді.
үшіншіден, нәзира дәстүріндегі қазақ ақындарының көркем сөз өнеріне
қосқан өзіндік үлесін нақты түрде ... жол ... ... ... ... алып, ұлттық тарихымыздың жаңа беттері
жазылып жатқан кезде төл әдебиетіміздің ... ... ... жан ... зерттеп, рухани, мәдени, әдеби байлығымызды бұрынғыдан да байыта
түскеніміз құптарлық іс. Осы ... айта ... бір жайт ... ... тиек
етіп отырған қазақтың ұлы ақыны Абай да өзінің Пушкиннен жасаған “ Евгений
Онегин ” ... ... ... да ... ... ... деп толық айтуға негіз бар.
Бұл тұста Абай кімге де болсын, түсінікті жайды ғана алады да, бір ... бара – бар, тең ... да, екі ... ... сәтсіз кейіпкерлер
сипатында бейнелейді. Бірақ, қазақ ақынының мұнысы А.С.Пушкиннен алшақ ... ... ... әдебиетінің атасы, ұлы ақын А.С.Пушкин
жайында сөз айтпай кету мүмкін емес.
А.С.Пушкин – көркем сөздің ұлы суретшілерінің ... ... ... ол өз ... алдыңғы қатарлы адамы болды. өнер өмір ақиқатын
ашып беруге тиіс, ол мейілінше ... ... ... ... өнер ... ... ... ақындық шығармашылығымен тығыз байланысты болуға
тиіс, деп білді ... ... ... ... өмір ... қоғам үшін қызмет
етуге тиіс деген идеяны қорғады. Суретшіден ... ... ... ... ... ... тіршілік сипатын беретін нәрсе, сол ... ... ой – ... ... - ... ХІХ ... орыс әдебиетінің
саясат жағынан күшті ... ... ... ... ... ... да мағынасы тұңғиық терең және мейілінше көркем, шынайы
поэзияның ұлы ... ... ... қала бермек.
Пушкин ХХ ғасыр әдебиетіндегі реализмнің негізін салушы ақын. Ол
өзінің шығармаларында орыс ... ... даму ... ... өмірді, болмысты суреттегенде біз тарихи заманалардың бірінен соң
бірі келіп, ауысып отыратынын сеземіз. Қоғам топтарының неше ... ... ... ол дәл ... ... ... ... “ Пушкин халық творчествосына көңіл
бөлген және оны әдебиетке енгізген орыстың ең ... ... Ол ... мен ... ... ... ... сәулет берді, бірақ олардың
мағынасын, күшін өз күйінде сақтады ”. (37,93)
Пушкин “ орыс әдебиетінің ұлы реформаторы ”, - ... ... ... ... ... ... ... түсіне отырып, Пушкин орыс
әдебиетінің барлық жанрына реформа жасады. Ол ... ... ... жасады,
бұл романда ол өмірдің шын бейнесін көрсетті. Ол драмада халық ... ... ... ... ала ... орыс ... ... тар шеңберінен құтқарды. Пушкин орыс прозасының
негізін ... оның дәл, ... ... ... ... шығарды. өз
заманындағы тарихи романның атасы ... ... ... орыс әдебиетінің негізін салушы ғана емес, ол – орыстың ... ... Ол ... ... ... ... пайдаланған,
“ жай халықтың тілін ” ... ... ... ... жақындатқан.
Пушкиннен бастап орыстың әдеби тіліне ... тілі ... ... алына
бастады.
Басқа халықтардың өкілдері шығармашылығына да Пушкиннің әсері өте ... ... ... Шевченко, грузин әдебиетінің үздік өкілдері Чавчадзе,
Церетели, татар ақыны Тоқай және ... ... ... ізгі ... еді. ... халқы Пушкиннің бай мұрасымен алғаш рет Абай
аудармалары арқылы ... Орыс ... ... революциялық
рухтағы мәдениетіне, оның барлық рухани байлығына талпыну, ... ... ... ... нәр алу, қазақ халқының алдыңғы қатарлы
өкілдері үшін бұрыннан келе ... ... еді. ... заманымыздөлшеусіз
кең өрістеп, жаңа мазмұн алған бұл дәстүрдің ең ... ... ... ... Абайлар болды. Бұлар қазақ халқының ... үшін ... орыс ... озық ойлы ... ... ... ... болжаған еді. Біздің өткен ғасырдағы классиктеріміз ... ... ... ... ... қатарлы демократияшыл ой
– пікірдің өкілдерінен үйренуді өздерінің ең маңызды ... ... ... Орыс ... ... үлес ... ... бұлар өздеріне
тарих жүктеген борыш деп таныды да, ... ... ... ... ... ... ... белгіледі. Пушкиннен басталатын орыстың
классикалық әдебиетінің қазақ мәдениетіне, қазақ әдебиетіне тигізген ... ... ... ... ... көреміз.
Абайға Ресейдің қандай әлеуметтік – саяси идеялары әсер етті, қандай
эстетикалық, этикалық ... оның ... ... ... ... ... шығармашылықтарында сол кездегі Ресейдің қоғамдық қай
тобының қоғамдық - әлеуметтік саяси идеясы көбірек, айқынырақ көрінеді.
Абай орыстан білім – ... ... орыс ... ... ... ... ... Ол қазақ поэзиясына орыстың классикалық
әдебиетінен алған, поэзияда болмаған жаңа ... ... сүю, ... ... ... неше ... ... дәл
тауып, мүлтіксіз баяндау, ой – пікірдің тәуелсіздігі – осылардың бәрі де
А.С.Пушкиннің әсерімен ... ... Абай ... ... ...... ... ” аударды. Бірақ, ол оны сөзбе – сөз жеткізіп
беруді, өлшемін , ... ... ... еткен жоқ. Мәселе Абайдың немесе
оның шәкірттерінің орыс ... жете ... не ... жатқандығында емес еді.
Біздіңше “ Евгений Онегиннен ” бізге белгілі кейбір үзінділерді аударған
Абайдың оны ... де, ... да ... ... ... аударуға шамасы
келетін еді. Бірақ, оның өз алдына қойған ... ... ... жасаған
аудармаларын өз тұсында сол ортадан тәрбие алып ... ... ... ... рухани дәрежесіне шақтап, орайластырып отыру болған. Ол
тілі, мәдениеті өзге орыс халқының жақсы мінезін, сезімін өз ... ... етіп ... еді. Осы ... ол өз ... жастардың
рухани дүниесіне жаңа азық берді, онда жаңа көзқарастарды тудырды. Абай
Пушкин шығармаларын ... өз ... ... ... ... де жырлап
отырды. Біз осыған қарап, Абай ой – пікірінің, көзқарастарының ... ... ... мәдениеті мен рухани дәрежесінің ... ... ... Абай ... ... лирикасын, көңіл – ... ... ... ... ... ден қойды. Ғашықтықты, сол
ғашық болған жандарға әуелден тағдырдың өзі жазған нәрсе деп ... ... ... ... ... Абай ғашықтықтың, сүйіспеншіліктің
сырын жастың өз бойынан іздейді, жас жандардың табиғатынан, олардың ... ... ... отырады. Абай лирикасындағы налу, қайғыру, қамығу сарыны
өзін қоршаған ... ... ... ... ... Пушкин, Лермонтов дәстүріндегі ... ... ... ... ... де туа ... қалдырған үлгі бойынша, Абай шәкірттерінің бірі - Әсет ақын
Пушкиннің “ ... ... ... ... ... түрінде аударып, қазақ
даласына таратты. Бұдан ... орыс ... бұл ... ... ... Жансүгіров болды.
Пушкиннің осы ұлы шығармасында әр тарапынан, кеңінен көрсетілетін ... ... ... ... идея, сүйіспеншілік, достық лирикасы, орыс
табиғатының көркем суреттері қазақ халқына да жақын, ... ... ... ...... ... ... поэзиясының жүре келе үш ... ... ... да ... ( Бұл ... үш ... ... алынған үш түрлі варианты ... ... ... қазақша үш томдығында басылып шыққан).
Сондай-ақ “ Евгений Онегинді” қазақша сөйлеткен тек жоғарыда аталған
ақын- ... ғана емес , әр ... бұл ұлы ... ... ... ақын
Қуат Терібаев осы романның сюжетіне арнап “ Онегин мен Татьяна туралы” ... ... , ... қоса ... өзін де ... Ақын ... Абайға еліктеп “ Евгений Онегинді” қазақша толғаған. Халық
ақындары шығармашылықтарындағы ... ... , оның ... ... ғалым Е.Ысмаиловтың “ Ақындар” атты кітабынан оқуға
болады.( 72,153)
Бұл роман ... ... ...... ұлы ақынының тамаша
аудармашысы, өлеңдер текстіне алғаш ән шығарушы қазақ әдебиетінің ... ... ... ... әдеби мұрасының ішінен Абай Құнанбаев “ Евгений
Онегин” ... ... сол ... ... ... ... қажет тұстарын
іріктеп аударып, аудармаларына лайықтап ән шығарған ”,--дейді.( 25,34)
Енді осы өзіміз сөзімізге арқау етіп ... ... ... де сөз
болған А.С.Пушкиннің “ Евгений Онегин” романының Абай нұсқасы мен ... ... ... түпнұсқамен салыстыра отырып, тағы бір қырынан
байқап көрелік.
М.Әуезов өзінің Абайға ... ... ... 73) ... ... ... роман деп атаған. Бұл құнарлы пікірдің негізінде
шындық барлығын мойындасақ та, жоғарыда айтылған, Абай аударған ... тап ... деп ...... ... ... келе бермейтін секілді.
Демек , бұл алуандас шығармалар, әсіресе прозалық түрде Еуропа ... көп ... ... олардың қай- қайсысы болсын қалыптасқан заңдылығы
бар бір тұтас туындылар. Хат ... ... да сол ... әр ... ... ... көркемдік шешімдерін түгелдей
тауып отырады. Ал, Абай аударған үзінділерде мұндай жымдасқан тұтастық жоқ
және олардың бәрі ... ... екі ... ... бір ғана ... яәни, Онегин мен Татьянаның ... ... ... ... тыс қалады.
Қайсібір зерттеушілер Абайдың тым қазақшалап жіберген немесе аз ... ... ... ... сылтау етіп, Пушкиннің Онегині мен
Татьянасынан басқа Абай өз ... жаңа ... мен ... ... тың ... ұсынды деген мүлде қате пікірлер жариялап жүрді.
Бұл жайында М.Әуезовтің “ Пушкиннің үлкен шығармасына ... ... ... ... ... ... шығармалық еңбек етудің екі түрлі
айқын себебі бар деп білеміз. Оның біріншісі – Абай орыс ... ... өмір ... ... ... жас ... үлгі боларлық тәлім
– тәрбие бермекші болды. Екінші себебі- біздің ойымызша, 1889 жылы жалғыз “
Бородиноны” аударғанын еске ... ... ... осы ... романы. Бұл
уақытта Абайдың ақындық аударма тұрғысындағы ... ... ... ... ... Ескендір” поэмасының тақырып желісін Низамиден алып, көп ... ... , Абай өзі ... ... ... ... поэзиясында
қолданылып жүрген “ Нәзира” жолын қолдана түскен тәрізді ”,- деген ... ойға ... ... беретіндей.( 73,224)
Ал, жиырмасыншы ғасырдың екінші және үшінші онжылдығында ұлт руханиятына
айтарлықтай үлес қосқан Телжан Шонанұлы бұл жөнінде “ ... ... жылы 20 ...... ... ... ... мақаласында:
“ Пушкин қазақ тіліне шет пұшпақтап аударыла ... 50 ... ... бергі аудармаларды толық қамтуға бір мақала жеткіліксіз. Сондықтан
біз амалсыз мінді жерлерін ғана шолып ... Орыс пен ... ... ... ... ... еркін тұна ішіп, тәрбие алған Ыбырай
Алтынсаринді қоя тұрсақ та, ХІХ ғасырдың ... ... ... ... бір қатары Пушкиннің шығармаларымен таныс сияқты.
...1884 жылдардан бастап, Пушкинді Абай аудара бастаған ... ... ж, № 7, ... ... әдіс ... да, тақырып жағынан да басынан үш ... - ... ... Бұл ... қоғамдық тұрмы-сымыздағы жалпы
аударма тарихымен, аудармаға көзқарастың өзгері-сімен байланысты екендігіне
тоқталып ... ... ... ... ... ... – Абай ... аудармаларының дәуірін жатқызады. Бұл дәуірде ... ... ... ... деп ой ... ... ... мен
қиссалардың тек ұзын ырғағы алынып қана қазақ тіліне аударылған, түбірдің
стилі, композициясы, тіл ерекшелігі, ... жыға ... ... тек ... ... ғана ... Абай мен Шәкәрім Пушкинді де
осылай аударған. Пушкинге қисса аударудың әдісін өте-мөте ... ... ... қара ... ... «Дубровскийді» өлеңмен аударғанның өзі осыны
көрсетіп тұр.
«Дубровскийде» ... « ... лет тому ... в ... из ... жил ... ... барин, Кирила Петрович Троекуров» деп
бастаса, Шәкәрім:
«Жер айналмай тұрмайды дүние жай,
Келер – кетер ... із ... ... көп заманның бір кезінде
Болыпты Троекуров деген бір бай» деп пәлсапасын араластыра аударады».
«Евгений Онегин» романынан жасалған жеті аударманың ... ... деп ... Абай бұл ... ... ... ... бірінші тарауынан жасаған. Түпнұсқадағы оныншы, он бірінші және
он екінші ... он бір ... өлең ... ... ... өте ... ... екі шумағын түпнұсқамен сәйкестендіре, ал он
екінші шумақтағы он төрт ... ... ойды ... алты жолға
сыйғызған. Ал «Татьянанның Онегинге жазған хаты» деп аталған екінші үзінді
романдағы «Татьянаның ... ... ... аудармасы. Бұл тарау да
түпнұсқаға жуық аударылмаған, Пушкинде 79 ... ... хат ... ... үш жолы түсіріліп, 76 жолмен берілген.
Қазақ ақынының хас суреткер, асқан сөз ... ... ... өлең ... анық байқауға болады:
Талапсыз, бақсыз мен сорлы
Еріксіз аттап ұяттан
Қорлыққа көндім бұл құрлы,
Байқалар халім бұл хатта.
Әлімше мен де ұялып,
Білдірмен дедім өлсем де.
Шыдар ем ... мен ... ... ... де, - ... ... қайнамай,
Жуасыр ма еді кезінде?
Елден бір жақсы сыйламай,
Бармас па едім ерге өзім де.
Бұл аудармдан қазақ ақынының ... ... сөз ... ... ... Жалпы түпнұсқаның мағынасын дұрыс беруге
тырысқан, еркін аударылған. Романда «Онегиннің Татьянаға жауабы» ... ... ... ... ... ... бақшада
кездескендегі айтқан сөзін түгел аударған. Түпнұсқадағы:
Минуты две они ... к ней ... ... ... «Вы ко мне писали,
Не отпирайтесь. Я прочел
Души доверчивой признанья,
Любви невинной изменья,
Мне ваша искренность мила;
Она в вполненье ... ... ... вас ... я не ... за нее вам ... ... мою;
Себя на судь вам отдаю» деген шумақ қазақша нұсқада өте еркін
аударылса, ал осы ... ... ХІV ... ... ... ... жуық, тіпті кейбір жолдары сөзбе-сөз аударылған. Мысалы:
Мен сынық жан, ... аман ... ... біл, ... ... ... ... жерде айта кететін бір жай, Абай Онегинді сөйлете отырып, оның
аузына теңеуді сала ... өз ... ... ... ... ... жолбарыспын», «Сен тоты ... «Мен ... ... тағы бір ... ... ... лишь ... его
Судите ж вы, какие розы.
Нам загатовит Гименей,
И может быть на много дней - ... өлең ... жас ... бір ... ... ... Онегин, жолды өзің біл,
Қай тарапқа қаңғырар, – деп аударады.
Мұндағы соңғы екі жол Абайдың өзінің ... ... Бұл ... ... ұтпаса ұтылмаған сияқты деген пікірді айтқан жөн сияқты. Жалпы ... де ... ... ... өте ... жол ... сөзі» деп берілген аударма еркін аударылған. Бұл үзінді жайлы
ғалым З.Ахметов ... ... ... ... Абай ... өз ... - дейді. «Евгений Онегиннен» алған үзінділерді Абай бір ... ... ... етіп ... Ал ... ... (Жасынан
билеп, сыр бермеген) деген үзінді романның басты кейіпкерін ... Абай ... ... ең толық, тұжырымды, келісті мінездейтін
тұсын түгелдей алған, сонымен қазақ оқырмандарының ... ... ... ... ... ... Орыс ... рано он мог лицемерить,
Таить надежду, ревновать,
Разуверять, заставить верить,
Казаться ... ... - деп ... он бір ... ... жазса да Пушкин мәтініне мағынасы жағынан өте
жақын етіп бере білген, аударма түпнұсқаға жолма – жол сай келеді. ... өлең ... ... ... ... билеп, сыр бермеген,
Дәмеленсе, күндесе, білдірмеген.
Нанасың не айтсаң да амалың жоқ,
Түсінде бір кәдік жоқ «алдар» деген.
Осы өлең жолдарынан Абайдың Онегиннің ... тән ... ... дәл ... анық ... болады. Осы аудармада Онегинге
берілген сипаттамалар: өр мінезділігі, ғашықтық сөзге жүйріктігі, көңіліне
жаққан адамды ... ... ... ... ... ... ... өз басын, мінез – бітімін танып білуге мүмкіндік берсе,
сонымен қатар олар Татьянамен және ... ... ... ... ... мәні бар. ... құмар ақылмен бойыңды алып,
Жылы жауып есітер не қылсаң ... «әй» ... ... ... қалай соқса пайым қылар.
Жылы ізін суытпас, дамыл көрмес,
Бір оңаша ... жел ... ... ... ... алып,
Көңіліңдегі сабағын айтып тынар, - деген мінездеуге сай Онегин
Татьянаның өзіне ... ... ... хат ... соң, жар ... ... ... келмейді, бүгін сені сүйсем, ертең жалығармын дей
отырып, әлі ... ... ... емес адамнан сақ болғайсың деп біраз ақыл
айтып, ... ... ... ... Татьянаның махаббат сезімін білдіріп хат жазатыны –
романның сюжетіндегі ең бір ... ... Абай ... ... ... ... жоқ, ... білдірмей) деп, «Я к вам пишу – чего же боль?» деп
басталатын Татьяна хатын қазақ ... ... ... сөз ... кетіп, еркін
аударғанмен, Пушкин сөзінің жалпы мағынасын дұрыс береді. ... ... орыс ... ашық ... ... ... сенгіштігі –
бәрі де ап-айқын ... тұр. ... бұл ... ... ... жан сезімінің нәзіктігін танытуда үлкен мәні
бар екені сөзсіз. Абай Татьяна ... ... ... ... ... ... орай іске ... қажеттігін де ескерген. Татьяна мінезін,
оның еркіндігін, адалдығын ... ету үшін ... ... қыздарының ұғымына
сай келтірген.
Осы аударма жөнінде зерттеуші - ғалым Ж.Ысмағұлов мынадай өз топшылауын
жасайды: «Біздің ... ... жоқ ... ... деп ... хаты дәл ... ... ретінде туған өлең. Абай жинақтарының
хроникалық көрсеткіші ... «Қыз ... ... мақтайсыз») 1889 жылы
жазылған, ал Татьяна хаттарының дүниеге келуі – 1887-1889 жылдар аралығы.
Демек, ... ... өлең хат «Қыз ... ... ... ... ... бар».
Абай Онегиннің Татьянамен бақшада кездескендегі айтқан қыздың хатына
жауап сөзін ... ... ... ... бұл ... хат) деп
жеті сегіз буынды өлшеммен бір аударғанда, он бір буынды өлшеммен түгелдей
тағы тәржімалаған. Абай бұл ... ... ... «Мен ... жұрттың атқан оғы өтіп», «Сен тоты – құс бақта жүрген» деген
сияқты өзі ... ... ... ... ... ... мейлінше
қарапайым тілмен сөйлетеді. Бірақ, түпнұсқада бар бейнелі салыстыруды
сақтап:
Жас қыз бен жас ... бәрі ... тұра ма ... ... – деп келтіреді. Бұл ... ... мен ... сөздерін танытқан Абай ... ... жоқ деп ... ... Кей ... ... та, бұрын
айтылмаған, үнемі тың және қазақ ... ... ... хат ... ... соны тіл ... таза ... бал-бұл жанып тұрғанын
көреміз. үнемі ескірмес, әлсіремес ... пен ... ... әлі ... жүрегін шарпып, нақ ... тал ... ... ... ... ... - ... кейін Татьяна ерге шығып, басқа адаммен тұрмыс құрғаннан соң ... ... күйі ... оның ... ... сезімі сонда
ғана оянады.
«Онегиннің Татьянаға жазған хаты» (Хұп білемін, сізге жақпас) Онегин
бірнеше жыл өткен соң өзі бір ... жар ... бас ... ... ... ... ... білдіріп, жазған, түпнұсқада «Письмо к
Татьяне» деген атпен берілген ... ... Бұл ... Абай ... тың түр ... ...... ұйқасты қолдану. Ырғақ жағынан да
Пушкиннің қысқа жолдарына жақындауға тырысады. Шалыс ұйқасты ... көп ... ... ең жиі кездесетін үлгісі ретінде жаңа түр
етіп алады.
Онегиннің орыс хатындаТатьянаның ... ... ... жауап сөзін
Абай «Татьяна сөзі» (Тәңірі қосқан жар едің сен) деп ... Бұл ... ... ... ... көп. Олар ... ... тастап
кеткен өлең жолдары сол кездегі қазақ қауымының, жастардың ұғым–түсінігіне
үйлес келмейді–ау деген жерлері, ал ...... ... ... ... сөздер.
Татьянаның сөзін қазақыландырып, өз ... ... ... ... ... ... сөздерінен аңғаруға болады:
Сен жаралы жолбарыс ең,
Мен киіктің лағы ем,
Тірі қалдым өлмей әрең,
Қатты батты тырнағың,
Қаймақ еді көңілімде
Бізге қаспақ болды жем.
Екі сөз жоқ ... – де ... ... ... ... айта кететін бір жай, қазақ ақыны романды аударып болысымен,
Татьяна мен Онегиннің сырлы сөздеріне арнап, өзінше әсем ... ... ... ... ... ... ... «Ішкі сезімдер барынша нәзік,
өткір, орамды ... ... ... ... ... ... еркін сусындаған, оның сырына терең қанған Абай өз тапқанын енді
өз халқына ұсынады. Ол Пушкиннің ... ... ... ... ... ... ... тіліне аударудағы Абайдың рухани күйі,
оның толғанулары мен ізденулері романда асқан ... ... ... ... ... өзінің сүйікті Татьянасын қолынан жетектеп
кеп, кең қазақ сахарасына ең алғаш рет қадам ... өзі ... ... ... ... ... ... жасының жүрек сезіміне
бұрын қазақ сөзімен айтылып көрмеген ... ... тіл ... ... ... бола ... оқушы сезініп те, көріп те отыратындай.
Пушкиннің шығармасын оқығанда және аударғанда Абай Татьяна образынан тек
Татьяна Ларинаның өз бейнесін көріп қана ... ... ... ... ... образдың бойынан ол жалпы әйелге тән ... ... ... және оның ... көз ... ұққандай болады. Қазақ тілінде ән
шырқаған Татьяна атынан Абай өзінің ең сүйікті жары ... ... ... және ... жан ... ... солардың да
арманы мен мұң ... ... ... Абай Татьянаны қазақ қызының
жүрегіне соншалықты ... ... ... ... етіп ... орыс ... Пушкинмен рухани жағынан туысып кеткенін, ... орыс ... ... ... ... ... ... шынайы
суреттейді».
Бұл ән Абайдың өзі «Осы әнді орындаса ... ғана ... ... ... ... ... ... соның кейбірі: «Жарқ етпес»,
«Жігіт сәлемі», (Айттым сәлем Қаламқас), «Татьяна», «Бойы бұлғаң», ... ... ... ... т.б. әндер. Мұндағы Әлмағамбет Абайдың бұл
әндерін тек орындаушы болып қана қоймай, ... ... ... ... Осы ән ... ғалым–зерттеуші Р.Нұрғалиев өзінің
зерттеулерінде: «Биік әнмен қауышқан ... ... ... ... әнін салуы, туған жердің ыстық құшағы жайлы суреттері) секілді
сан–алуан кез–кезеңдер романда ... ... кең ... ... бай ... ... прозаның реалистік әдістерімен, зор шабытпен
суреттеледі», - деп көрсетеді.
«Ленский сөзінен» ... ... ... ... маған), үзіндіден Абай
романның алтыншы тарауындағы ХХІ, ХХІІ шумақтарынан аударған. ... куда вы ... моей ... ... день грядущий мне готовит?
Его мой взор напрасно ... ... мгле ... ... заутра луч денницы,
И заиграет яркий день;
А я, быть может я горбницы
Сойду в ... сень - ... ... ... ... ... ... өмір алтын күміс жарқылдаған.
Келер күн келеді екен не дайындап,
Қараңғы, қарағанмен болжай алман?
Мінеки, ... ... атар ... күн де ... тірі ... ... алып әлде ... сырын білмес бір далаңға, - деп аударады тәржімашы. Бұл өлең
жолдарында да ... ... ... мен ... ... ... көзіміз анық жетеді.
Қазақ ақынының аударма жасау барысындағы шеберлігі жайында ғалым жазушы
З.Қабдолов: “Орыс ақындарының өлең ... ... ... ... ... тереңдігін, осыдан туған өршіл пафос пен биік ... ... дәл ... – Абай аудармаларының негізгі ерекшеліктері. Оның
үстіне аударма екенін ... ... ... да, тілге де жеңіл
мінсіздік тек Абай аудармаларына тән қасиет” ... ... ... ... ақын ... өлердегі сөзі” (Жарым
жақсы киім киіп) деп ... ... ... ... өз жанынан
қосқан өлең жолдарымен өрнектеген ой қорытындысы іспетті. Мұнда жоғарыда
айтылғандай, Онегиннің өкінішін үлкен ... ауыр ойға ... ... ... Бұл да ... мүлде өз жанынан қосқан халдер ... ... ... ... ... біріншіден, Абайдың “Евгений
Онегин” сарынымен шығарған өлеңдері пара-пар, немесе еркін аударғаны ... ... бар ... алғанда бір желіге түсірілген біртұтас топтама
шығарма деуге лайық туынды.
Екіншіден Пушкинді дәл аударушылар бола берер, бірақ жаңағы айтылғандай,
оның ... ... ... ой, ... сезімдерді Абайша жеткізіп,
көріктеп беру табыла бермес.
үшіншіден қазақ халқының ірі ойшылы, ұлы ақыны, қоғам қайраткері ... ... ... шығармашылығы айрықша зор әсер етті.
Төртіншіден, Абай орыс ... ... ... ... ... аударып қана қойған жоқ, сондай-ақ, ол қазақ жазба
әдебиетіне жаңа түр енгізді.
Бесіншіден, Абай өз шәкірттерін, өмір ... ... ... ... ел ... үлгілерімен таныстырды және оларға өзге елдің жақсысын
үйренуге шақырды.
Алтыншыдан, өзінің сүйікті ... ... жаңа ... жаңа ... ... Және ең ... – Абай ... еліне Пушкинді танытып, насихаттау
арқылы Пушкинтану ілімін енгізді.
Сонымен бірге адамзаттың жасаған руханияттық мол ... ... ... бар қос ...... мен ... хас ... табысуы, іштей бір
үндестікте болуы, сондай-ақ, белгілі ... өнер ... да ... деп
бағалағанымыз жөн бұл жайттарды. Пушкин өз ... ... орыс ... ... паш етсе, Абай еркін аудармаға бара отырып, ... ... ... ... көтерді.
1.3. Эпикалық шығарма және аударма ( А.С.Пушкиннің “ Евгений
Онегин ” ... ... ... нұсқасы ).
Адамзат дамуы тарихында үлкен маңызға ие ... ... ... ... данышпандарды, ғалымдарды, ақын-жазушыларды,
олардың өмірі мен қызметін кейінгі ұрпаққа үлгі ете ... ... ... қосу – ... ... келе ... ... гуманистік
дәстүр әдебиетте әбден орныққан. «Бұл дәстүрдің тамша үлгілеріне қазақ
жазба әдебиеті де бай. ... ... ... келе жатқан бұл дәстүр
сонау ақын-жыраулар творчествосында едәуір ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінде мейлінше байи түсті. Әр әдебиетте ... баюы сол ... ... өсу ... ... ... аңғартатын белгілердің бірі» дейді Ш.Сәтбаева өз зерттеулерінің
бірінде.
Қазақ әдебиетінде Шоқан, Ыбырай Алтынсарин, ... ... ... ... күні бүгінге дейін өз жалғасын табуда. Абай байытқан ... ... ... ... шығармашылығында да өз жалғасын тапқан.
«Пушкинді ұстаз тұтып, оған әрдайым өлең ... ақын ... ... ... академик М.Қаратаев – ұлы ақынға арнап жазылған ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі болғанымен, тұтас
алғанда, қазақ поэзиясының интернационалдық сипаттарының бір ... олар ... бір ... ... ... ... өмірінде Пушкиннің де
өзіндік орны бар. Қазақ совет әдебиетінің ... ... бірі ... «Пушкин – қазақ халқының да ақыны» деп бекер айтпаған.
Орыстың ұлы ақынының мұрасы Қазақстанда ертеден-ақ игеріле бастауы,
аударылуы ... ... ... ... ... ... көріне түсуіне дәнекерлесті.
І.Жансүгіров – Пушкин ... ... ... ... ... ... Ол Пушкин шығармаларының бірсыпырасын қазақ тіліне
шебер аударды. Атап ... ... ... ... ... ... ... «Жырлама сұлу мен барда», «Чаадаевқа», «Сибирьге
хат», «Бұл», «Арион», ... ... ... ... түндегі өлең»,
«Цыгандар», «Жазушыға», «Ақынға», «Ақын», «Элегия», «Пайғамбар», «Россия
тарихы», «үш ... ... және ... ... ... жөнінде бір-
екі сөз», «Пушкин қазақ халқының да ақыны» мақалаларын жазып, алғашқысын
«Әдебиет ... ... ... «Социалды Қазақстан» газетінде
жариялады. І.Жансүгіров шығармашылығында Пушкин мен Лермонтов есімі қатар
қолданылып отырады. Классикалық ... бұл екі ... ... ... ... ... ақынын тағдырлас екі ақынның өмірі мен ... ... ... ... ... де ... болып келуі қатты
толғандырғанға ұқсайды. Осы ... ... ... ... мына ... дүниеге келтірген.
Таба алмай тыныштықты туған елде.
Кете алмай біржолата бөтен ... ... жаны ... ... ... оққа ... боп ... өлім талай ерге
Аз ба екен оққа ұшқандар ... жан ... ... ... ... Лермонтов пен Пушкиндерге?
өмірде солардайын қорлық тартқан,
Сұм заман өткір жанды қор қып баққан,
Жаралап ер жүрегін жау ... ... өмір ... ... өлең жолдары сонау Пушкин көз жұмған азалы сәтте туып, ертеңінде
қолжазба арқылы қолдан-қолға тарап, ақын қазасының ... ... ... берген М.Ю.Лермонтовтың «Ақын ажалы» атты өлеңін ... ... Одан бері де орыс ... де, ... ... ... ... сарынды талай туындылар өмірге келді.
Әдебиетші-ғалым С.Қирабаев бұл жайында: «Әдебиетіміздің рухани баюы
мен идеялық-көркемдік ізденістеріне аударма ісімен ... озық ... ... көп ... ... ... Бұл ретте ұлы орыс халқы
әдебиеті үлкен ұстаздық етті. Қазақ жазушылары орыс әдебиетінің ... ... ... ... ... ... ... Қазақ әдебиетшілері олардан халық өмірін ... ... ... ... ... ... ... партиялық
принципін берік ұстауды, ұнамды образ жасау жолдарын үйренуге күш салды», ... ой ... ... ... ... ... келтірілген шумақтарында
орыс ақындарының қазасын қазақ поэзиясында алғаш бейнелеген еді. «өлімді
жан қорлықтан жақсы ... «Сұм ... ... ... қор ғып ... ер жүрегін жау қанжары», «Ысқырып жылан өмір жанын ... ... ... де идеялық-көркемдік қуатқа ие болып тұр. Осы өлең
шумағындағы «Аз ба екен оққа ... ... ... ... тегін
қолданылмаған. Осының жалғасы ретінде ел еркесі Ақан серінің де Пушкин,
Лермоновтармен тағдырлас екенін мына өлең ... ақын ... ... ... ... ... ме еді ақындықтан құралақан?
Ортасын олқы көрген бұл да дара,
Имеген иттерге бас сер, дарқан.
Еріксіз ерте туған ел еркесі
Жетпестен қиылатын ер ... ... ... ... ... бе ... ... орыс әдебиетінің озық үлгілерінен сусындап, ... ... ... орын бере ... ... сол ... ... өз
ана тілінде сөйлетеді. Мұның анық айғағы ... ... ... ... ... ... арқау етіп отырған «Евгений Онегин»
романы. «Евгений Онегин» романын Ілияс Жансүгіров ... дәл ... Бұл ... ... өз ... алғы ... «Романның
ерекшелігінен туатын қиындығын еске ала отырып, біз мұны ... ... ... ... ...... ... Пушкиннің өз
үлгісіне жақындау. Ақынның сөз кестесін, образын, ақындық ... ... деп ... осындай мақсат қоя отырып, І.Жансүгіров А.С.Пушкиннің «Евгений
Онегин» романын аударғанда, өз сөзімен айтқанда «Пушкин ... ... ... өз романын төрт-бес стопалы ямбомен жазған. Әрине, бұл ... ... ... жазу ... ... үшін ... құбылыс.
Сонымен бірге, Пушкинде етістік аз. Пушкин «Глаголом зажешь сердца» дегенде
жүректі етістікпен ... ... ... ... деген. Осыған
байланысты қазақ ақыны да етістікке бара бермеген.
Жалпы, аудармалары арқылы І.Жансүгіров қазақ әдебиетінде Абайдан ... түр ... ... те ... ... дәлел ретінде түпнұсқаның мына
бір ... ... ... ... ... ... няня: здесь так душно!
Открой окно да сядь ко мне».
- Что, Таня, что с тобой? – «Мне ... о ... О чем же ... Я ... в памяти немало
Старинных былей, небылиц
Про злых духов и про ... ... все мне ... ... ... то ... Да,
Пришла худая череда!
Зашибло – «Расскажи мне, няня,
Про вашей старые года:
Была ты ... ... ... ... жоқ, үйде тым ... аш, отыр ... Не бар, Таня? – Көңілім жоқ,
Сөйле ескінің өткен салтын.
- Не жайынан, Таня, бұрын
Есте сақтап жүретінмін
Болмағанды, болғандарды,
Жын туралы, қыз туралы:
Қазір ... ... ... ... және
Кәрілік те келді, міне!
Естен шыққан – Айтшы, няня,
өтті өмірің қалай сенің:
Сонда ғашық болып па едің?
Соңғы өлең жолдарындағы екпін өлшеуі, түпнұсқаның ... ... ... ... ... ... өлең жолдарындағы тыныс белгілерін де
сол қалпында беруге ... ... ... ... ... ... өзге ... сөйлетуге барынша күш салуының жемісі. Ілиястың тағы бір қол
жеткізген жетістігі - өлең ... өлең ... да ... өз
үлгісінде беруінде.
Ал, аударма барысында кездесетін кейбір шет тілінен (орыс тілінен)
енген сөздерді аудармашы бастапқы қалпында ... ... Бұл ... ... ... өз туындысын тым қазақыландырып, аудармаға қазақтың
шапанын кигізбей, Пушкин тілінде жеткізу деп білген жөн ... ... ... ... кабинет, панталон, фрак, жилет, мера, управитель,
деревня, цензур, герой, село, оброк, шкаф, романтика, роза ... бұл ... айта ... бір жай, бұл романның А.С.Пушкиннің
туғанына жүз жыл толуы ... ... ... көпшілікке мәлім. Бұл
жөнінде І.Жансүгіровтың өзі: «Евгений Онегин» романының аудармасының алғы
сөзінде: «Бұл жұмыстың тығыздығы алдымызда ... ... жүз ... Бізге қалайда ақынның ... ... ... шығу керек болды», - деп жазады.
Әрине, роман, қазіргі өскелең ... ... ... ... жанр.
Оның құндылығы да эстетикалық, көркемдік деңгейінен көрінері анық. Бұл
жайлы профессор Т.Рахымжанов, ... ... ... ... жеке ... ақынының бұған дейінгі де, бұдан ... де ... ... ... ... өзгеше бір ерекшеліктің бар
екендігі оқырман жұртшылыққа мәлім. ... ... ... ... отызыншы бөлімінде қысқы табиғатты ақын былай суреттейді:
Пришла, рассыпалась; клоками
Повисла на суках дубов;
Легла волнистыми коврами
Среди полей, вокруг ... с ... ... пухлой пеленою;
Блеснул мороз. И рады мы
Проказам матушки зимы.
Не радо ей лишь ... ... она зиму ... пылбю подышать
И первым снегом с кровли бани
Умыть лицо, плеча и грудь:
Татьяне страшен зимний путь
Ал, ... ... осы өлең ... ... бір өзінің төл
туындысындай, жып-жинақы қалыпта аударған.
Қыс келді де, салды көміп,
Майыстырды қар ... ... ... ... ... кілем жапты.
Тас қатырып өзен суды,
Жағасын ақ құндақ қылды.
Шытынады аяз. Шатыр ... ... ... ... ... ... жұту ... бетін, иық, төсін,
Монша үстіне жауған қарға,
Қарсы алмайды келген қысты,
Тек қысқы жол қорқынышты.
Ал Татьянаның жан күйзелісі мен көңіл-күйін жырлаған тұстарда екі ... бір ... ... Бұл өлең ... да Ілияс орыс классигінің
туындысында кездесетін штрих, детальдарды сол ... ... ... ... етіп ... Мысалы, орысшасында:
Тоска любви Татьяну гонит,
И всад идет она грустить,
И вдруг недвижны очи клонит,
И лень ей далее ступить.
Приподнялася грудь, ланиты
Мгновенным ... ... ... в ... в ... шум, и ... в ... ночь; луна обходит
Дозором дальный свод небес,
И соловей во мгле древес
Напевы звучные заводит.
Татьяна в темноте не ... тихо с ... ... - ... осы ... ... шері айдайды өзін,
Бақша барар қайғыруға,
Төмендетер талған көзін,
Еріншектік алар тура.
Күрсінер де, қызарып бет,
Қас-қаққанша жалындар от.
Дем алғызбай тыныс ... шу көзі ... түн; ай ... ... ... орман бір шетінде
Бұлбұл әні күңіренеді.
Татьяна көз ілмейді,
Нянясына күбірлейді, - деп әр ... ... ... ... ... ... бастапқы қалыпта беруге тырысқан.
Сонымен І.Жансүгіров ... ... ... ... Абай
аудармасынан, басқа ақын-жазушылардың романға арнап ... ... ... ... аударма саласында өзіндік орны бар туынды демекпіз. Бірден
көзге ұрып тұрған ... екі ... ірі ... ... ... тағлым, таным жағынан бір-біріне жақын тұруы жекелеген типологиялық
тығыз байланысқа алып келген деген ғылыми ... ... ... тұрғанын
айта кеткеніміз жөн. Бұл айтылғандар, біріншіден, Пушкинтану ілімінің
Абайдан кейінгі уақытта қалай ... ... ... осы саладағы,
яәни аудармадағы Абайдан басталған дәстүрдің сабақтастығын, жалғастығын
айқындап тұр ... ... ... ... және ... ... проблемалары.
2.1. Аудармадағы ұлттық болмыс және шеберлік сипаттары
( А. С. Пушкиннің “ ...... ... нұсқасы )
Шәкәрім Құдайбердіұлының Пушкиннен жасаған аудармасы - әйгілі
“ Дубровский ” ... ... ... ... қол таңбасы
білімдарлықпен қоса бес ... ... ... ... ... ... ... табан аудармауды жалаң мақсатқа
айналдырмағанын, азды-көпті кейбір ... бару ... ... ... ... ... ... нысана еткенін арнайы айтуымыз
керек. Мұны ... ... ... ... ... дәл ... Пушкин сөзін,
Қазақтың шағылдырар надан көзін.
Ғылымнан көзілдірік кимеген ел.
Туралап көре алмас күннің көзін.
Сүйтсе де кете ... ... ... алыстамай шын жанасып.
Әншейін ертек айтып отыр демей,
Жүрекке тыңдағайсың ақылдасып, - ... ... ... ... ... сырын жан-жақты әрі тереңінен қамтуда прозаның
мүмкіндігі ... ... ... қарағанда әлде қайда мол. ... жөні өз ... ... Ол ... ... өткен-кеткеннің тек
елеулілерін теріп алады да, кездейсоқтарды, ұсақ-түйектерді ... ... Егер ... Абайдың өмір жолын, ол өмір сүрген дәуірдің кескін-
келбетін өлеңмен жырласа, бізге эпопеядан таныс ... ... ... ... ... қалған болар еді. Кейіпкерлерінің де
бірсыпырасымен ұшырасу, тілдесу мүмкіндігінен айрылған ... ... ...... ” Шәкәрім жасаған нұсқасына да тікелей
қатынасы бар.
Пушкинде романның ... ... ... лет тому ... в одном из
своих поместий жил старинный русский барин, Кирила Петрович Троекуров» деп
басталса, Шәкәрімнің «Дубровскийі» 124 ... ... ... ... ... ... ... ой-өрісін қалам ұстау өзгешелігін, ... ... та ... ... ... дала ... әр дәуірдегі адамның,
қоғамның болмысын, түр сипатын ұзақ шола келіп, жеке мен жекенің, жеке ... ... ... не ... әр қилы ... бір ... тұрмайтынын тілге тиек етеді. Бүгінгі бардың ... ... ... ... ... ... шыға келуінің әлеуметтік,
психологиялық ... ... ... Түптеп келгенде бұл романда
айтылатын ойдың негізгі қазығын, идеялық ... ... жоқ ... мұны ермек үшін,
Мақсұты: бізге ғибрат бермек үшін,
Қиянатшыл, зорлықшыл, парақордың,
Мінезінің суретін көрмек ... ... не ... ... ... сүйдірмекке,
Жақсы мінезді айтқанда жан ерітіп,
Зұлымдықтан жиреніп күйдірмекке.
Ақылсыз мал мен мансап кім екенін,
Сырты – адам, іші – шошқа, сұм екенін,
Алла ... ар ... адам ... ... шын ... ... ... жоғарыда Пушкиннің өзінен алған жолдардың
қазақшасын оқимыз:
Жер айналмай тұрмайды дүние жай,
Келер, кетер адамзат із ... ... көп ... бір ... Троекуров деген бір бай.
Келтірілген шумақтың бастапқы екі ... ... ... ... жоқ, ... өз ... ... прологтағы айтылатын ойдың
қайталамасы. Ал оның есесіне түп нұсқадағы «старинный русский барин» деген
айқындама ... ... ... ... ... ... қарай танысу
барысында Троекуровтың ... ... уызы ... атақты
алпауыттар тұқымынан екеніне көз жеткізеді. Демек бұл қалдырылып кеткен ол
тіркестің орны жоқталмайды деген сөз.
Пушкиндегі Тимошканың ... ... ... ... ... ... мәз болған Троекуровқа Дубровскийдің қатты ренжігені, ... ... осы жолы ... бас ... оның бұл ... долырған әпербақан алпауыттың думанды сайранға өзге үзеңгілестерін
ертіп кете барғаны, ... ... ... ... күн тек бір ... ... ... көңілсіз оралғаны баяндалатын елеулі эпизодты
Шәкәрімнің сол бастапқы өңін ... ... ... күш ... ... ... ... эпизодтың соңғы тұсы қазақшасында ... ...... ... на ... ... со всею охотою
нарошно поехал полями Дубровского ” деген жолдар:
Андрейдің егінін таптап-таптап,
Кешке келді ... ... ... - деп тәржімеленген.
Бұл ауытқуда үлкен мән бар. Айталық, ол кездегі өлшеніп, пішілген және
онысы мұқият хатталған мекен-жайда тіршілік ... орыс ... ... ... ... ... ... үшін ауылдың не жайлаудың ... ... өтіп ... жан ... ... ... қосыла
қоймайды. Ал егінді таптау деген қашанда үлкен қастандықпен, бүліншілікпен
пара-пар қимыл. Шығармада өрнектелетін ... ... ... ... ... ... ... молырақ аңғарту орайында ... ... ... ... Осыдан кейінгі сот мәжілісінің ... тұс ... ... ... қалған. Оның себебі қазақ
ақыны өз оқырмандарының шама-шарқын ескерген болу керек. Мұндай ... ... ... ... бір ғана бұл ... сол ... ... ауласындағы қайыңды суреттеуі, айлы түндегі Владимир ... ... ... ... де, аудармада ол ... ... ... әскер қатарында біраз жыл қызмет атқарып,
жасы ... ... ... ... ... ... бірақ өмір бойы
ілім-білімге құлқы соқпай, асып-тасқан мол дәулеттің буымен еркін ... ... күн ... келе ... ... ... ... арқылы
аңғартылады. Бір кезде “ Совершенная повариха ” ... ... ... көңіл-күйі түскенде “ Гром ... ...... көрінеді. Одан өзге жан сүйсінетіндей іс-қылығы ... ... ... оны еш ... ешқашан қара танымайтын, сауатсыз біреу еді
демеген. Қалайда өткен ғасырдың басындағы орыс ... ақ ... ... атағы бар адамдардың арасынан әліпті таяқ деп білмейтіндердің
ұшырасуы некен-саяқ ... ... ... ұлы ... ... жек ... ... ақиқатынан көріне алшақ кетуді жөн санамаған
болар. Ал ... ... бір ... ... алпауыттың атына: “ оқымаған
надан бай нені жазсын, ... ... ... ... ...... ... Енді осы штрихтің мән-жайына аздап назар аударайық. ... ... ... ... қолға алған кезінде қазақ даласында орыс
жұртындағыдай емес, жазу-сызу өнері көп төмен болатын. Мұсылманша хат тану
әжептәуір ... ... ... сан ... ... атқа мінерлердің жоғары жақтан келген бұйрық-жарлықтарды өз
бетімен ... ... ... ... ... ... ... аян. Шәкәрім бұл арада сонау жырақтағы ... ... бір сәт өз ... жеке ... ... ... ой
тастайды. Әлеуметтік қал-жағдайы көтергенімен, өнер-білімге еңсере құлаш
сермеуге онша әдеттене қоймаған, не қажет деп ... ... ... Міне, сол үшін Троекуровты ... шала ... күнә ... ... пен ... ара ... ... қатты
шиеленісіп, ақыры соңғысының ауыр сыртқатқа ұшырағаны, төсек тартып жатып
қалған оның маңына қызметшілерінің ешқайсысының ... ... ... тек ... күтіп-баққаны, тек соның қолынан ... ... ... ... Шәкәрім мейлінше тартымды, ... ... ... Тек түп ... «Она ... ... за ... как за ребенком, напоминала ему о времени пищи и сна, кормила
его, укладывала спать» деген жолдары ... ... ... ... шай ... ... ... ішер мезгілің болды ғой, деп
Нан салады аузына майға малып» - болып өзгеріп шыққан.
Бұл – аудармашының жағдаятты дала оқырмандарына толығырақ, ... ... ... ... Түп ... ... ... залалы жоқ
толықтырма.
Пушкиннің қолынан шыққан нұсқадан Троекуров пен Дубровскийдің тартысқа
түскен тұсында соңғысының жалғыз ұлы ... ... ... ... Петербургтегі жаяу әскер полкінің бірінде ... ... ... ... ... ... аталған орыс Капулетиі
мен Мантекиінің өзара ... ... ... ... ... деген медреседе ” дәріс алушылардың бірі екені айтылады. Бұл
ауытқудың себебі не? Біздің ойымызша, романдағы ... ... ... ... Дубровский. Оның озық тұр-тұрпатын толығырақ жеткізу мақсатында
Шәкәрім осы тұста да ... ... ... дей ... ... ... көп
жауынгердің қайсысынан да үлкен білім ордасында тәрбиеленіп жүрген талапкер
жастың еңсесі биік, аруағы ... деп ... да ... ... бара ... ... деп дара атасам, мүмкін ... қала ма деп, оған ... ... ... ... ... атауды
тіркеуді орынды көрген.
Пушкиннің “ Дубровскийінде ” Егоровнаның хатынан бірсыпыра жайдан
хабардар болып, ... ... ... келе ... ... ... жәмшіктің
“ Песочное ” станциясында (аудармада – “ Құмдыбекет ”) күтіп алғаны, ... ... ... ... ... қызметшінің нендей жауаптар
қайтарғаны жөнінде бір алуан мәлімет бар. Бұл эпизод Шәкәрімде жоқ. Мұның
мәнісі, біздіңше мынау. ... ... ... ... ... кәрі ... ... ұшырап, қатты науқастанып қалғаны
туралы ... ... ... ... Екі байдың не себептен араздасқаны
шығарманың бұдан кейінгі беттерінде де ... әр ... ... ... ... ... аудармашы алдында айтылып өткен
оқиғаны жұрттың есіне тағы да бір сала кетуді ... деп ... ... бастан белгілі эпизодтарды нендей бір мақсатпен қайыра ... ... Ал ... ... ... жомарттық жараса қоймайды. Көп
сөзділікке, сюжеттің шұбалаңдығына апарып соғады. Мұны ... ... ... қара сөз ... оны ... түрмен сөйлетуге бел буған
соң, поэзияның өзіне тән ерекшелігіне өктемдік жасамаған.
Пушкинде жас ... ... ... ... ... ... кейін көңіл-күйі құлазып, көпке дейін өзімен-өзі ... ... ... ... оның сол ... мұң мен ... толы ішкі
әлемін молырақ қамтуды дұрыс деп санаған. Мұны аталмыш дүниенің бойындағы
ең бір тартымды жолдар деп ... ... ... ... божы ... ... күрмедегі ат, шеткі ат шапты
өткенін қанша уақыт пайым етпей,
Владимир тым ... ой ... ... арба ... қоңырау шылдыр,
Тау, ағаш кейін қалып, қақты бұлдыр.
Бұлардан Владимир түк сезбейді.
Әкетпес әлде қайда көңіл құрғыр.
Түпсіз ой, түпсіз қиял неше мыңдап,
Бірі бүйт, бірі сүйт деп ... ... ... ... өмір,
Тұрғынын біліп болмас не дайындап.
Қайрайды, кейде ыза боп, жауға тісің,
Ойлайды кейде реттеп, қылмақ ісін.
Ашық көзі ... ... ... де ... ... ... ұйқылы-ояу бір ой басты,
Қайғы, үміт, қайрат ыза араласты.
............ ... ... ашты.
Осы келтірілген үзінді аудармашының сөзбен келісті өрнек сала ... ... ... майталман психолог екенін, демек Пушкиннің гуманистік,
суреткерлік қол таңбасын жетік түсінгенін айнытпай айғақтайды. Нағыз ... ... ... Арбаға жегілген аттардың қайсысының қалай жортқаны
да тәржімешінің ... ... ... ... ... Төл еңбегі.
Пушкинде кәрі Дубровскийдің ауыр сырқаттан дүние ... ... ... в ... на которые перенес его Владимир; первая рука его ... ... ... опущена была на грудь небыло уж и признака жизни в сем ... не ... но уже ... ... ... жолдармен берілсе,
Шәкәрімде сол көрініс:
өлмей, өшпей тұра ма сол ... ... ... ... тәні.
Басы иіліп кетіпті кеудесіне.
Ашулы оң қолының алақаны.
Басын имек тағдырға көндім демек,
«Фәрмәнына мойнымды бердім» - демек
Алақаны ашылған ишараты –
«Несін алдым, мен ... ... ... өлең ... ... түп ... ... ауытқи отырып жер басып
жүргендердің бәріне қатысты ой түйеді. Кім ... ол осы ... ... пен ... бәрі көз ... соң ... ... қадір-қасиетін, береке-бұйыруын бас аман деп сауда
бағалай біл, бағдарлай біл. О дүниеге қора-қора мал айдап, бума-бума ... ... ... жоқ. Ең ... алар еншінің – қол созым қараңғы қуыс
пен 4-5 метр ... ... ... ... ... бәрі хабардар. Бірақ
жұрттың бәрі жер үстінде жүргеніне тәңірге бағып, бұйырғанға шүкіршілік ете
қоя ма? Бастың құнына ... ... ... бір ... кейде қотыр ешкінің
терісіне тұрмайтын бірдеңе үшін ... ... ... өмірде
талай-талай қақтығыс-тартыстың куәсі болған ғұлама ақынның орыстың сонау
кезден өзара сырласып, сыйласып келген екі ... аяқ ... ... ... көр қазуға дейін барғанын зерделеу үстінде ой
тұңғиығына тағы бір ... ... ... Адам ... оңы ... ... ... немесе болуы мүмкін оқиғаны қисынын келтіре
әңгімелеу арқылы таразыға ... ... ... ... ... шынайы сезімнің қарапайым пендешілікпен қоңсы қона
алмайтын шуақты нұрын шырқата әуелеткен. Пушкиннің жай ... ... оның ... ... айнымас әріптесі екенін дәлелдейді.
Шәкәрім жасаған нұсқада Владимирдің Дефорж ... ... ... ... алғаш мұғалімдік қызметке келген бетінде кейінгінің
келіс сөз соңында оған мынадай қатаң шарт ... ... ... байдың өзі,
Наданның тіпті топас келер сөзі.
Марияны тілмаш қылып жігітке айтты:
«Жүрмесін қыдымда боп екі көзі»
Аталмыш деталь Пушкинде ... ... ... Онда ... ... ... ... жақсылап оқытып, тәрбиелеу екенін, қызметші ... көз ... егер осы ... ... ... қалса, иттің
күшігі құсатып қуып жіберетінін ескертеді. Бұл ... ... ... ... жоқ. Ал Шәкәрім осының бәрін біле, ұға тұра жаңағыдай
ауытқуға неге барған? Оның ... ... ... ... ... ... өзгеге бұрмау мақсатынан туған. Түп нұсқаның бастапқы
беттерінің бір жерінде «Покровское» қыстағының қызметші қыз-келіншекке толы
екені, оның ... ... ... ... шыға ... ... ... толықтырылып отырылатыны, аталмыш мекен-жайда қожайынның
өзінен айнымайтын, бірақ ресми әкесі белгісіз сәбилердің көрген күні, ... ... ... мәліметтер бар-тын. Мұны аудармашы ... ... ... кеткен. өйткені күнделікті өмірдегі ұсақ-түйекті прозаның
қамтуға мүмкіндігі көтергенімен, поэзияның табиғатына жинақтылық, ... қана ... ... керегі жоқ деп танылған детальды біраздан
соң шегініс жасау арқылы сюжетке енгізген жағдайда, басқа түк те ... ... ... ... орын ... болар еді. Сондықтан қазақ ... ... ... әуел ... ... ... Мария Кириловнадан
басқа жаққа аудармауды дұрыс санаған да, азды-көпті әлгіндей иіп-бүгуге
барған. Біздің ойымызша, ... ... ... Бұл бір.
Екіншіден, мол байлықтың арқасында кердеңдей басып, кесірлене сөйлеуді
әдетке айналдырған дарақы байды өзінің туған жалғыз ... ... ... ... ... жұртшылықты жақсылық пен жамандықтың не екені туралы
тағы бір рет ... ... ... ... ... ... жандармен
қандай қарым-қатынас ұстаған дұрыс? Осы сауалдың лайықты да тиімді ... ... ... ... ... ... ... әрлі-берлі
өткен жүргіншілерді тонап жәбірлеуі күшейген тұстың бірінде Антон Пафнутьич
есімді чиновниктің Троекуровтың үйіне келгені, оның ... ... ... ... ... ... ... бейшара жанның көйлегінің
ішіне жасырып жүрген мол қазынасынан қалай айырылып қалғаны Пушкинде:
«Он (Пафнутьич)» чувствовал свкозь сон, что ... ... ... ... ворот рубашки. Антон Пафнутьич открыл глаза и при лунном ... ... утра ... ... ... ... ... в одной руке держал
карманный пистолет, ... ... ... ... ... жолдармен
берілсе, Шәкәрімде ол көрініс:
Көзін ашса шошынып бір ... ... ... ... ... ... ақшаны алған,
Қорыққаннан бай айтты: «тақсыр бұл не» деген ... ... Осы ... ... ... салыстырып
қарсақ, олардың ара қатынасында бірсыпыра алшақтықтың бар екені байқалары
сөзсіз. Түпнұсқада ... ... ... ... қаннен қаперсіз балбырай
берілген Пафнутьичтің ақшаға толы ... ... ... ... қазақ классигі оның мұқият жасырған қазынасын ... ... ... ... ... ... Аудармашының
пайымдауынша, дала оқырмандары үшін соңғы көріністің бояу-нақышы әсерлілеу.
Біз де осы ... қол ... Айта кету ... бұл да ... мысалдар сияқты ұлы данышпанға жасалған орынсыз базналық ... ... ... ... өзгелеу халықтың психологиясын, баға-
бағдарламасын мұқият ескеруден, шығарманың мейлінше ... ... ... ... творчестволық еркіндік.
Тағы бір салыстырма. Зер сала ... ... ... ... ең ... ... суреттелетін эпизод екі авторда түп-түгел
бірдей шықпаған. Жат ... ... ... келіп тұрғанын білдірген
Владимирге қыз ол күтпеген, мүлде тосын жағдайды хабарлайды. Яәни, ... ... орай ... ... ... ... ... заңын
бұза алмайтынын, некелескен адамымен тұрмыс құруға бел буғанын, қояр ақырғы
өтініші – ... жол ... ... ... ... ... ... Пушкинде Владимирдің мұны естіген көңіл-күйі былайша
суреттелген: «он (Дубровский) упал у колеса, разбойники окружали его. Он
успель ... им ... ... они ... его верхом, двое из них ... ... взял ... под ... и все ... в сторону, оставя
карету посереди дороги, людей связанных, лошадей ... но ... ... не ... ни ... капли крови в отношение за кровь своего
атамана». Ал орталық тұлғалардың мәңгілікке ... сол сәті ... да ... ... ... сөз ... кетті талып,
Қансырап жарасынан талды ғой деп
Әкетті жолдастары сүйреп алып.
«Қош» деді біраз ғана есін жиып,
Ауыздан ... ... ... ... ... ... деді Мария талды жанып, күйіп, деген шумақтармен
берілген. Бұл келтірілген үзінділер арасындағы айырмашылықтың мәні ... екі ... ... қатесіз танып, құлай ұнатқанын, олардың
қашан да, қайда жүрсе де сол ... ... ... ... ... табиғаты қатал, кесек әрекеттің иесі Владимирдің мүмкіндіктері
бола тұра ата жауы ... ... ... қимасын жүрегінен
суырып алып бара жатқан ... ... ... ... ... ... деген ұғымды оқырмандардың зердесіне тереңірек сіңіру
мақсатында тағы бір ептеген еркіндікке ... ба ... ... ... кім, парақор кім, жазықсыз кім,
Қайсысы ақ жүректі, қайсысы сұм?
Кекті кім, кекті жеңіп кешірген кім?
Білдің бе күшті ... ... ... ... ... сол ... ойға ... пайымдасақ, ақынның дүниетаным ұғымы мен ... ... ... ... ... ... ... айқын да
айшықты көрінген деуге толық негіз бар.
Шәкәрім Құдайбердіұлы жасаған «Дубровский» ...... ... қазақша жырланған Пушкин прозасының өлеңмен берілген түрі.
Повестің кейіпкерлері мен жер-су ... ... ... ... ... ... ... бір қазақ сахарасында өтіп
жатқандай әсер ... ... ... қос ... ... мен ... идея тарапындағы өзара жақындықтары «Дубровский»
сияқты шығармада айқын да айшықты ... ... ... ... бар. ... ... ... қазақтың алғаш қалыптаса ... ... ... ... ... адам үшін күрестегі
ізденістерін, ... ... мен ... ... орыс және ... ... ... әсері болғандығын уақыттың өзі дәлелдейді.
Екіншіден, “ Дубровский ” ... ... ... оның ...... дамытуда жемісті нәтижелер бергенін айтамыз.
үшіншіден, Пушкин поэзиясының, прозасының қазақ ақындарының қайта
жырлауы ... жаңа ... жаңа ... ие ... ұлы ... өміршеңдігін
көрсетеді.
2.2. А.С. Пушкиннің шағын эпикалық шығармалары және
оның қазақша нұсқасы ( “Боран” әңгімесі ... ... ... ... ... ... екінші аудармасы – белгілі
«Боран» әңгімесі. Бұл бәрімізге мәлім. «Дубровскийдегідей» жеке бастың қам-
қарекетін әлеуметтік ... қызу ... ... ... ... биікке көтеріп әкететін, шырғалаңы мол, күрделі ... ... ... ... ... сезімінің суреті. Шығарманың осы табиғи
ерекшелігі аудармашының ... ... де сол ... ... қажы ... ... ... өз замандастарына мейлінше
жатық та түсінікті етіп жеткізуге күш салған. ... ... ... ... ... ... «В ... 1811 году, в эпоху нам досто памятную, жил в
своем поместье Ненарадове добрый Гаврила Гаврилович. Он ... во ... ... и ... ... ... ездили к нему поесть,
попить, поиграть по пяти копеек в бостон с его женою, а некоторые для ... ... на ... их ... ... стройную, бледную и
семнадцатилетнюю девицу. Она считалась богатой невестою и многие прочили ее
за себя или за ... деп ... ... ... ... ... қазақ ақыны:
Мың сегіз жүз он бір шамасында
Он ... ... ... ... дейтұғын бай
Отырған Нинандырып қаласында.
Оншалық зор қала емес, отар екен.
Зор ... ғой ... қала ... ... ашық жүз, қонақшыл бай
Сол жерді иемденіп қылған мекен.
Прасковья Петровна – бәйбішесі
Оның да түгел еді әр ... ... ... ... ... ... күндер өткізген көршілесі.
Қызы Мария бек сұлу, пәм әдепті,
Сол жылы он жетіге жасы кепті.
Оны көрген боз бала ... ... осы ... алсақ депті.
Міне, екі нұсқадан алынған осы ... ... орай ... көрейік. «Боранның» қазақшасы да көз тартарлық. Мұнда да сюжет
желісін ... ... ... ... көзге бірден шалынады. Прозаға
жаттығуы жоқ кейбір тәтпіштеулер қалдырылып кеткен. Дәстүрі, салты, тұрмыс
өрнегі ... ... ... ... ... ... ниетпен кейбір
жайттарды тарқатыңқырай әңгімелеген. Сөз кестесі де келісті. Дегенмен…
«Боранның» ... ... ... ... ... орынсыз
алыстаңқырап кететін тұстары «Дубровскийдегіден» гөрі көбіректеу екен. ... ... ... қол көтерсек, кейде ... ... ... ... күй ... ... шағын біреуі болса, әрине, әңгіме
бөлек. Ал Шәкәрім қажы ... ... жөні бір ... Ондай ғұламалардың
әрбір сөзі мен сөйлемінің назардан еш ... ... ... ... ... осы ... ... шама-шарқымызға қарай «Боранның» екі нұсқасын
өзара салыстырып, кейбір байқаған-пайымдарымызды ортаға салуға талаптандық.
Жоғарыда келтірілген үзіндідегі «в ... 1811 ... ... ... ... ... ... қажіде кемерінен асыңқырап, он бір буынмен
жазылған жырдың екі тармағын түгел иемденген. «Он ... ... ... жол ... ... Сөйтіп, тәржімеші ойды нақтылаймын деп отырып,
шұбалаңқылыққа ұрынған. Поэзияға тән жинақылыққа ... ... ... түп ... өзгеруі де бір жақтылық. Гаврила ... ... атау ... әрі ... оны ... ... қалған Жебірейілмен
алмастырған жарасымдылау тәрізді (Сол ... ... ... ... деп ... есімізде). Поместьенің қала
деп алынуы да екі тармақ ... ... ... орталық тұлға – Мария Гавриловна ... ... екі ... ... де келісті әрі әдемі. Пушкинде оның
кішкене кезінен сан ... ... ... мол сусындағаны, солардың
кейіпкерлеріне еліктейтіні айтылса, Шәкәрімде бұл туралы еш ... ... әлгі ... ... және орынды қысқартылған. Алып сахара, ондай
халықтың жер бетінде бар екенін ол маңайда ұзын құлақ, ... ... ... ... мен ... бейхабарлау-тын. Жаңағы айтылған
штрихты енгізеді екенсің, француз сал-серілерінің ... ... ... ... хақында азды-көпті мәлімет беруің қажет. Мария
Гавриловна – үлгілі ортада өскен, төрт құбыласы түгел ... ... ... ... ... сюжетке жамау жамап, негізгі ... ... ... ... жоқ. «Она ... богатой
невестою» деген тіркес қазақшаланбаған. Шаруасы шалқыған ... ... ... соң, оның да ... ... емес ... өзінен-өзі белгілі.
Сондықтан ол сөйлемді аударудың қажеті шамалы. «И многие ... ее ... за себя или за ... ... тіркес қазақшасында біраз
басқашалау. Мұнда қызға көз қырын ... жас ... ... ... ниетімен жүрген келімсектер сызылып тасталған. Аудармашының
бұл аралығы ойын ... ... ... ер ... баласына қалыңдық
таңдау, құдалық сөйлесу – қазақтарда ықылым заманынан келе ... ... бір ... Жай, ... үшін ... ... ... керек.
«Соседи поминутно ездили к нему поесть, попить, поиграть по пяти ... ... с его ... ... ... келіп карта ойнап, сауық салып,
Қызық күндер өткізген көршілесі түрінде тәржімеленген.
Егер Пушкинде маңайдағы көршілестер Гаврила Гавриловичтің жарқын, қолы
ашық, қонақ ... ... ... жай ... кету үшін ... ... оның бәйбішесімен бес тиыннан салып, бастон ойнайтыны
айтылған. ... түп ... ... ... түспегенімен кемшілік,
кемтарлық байқалмайды. Ең бастысы көріністің нобайы ... ... ... ... өзіне оңдап кезіктірген жұбайы
Прасковья Петровианың есімі қызының ұзақты түн ... ... ... ... ... мазасыз шағы суреттелетін тұста – повестің орта
шамасында ... ... ... шумақтың өзінен-ақ белгілі. ... ... неге олай ... ... ... ... Егер ... аударылса, әңгіме бөлек, ал поэзия тіліне ... ... ... ... ... әуенінің ілгері-кейін жылжуы дұрыс та шығар. Шәкәрімде
отағасының иман жүзділігінің бір белгісі оның қарыз бергіштігі ... ... ... ... ... ... ... дәл осы жерде сөзге не
ұйқасқа зәруліктен жаңағы ұғымды енгізіп ... ... ... ... ... сөз қисынын пайдаланып, әлде қалай ... ... ... ... ... ... ... Абай ағасының: «жетпесе біріндіктен бірақ жеткіз» деген ұлағатты
кеңесін көпшілікке ... ... ... ею (Мария Гаврилова) бедный
армейский праворщик, находившийся в отпуску в ... ... Само по ... что ... ... пылал разною страстию и что родители его
любезной, заметя их взаимную склонность, запретили дочери в ним и ... ... ... ... ... отставного заседателя» деген жолдар көп жайдан
хабар бергендей. Қызының көңіл-күйін, жүрек лүпілін қаға берісте ... ... ... ... ... адамның баласымен болмаса, мынандай
ұшарын жел, қонарын сай ... ... ... ... әке мен ... ... ... қазақшаға мейлінше еркін,
көсілте аударылған:
Марияға болсадағы әркім құмар,
Байға батып айта алмай жүрген ... ... ... алып ... ... ... жас офицер.
Ол – дағы осы баймен араласып,
Мариямен бір-біріне болған асық.
Күндіз-түні сол үйге келе ... ... қыз ... онша ... сырды бәйбіше мен бай да білді
Екеуін жолықтырмас айла қылды.
Владимир келгенде кекеп-мұқап
Мысқылдап айта берді қайдағыны.
Жарқыным, сирек келіп әңгімелес,
Бұл қора ... ... ... ... босатпайсың
Сандалғанды еш адам мақұл демес.
Бей уақытта қақпаны тарсылдатып,
Эполетін, медалін жылтылдатып,
Осындайлар тыныштық бермеді ғой
Етегінен қылышын қылтылдатып.
Қалтасының бостығын ұмытып кетіп
Әскерімсіп төбесі ... ... неге ... ... қақпада қойғанша тентіретіп?
Міне, әдейі ұзақ келтірілген осы үзінділерді өзара салыстырып қарасақ,
араларында үлкен айырмашылық бар ... ... ... дәл сол ... ... аталмайды. Шәкәрімде ол прапорщик емес, Владимир атты
офицер. Түпнұсқада ата-ана жастардың бір-біріне деген ... ... ... ... тиым ... Прапорщиктің келгенін жақтыртпайды.
Оның негізгі себебі – жігіттің ... ... ... ... үш ... түп ... ... Осыншама ауытқудың мәні неде?
Біздіңше, бұл ... гәп ... ... қажы ... ... ... бірін-бірі ұнатуы жай кездейсоқтыққа ... ет ... ... ... тең. ... ... ... басты кедергі -
әлеуметтік жағдайлардың алшақтығы. Қазақ ... ... ... ... ... жас сергелдеңге ұрынбақ па еді? ... оның ... ... ... ... ... пен Айсұлу» дастандарындағы басты кейіпкерлердің көктей салуына
басты ... ... ... ... ... ... салт дәстүрдің
азып-тозған тармақтарының қырсығы еді ғой. Бас бостандықтары жолында от пен
судан жасқанбаған ... ... ... ... ... қажы ... қайыра ұшырасқан таныс тағдырға бейтарап ... ... ... ғана ... ... ... ... пенделерін – Мария Гавриловнаның ата-анасын ... ... ... кейінгі кездері не үшін кекетіп-мұқатудың мән-мағынасын
ашады. өзімшілдік, бай-патшалық психологиясын ... ... ... толы ... сол үш ... ... ... ескілік шырмауында
жүргендеріне арнайы бағышталып жазылғанына еш ... жоқ. ... ... ... бір жай, ... өз ... әскери адамдардың жүріс-
тұрысын жақсы білетіндігі. «Бұл қора солдаттардың лагері емес, эполетін,
медалін жылтылдатып, етегінен ... ... ... ... ... ... асынған қару-жарағын елге әдейі көз ... ... ... ... атарман-шабармандарын, жүрген
жерін қорқытып-үркітпесе, ішкен асы бойына сінбейтін кәдуілгі урядниктерді
көпшілік алдында мақтамен бауыздағаны.
Түпнұсқадағы Гаврила ... пен ... ... ... ... ... сол тоқтамға әбден сіресіп алғаннан кейін, амал жоқ, қыз
бен жігіттің хат ... ... ... ... ... ... шіркеудің қасында жолығысып жүргені, қыс орныққан соң кездесу тиылып,
оның ... ... ... ... ... күдігі мен күрсінісі
мол беймаза шақта екеуінің әрі ... бері ... ... ... ... ... бекінгені, уақыты келді-ау деген шамада ата-ананың аяғына
жығылып, кешірім өтінетіні, одан соң ... ... ... ... саятын ұйғарымы бейнеленетін жолдар сөз болып отырған қазақша
нұсқада біраз ықшамдалып, ... ... ... ... ... ... екі жасты,
Күн сайын асықтықтың қызуы асты.
Ата-анасы ұнамай жүрсе дағы
Некесін қиғызуға сөз байлапты.
Қосылыспай жалынды жасырғанша,
Көнбейтін сабырлығы бас ұрғанша,
Тасалап өзге орында ... ... ашуы ... ... ... осы ... ою-өрнегін өзара салғастыру
үстінде қанша дегенмен оқиға, құбылысты бейнелеуде прозаның ... ... тағы да ... ... мен ... ... мен
қозғалыс, изара мен ниет, мақсат пен мұрат, түйткіл мен күдік, өкініш пен
жұбаныш өз ... өз ... ... ... ... не кем еш ... Болғанның не болуы мүмкіннің тура өзі. Ал поэзия кішігірім жайттарды
қазбалауға міндетті емес. Керек ететіні – ... ... ... және оның ... салар салмағы, тигізер әсері.
Кімнің қалай сүйінгенін не қалай күйінгенін таңбалауға машық. Әр ... ... бояу ... мен ... ... де басқалардан
ерекше.
Әйтсе де, Шәкәрімнен алынған жаңағы үзіндінің ... ... ... сырдаңдау сияқты. Түпнұсқадағы эпизодтың буын,
бөлшегін түгел қамту қажет болмас. ... ... осы ... ... мен ... ішкі әлеміне бойлау жағы да ақынның
мүмкіндігінен төмендеу жатқандай. ... күн ... ... ... ... тап болған екі жастың қуанышы мен ... ... ... онша ... ... ... ... барғанда, бәлкім, кім
біледі…
Пушкиндегі Мария Гаврилованың жүректің әміріне көніп, көрші Жадрино
(Шәкәрімде - ... ... ... ... некелесу рәсіміне бел
байлап, түнде жолға жиналғаны, киім-кешектерін буып-түйгеннен кейін өзінің
сырлас, дос қызына, одан соң ... ... ... қадамына жалбарына
жалына кешірім өтініп, ... хат ... ... ... ғана төсегіне қисайғаны, бірақ қиқи-жиқы түстер ... ... ... көтерілгені, үй ішінің оны сырқаттанып қалдыға жорып, естері
шыққаны, сол күні тәбеті тартпай ... ... ... ... ... ... ... есік арқылы, сүйіктісіне берген серті бойынша,
аттану сапарына түпкілікті тәуекел еткені ... ... ... ... ... ... соң Мария дайындалды,
Бірге өскен малай қызын қасына алды.
Шкаф, айна, столға амандасып,
Шамаданға киімін түгел салды.
Хат жазып ата-анадан кешу ... ... ... ... екі ... сурет салды.
Сыртынан тұрғандай ғып от шашырап.
Хат тастап, иесіз үйге амандасып.
Жөнелді бақша жақтан есік ашып
Қараса, алай-түлей қатты боран,
Қалың қар ... ... ... басып.
Келтірілген шумақтың өзін оңаша бөлек оқығанда майталман зергердің
қолынан шыққан келісті өрнек ретінде ... еш ... жоқ. Ой ... сөздер де өзінің орын-орнында, бөлек-салақ немесе жетпей тұрған
ешнәрсе таппағандайсың. Ал түпнұсқамен ... ... ... ... ... сол ... қан ... қысымын бейнелейтін не бір
сырлы детальдар, өкінішке орай, қалып қойғанын көреміз. Мәселен, ... ... өз ... ... ... ... ... селосына бірден аттанып кетпейді. Керек-жарақ
дүниелерін ыңғайлағаннан кейін бір тәуліктен соң жолға ... ... ... ... тіреген шешімінің арты нендей нәтижеге
соқтыратынына көңілі қатты ... жас ... сол ... екі ... ... күй кешкені баяндалатын жолдардың ... ... ... ... ... ... келтірген.
Орысшасындағы «она в тайне прощалась со всеми ... со ... ее ... деген сөйлемді, «шкаф, айна, столға амандасып»,
деп аударған. Әрине, ... ... ... мекен-жайында ол
мүліктердің міндетті түрде болатыны белгілі. Бірақ Пушкинде ... ... ғой. ... деген сөз де жоқ. Повесте сәл кейінірек ... ... ... ... бір ... ... қобдиша ұстап отырғаны
айтылады. Ал қазақ ақыны жолға шыққан әйел керек-жарақ заттарын шамаданнан
басқа қайда салады ... ... ол ... өз ... қоса ... Мұнда
тұрған пәлендей оғаштық жоқ сияқты. Әйткенмен көркем аударманың о бастағы
тұрпатынан алшақтамағаны лазым.
Пушкинде одан ... ... бәрі ... ... шақта Мария
Гавриловна мен қасына ерген жолдас ... ... ... ... ... ... шыққаны, долы боранмен алыса-жұлыса, жан-дәрмен
Владимир жіберген шанаға отырып, Жадриноға ... ... ... ... ол ... жинақы да шағын:
Малтығып жүре алмады қарға батып,
Ысқырған бір дыбысқа келе жатып,
Шанаға екі қызды отырғызып,
Көшір де жүріп кетті сырылдатып.
Күшейді ... ... ... ... де ... ... жүру ... қыздар сол берімен бара тұрсын.
Владимир қайткенін баяндайын.
Орысшасындағы: ... ... ... ... и ... ... ... к молодому нашему любовнику» деген сөйлем жаңағы
келтірілген үзіндінің ... екі ... ... ... ... Ауытқу
болмашыға тән. Жоғалған пәлендей ештеңе жоқ. Тек бірінші нұсқадағы уағдалы
жерге қыздар келіп үлгергенше, ... ... атшы ... ... қажып мазасызданғаны суреттелетін мына штрихтың: ... не ... на ... ... ... расхаживал перед оглоблями,
удерживая ретивых. Он помог барышне и ее девушке ... и ... узлы ... взял ... и ... ... ... қоймағаны орынды еді.
өйткені есік терезені ... ... ... ... ... бұл
шығармадағы жай, ауа райының кездейсоқ ... ... ... ... ... салған зор мылқау, күш, жазмыштың әркімге татқызған
сыбағасының алапат ... ... әлгі ... шағын үзік автордың
айтпақ ойының түйініне жетелейтін елеулі сілтеменің бірі. Сол бұрмалаңқырай
сөйлесек, оның ... ... ... ... құрамындағы
былайынша қарапайымдау көрінгенімен үлкен дүрмектің сапында өзіндік үні бар
музыкалық аспаптың ... ... ... Оның орнын жоқтауымыздың
себебі сол.
Түп нұсқада Владимирдің күні бұрын Жадринадағы ... ... оны ... ақыры Мария Гавриловнамен ... ... одан соң ... ... ... азаптанғанын, әйтеуір сәті
түсіп отставкадағы қырықтар шамасындағы Дарвин ... ... және ... жер өлшеуіш пен бір капитан ... он ... ... қалған
ұлымен келіскені айтылады. Бұл эпизод та қазақшасында жоқ. Тек ... ... ... қышлақта он шақырым
Білуші еді бір кәрі поптың барын.
Соған неке ... ... ... ... ... ырым.
Шадринге Владимир күндіз барған,
Попы да куәсі де дайындалған.
Пар атын ... ... ... ... бір ат ...... ... хабарлама ғана бар.
Байқап қарағанда, ол да Владимирдің сүйіктісімен ортақ шаңырақ
көтеріп, түтін-түтетуге ... ... ... эпизод. Тәржімешінің
оны нендей себеппен тастап кеткені белгісіз. Ата-бабаларымыз қашанда үйлену
тойын ерекше қадірлеген, ... ... ... ... ... ... ... әрине, мүмкіндігі жеткенше, думандатып өткізген. Неке
қию рәсіміне де үлкен мән берілген. Жұбайлардың ... ... ... салтанатына екеуінің бірі жазатайым қатыса ... ... ... ... ... Тек ... мәлімдемелері негізінде ғана
некелері қиылатын болған. Той-домалақ, ойын-сауықтарда айтылып жүретін:
«куә дүрміз, куә дүрміз, ... жүре ... деп ... қаратпа
қалжың сөздердің шығу тегі соған байланысты. Демек жұбайлардың некелесу
сәтінде куәлердің қатыстырылуы қазақтар үшін ... ... ... ... аға ұрпақтарға орыс ағайындардың үйлену салтына ... ... ... беру ... ... сол ... ... салғанның артықтығы жоқ еді. Бұл бір. Екіншіден, көркем өнер
туындысы да ... бар жеңі бар ... бір ... ... ... ... әр қилы ... шағындала берсе, тұтастығынан айырылып,
табиғи жүдеушілікке ұшырауы даусыз. Мәселенің ең қиыны, ... осы. ... ... үш ат ... ... ... ... Жадрино селосына алып
келуге жіберіп, өзінің бір ат жеккен кішкене шанамен ... ... ... ... бірақ қатты боранның әлегімен түні бойы алысып,
уәделескен уақытында қалыңдығымен кездесе алмағаны суреттелетін ... ... ... ... қана ... боранды түні Мария Гавриловнаның Владимирмен жолығысу мұүмкіндігі
болмай, өз үйіне ... ... бір ... ... ... ... оған қоса ... денесін суық ұстап, ертеңіне төсегінен қатты
сырқаттанып оянғаны, қыздың түнгі серуенінен мүлде бейхабар ... ... ... ... ... өлердей шошынғаны баяндалатын
жолдар да тәржімада толық емес. Оған қоса еркіндік басым.
«Что твоя голова, Маша?» - ... ... ... «Лучше,
папенька» отвечала Маша. «Ты, верно, Маша вчерась угорела», - ... ... ... ... ... - ... Маша» деген
диалогтар:
Әкесі айтты: «Қарағым өңің жаман,
Иіс тиіп қалған ба бүгін саған?» түрінде берілген.
«Никто в доме не знал о ... ... ... ... ... были сюжжены: ее горничная никому ни о чем не ... ... ... Священник, отставной корнет, усатый землямер и
маленький улан были скромны, и ... ... ... никогда ничего
лишнего не высказывал, даже и во хмелю. Таким образом, ... была ... чем ... ... ... ... ... қалып қоюы
түпнұсқаны оқымаған адамға көп ... ... ... кедергі
келтіреді. Мәселен, Мария Гавриловна кетер алдында ... ... ... ... бағыштап екі хат жазғаны қайда? Олар да түнгі боранға
ұшырап, бір жерде қарға ... ... қай ... деп ... ... ... ... сәтті шыққан деп Мария Гавриловнаның
қызуы көтеріліп, қатты науқастанғаны, ... ... ... ... ... ... ... не көріп, не білгенін, нендей іс
тындырып қайыра оралғанын маңайындағылардың бәрін ... өз ... ... ... ... ... атар ... Жинақы да көркем.
Кейбір штрихтардың қалып қойғанына қарамастан Пушкиннің қол ... ... ... одан туындайтын көңіл-күй бүкіл бедерімен тізбектелген.
Сондай-ақ қазақ ақыны жан-жағын ... ... ... 1812 ... соғысын, оның нәтижесінде отандас ұлы көршілеріміздің бас
киімдерін аспанға атып, зор ... ... ... деңгейінде
суреттеген. Бұл шумақтарды оқыған кезде біреуден жасалған көшірме емес,
төрт ... ... таза ... ... сусындап отырғандай әсерге
бөленесің.
Повестің финалы – Владимирдің француздардан қаза табуы, оның артынан
іле-шала Гаврили Гавроловичтің дүние салуы. ... ... ... бір ... ... ... ... Мария Гаврилованың көпке дейін
тұрмысқа шыққысы келмей жүріп-жүріп барып, кешегі қан ... ... ... ... ... ... ұнатып, соған тигені – екі
классиктің екеуінде де ерекше шабытпен жазылған деп танимыз.
Боранды түннің ... ... ... ... орай ... ... интеллектуалдық қадір-қасиеті, әсіресе, осы ... ... ... ... ... ... ... қанша парақтасаң да назарыңа ілінсе-
ақ болды өзіне сиқырлай тарта жөнелетін ғажайып полотноны ана ... ... ... ... ... ... ... дән риза
екенімізді білдіреміз. өзімізше аудармаға талдау жасау барысында кейбір ... ... ... да тілге тиек ... ... ... бойынан оның проза қалпындағы «өзіндік стилін, тіл кестесін, үлгі-
өрнегін» түгелімен талап етудің не жөні бар? Шәкәрім қажы ... ... ... ... ... дәл өзінше Пушкин сөзін,
Қазақтың шағылдырар надан көзін.
Ғылымнан көзілдірік кимеген ел,
Туралап көре алмас күннің көзін
Сөйтсе де кете қойман шетке басып,
Айтармын ... шын ... ... ... отыр демей
Жүрекке тыңдағайсың ақылдасып, - деп ... ... ... ... жинақтай келіп, ең соңғы ... ... ... қажы ... бастапқы қалпын сақтауға тырысқан. Бірақ
«Дуброскийге» қарағанда мұнда еркіндік ... ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігін,
әр түрлі қақтығыс-тартыстың әлеуметтік, психологиялық негізін айқындайтын
детальдардың талайы орынсыз ... ... ... ... да ... Бұл ... шығарманың сыршылдық, көркемдік сипатына
көлеңке түсірген. Әлгіндей өзгертулер, әрине, тәржімешінің ... ... ... ... оған ... табиғаты майда-шүйдеге
көңіл аудармай, тек өмірдегі ең елеулі мәселелерді ғана ... ... ... ... ... ақын ... жағдаяттардың қазақ
оқырмандарына қажеті шамалы деп ұйғарып, жай ... ... ба ... ... ... бір кезде байқалмаса, аударманың қазіргі биік
өнерлік деңгейге шырқаған ... ... ... ... өз ... әділ ... – ақылға сыйымды, жарастықты құбылыс. ... ... ... ... білікті де талантты аудармашы екенінде еш күмән жоқ. Оның
басты дәлелі – ... ... ... ... ... ШӘКӘРІМ ЖӘНЕ ШЫҒЫС ӘДЕБИЕТІ
3.1. Көркем аударма және әдеби байланыстың кейбір мәселелері.
Қай ... ... ... ... әдебиетімен, мәдениетімен қарым-
қатынаста болып, бір-біріне ықпал-әсерін ... ... ... алға ... ... Дәлел ретінде айтсақ, арабтар ислам дінін таратып қана
қоймай, өздерінің қоластындағы және көршілес елдерден: ... ... ... ... ... жатсынбай, қажетінше бойына ... ... ... Мәселен, араб әдебиетінің жәдігері ретінде күллі әлемге
танымал «Мың бір түн» топтамасында үнді, парсы, ... ... ... де ... ... керек. Солардың бірі – үнді топырағында
дүниеге келген «Қалила мен Димна», «Тотынама» парсылардың төл туындысындай
болуы ... жай ... Сан ... ... бар ... ... өн ... әдебиетімен байланысты да байқаймыз. Сондықтан төл әдебиетімізді
тереңдеп, түстеп танимыз десек, әлем ... ... ... ... Ал ... ... ... сөз етсек, қазақ әдебиетіне шығыс
әдебиетінің тигізген ... ... кету және ... ... ... ... қарым-қатынасы өте көне
дәуірлерден басталады. Сондықтан да екі халықтың ... ... ... ... мол. ... ... пері, дию, аждаһа қазақ халық ертегілерінің ... ... Ал ... ... ... ... ... алынуы
халқымыздың тарихын зерттеушілер үшін мәнді дерек болса керек.
Фердоусидің «Шаһнамасы», Низамидің, ... ... ... жұртына
етене таныс. Әдебиетіміздің үлкен тұлғалары – Абай мен ... ... ... ... ... ... ... дәстүрді
өз өлеңдерінде барынша ұштаған.
Абай:
«Физули, Шәмси, Сәйхали
Науаи, Сағди, Фердоуси,
Қожа Хафиз – бу һәммасы
Мәдет бер шағири фердияд», - деп ... ... пір ... оның ... жалғастырушы Шәкәрім:
«Науаи, Сағди, Шәмси, Физули бар,
Сәйхарли, Қожа Хафиз, Фердоусилер…
Бәйітші ... ... ... ... ... нұрын жайған солар», - деп парсы ақындарының әлем әдебиеті
тарихында елеулі із қалдырғанын айғақтайды.
Алайда қазақ әдебиетінің шығыс ... ... ... ... ... ... біткен жоқ.
Ал енді Кеңес үкіметі тұсында шығыстың классикалық жәуһар туындыларын
ана тілімізге ... ... ... көп іс ... ... ... Шеразидің, Низамидің, Жәмидің көлемді ... ... ... Омар ... ... ... т.б. шығыс шайырларының
лирикалық туындылары республика ... ... ... ... шайырларын қазақша тәржімалау жұмыстарымен Т.Ізтілеуов, ... ... ... ... ... т.б. тәрізді белгілі қаламгерлер айналысты. Бұлардың көпшілігі
шығыс шайырларының орыс тіліндегі аудармаларын қазақ тілінде ... ... ... ... ... дәнекер, рухани көпір - аударма
екені белгілі. Аудармашылық – бейнеті мол, ... ... ... ... ... Аударма өнерінің өз қиындығы бар. Мәселен, шығыс халқының
поэзиясы – көркемдігі жағынан аса ... ... ... ... ... өрнектерге айырықша бай мұра болып танылады. Осы ... ... ... ... «…в ... ... воцарились пафос
намека, игра иносказаниями и аллегориями, двусмыленность полутонов и
светотени, ... с ... ... и ... ... споров
вокруг каждого бейта и стихотворения. Это сложнее ... ... ... ... ... одно – ... решение. Это хитрее шифра, который
в конечном счете может быть ... ... Это ... ... ... язык, который каждая эпоха, а внутри нее разные ... ... по ... деп ... ... шығыс шайырларының софылық діни түсініктен нәр алатын
тылсым сырлы поэтикалық тілін арнаулы дайындықсыз ұғыну ... ... ... ... ... ... тәржімалау біраз қиындық туғызады. Оның
үстіне шығыс ақындарының ойды жеткізу тәсілі еуропалық әріптестеріне ... ... ... Абай ... ... ... ... көп
өнеге алған мектебі ретінде Шығысты атайды. Ақынның әсіресе, өлең өнеріне
бет ... ... ... Физули, Сағди, Хафиз, Фердоуси, Шәмси тәрізді
шығыс шайырларына көп еліктегенін баса ... ұлы ... ... ... ... бөле-жара қарау мүмкін емес. Осы бір күрмеуі ... ... ... нысанасына айналдырған М.Мырзахметұлы ... ... ... ... ... ... иран
топырағында пайда болған қырларын терең баяндайды. Шығыс әдебиеті мен қазақ
әдебиетінің сан қырлы ... ұзақ ... бері ... ... ... ғалым - өтеген Күмісбаев. өз зерттеулерінде Ө.Күмісбаев Фердоусидің
әйгілі «Шаһнама» дастанының қазақ топырағында танылып, тәржімалану ... ... ... ... ... нәзирагөйлік дәстүрін сөз
етеді. Бұл зерттеушінің «Хафиз, Абай және ... ... ... да ... ... ... ... ғазалдарының ата жұртымызда
насихатталуы, тәржімалануы туралы айтылады. Автор Шәкәрім аудармасы ... ... ... ... ... аударма теориясы қазақ үшін
қалыптаспаған еді, тосын нәрсе еді, жолма-жол, ... ... ... еді. ... ... Гете ... ... Хафизбен қалай жарысып еді,
Шәкәрім сол үлгіні қалады. Ақын негізгі мазмұнын сақтап, ... ... ... бере ... деп түйеді.
Бұрынғы Кеңес Одағында Хафиз жырлары орыс тілінде бірнеше мәрте жеке
жинақ ... ... 1935 жылы ... ... ... ... Мәскеудің
«Академия» баспасында, 1955 жылы «Хафиз. 50 Газелей» (Классики таджикской
литературы) атты кітап Тәжікстанның «Таджикиздат» ... 1956 ... ... ... Лирика» (Перевод с фарси) Мәскеудің «Художественная
литература» баспасында, «Лирика» Мәскеуден 1963 жылы, «12 ... ... ... 1970 ... ... ... «Художественная литература» баспасынан 1974 жылы, осы
жылы тағы да осы баспадан «Иранотаджикская поэзия» деген кітап ... ... 1966 жылы ... баспасынан Сағынғали Сейітовтің
құрастыруымен шығыс ақындары туралы «Сөз зергерлері» деген ... ... ... ... атты мақаласы бар. 1970 жылы ... ... ... ал ... ... ... жұлдыздары» деген жинақ 1973 жылы «Жазушы» баспасында жарық ... жылы ... ... Хафиз ғазалдарының орыс, өзбек, тәжік тіліндегі
аудармалары мен парсы тіліндегі нұсқаларын салыстыра отырып, жинақтады. Осы
еңбекте 1987 жылы ... ... ... та» ... ғылымдарының докторы
Рахманқұл Бердібаевтың «Шираз бұлбұлы» ... ... ... ... ... ... ... шебер тілмен жеткізген.
Қазіргі кезде ұлы шайырдың туындылары әлемнің отыздан аса ... ... ... ... ... ... грузин, украин, армян, кавказ,
чех, курд, лахестан, ... ... ... эсперанто, қытай, жапон, үнді,
урду, араб, алман, ағылшын, француз тілдерінде кітаптары жарық көрді. Бұның
өзі Хафиз ғазалдарының ұлылығын ... ... ... ... ... ... М.Мағауин Хафиз бен
Шәкәрімнің ... ... ... ... ... ... сол ... қазақ поэзиясының ізденіс өрісі, игерген аумағы туралы
нақты түсінік берсе керек. Шәкәрімнің ... ... ... ойдың
жаңа бір белесі болды. Мұндағы өрнек, иірімді жан толқынысы, ... ...... поэзиямыздың Абай жеткізген ең биік ... деп ... ... ... ықпалында да өлеңдер ... ... ... біз әлем ... тамаша үлгілерімен таныса аламыз.
Аударма тілі басқа әртүрлі жұрттардың рухани әлемін бір-біріне ... ... ... ... ... яан. ... тарихының қазақ
топырағында пайда болып, қалыптасуының ұзақ тарихы бар екендігі зерттеу
еңбектерден мәлім.
Шығыс және ... ... ... тығыз байланыста екені белгілі.
Түбі шығыстан таралып, ... ... төл ... ... ... өзі ... Сондықтан да бұл шығармалар арқылы тілімізге
көптеген шығыс сөздері мен ... ... ... ... ... ... халқына ежелден етене болып кеткендері – араб, парсы, түрік
әдебиеті. Әдебиетімізде осы халықтардың қазынасынан келген ... де ... ... ... ... жеке ... мен ... қазақ
әдебиетінде жаңа туындылар жасауға да себеп болғаны мәлім.
Қазақ әдебиетінде зор мұра қалдырған ақындардың бірі – Шәкәрім. Шығыста
– Хафиз ... ... ... ... ... туындыларын қазақ
тілінде сөйлеткен қаламгер. Біз енді ... бен ... ... ... ... ... Шәкәрімнің өмірі мен шығармашылығына шолу жасай келе,
мынандай түйін жасайды: «Осы жұлдыздай жыпырлаған көп ақын ... ... ... ... ... ... Германиядағы Гетені де, Ресейдегі
Пушкинді де баураған, жаңа ... ... ... ... ... Хафизді Шәкәрім өзінің ең ұлағатты ұстаздарының бірі ... ... ... ... ... ... ең ... күндерінде де
Хафизді аузына алады, оны түсінде көргенін айтып, бұл ... ... ... ... ... ... белгісі деп біледі».
Шәкәрім «Көрініске шоқынған», «Кел, аяқшы, қымыз құй», «Ей, ... ... ... ... бер ... «Көңіл жібі қолымнан», «Егер сүйікті ... ... ерге ... ... «Мәжілісіңде досыңның», «Кешегі басшы
піріміз» деп басталатын өлеңдерді шығыстың әйгілі ақыны ... ... ... ... шоқынған» деп аталатын бір өлең ... 1918 ... ... санында басылды. Ал басқа ... ... ... жарияланбаған. Сол «Абай» журналында басылған өлеңнің
алдындағы таныстыру сөзінде ақын: ... ... ... ғасыр бұрын парсы
жұртында әрі білгіш – данышпан, әрі сопы, әрі ақын Қожа Хафиз деген ... ... Сол ... сөзі мен ... ... ... ... жұртының
талапты да алғыр жастарын таныс қылмақ үшін, төменгі ... ... ... деп ... ... ... ... ой, астарлы меңзеулері
қызықтырғаны болса керек.
Аударма теориясын зерттеп ... ... ... ... ... ... ... айтады. Олар: еркін аударма, сөзбе-сөз аударма, балама
аударма немесе реалистік аударма.
Шәкәрім парсы тілін жетік ... ... ... Хафиз шығармаларын
анағұрлым жатық тілмен аударған. Әрі өз ... ... ... әрлеп, өзгертіп, негізінен түпнұсқадан алшақтамау принципін
ұстана отырып аударған. Яәни қазақ ... өз ... ... ... ... таза ... пішіндегі төл тума шығармаға айналдырған.
Шәкәрім аудармалары ... ... ... ... Ол ... ... ерекшелігін ескерген. Сонымен бірге
эстетикалық қуаттың поэзиялық тұрғыдан төрт аяғын тең басқан көркем болуын
назарда ұстаған.
Мысалы, ... ... ... ... ... Хафиз өз отандастарын ар
тазалығына ... жаңа рух, жаңа ... ... Бұл ... ...... ақын илаһи махаббат жолымен кісілікке, ұлттық келбетті
қастерлеуге болатынын айғақтағандай еді.
Шәкәрімді Хафиздің ... ... ... мен ... ... болып көрінеді.
Біз Шәкәрім аудармаларын өзімізге таныс орыс тіліндегі аудармаларымен
салыстыра отырып, өзіндік ой қорытындыларымызды жасағандай ... ... ... ... басшы піріміз» деп басталатын аудармасы Хафиздің
1956 жылы ... ... ... бір ... из ... ... наш ... попал в погребок.
Друзья мои, суфии !
Нам-то какой же в этом ... ... ль к ... ... простым,
Когда наш почтенный учитель
прямо глядит в кабачок? – деп берілген өлең ... ... ... піріміз,
Мешіттен кетті қабаққа.
Муридтер, қалай жүреміз,
Түсеміз қандай сабаққа?
Пірдің беті ... қора ... неге ... ... тағы да – деп аударады.
Немесе:
Раскрыл мне твой лик ... ... чудо ... вот – ... ... и «милость» -
в Писанье не вижу я стох
Из камня пускай твое сердце ... не ... ... ... ... ... мой сон ... - деген өлең жолдарын Шәкәрім:
Нұрлы жүзін есіркеп,
Ашты бізге анық сыр.
Жазылмайды сол себеп,
Жазуымда – басқа жыр.
Тас көңілге берер ме,
Әсер атқан ... ... ... ... ... – депті.
Осы «Кешегі басшы піріміз» өлең шумақтарының ең сәтті шыққаны соңғы
шумақтары тәрізді. Ендіосыған ... ... ... ... ... мир ... предо мной –
Вот прибыль одна, что из мрака
Кудрей я ... ... ... ... небо – ... Хафиз!
Щади и свою бедную душу:
Убьет тебя этот стрелок! – деген өлең ... ... жел ... ... болды түн.
Зарлағанда сені ойлап, -
Бар пайдам сол сезім шын.
Біздің ұлы оқ, біліңіз
Көкті ... ... ... қылыңыз,
Сізге тиіп кетпесін, - деп дәлме-дәл аударған.
Шәкәрім бұл ... де ... ... ... ... ... ... еш нұқсан келтірмейтін ... ... ... ... ... ... жасап, біраз сөздерді ауыспалы
мағынасында қолданған. Ол өз өлеңдерінде «арақ – ақыл, мастық – ой, жар -
хақиқат» деп ... ... Осы ... ... мына бір шумақтар:
Келші, аяқшы, қымыз құй,
Көпке бер де, маған бер.
Уақыт ... ауыр ... ... ақты тер.
Жаз таңының нұр желі
Жар кекілін жайқалтып,
Көңілге толып қан селі,
Жүректі тұр шайқалтып.
Жаралыс қонақ үйінде
Тыныштық қайда, тың қайда.
Қоңыраулатып күн, түнде
Деп тұр: ... жүк ... ... ... ... ... жүк ... жайды не білсін,
Жағада жүксіз жат бауыр.
Пайда, мақтан, айла, күш
Жаман атқа ұшыратты.
Сауық, думан, көрнеу іс
Жасырын қашан тек жатты.
Жайнамазыңды арақпен
Боя десе ... ... ... жол білген,
Болса айтқаны істе, жүр.
Ақ тілегін іздесең,
Ақ жолыңнан айырылма,
Ақ жүрекке кез келсең,
өзге ... ... осы ... ... ... ... нұсқасын қарастырар болсақ,
мынадай:
Чашу полную, о кравчий,
ты вручи мне, как ... ... ... ... беда все ... ль ... ... кудрях мне скажет ветер?
Ведь от мускусных сплетений
кровь мне ... ... ... в ... ... звякнул колокольчик:
«В путь увязывай поклажу!»
Я внимал: судьба взвала.
На молитвенный свой ... лей ... ... ... ... опыт переправы и привала
Ночь безлунна, гулки волны.
Ужас нас постичь не сможет,
Без поклаж идущих брегом
над ... ... ... ... помышлений.
завлекло меня в бесславье:
Где ж на говор злоречивый
ниспадают покрывала?
Вот Хафиза откровенье:
если страсти ты предашься,
Все отринь –
иного мира хоть бы не ... жолы да ... ... ... ... ... ... Енді сол
аудармалардың бір-бірінен айырмашылық байқалып тұрған жерлерін салыстырып
көрелік:
Чашу полную, о кравчии,
ты ... мне, как ... ... ... ... құй,
Көп бер де, маған бер.
Егер орысша өлең жолдарын сөзбе-сөз аударар болсақ, оның ... ... «Ей, ... ... ... ... ... маған ұсын»,
ал, қазақ ақыны оны көпшілікке және маған бер» – дейді. «Жаз ... ... ... ... ... ... өзгешеліктер өлеңнің түптеп беретін
мағына-мәніне әсер ете қоймайды.
Ал, үшінші ... ... ... ... ақыны өзінің қонақ үйде
демалып жатқанда болған жағдайда сөз қылса, Шәкәрім жасаған нұсқада, ол –
бақылаушы не ... ... ... Төртінші шумақта, орысшасында
«Түн, қараңғы, толқындар гуілдеп шулап жатыр, бірақ бізді ... ... - ... ... ... қорқып келеміз, әрі жүгіміз де
ауыр» деп ... мен ... ... ... отырып филология
ғылымдарының докторы Балтабай Әбдіғазиұлы: «Ой тереңіне зерделей үңілсек,
екі ақынның бірінен-бірін ... ала ... ... ... пен ... ... табын сезінген ақындар жүрегі осылайша ұқсас
толғанады, қатар сыздайды. Екеуінің арасын бес ғасырлық уақыт ... ... ... - ... Шәкәрім шығармашылығын зерттеуде біраз еңбек сіңірген ғалым
Ш.Сәтбаева да, ... ... ... ... ... ... «аракідік еркін кеткен жерлері де бар» ... ... ... ... ... аудармашысының ойдағыдай шыққан тұсы да,
еркіндеу кеткен тұстары да бар. Осындай ... бірі мына өлең ... ... ... ... помышлений
завлекло меня в бесславье:
Где же на говор злоречивый
ниспадают покрывала?
ал, қазақшасында ... ... ... ... ұшыратты.
Сауық, думан, кернеу іс
Жасырын қашан тек жапшы.
Келесі шумақтарда азды-көпті ауытқулар болғанымен, екеуінің де ... ... ... ... ... ты ... ...
иного мира хоть бы не существовало,
осы жолдар Шәкәрімде:
Ақ тілегін іздесең,
Ақ жолыңнан айырылма.
Ақ жүрекке кез-келсең,
өзге адамға қайырылма! – болып берілген.
Мұнда орыс ... ... ... сен ... ... ... ... одан ешқашан да бас тартушы болма» делінсе, ... ... ... ... алып қашушы болма» дегісі келгендей.
Ал, Шәкәрімнің «Кел, аяқшы, қымыз құй» деп ... ... ... анық ... тұр. ... ... ... құй,
Кесемізді нұрландыр.
Домбырашы, тартшы күй,
Бізге уақыт берді қыр – деген өлең ... ... ... орнында, әрине, басқа сөз тіркестерінің болғаны анық. Ал,
«қымыздың» қазақ халқының сүйсініп ішетін ... ... соң, ... ... ... отырғаны деп түсінген жөн.
Осы аудармасының соңғы шумақтарында:
Сырт көрініс, қылған еп
Бұза ма екен ... тең ... ... сопы ... - деп ... еркін тәржімалайды.
Шәкәрім өзінің қай туындысында болсын, ... ... ... ... Ол қабылдаушының ұлттық
ерекшелігін ... ... ... ... ... қуаттың
поэзиялық тұрғыдан төрт аяғын тең басқан көркем болуын да естен шығармайды.
Хафиз шығармаларының көпшілігі ... ... ... ... ... ... Осы ... жырға қоспаған ақын кемде-кем. Махаббат сезімі
алуан, ал, Хафиз поэзиясындағы осы бір ... ... ... ... тап ... өзі ... Ол ... не қызға арнап отыр ма?!
Дегенмен, жаратушысына деген пәк ынтықтық, сұлуға деген ынтызарлық ... ... ... ... ... ... ... жиі ауызға алып, уақыттың
қамшы сабындай қысқа сәтін бекер өткізбей, ... ... ... Бірақ мұны тура сол қалпында ... ... ... ойы ... ... ... орыс ... әр жылдары бірнеше ақындар тәржімалаған.
Орыс тіліндегі тәржіма қазақ тіліндегі тәржімаға негіз ... ... ... екеуін қатар алып салыстырдық. Мысалы, махаббат жайында
жазылған Шәкәрім аудармасында:
Ей, жарымыз, ай нұры –
Сіздің нұрдан шыққан ... бет ... ... ... ма ... күн маған
Мақсұтыма қол жетер.
Жиюлы ойым тарқаған
Шашыңменен теңесер, десе, келесі бір аудармада бұл:
Бұл өмірде шын рахат
Екі-ақ сөздің мәнісі:
Досыңа қыл ... ... ... - ... берілген. Қазақ аудармашысы өз
аудармаларында түпнұсқадағы тұспалды ойды сол ... ... ... ... оқи отырып, мұны әсте аударма деп ... ... ... сыры ... ... дарыны мен сиқырлы да ... ... ... ... білуінде болса керек. Сонымен, ... ... ... ... ... ... ... Хафиздің ғазалдарынан жасалған
аудармалары шығыс дәстүріндегі «Нәзира» үлгісімен жазылған қазақтың шынайы,
төл туындысы дей ... ... ... өз ... ... тағы бір
туындысы Физули Бағдадидан қазақ тіліне өлеңмен еркін аударған ... ... ... 1907 жылы ... ... ... ... тек
1922-1923 жылдары М.Әуезовтың көмегімен «Шолпан» ... ... ... 1935 жылы ... жеке ... етіп ... шығарды. Автор өз
туындысының кіріспесінде:
Мәжнүннің Ләйліменен аз жұмысы,
Әне сол шын ғашықтың қылған ісі.
Бұлардың ... ... адам ... ... ... ... ғып еш ... жаза алмаған,
Нақысын шын келтіріп қаза алмаған.
Кітабын Физулидің іздеп ... ... ... жыл азар маған.
Мен оның келтіре алман мыңнан бірін,
Айтуға тіл жетпейді тәтті ... атын ... ... ... ... ... сырын.
Ақынның «Ондай ғып еш бәйітші жаза алмаған» деуіне қарағанда, Шәкәрімді
Ләйлі мен Мәжнүн басындағы ғашықтық хикаясы, махаббат трагедиясы ғана ... ... ... дәуірлерде бірін-бірі қайталай жырлаған әр алуан
ақындардың ішіндегі ... ... ... да қызықтырғанға ұқсайды.
Өйткені Физулиге дейін, бүкіл шығыс еліне мәшһүр «Ләйлі-Мәжнүн» сюжетін
салалы дастан түрінде ... ... рет ... ақын – ... еді. ... жырлаған бұл дастан Низамидің реализм ... ірі ... ... ... Хамса деп аталатын бес шығармасының бірі.
Низами шығармаларының жанры жер жүзі әдебиетінің ... ... ... ғасырға дейінгі бүкіл шығыс әдебиетіне зор әсер етіп келгені белгілі.
Қазақ халқы осы ... ... ... сюжетін көбірек жырлайды.
Ол қазақтың «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» жыры сияқты тамаша эпос ... ... Ең ... ... бұл ... шығыс ертегісінен алып
жырласа, арада жүз жыл өткен соң әмір Хұсрау, 1483 жылы ... 1484 ... ... Ал, ... ... қазақ даласында бұл дастанға қалам
тартқан ақын ... ... ... ... ... бастап-ақ, ол Шәкәрімнің
Физулиден аударған туындысы емес, көрнекті ... ... ... өнер ... ... ... төл ... ретінде бағаланды.
Сондай-ақ, Шәкәрімнің бұл туындыны алуының өзінде үлкен мән бар деп ... ... ... ... атанған Физули өзінің бұл туындысын түркі
тілінде жазған. Сондықтан да ... ... өз ... табиғатына
жақындығын ескерген және Шәкәрім көптеген тілдерді еркін меңгерген. ... де ... ... және төл ... осы ... ... ... келуіне Физулидің осы шығармасы ықпал еткен. Оның
нақты ... ... ... ... ... ... ... адалдығы, тазалық мәселесі
«Ләйлі-Мәжнүн» жырынан кем деп айта аламыз ба? Әрине, жоқ! ... ... ... ... ... одан ... ... түскендей.
Шәкәрімге дейін де қазақ топырағында неше алуан майталман жүйрік
ақындар ... ... ... барлығы бірдей күрделі жанр жасауға емін-
еркін бара берген жоқ. Оның ... ... ... жанрды жасауға
қоғамдық, әлеуметтік мұқтаждық пен эстетикалық негіздердің, дайындықтардың
әлі пісіп, ... еді. ... ... ... ... ... ... жағдайлар салдарынан жазба әдебиеттің кеш ... ... ... ... ... ... ... (Ыбырай, Абайдан
бастап) қанаттана түсуі, оқушы қауымның әлі де балаңдығы, көркемдік талап-
талғамын анықтауға енді ғана бет алуы ... ... ... көп ... ... ... «ақын өмір идеяларын терең танумен қатар,
оларға сай форма да таба ... ... ... көркемдік формалары,
әсіресе, композициялық-жанрлық формалар түптеп келгенде өмірдегі шыншылдық
көріністердің белгілі тарихи мазмұн арқылы ... ... ... ... ... болып саналады». В.Г.Белинскийдің осы пікірін негізге
алсақ, екі ғасыр аралығында жасалған ... ... ... ... өзі
ұсынып отырған күрделі ойлардың, идеялардың, проблемалардың әдебиет
дүниесінен өз ... ... ... ... ... танылады.
Ш.Құдайбердиевтің шығыс поэзиясымен етене байланыс жасап, оның көптеген
туындылары мен дәстүрлерін меңгеруі және ... төл ... ... бірнеше поэманың өмірге келуіне себеп болды.
Енді, қазақ ақынының ... ... ... нендей себептер
болды десек, оған өз туындысының қорытынды бөлімінде автор ... ... ... сөз ... ... ... кейін көрген күнім.
Мен ондай қызға ғашық болмасам да,
Ғарыппын дерті қалың, шын осыным.
Іздеген ғашық болып бес нәрсем бар,
Берейін атын атап, ... ... пен таза ... ... ғылым – міне осылар.
Шәкәрім өз аудармаларында да халқының бойына ізгіліктің, адамгершіліктің
нәрін сіңіруге ұмтылып, ғашықтық дастанында ... қолы ... бес ... ... ... бойына сіңіру үшін жазғанын айтады. Жалпы, кейінгі
ұрпаққа қалдырған ... төл ... ... ... ... алуан еңбегінің өзі де белгілі бір заңдылыққа сай келетін
сияқты. Ақынның кімнен аударма ... ... ... ... т.б. Бұл
жерде имандылыққа негізделген Шәкәрім дүниетанымы бірден көзге түседі.
Поэма ауыз әдебиеті үлгілеріндегідей, төрт ... тең ... ... ... эпизодынан басталады. Шәкәрім поэманың сюжетін негізгі
кейіпкерлердің өмірге келген күнінен бастап, ... ... ... ... махаббат хикаясының қырық күндік шағында, қолды аяққа
тұрмай ... ... ... ... ... бастайды.
Қыз бен жігіт бойындағы махаббаттың басталуын, олардың бір-біріне деген
ынтық көңілдерін, ішкі сезімдерін қазақ ақыны қарапайым ... ... ... ... ... ... айқындап, әсерлі эпизодтармен
бастайды.
Аудармаға мейлінше ұлттық бояу, рең кіргізе отырып, Шәкәрім Ләйлі ... ... ... ... ... қолына алғанда әлдеқашан
суалып қалған омырауынан сүт шығуы қазақ ауыз ... ... ... ... ... алып ... ... бойы жас балаға иіп еді.
Жіберді сүт сорғалап емшегінен,
Баланың қолы барып тиіп ... ... ... ... сүттің Ләйліні емізерде қайтып кетуін
заңды халықтық моральға сыйғызады. Оның себебі, бір ... нәр ... ... ... ... ... ал ғашық болуы, ар жағында
ерлі-зайыпты болуы заңға қайшы құбылыс. Шәкәрім бұл ... ... ... ... ... ... жоқ бұндай эпизодтар мен
қазақы көріністер поэманың көркемдік бояуын қанықтыра ... ... ... ... жолдағы өзіндік қолтаңбасының болғанын
танытары сөзсіз». Шығыс шайырларының дастандарында ... мен ... ... ... салынған болса, Шәкәрім өз кейіпкерлерін
«қазақыландырып» өзінше жырлайды.
Шәкәрімнің тағы бір қол ... ... ауыз ... ... ... ... ... арқылы Ләйлі бейнесін отандастарының
таным-түйсігіне лайықтап береді.
Поэмадағы негізгі кейіпкер, махаббат құрбаны болып Мәжнүн атанған ... ... ... оның ... ... ... көзі жұмылғанға
дейінгі бүкіл ғұмырын оқырман қауымға жіпке тізгендей ... ... ... ... ... ... ... болып, қаңғып жүрген
кездерінің бірінде, жартас, ай, жұлдыз, ормандағы аң-құспен ... ... ... ... ... қаңғырыпты,
Тау мен тас дауысына жаңғырықты.
Жартаспен жаңғырыққан жауаптасып,
Лебізі тиген жерді жандырыпты.
«Әй, жартас, мен айтқанды сен де айтасың,
Дертімді мазақ қылып ұлғайтасың.
Ләйлінің ... өзге ... ... сен ... деп кімді айтасың?» – деп жапан далада ... ішкі ... ... ... ... ... ... сырласа отырып,
оларға сұрау салып, жауап күткендей ... ... ... эпизодтарда
орман ішінде жүрген Қайыс бір саятшының қақпанына түскен киікті саятшыға
оқалы ... ... ... ... ... ... ... тағы бір
көгершінді айырбастағанын аудармашы асқан шеберлікпен суреттейді:
Жалынып саятшыға жетіп барды:
«Ағатай, мен де осындай едім зарлы».
Оқалы алтындаған тонын беріп,
өзімдей ... қой деп ... ... бір ... және біреу,
Жолықты қарсы алдынан кездей келіп.
Қолынан алтын жүзік берді-дағы
Босатып қоя берді оны тағы.
Бұдан кейін Шәкәрім адамдар ... ... ... тағы ... құстан тауып, соларға ойындағы мұң-зарын айтып, оларды өзіне серік етіп
ертіп жүреді. Мұны аудармашы мына өлең жолдарымен өрнектеген:
«Сендерге сыр айтуға ... ... ... бір ... менен қашпа,
Аңға ерсем, адамға ермей, уанамын»,
Дейді де екеуіне кетеді еріп,
Шөп жейді хайуанша бұ да теріп,
Мәжнүннің сырын біліп аң қашпайды,
Құдайым оларға да ақыл ... ... ... жүрген Қайыс бейнесін Шәкәрім қажы осылай суреттесе,
ал ғашық жарын аңсаған Ләйлінің ... ... ... ... ... ... ... көңіл күйін мына бір өлең жолдарымен жырлап
қана қоймай, ... жан ... ... ... ... қыз үйде ... күйіп-жанды,
Айналды бір көбелек жаққан шамды.
Шам менен көбелекке мұңын айтып,
өткізді кірпік ... ұзақ ... сен де ... ... ... қайтіп ғашық менен асып.
Күйсең де өлмесеңші мен сықылды,
өлесің екі айналмай мұнша сасып.
Жалындап сен жанасың жалғыз түнде,
Тұрасың жанбай аман ұзақ күнде.
Жанамын ... мен ... ... ... мүлде.
Бұл жерде махаббат дертіне күйіп отырған Ләйлінің өзі ... ... ... ... ізгі ... таза ... жан ... тағы бір әдеби көркем тілде жеткізе білген.
Осындай ақын жеткен табыстарды ғылыми зерттеушілік ... тізе ... ... десек те, әр ақынның, әр жазушының өзіндік стилі, әр заманның
оларға қоятын талабы, ... ... ... ... ... бұл ... ... алдында заманының талаптарына сай жырлай отырып,
әрбір ... өз ... ... ... ... бұл ... ... шығыс өмірі мен өз халқының өміріндегі ортақ
дүниелерді шебер байланыстыра отырып, өз ... ... ... ... ... және ақын ... айтқандай: «Ләйлі-Мәжнүн»
Шәкәрімнің шығыс алыптарымен жарысқа түскенде көтерілген жаңа ... ... ... те ... Бұл тау қазақ даласына түгел көрінген ... ... ... ... ... ... ғажайыптарымен көрінген бүкіл
халқымызды қуанышқа бөлеген биік еді. Біз кешегі аталарымыз ... ... – Баян ... ұлы махаббатына тең Шәкәрім жырлаған жаңа «Ләйлі-
Мәжнүн» махаббатын қабылдадық.
Бүгінде қазақ халқына да ... ... ... осы ... әр ... авторлар жырдың сюжетін сақтап, әрқайсысы өзінше ... ... ... ... мен ... ... қосылады. Қайыс кейін
Ләйліні тастап, екінші әйелге ғашық болады. Ләйлі қайғыдан өледі.
Ал, бұл ... ... ... шах ... мен өз ... ... бойынша жазған, бірақ онысы бүкіл шығыс ... ... ... ... ... ... жасап, екі жастың адал
махаббатына, азаттығына әлеумет тәртібі орнатқан ... ... ... ... өз ... ... ... қарсы шығып, мерт
болуын, төл туындысының финалында былай суреттейді:
Деме сен «өліп ... сен ... ... рас ... қабіріңді аш!
Жаталық бір орында құшақтасып,
Болсақ та сен киімшең мен жалаңаш.
Жіберді сол қабірді тәңірім жарып,
Ләйліні құшақтады Мәжнүн барып.
Қайтадан ... ... ... ... екі ... ... оқып халқы кетті,
Бұл өлім талай жанды еңіретті.
Аямай ажал шіркін кімді алмайды,
Ол түгіл пайғамбарға қаза жетті.
Қорыта келгенде айтарымыз, ... ... сөз ету ... ... ғана тәуір жағын алып, қайшылығын бүркеп өтуге болмайды. Ондай
қайшылықтар ақында ... ... да ... ... орта ... ... ... өзі өмір сүрген заманына ... ... ... ... төл әдебиетімізге «Ләйлі-Мәжнүндей» келелі
дүниені қосты, қазақ даласында туған шығыс үлгісіндегі алғашқы ... ... және осы ... ... өз ... шығыс шайырларының ұлы
туындыларымен таныстырды.
3.2. «АЛТЫ ТОПТАМАҒА» ЕНГЕН АУДАРМАЛАРЫ
ЖАЙЫНДА.
Шәкәрімнің көркем аударма ... ... ісі ... ... ... ... те, алдағы уақытта толығырақ қаралатын мәселелер
әлде де өз кезегін күтуде. Дегенмен, ақынның аударма саласындағы туындылары
жайында ... ... ... Атап ... ... ... ... Құдайбердиев» монографиясында ақынның аудармалары
туралы жалпы танымдық мағлұматтар ... ... ... ... и персидско-арабские литературные связи ХІХ-ХХ вв»
монографияларында, А.Қыраубаеваның «Шығыстық қисса-дастандар» кітабы ... ... ... ... ... және ... ... монографиясында, И.Жеменейдің «Хафиз
және қазақ әдебиеті! оқу ... ... ... ... ... қарастырылған.
ұлы Абай: «Ғылымды іздеп, дүниені көздеп, - екі ... ... - ... ... ... алған, Абай жолын жалғастырған Шәкәрім де екі жаққа
бірдей назар ... ... сөз ... танып білуге, оның бар жақсысын
бойға сіңіруге, ел игілігіне айналдыруға күш ... ... ... ... ... ... ақын аға ізімен, өмірінің екінші жартысында еуропа
әдебиетіне, оның ... ... орыс ... ... ден ... ... ... ғана емес, қоғамдық танымда да, ... ... ... орыс ... ... ... ... синод Лев
Толстойды дінсіз деп жариялаған күндерде айтылған: ... ... - ... сөз тек әдебиетке ғана қатысты емес. «Толстой кәпір
емес, кәпір өзің », ... ... ... ... - Мың сопыны
алмаймын тырнағына» - исламшыл ... ғана ... ... ... өкілдеріне арналған сөз; дін түнегін ғана ... аққа ... ... ойға қарсы реакцияшыл көзқарасты, зорлық, зомбылық
атаулыны айыптайтын азаматтық ұран. Осы ... ... ... ... оған үш сұрақ қойып хат ... ... ... ... айтылған ойларға оқырман қауымның «Шәкәрімнің Толстойға сұрақ
қоюы көңілге қонымсыз, себебі Толстой ... ... ... уақыт бұрын
өмір сүрген» деген сияқты сауалдар қойып, ... ол ... ... ... Бұл ... ... Толстойға хат арқылы сұрақ
қоймаған, төменде сөзіміз дәлелді болу үшін, Қ.Мұхаметхановтың мақаласынан
үзінділер келтірейік: «Он ... в ... с ... Толстым. Об одном из
своих писем к Толстому и полученном ... ... ... Толстогму я
задал в своем письме три ... Он дал на них ... и ... ответы. Его ответы меня особенно взволновали. Я их запомнил, как
глубоко содержательные уроки, и ... ... в ... ... ... ... в том, что я ... перечень всех, в моем пониманий,
отрицательных черт ... и ... ... ... ... по ... ... может глубоко ранить честь и совесть человека. Толстой ... ... ... ... «Все ... вами черты характера
способны взбудоражить человеческую совесть. По-моему, есть одно состояние,
которое может ... ... ... ... ... Если ... то, что может принести вред окружающим лицам, обществу в ... ... ... ... остерегаясь трех вещей. Во-первых, если ты
очень ... и ... ... своему богатству. Во-вторых, если ты
должностное лицо и, ... ... ... ... ... ... если ты, из-за ... ... ... ... ... мой ... я намеревался приступить к созданию ... и ... его ... ... мне ... так: ... то
произведение со множеством действующих лиц, будь то ... ... ... писатель должен настолько проникнуться описываемыми событиями
и действиями, словно сам он в них ... Надо ... ... и следствия этих событий, связь действий с общественным развитием.
Ход описываемых событий должен быть ... для ... как в ... и
глубоко прочувствован. В противном случае, художетсевнное произведение
убедительным и ... не ... ... не ... ... ... скроенная по тени человека, не будет ладной».
Третий вопрос. Пистели, в том ... и я, не ... ... ... и недостатки своих произведений. Каким образом можно ... ... ... ... в ... ... ... мой третий вопрос Толстой дал такой ответ: «Одним из особых свойства
писателя ... ... ... ... ... ... и исправить
их. Это присуще не каждому.
Осы сұрақтарға ... ... ... жауап іздеп табуға
тырысады. ... ... ... Экклесиаста мен Шопенгауэрдің
ойлауынан ... пен ... ... ... ... ... төрт ... қарайды. Осы топтарды Шәкәрім де ... ... ... ... ... Мысалы, Асархидон патша, Том ... ... ... ... мен ... ... ... де осында жатқан жоқ емес пе. Мәселен, Толстой ... ... атты ... ... ... существо имеет органы,
указывающие ему на место в мире. Для человека этот ... есть ... ... не указывает тебе твоего места в мире и твоего назначения, то
знай, что виновато в этом не дурное устойство ... не твой ... а ... ... ты дал ... деп ақыл адамның қоғамдағы орнын
белгілемейтінін, бұған кінәлі қоғамның ... ... ... ... берген
жалған бағытың екенін біл дейді.
Шәкәрім Абайдың тағлымын дамыта отыра қазақ поэзиясын бір саты ... ақын ... ... ... ... Шәкәрім де Абай сияқты өз
шығармашылығында адамды сүю ... ... ... Ол ... ... ... ... өзінің негізгі мақсаты – адам
болмысын, қоғамды жақсарту, ... ... бас ... ... ... ерекшелігі - адам табиғаты, адамгершілік сапалары ... ... ... ... ой ... ... ... болмасын, жеңіл ойға, өткінші сезімге, уақытша болатын бір
сәттік қана құбылыстарға орын жоқ. Ақын күрделі адам ... ... ... ... сөзбен өрнектейді. Жер бетіндегі өмір сахнасының басты
кейіпкері саналатын адамнан бастап жаратушыға ... ... ... тырысады. Бірақ, түптеп келгенде, ақын адам ... ... ... ... ... ... ... Себебі, философ
ғалым Ә.Есім айтқандай: «Тіршілік дегеніміз Шәкәрім айтуынша жан мен ... ... тән жоқ. ... өзіне сай тәні болмақ… Демек, болмыстың
мәні адам. Жаратылыстың иесі ... ... ... тіршілік иесі -
адам».
Міне, Шәкәрімнің қоғамға, адамға деген философиялық көзқарасы ... да, ол ... ... ... өз сауалдарына Толстой шығармаларынан
жауап ... ... ... «нұр ... ... бар ... ... бүкіл адамзат
ұстазы деген пікір түйеді Шәкәрім. Лев ... ... ... жарық сәулесі ақынның адамдық тұлғасы мен ағартушылық ... ... мен ... ...... өмір ... ... айқын танылады. Міне, сондай сәттерде сонау алыстағы аймақта,
бүкіл шығыста десек те артық ... ... ... ... ... өлең
жазды:
Танбаймын, шәкіртімін Толстойдың,
Алдампаз, арам сопы кәпір қойдың.
Жанымен сүйді әділет, ардың жолын,
Сондықтан ол иесі ... ... ... ... ... бара ... құрбанына.
Ақиқат сырымды айтсам, Толстойдың,
Мың сопыны алмаймын тырнағына.
Адаспайсың ақылды, арлыға ерсең,
Жолай көрме жылмайы сопы ... ... ақ ниет ... ... ере ... - деп ... да, жазушыны
қудалаған дін иелеріне қарсы ыза, ашуын білдіреді.
Міне, осы жерде айта кететін бір жай, қазақ жұртшылығы ішінде ... ... ... ете ... оны ... ... тұтқан алғашқылардың бірі
қазақ ақыны Шәкәрім екенін айта кеткенді жөн көрдік. ... ... ... Орта Азияда, орыс классигі Л.Н.Толстойдың шығармалары
өзбек тіліне 1920 жылдары аударылып, ... «Ер Юзи» ... ... Бұл ... «Кавказский пленник», «Французы», ал Самарқандық
«Аланга журналында» «Воскресение» романынан үзінді жарияланды. 1936 ... ... ... ... ... әңгімелері жарық көрді. Осы
сияқты 1935 жылдардан бастап ... ... де орыс ... ... ... көре ... Ал, қырғыз әдебиетінде 1920
жылдардың аяғы мен 30 ... ... ... ... арналған
ертегілері мен мысалдары қырғыз бастауыш мектептеріне арналған әдебиет
хрестоматиялары мен оқулықтарда ғана жарияланды. Тек, 1936 жылы ... ... ... ... ... ... Бұл ... отырып, біз Шәкәрімнің Толстойдың Орта Азия мен Қазақстан жұртшылығы
арасынан шыққан алғашқы оқырманы және оны өз ... ... оған ... ... ... анық көзі жетеді. Шәкәрім қажы жалғыз орыс
әдебиетінің ... ... ... ғана ана ... қана ... ... бірге орыстың тағы бір классигі
Л.Н.Толстойдың үш шығармасы мен Қытай ... ... ... үш ... жылы ... ... ... топтамасына енгізеді.
Алдыңғы аудармаларындағы сияқты, бұл шығармаларды да аудара отырып,
Шәкәрім, өзінің ... ... ... ... ... ірілі-ұсақты
сюжеттік арналар арқылы өзінің гуманистік, имандылық ... ... ... ... ... ... ... төл шығармасын алсақ та, аудармаларын алып қарайтын болсақ
та, оның ағартушылық-гуманистік, демократияшыл ... мен ... ... анық ... ... Осы ... ... өлеңдерінде, поэмаларында, тарихи, философиялық
трактаттарында Шығыс пен Батыс елдерінің талай ойшылдарының, ғалымдарының,
ақын-жазушыларының еңбектері мен ... аты ... қана ... ... ... ашылып, кейде бірсыпыра пікір-ой жарыстырылып
отырады. Бұл да Шәкәрім мұрасының айтарлықтай мәнді ... ... ... деп ... ... ... жинағына енген аудармаларын
атай аламыз.
«Алты ... ... ... ... Л.Н.Толстойдан жасалған
«Асархидон - Лаэли» деп аталатын, қарасөзбен тәржімаланған ... ... ... Шәкәрім өз жанынан мынадай өлең жолдарын берген:
АЛТЫ ҒҢГІМЕ
Алты әңгіме оқуға жайың бар ма?
ұсындым жаңа өспірім ғалымдарға.
Әншейін бос сөз демей ғибрат ... ... ішкі ... пайымдарға.
Алдыңғы біз ел жедік обал демей,
Зарлады талай ... ... ... ... ... ба, ... кім бұл ... сендер емей.
Орыс, қазақ – адамның бәрі бірдей,
Ешкімді алалама оны білмей.
Кем-кетікке болысу – ар міндеті,
Халқыңа ... ... ... ... аяй ... ... арың шығар арманынан.
Әйтпесе бұл өмірің артық емес,
Тәніңді топырақ басып қалғанынан.
Бұл өлең жолдарында ақын өз ... бос ... ... ... ... жақсылық жаса, мақтаншақ болма, ұлтқа бөлме, ертең бәрібір өлесің
де қаласың, одан да ... жан ... ... ... аянба деген
уағыз – ғибрат айтады.
Ақын бұл шығармасын Л.Н.Толстойдың 1903 жылы жарық ... «Три ... ... алып ... Қолжазбада автордың «1924 жылы ... ... ... ... ... ... жазушысы Лев Толстойдың
«Асархидон-Лаэли» атты әңгімесі» ... ... бар. ... ... ... ... ауқым көлемінен ұзап кете қоймаған.
Қала, жер ... мен адам ... ... өз ара ... ең
ақыры жорық күндеріне ... ... ... ... ... дәл түсіп отырады.
Біз қашанда Шәкәрімді асқан талант иесі, хас суреткер, тамаша ақын деп
білеміз. Ал Л.Н.Толстой ... ... ... ... қара ... ... өз ... түпнұсқаға сәйкес проза түрінде тәржімалаған. Қазақ
аудармашысы орыс классигінің шығармасын аудару барысында ... ... ... ... ... диалог, сөйлем құрылысын, сөз кестелерін
сол қалпында беруге тырысқан.
Осы тұста орыс классигінің ... ... ... ... ... ... жөн көрдік. Л.Н.Толстой «Три сказки» құрамына енген ертегілері
жайлы, А.Б.Гольденвейзерге: «В ней заимствовано из 1001 ночи» ... ... он ... Лица, выведенные там, исторические» деп көрсетіпті.
1904 жылы ... ... ... ... ... ... өңдеуімен «Посредник» баспасынан жарық көрді, алайда ... ... ... ... ... бұл әңгімені 1903 жылы
алғашқы нұсқасынан аударғаны байқалады.
Бұл туралы: «Мысль сказки» Царь ... - ... ... ... не мне, а ... мною из сказки неизвестного автора,
напечатанной в немецком ... ... ... в 5-м номере
1903 года под заглавием «Das bist du». Сказку «Ассириский царь ... как и две ... – «Три ... «Трудь, смерть и болезнь» - Толстой
писал одновременно с рассказом «После ... для ... ... ... ... Результат работы не удовлетворял Толстого.
9 августа 1903 года он писал ... ... ... Но надо ... от них». Ту же оценку Толстой дал сказкам в Дневнике: «Только
нынче ... ... ... три ... ... были опубликованы (в переводе на еврейский язык)
в сборнике «Гилф». Лит. сборник Варшава, издательство «Тушия», 1903. ... ... ... царь Асархадон» появился в издательстве
«Посредник» (Москва, 1903), - ... ... ... ... ... ... ... стилінің өте қарапайымдылығы мен анықтығы туралы
вьетнам халқының көрнекті қоғам қайраткері Хо Ши Мин: «Стиль Толстого ... ... ясен и ... что он увлек меня», деп өзінің 1960 ... ... ... ... ... ... ... адалдық, қанағат пен ... ... ... ... - Лаэли» ертегісін тәржімалау барысында Шәкәрім қажы ... ... ... аудармаларға қарағанда түпнұсқада берілген ойды
төкпей-шашпай, тіпті дәл аударғанға ұқсайды.
«Асархидон - Лаэли» ертегісінің ... мен ... ... ... царь» ертегісінің түпнұсқасы былай басталады:
«Ассирийский царь ... ... ... царя Лаилиэ, разорил и сжег
все города, жителей всех перегнал в свою ... ... ... ... ... ... ... в клетку.
Лежа ночью на своей постели, царь Асархадон думал о том, как казнить
Лаилиэ, когда ... ... ... себя ... и, ... ... увидал
старца с длинной ... ... и ... ... дегенді, Шәкәрім
нұсқасында: «Ескі заманда Асурия ... ... ... елін ... ... ... Лаэлидің өзін, тамам жақсы кісілерін ... ... ... ... ... қойды. Асархидон қымбатты
төсегінде жатып ... ... ... қиын ... ... ... жатыр еді,
бір дыбыс шыққан соң көзін ашса, қасында бір бурыл сақалды, өткір ... адам тұр ... деп ... Енді осы екі үзіндіні мұқият салыстырар
болсақ, ... ... ... ... аудармашылық шеберлігін, өз
отандастарына түсінікті қарапайым тілде бергенін анық көруге ... ... ... бұл ... қалт ... тұсы, кейіпкерлер аттары мен жер
атауының орыс тіліндегі айтылуы мен ... яәни ... ... ... орыс тіліндегі «Ассирия» қазақ тілінде ... - ... ... - ... Бұл ... жіберген
қателігі емес, қайта өз ... ... ... беруі деп
түсінген жөн. Сондай-ақ аудармашы түпнұсқаның сөйлеміне сөйлем ... ... ... ... өзіне аудару барысында аса ... ... ... кейінгі қарт пен Асархидон арасындағы диалогты да сол қалпында
беруге тырысқан, тек бұл ... ... ... өз ... түпнұсқада жоқ
бірер сөйлем қосуын, онсыз да түсінікті деп сезініп, кейбір ... онда да өз ... ... ... деп ... ... ... Асархидон қартқа өзінің Лаэли емес, патша ... ... «Я вот лежу на ... ... вокруг меня покорные мне рабы
и рабыни, и завтра я буду так же, как ... ... с ... ... ... как ... ... в клетке и завтра будет с высунутым языком сидеть
на колу и ... де тех пор, пока ... и тело его не ... ... ... үзінді аудармасында: «Неге? Мен алтын төсегімде жатырмын.
Лаэли абақтыда. Ертең мен оны қандай қинап ... ... ... деп ... ... ... ... отырған адамның тор ішіндегі құстан еш айырмасы
болмайтынын, жан қияр алдындағы адамның жай-күйін ... ... ... санаған ба дейміз. Себебі, абақтыда отырған адамның халінің
жақсы болмайтыны кімге болса да түсінікті. Осы ... ... ... ... ... енгізіп, онда берілген диалогті «патша», «шал»
деп, екі кейіпкер сөзінің алма-кезек кезектесіп ... ... ... ... эпизодтарды да қазақ аудармашысы асқасн шеберлікпен аударуға
тырысқанының куәгері боламыз. ... одан әрі ... ету үшін тағы ... келтірейік. Мысалы, қарттың Асархидонның басын шылапшынға игізіп,
оның үстінен су ... ... да ... айтылар ойды нақты және дәл
бергенімен, аудармаға еш нұқсан келтірмейтін, ... ... ... ... ... ... ... Лаилиэ орнына түсіп,
басына түскен қиыншылықтар мен ауыр азаптан әзер ... ... ... ... келуін, басын көтеріп қарағанда қарт қолындағы су құйылған ыдыстағы
судың бәрі құйылмағанын көретін тұсында да ... ... ... Бұл ... орыс ... өз ... қазақша айтқанда
«біреуге ор қазба, өзің түсесің» деген ғибратты бергісі келгенін, ... ... ... ... өз ... дер ... беруге тырысқанын
анық байқаймыз. Мысалы, өз ертегісінің соңында Толстой: «Понял ли теперь, -
продолжает старец, - что Лаили это ты, и те ... ... ты ... смерти
– ты же. И не только воины, но и те звери, ... ты ... на ... ... на ... ... были ты же. Ты ... что жизнь только в тебе, но я
сдернул с тебя покрывало ... и ты ... что, ... зло другим, ты
делал его себе. Жизнь одна во ... и ты ... в себе ... ... ... ... ... мгновения и жизнь тысячи лет, и жизнь твоя и жизнь
всех видимых и ... ... мира ... ... ... и изменить
нельзя, потому что она одна ... и ... Все ... нам ... ... это, ... исчез» деп аяқтап, өзінің туындысын оқитын
көпшілік қауымға, «өмірге ... рет ... аз ... ... ... істеме, өзгеге істеген жаманшылығың айналып, өз басыңа келер» немесе
«азғана ғұмырыңда жақсы өмір сүр» ... ... ... ... осыны дұрыс түсінген Шәкәрім түпнұсқаны аударуда, өз жанынан
ештеңе қоспай, қысқартып тастамай сол ... ... ... ... ... «На ... утро царь Асархадон велел отпустить Лаилиэ
и всех ... и ... ... На ... день он ... сына своего
Ашурбанипала и передал ему царство, а сам сначала ... в ... то, что ... А потом он стал ходить в виде странника по
городам и селам, ... ... что ... одна и что люди ... ... себе, когда хотят делать зло другим существам» деп аяқталса, ... ... ... түні бойы ... ұйықтамай теңертең Лаэлиді
қалған жолдастарымен біржола босатып, достасып, сый ... ... ... ... ... патшалығын беріп, өзі жаяу ел аралап жүріп: «адам
басқа біреуге, тіпті, ... жан ... ... ... өз ... ... екен, оны көзім көрді деп зарлап, ешкімге зұлымдық ете
көрмеңдер» дейтұғын болды» деп ... бұл ... де ... тура ... ... ... айтудан аулақпыз, бірақ, қалай десек те, аудармада айтылар ой, ішкі
сыр сол ... ... Бұл ... айта ... бір жай, жоғарыда
айтылған адам есімдерінің фонетикалық өзгеріске ұшырауы, яәни «Ашубанипал»
- ... ... ... Бұл да аудармашының өз туындысын арнаған
оқырмандарының жағдайын ойлауы.
Сонымен, екі туындыны ... ... ... ... ... ... ... қарағанда дәл аудармаға жуықтау;
екіншіден, ... ... ... ... оның ... емес,
қайта өз туындысын оқушыларының ыңғайына бейімдеуі; үшіншіден, Шәкәрімнің
қарасөзбен жазылған шығарманы сол формада беруі.
Шәкәрім Құдайбердіұлының ... ... ... ... ... аудармасы – «үш сауал» ертегісі. Бұл ертегіні Шәкәрім қажы алдыңғы
«Асархидон Лаэли» ертегісіне қарағанда ... ... және қара ... ... де ... ... ... ертегінің идеясына ұқсас.
Қойылған үш ... ... ... ... ... ... ... әрқилы
уақытында адамның өз іс-әрекетінің нәтижесінде, «Қай істі қандай ... ... «Ең ... кісі ... «Ең ... іс не?» ... табуы, аудармада: «Сондықтан ол кездегі ең ... іс – ... ... ең ... кісі – осы жаралы болды. Және ең керекті уақыт –
уақыт! Неге десең, бәріміздің де қолымыз бос, ерік ... ... ... – осы дұшпаның болды. Неге десең, мұның ... ... ... егер ... ... біреуге жақсылық қылғанды жанындай жақсы
көрер еді. Ең керек іс – ... ... ... ... неге десең,
адамның мойнындағы шын міндеті – біреуге жәрдем ету еді» дей ... ... ... ... өз ... ... Шәкәрім аудармасын аяқтайды.
Адамшылық іздесең, бұл жолға түс,
Алдау қылма біреуге қиянат – күш!
Жетілсең де жемтік жеп, ел зарлатпа,
Ар-ынсаптың ... – таза ... ... ... ... ... осы бір шумақ қорытындыда
Шәкәрім мен Толстойдың ... ... ... ... ... да ... ... ме.
Ал, «Алты топтамаға» енген «Криз ... ... ... ... ... дегенімен, алайда дәл осы аттас әңгімені ... ... ... кездестіре алмадық.
Шәкәрім бұл туындысын өлеңмен аударған. Тілі жатық, көркем. ... да ... ... сияқты адамға ең қажетті байлық қара күш емес,
әділдік пен адалдық, ойлы ақыл екендігін соңында түсінген Криз ... ... ... ... ... ... мен байлығына мас болған Криз
патшаның басында Салон сөзіне мән бермеуі, аяғында өз ... күн ... оққа ... парсы ханы Кир шапқыншылығынан кейінгі мүшкіл хал үстінде
Салон сөздерінің мән-мазмұнын түсініп, оны қайта шақыруы, ... ... ... ... босатылуын жырлай келіп, қазақ ақыны өз отандастарына
мақтанудың еш жақсылық бермейтінін ұқтырғандай болады. Оның ... ... ... ... ... түгіл тіріге мақтан теріс»,
Оны түзу дегенді жақтамаймын.
Салонның өзі өлсе де сөзі дұрыс,
Жастарды соны ұғуға ... зор ... осы ... ... ... ... топтама» жинағына енген «ұждан», «Қолшатыр бұйрығы», «Пан-Жи-Зан
хан» аудармаларына тоқталар болсақ, бұл ... ... де ... ... ... ... ... қолымызға түспегендіктен, тек
аудармашының берер ғибраты мол ... ғана ... ... ... ... өмірі мен ондағы азулы,
әділетсіз ұлықтар өмірі сөз болады. Және ... бұл ... де ... ортасында осындай әпербақан, ұрда-жық, әлсіздерге әлім-жеттік
жасаушылардың бар екендігін ескере отырып, оны өз оқырмандарына ... ... ... ... ... ... бәрі дерлік еркін
баяндалған, ... ... бар ... ... ... ... ... аудармасы Американдық Гарриет Бичер Стоудың «Хижина
дяди Тома» немесе «Том ... ... атты ... ... ... ... ... күнге Шәкәрім жасаған нұсқасы жетпеген.
Жасының жетпіс екіге қараған шағында ... қажы ... ... ... ... аясында өмір сүруге бел байлап, ... ... өмір ... ... бірге көрген серігі Әупішпен
елден жырақ кеткені көпшілікке белгілі. Осы уақыттарда қасындағы ... бір кез ... ... ... «Том ... ... оған арнаған
өлеңінде:
Серігім жалғыз Әупіш, қасымдағы,
Ертеден жолдасымның жасымдағы.
Таза жүрек, ойыңда арамдық жоқ,
Қайғыны сен ... ... деп ақын ... ... сәттеріндегі мұңын, қайғысын Әупішпен бөліссе, келесі
шумақтарда құлдық дәуірде өмір ... құл ... атқа ... Том ... көз ... ... құлдық өмірге деген наразылығын білдіріп,
Әупішті құл деуге ... сол ... оны ... елге ... ... елестейді құлдық дәуір,
Адамды «құл» деген сөз маған ауыр.
Шын ойласам ... ... ... Әупіштің несі тәуір?
Том ағайды сатады базарға айдап,
Көнбесе, басын алар, қылыш қайрап.
Еркін байлап отырмын мен де ... оны елге ... ... ... алыстағы американ жазушысы Гарриет Бичер ... ... ... ... аударуына, өзін қоршаған ортадағы
әділетсіздік, әлеуметтік ... өмір ... ойы ... ... ... ... болды ма дейміз.
өмірінің соңына дейін осы қайшылықтармен күрескен ақын отандастарын
ерінбей еңбек етуге, азат та бақытты өмір ... ... осы ... жолдарында нәрлі ойларымен былай өрнектейді:
Тату тұрса, адамға дүние кең,
Еңбек ет, жер жеткілік береді кен.
Адамның адал ұлы болам ... ... ... ... ... ... кешер өмір атты көш – керуенінде ... ... ... ... құратыны мәлім. Қандай ұлт, қандай
халық болмасын, өзінің әлеуметтік, экономикалық, саяси қуаттылығымен ғана
емес, ... ... ... қатарына қосылар руханият мұраларымен
дараланары анық. Бүкіл адамзат қоғамының тарихында ... мен ...... ... ... ХІХ ғасыр мен күнгейі мен көлеңкесі, бұрқасыны
мен мамыражай күндері алмасып келген ХХ ғасыр да ... ... ... ... ... ... тек ... экономикалық жай
–жапсарын ғана емес , арғы ... ... ... ... ... бен бастау – қайнарларымызды да қайта тексеріп, болашақ дамуымызға
бағдар – бағыт етуді ойластыратын уақыт.
Қазақ ... ... ... ... ... ертелі – кеш жазылған
теориялық еңбектер бәлендей көп ... ... ... ... мен ... ... сөз ... Сондай – ақ, қазақ
әдебиетінің тарихын дәуірлеу мәселелері және белгілі бір ... ... ... ... сөз ... монографиялар мен оқулық
сипатындағы ... ... ... ... ... ... ... ірі қаламгерлердің шығармашылық жолында аударма
өнеріне олар сіңіріп кеткен еңбектер ... ... ХХ ... ... ... кезінде аударма өнерінің жап – жақсы дамығанын айтпай кету
шындыққа жасалған қиянат ... еді. ... ... ... ешбір
саясатқа қызмет етпей, қаламгердің жан дүниесінен жарып ... ... ... бар да, саясат ауқымынан шыға алмай, үстемдік құрып ... ... ... ... ... ... түрлері бар, әдеби,
мәдени туындылардың тоталитарлық ... ... ... ... оның ... ... өнерінің де зардап шеккенін еңбектің барысында
айтып өттік. Тоталитарлық тәртіп ... орыс ... ... тіліне аудару тұсында ұлт өміріне, оның тұрмысына тым ... ... ... ал бұл – нағыз ұлтшылдық деген тұжырымдардың жасалуы
адам ақыл – ойын ... ... ... ... ... да ... идеологиялық талаптарынан туғандығы жасырын емес. ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігін, сол ұлттық
ерекшелігі тудырған қасиет – сипаттарды өзгеге ұсынуға, ... ... Бір ғана ... ... ... ... дүниеге келген сәулет
және мүсін ескерткіштері, шығыстық ... ... ... поэзиясы
басым мол рухани мұрасы т.б. айтсақ та жеткілікті.
Жоғарыда ... ... ... ... зерттеу еңбектері
жариялана бастады. Біз солардың ішінен Абай, Шәкәрім, сәл ... және ... ... ... ғұмыр кешкен қазақ қаламгерлерінің
Пушкиннің “ ... қызы ”, “ ... ... ”, “Дубровский”, “Боран”
шығармаларын, “ Алты топтама ” жинағына ... ... ... ... – ақ ... ... ... ірі туындыларды
аударудағы еңбектеріне тоқталдық. Және өз шама – ... ... ... отырып, тиісті тұжырым – қорытындылар ... ... ... ... ... ... ... ілімі туып, уақыт
өте келе қалыптасып, дамыған екен. ұлы ... ... ... ... ... азаттық, еркіндік идеяларымен тыныстапты. Пушкинді
зерттеушілер ... ... ... тарихшылық т.б.
қасиет – сиапттарды айырықша атайды. ... да ... ... өзі ... ... ... түрлері де Қазақстан жеріне кең тарады деп ... ... ... ... де, Абай да, ... де, ... те, ... ғұмыр кешкен қаламгер –аудармашылар да өз уақыты мен ... Бұл ... ... ... идеялары да тасада қалмақ емес.
өзге ұлттар жасаған руханият мұрасына асқан ... ... ... жанды
Пушкиннің “ Смирись, Кавказ, Ермилов идет ! ”, - деп ... жыр ... ... сонымен бірге тылсым да тұңғиық Кавказ тақырыбына елжірей отырып,
шығармалар ... және де ... ... мен ... аса ... ... заңдылықтары осындай
болып келетіні жасырын емес. өткен тарих – ... ... ... ... ... ғана ... ... өте келе, адамның
парасат – ... ... ... биіктеген сайын өз уақытының межесімен
сол өткен тарихқа беретін бағасы да. ... ақын – ... ... аудармашы,
философ өз ұлтының, халқының перзенті ... да, олар ... ... ... ... әдет – ғұрпымен, өнерімен, жалпы
мәдени өсу дәрежесімен тығыз біте қайнасады. Адам ... өз ... ... ... ... ... болады. Уақыт өтеді,
қоғамдық даму басқаша сипат алады, заманалар ... Бір ... ... болған құндылықтар ендігі жерде замана ағымына ілесе ... ... ... ... ал ... маңызды болмаған
проблемаларалға қарай озып өз шешімін талап етеді. Кейінде қалған, маңызды
емес деп ... ... ... өз ... ... ... ... белгілі құндылықтар шеңберіндегі категориялар мен
ұғымдардың диалектикалық өзара байланысы арқылы негізгі мәселелердің біріне
айналмақ. ... ... бір ... ... ... да ... Бұл ... үздіксіз дамуында әрбір проблемалар мен мәселелер жаңарып, жаңа
заман ... ...... өз ... ... отыратынын айқын көрсетсе
керек.
Жасыратыны жоқ, кейде біз өткен дәуірдің ірі ақын – ... ... аса ... ... орынсыз дәріптеп жатамыз.
Олардың өз заманының ағымына байланысты жіберген қателіктерін жуып – ... ... ... ... ... ... осы ... қарама –
қарсы, кері процестің де бар екенін ... ... ... олар ... ... ... аса құнды ой – пікірлерді өзіміз айтқандай, өзіміз
алғаш рет қағаз бетіне ... ... ... ... құбылысқа болса
да, тарихи - әлеуметтік, қоғамдық орта және уақыт ... ... ... ала ... баға берген ең абзал іс екені дау тудырмаса керек.
Бұлардың барлығын айырықша тізіп, ... ... ...... өтсе де, саф ... ... ... ғана бүгінгіге де,
болашақтағыға да айырықша қымбат ... қала ... ... ... ... бірі – Пушкин ілімі, Толстой қағидалары, ... ... Гете ... ... ірі ... ... ... кейбір жауһар туындылар.
Екіншіден, жалпыға мәлім ғылыми – теориялық тұжырым бойынша ... ... ... бір ... өз шығармасындағы оның дүниетаным ... ... ... ... өзгеге ұқсамайтын жазу
мәнері, жазу машығы, яғни суреткердің өзіне ғана тән “ Мені ” ... ... да ... ... екені мәлім, сондықтан да сол
аудармашының да өз “ Мені ” оның ... ... ... ... ... ... І.Жансүгіров аудармаларын ғылыми
зердеден өткізгенде, аталмыш аудармашылардың өзіндік стиліне, дүниетаным
деңгейіне, ақындық, поэтикалық қуатына ... ... ... ... ... ... саласы әдебиеттердің оң, прогресшіл
идеялар тұрғысынан, адамтану проблемасы төңірегінде бір – ... әсер – ... ... ... – бірі байытатыны мәлім. Әдеби
туындының құндылығы оның ... ... ... ... Осы тұрғыдан алғанда, аудармашы М.Бекімов ... ... өз ... үлес ... атап ... Әрине,
Бекімов еңбегі Пушкинтану іліміне ертелі – кеш өз аудармалары ... ... ... ... сәл ... ... “ Капитан қызының ”
біраз тұстары қалып қойса да, аудармашы ... ... ең ... ... ... тыс ... ... Қазақ зиялылары үшін
Пушкиннің бұл шығармасы тек орыс тілінде ғана ... ... ... орыс
тілінен татар т.б. тілдерге аударылған нұсқаларымен де жетті. ... ... ... ... ... ... ұлт тілдерінің көбірек
ұшырасатыны осындай жайтпен түсіндірілетініне назар аудардық. ... ... жан ғана ... алады. Бекімов аудармасы аударма
өнеріндегі өскелең талаптарға толықтай жауап бермегенімен, тек ... ... ... ... ... Пушкинтану ілімінің кең
қанат жаюына қомақты үлес қосты деп айтуға толық негіз бар. Бекімов 1903
жылы ... біз ... ... ... қазақ тіліне аударды. Ал,
Ә.Тәжібаев бұл ... ... ... ... ... ...... әдебиетінде әртүрлі жанрда еңбек еткен ...... ...... ... – ақын ... ұғымның
жұртшылыққа мәлім екені белгілі. Сондықтан да болса керек, ақын – ... ... ...... ... аудармаға қойылатын талаптарға толықтай
жауап бере алатын, күні ... ... өз ... ... ... қажеттілікті өтеп жүрген еңбек екенін дәлелдедік. Шығарма идеясынан
ауытқымай, негізгі өзекті ойды дөп басып бере ... ... ... ... да ... иірімдерін шебер пайдалана білуі, ұлттық
болмыстың ... ... ... ... - ... ... ... - өз халқының сұңғыла перзенті. Абай қамтымаған тақырып жоқ.
Адам өмірінің мән – маңызы мен ... өмір ... ... ... Абай ...... де ... тылсым дүние. Абай - әлемдік
деңгейдегі ірі тұлға. Абай – Пушкинтану ілімінің ... ... ... Пушкинді жан – тәнімен түсінген, онымен іштей үндестікке түскен,
тіпті, ... ... ізгі ... өнер ... ... ... жан ... ілімі сахара ойшылының кемел ... ... ... ... өз ... ... болмысын айшықтай көрсету арқылы Абай орыс
халқының табиғи мінезін, өмірлік дағдыларын, наным – сенімін жарқырата ашып
берді. Яәни, Пушкин орыс ... ... ... ... паш ... Абай ... сонымен бірге орыс халқының да ұлттық болмысын барша әлемге жария
етті. Содан келіп, бітімнің біртұтас ... ... ... ... ... ... ... Пушкин, Толстой, Достоевский,
қазақтар Абайына, ... тәу ... ... Қазақ халқы мен орыс
халқын Абай әлемдік деңгейге ... қос ... сол ... ... жалпы адамзаттық құндылықтарды жасаушылар қатарына қосты. Абай
мен Пушкин арасындағы рухани жақындық пен үндестіктің әлі де ... ... ... дау ... ... ... ... энциклопедиялық,
эпистолярлық т.т. деп жіктеп, жіліктеп жүрміз. Әдебиет – адамтану ілімі.
Адам бойындағы сезімдер, адамның кейбір ... ... пен ... пен ... өмір сүрудегі адамның мақсат – мүддесі, адам ғұмырының
негізгі мән – ... ... жан ... ... әсер етіп, жалқылық
ұғымнан жалпылық ұғымына, яәни жеке адамдар ... сол ... ... қоғам тағдырына ұласуын шебер бейнелеген “ Евгений Онегин ”
шығармасы Абай ... ... пен ... ... ... арасына
салынған алтын көпір болды деген тұжырым жасауымызға толық ... ... ... ... ойшылдың дүниеге толғана қарау процесіндегі
көптеген идеяларына қозғау салды. “ Евгений Онегин ” Абай ... ... ... ... сонымен бірге ғажайып аудармасы арқылы ұлы ақын да
руханият әлемінің көгінен көріне ... ... ой – ... ... ... және ғылыми сипаттағы нәтижелерді жұмысты жазу барысында біз
осынау қомақты проблемалар ... ... айта ... ... ...... ... ” қазақшалаған Ілияс
Жансүгіровтің ... ... ... сөз еткенде Абай жасаған
аудармамен салыстыруды мақсат ... осы ... ... ... ... бұл ... ... аудармағаны мәлім. Және Шығыс
поэзиясында салтанат құрған нәзира дәстүрі бой ... ... ... аударма барысында өз толғамын беріп отырғаны, ... ... ... ... еркін толғаныстарға барғаны мәлім. Әрине,
І.Жансүгіров аудармасы бертінде дүниеге келді. Басқа уақыт, басқа заман,
басқа талап Ілиясқа жаңа ... ... ... ... болса керек,
ақын Пушкиннің қаламынан туған дүниеден алшақ кетпеген. Еркіндікке көбірек
бару, іштей бәсекеге түсу ... жоқ ... ... ... ұстадық.
Сөз жоқ, Ілияс аудармаға жаңа шығармашылық ... ... Бұл ... аударма теориясы туралы жаңа қағидалар мен тұжырымдар жасалып,
көркем аударманы талдау мен бағалаудың жаңа ... ... еді. ... ... біз де өз ... – тұжырымдарымызды айттық.
Жұмыстың екінші тарауында А.С.Пушкиннің “ ...... ... Шәкәрімнің еңбегі талданды, “ ...... ... Талдау барысында айырықша назарда ұстағанымыз мына
жайттар: Шәкәрімнің ... ... аса ірі ... ... ... ... ұлы тұлға екендігі. Майталман ақын
“ Дубровскийді ” қазақ тіліне өлеңмен аударды. ... ... ... ... үшін осылайша аударылуы өскелең рухани қажеттіліктен
туындағанын Шәкәрім сияқты данышпан ақын жан тәнімен сезіне білді. ... ... ... өмір сүру ... алтыбақан алауыздық,
күштінің әлсізге жасаған ...... ... - ... ойшыл
Шәкірімді дүниедегі ең құдіретті, ең ... ...... ... ... жасауды, оны зерттеуді қолға алуына итермелегені ... ...... ақын ... өз ...... жарыққа шығара
алмас еді деу – ақымақтық. Шәкәрім оқыған
“ Дубровский ” ұлы ... ... ... ... жайттарға жаңаша сәуле
түсірді дегеніміз жөн. “ Дубровский ” ... ... ... ... тән еді. Олар қай ... ... да өмір сүрді, өмір сүріп келеді, өмір
сүре бермек. Міне, Шәкәрімді толғантқан жайлар осындай болатын. ұлы ... ... ... ... ... ... еркін толғамдарға батыл баруы,
қазақтың ұлттық болмысын жарқырата көрсетуі, сөйтіп Пушкинтану іліміне оның
эпикалық шығармаларын аудару арқылы үлес ... ... ... тән ... ... дегіміз келеді.
Шәкәрімдей ұлы ойшыл ақынның Пушкиннің “ Боран ” шығармасын аударуы
көптеген тұжырымдарға арқау бола ...... ” тек ... ... ... аласапырандау, долы мінезі ғана емес, адам жанында, оның
ішкі әлемінде болып жататын ... ... ... да ... ... ... осы тұрғыдан үңілді. ... пен адам ... ... ... ... байланыста қараған абзал. Табиғаттың түрлі
мінезін, құбылмалы әрекетін түсінуге, ... ... ... ... ... ... ... тосын пиғыл, мінез, әрекет, шешім
немен түсіндіріледі? Мінезіне, дүниетанымына, пиғылына, іс-әрекетіне қарап
адамдарды түрлі топқа ... ... Ал, ...... ... ... ... ұқсас адамдар қоғамды құрауы керек пе, әлде алуан түрлі мінез
иелерінің қоғамда болғаны дұрыс па? Олар үшін әділеттіліктің ... ... не ... ... ... ... шығар? Адам – дүниеге келген
қонақ. Қонаққа келген адам ойнап – ... ... ... ... көтеруге келетіні мәлім. Ендеше, ... ... ... ... өзін ... ... адам неге бір –
біріне қиянат жасайды ? Адам өз пиғылы мен іс - ... ... ... ма ? Оның өлшемі не нәрсе ? ... ... ... ... үңілген осынау проблемаларға ... де ... ... ... ... өз сауалдарына жауап іздейді. Толстой
шығармаларындағы ұлы жазушы өзек еткен ... ... ... ... ... ... осыдан келіп екі алып тұлғаның рухани байланысы,
гуманистік сипаттағы ... ... жан ... ... ... ...... өре – деңгей бірінші кезекке шығады.
Осынау ойларды ғылыми тұрғыдан негіздей отырып, мәселенің ... да ... ... ... ... ... өнері Пушкинтану
ілімі сияқты қуатты саланы насихаттай отыра, аудармашылардың ... ... ... ... ... ... ... қаламгерлер
шығармаларынан да нәр іздеп, өздеріне рухани өріс іздеуі де ... ... ... ... Сәл ертеректегі Абай, ... ... ... ... аудармалары Пушкиннен, Толстойдан
жасалды, сонымен қатар бұл аудармаларда белгілі бір жүйенің, дүниетаным,
рухани ... ... да ... бір дәрежеде қалыптасқан
заңдылықтар сипаттарын көруімізге болады.
Жұмысымыздың екінші тарауындағы үшінші және төртінші ... ... ... тұжырымдамамыздың желісін үзбеуге тырыстық.
Абайға ... ... сәл ... болып келген Шәкәрім
шығармашылығындағы аударма өнерінің қыр – сырына талдау ... ... ...... ... зерделеу жүргіздік. Егер бұл
саладағы ізденісімізді жоғарыда жасалған тұжырымдарымыздың жүйесіне ... ұлы ... ... ... ... азық ... жараған дүниелер “
Алты топтама ” жинағынан табылғанын арнайы сөз еттік.
Барлығын ... ... – ақ ... жалпы адамзаттық құндылықтар
қатарынан ойып ... орын ... ... ... поэзиясына Гетенің,
Жуковскийдің, Абайдың, ... ... ... жайт. Олай болса,
Толстоймен сырласып, Толстоймен мұңдасқан Шәкәрім ақынның шығыс ... ... ... қана ... ... сияқты алыптың шығармасын
таңдап алуы жайдан – жай болмаса керек. Бұл құбылыс қазақ ... ... ... ... ... да сынап көруін байқатқанымен қатар, нәзира
дәстүрін, ойшылдық сипаттардың үндесуін де бағамдатса керек. Еңбектің соңғы
тараушаларында біз осы ... ... ... ... ... - ... ... арналы өрістің бірі. Біз
негізінен жоғарыда айтқанымыздай, осы саланың өзінде де үлкен бір жүйенің
бар ... ... ... дәстүр мен жаңашылдық сипаттарының тоғысуын
сөз ... ... ... ... авторы мен оны аударушы қаламгер
санасындағы ... ... ... ... ...... ... “ өткенге – салауат, бүгінгіге - ... ... үміт ” ... ... бар. ... пен ... қол жеткізген жас
мемлекетімізде өткендегі рухани мұраларды жаңаша бағамдау, тың көзқарастар
негізінде пайымдап, бағалау процесі жүріп ... ... ... ... ... ... ... кешетін барша
адамның өзіндік санасын бағамдайтын көрсеткіш екенін ... ... ... кеш пе, ... ұлттық болмысын сақтай отырып, әр ұлттың ғаламдасу
процесіне бой ұратыны анық. ... ... те, ... ... әр ... ... ... мәлім. Шығармашылық, теориялық салада ... жаңа ... ... - әрбір ғылым саласының негізгі, өзекті
мәселесі. Онсыз бір де бір ғылымның дамуы, әрі ... ... ... ... ... мәселеде әдебиеттану ғылымынан басқа да ғылымдардың бір
– бірімен ... ... ... шама – ... негізгі
міндеттер ауқымынан көрінуге тырыстық.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Сатыбалдиев Ғ. Рухани қазына. – Алматы: Жазушы, 1987. – 232б.
2.Комиссаров В.Н. Теория перевода. - М: ... ... 1990. – ... А.В. ... ... ... ... – М: Высшая школа, 1983.
– 122с.
4. Айтбаев ө.А. ... ... ...... ... ... С. ... - Мәжнүн. – Алматы: ҚКҒБ, 1935.-75б.
6. Дулатов М. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1991. – ... Ж. ...... ... ... Т. ... ... 1990 2 наурыз, 6б.
9. Кенжебаев Б. Пушкин туралы бір – екі ... ... ... 1934 ... С. О языке перевода классиков марксизма – ленинизма.//
Труды Казахского института национальной культуры. А – Ата, М, 1935. – ... ... С. ... тілі ... ... ССР ... ... М. Пушкинді қазақшаға аудару тәжірибелері туралы. Уақыт және
әдебиет. Алматы, 1962. – 274б.
13.  Қаратаев М. Пушкин қазақ әдебиетінде. // ... ... 1937, ... С. ... және ... ... ... – Алматы:
Ғылым, 1975. – 286б.
15.  Нұрышев С. “ ... ...... // Әдебиет және
искусство. 1950, №7. 81-88б.
16.  Шарипова Г. Пушкин в переводах казахских поэтов. // Казахстанская
правда. 1936 24 ... М. ... ... 1950. ... З. Пушкин және қазақ әдебиеті.// Қазақ әдебиеті, 1957.
19. Ландау Е. ... ... ... ...... ... ... наук. – А –Ата, 1953.
20. Кереева – Канафиева К.Ш. Русско – казахские литературные отношения.
А- Ата: Казахстан, 1980. – 280с.
21.Куспанов С.К. Переводы ... Абая на ... ... - Автореф.
дис... канд. филол. наук. – А –Ата, 1966.
22. Садыков Х. Об ... ... ... ... прозы на
русский язык. - Автореф. дис... канд. филол. наук. – А ... ... С. ... - қазақтың да ақыны. // Әдебиет майданы, 1937, №
3. 19-26 б.
24. Қабдолов З.Сөз өнері. – Алматы: Жазушы, 1992.
25.  Сәтбаева Ш. ... ...... Жазушы, 1983. – 248 б.
26. Исмакова А.С. Казахская художественная проза. – Алматы: ... – 394 ... З.К. ... ... ... ХХ ... ... пособие. –
Алматы: Қазақ университеті, 2000. – 220 ... Б. ... ... ... және ... Монография. Алматы: КенжеПресс, - 2000. – 214 ... Б. ... ... ... ... ... четверти ХХ века. Алматы, 1998.
30. Көпбасарова А.С. Абай ... ... және оның ... ... ... ... ... канд. филол. наук. – Алматы,
2000.
31.  Асаубаева Г.Б. Басенные традиции в казахской литературе и ... ... ... ... ... филол. наук. – Алматы, 2000.
32. Атаханов Д.Т. Восточные мотивы в творчестве А.С.Пушкина. Автореф.
дис... канд. филол. наук. – Душанбе,2000.
33.  Ізтілеуова С.Д. ... ... ... ...... дәрежесін алу үшін жазылған диссертацияның авторефераты. ... ... ... ... Зерттеу. – Астана: Елорда, 1999. –
192 б.
35. Атығай Б. Абайдың ақындық мектебіндегі ... ... ... ... ... алу үшін жазылған диссертацияның
авторефераты. – Алматы, 2001.
36.  Луначарский А. А.С.Пушкин.// Әдебиет ... ... 30- 32 ... ... М. История русской литературы. Москва, 1939.- 296 б.
38.   Белинский В.Г. Сочинения Александра Пушкина. Москва, 1969.
39.  Алексеев М.П. ... ...... ... А. О ... М, ... Е. ... русского национального таланта.// Книжное
обозрение. 1999 1 ... К. ... на ... Дружба народов. 1988, - 4.
43. Эткинд. Е. Поэзия и перевод. М, 1963.
44.Гачечиладзе Г.Художественный перевод и ... ... ... Лотман Ю. Роман А.С.Пушкина “ ... ... ”. ... ... М. “ Евгений Онегин ” Абай аудармасында./ Абай ... ... 1986.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 102 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өнеркәсіп құрылымын ұйымдастыру және жетілдіру проблемалары мен шешу жолыгдағы тиімді ұсыныстар даярлап теориялық негіздеу50 бет
Педагогикалық шеберлік және педагогикалық іс әрекет12 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
Oнoмастика және аударма53 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь