Ш. Бейсенованың «Сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. Ш.Мұртазаның «Ай мен Айша поэмасының» көркем тілі

Сүзге – ХVІ ғасырда өмір сүрген Сібір ханы Көшімнің әйелі… Әйелі бол¬ғанда да бір мәліметте екінші әйелі, екінші бір мәліметте сегізінші әйелі. Сібірге іргесін беріп отырған қазақ байы – Сүйіндіктің қызы – Сүзге. Ібір-Сібір жұртын билеген, бір мәліметте арғы атасы хорезмдік, Көшім ханның бас бәйбішесі болса мейлі еді, бәлен¬байыншы әйелі Сүзгенің көркем шы-ғарма тақырыбына айналу сыры неде? Бүгінгі жұрт Көшімнің басқа әйел-де¬рінің бірінің атын білер ме екен? Біл¬мейді-ау. Ал Сүзгені біледі. Сүзге ХVІ ғасырдан бүгінге аңыз болып жеткен, шежірешілердің жазбаларында хаттал¬ған есім. Тіпті, өзіміздің қазақ әдебие¬тінің тарихын түріктік ортақ алтын бастауға қарай сүйрелеумен өткен профессор Бейсембай Кенжебайұлының өзі: «Орыстың ХІХ ғасырда жасаған тобольдық жазушысы, атақты «Конек-Горбунек» деген поэманың авторы, П.П.Ершов баяғы Сібір ханы Көшім¬нің әйелі Сүзге туралы поэма жазған екен. Сүзге ақылды, сұлу болыпты, ақын соны дәріптепті» (Б.Кенже¬бай¬ұлы. Күнделіктер. 1-ші дәптер, 35-бет.) – деп сұқтана жазыпты күнделігіне. Бейсекеңнің айтып отырғаны – «Черноглазая Сузге»! Демек, біздің Сүзге қызымызға сұқтанушы бір Бейсекең емес екен, орыс ақыны да өз мадақ поэмасын арнапты. Арғы анасы (әже¬сі) баянауылдық П.П.Ершов «Тұлпар тай, сұңқар тай» («Конек-Горбунек») поэмасы жайында сыр жарғанда «Қа¬зақ даласынан бала кезімде қанатты аттар көріп едім. Бала қиял мені кейін осы шығарманы жазуға итермеледі» деген. Тарихқа еніп, әйгіленіп кеткен шығарма жайында артық айтып жат¬пай-ақ қоялық. Ал ақынның «Сүзге¬сі…» ХІХ ғасырдың межесінен аспай қалып қойған шығарма! Демек, Ю.Тынянов тілімен айтсақ П.П. Ер¬шов¬тың «Сүзгесі…» – әдеби факті ғана. Енді міне, Шәрбану Бейсенова «Сүзгенің соңғы күндері» аталатын хикаят жазып отыр. О, бәрекелді!
ХVІ ғасырда қазақ даласынан хана¬ралық қарым-қатынастың құралына ай-на¬лып уыз жас Сүзге Сібірдің кексе тартқан көкшуланы Көшім ханға қа-тын үстіне ұзатылып кете барады. Аз уақыт тұрып, өзінің ақылымен қадірін асырған, бірақ перзент сүйіп үлгер¬ме¬ген Сүзге. Сібірді жаулаушы Ермак жасауылдарының шабуылынан Көшім хан шегіне қашып, оның екі орда¬сы¬ның біріне айналған «Сүзге турада» ханшайымдық етіп тұрып жатқан, ас¬қан сұлулығымен аты шыққан Сүзге халқы үшін құрбан болар еді. Шы¬ғарма фабуласы осы ғана. Аз күндік оқиға. Ғұмырлық қасірет.
Шығармада Сүзгені соншалықты аяулы етіп тұрған – оның айна¬ла¬сын-дағы қарашасын қиын-қыстау сәтте тас¬тай қашпай, солардың жолында құр¬бан болуы. Ол – Сүзгедейін әйелдің қасиетінен туған қасірет. Шынын айт¬қанда, кермеге келіп қалған жаудан сытылып шығып, ығысып кете баруға барша мүмкіндігі жетіп-ақ тұр. Алайда, ол өзінің жеке басын күйттемей, өзіне сенген, тіпті ханша деп тіршілік етіп жатқан Кіші Орданың қараша халқын қоршаған жаудан құтқарып, құтқару жолында айласын асырып, жанын тонатпай, тәнін қорлатпай, өзін солар үшін құрбан етуі – қасіретті өлі¬мін қасиетті өр рухты өлімге айнал¬дырып даңққа бөлеп тұр. Ол осы ақық өлімімен өзі өле-өлгенше төбесіне кө¬те¬ріп өткен Көшім ханнан да биіктей түседі көз алдымызда. «Түйедей тас, түймедей асыл тас…» дегендей шап-шағын дүние, шып-шымыр туынды ой¬ға орап жаратылыпты.
1. Бозжанова, Кенжеш. Қазақтың қадірлі қыздарының бірі — Шәрбану [Мәтін] / К. Бозжанова // Қазақ әдебиеті. — 2009. — 31 шілде. — С. 7.
2. Әміртайқызы Н. Жүрекке жылы сырласу кеші [Мәтін] / Н. Әміртайқызы // Ұлан таңы. — 2009. — 16 қазан. — С. 4.
3. Әлпейісова К. Әйел табиғатын әйелден артық кім түсінеді?! [Мәтін] / Әлпейісова К. // Қазақ әдебиеті. — 2007. — 30 қараша.- Б.10-11.
4. Бейсенова Ш. «Сағаттың 45 дәптерден тұратын күнделігі бар» [Мәтін] / Бейсенова Ш. // Заң газеті. — 2007. — 4 мамыр.- Б.4.
5. Омарханова Ғ. «Сағыныш пен ерлікті жырлап келем» [Мәтін] : [Алаш халықаралық сыйлығының лауреаты жерлесіміз Шәрбану Қонақбайқызы Бейсеновамен сұхбат] / Омарханова Ғ. // Дидар. — 2001. — 18 қыркүйек.- Б.4 ; Семь дней. — 2001.; №39.- Б.7
6. Ергөбек, Құлбек. Жөні бөлек, жосығы ерек [Мәтін] : жазушы Шәрбану Бейсенованың «Сүзгенің соңғы күндері» повесін талдау / Қ. Ергөбек // Егемен Қазақстан. — 2011. — 26 қаңтар.- Б.9.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министірлігіСемей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университетіФилология факультетіCӨЖТақырыбы:  Ш. Бейсенованың  хикаятындағы ... мен ... ...  ... тілі.Орындаған: Қамбарова А.Д.Топ: Қ-217Тексерген: Курманбаева Қ.С.Семей, 2015 жылСүзге  -  ХVІ ... өмір ... ... ханы ... әйелі... Әйелі бол - ғанда да бір мәліметте екінші әйелі, екінші бір мәліметте сегізінші әйелі. Сібірге ... ... ... ... байы  -  ... қызы  -  ... ... жұртын билеген, бір мәліметте арғы атасы хорезмдік, Көшім ханның бас бәйбішесі болса мейлі еді, ... - ... ... ... көркем шы - ғарма тақырыбына айналу сыры неде? Бүгінгі жұрт ... ... әйел - де - ... бірінің атын білер ме екен? Біл - мейді-ау. Ал Сүзгені біледі. Сүзге ХVІ ғасырдан бүгінге аңыз болып жеткен, шежірешілердің ... ... - ған ... ... өзіміздің қазақ әдебие - тінің тарихын түріктік ... ... ... ... ... ... ... Бейсембай Кенжебайұлының өзі:  (Б.Кенже - бай - ұлы. Күнделіктер. 1-ші дәптер, 35-бет.)  -  деп ... ... ... ... ... отырғаны  -  ! Демек, біздің Сүзге қызымызға сұқтанушы бір Бейсекең емес екен, орыс ... да өз ... ... арнапты. Арғы анасы (әже - сі) баянауылдық П.П.Ершов  () поэмасы жайында сыр жарғанда  деген. Тарихқа ... ... ... ... жайында артық айтып жат - пай-ақ қоялық. Ал ақынның  ХІХ ғасырдың межесінен аспай қалып қойған шығарма! Демек, Ю.Тынянов ... ... П.П. Ер - шов - тың   -  ... факті ғана. Енді міне, Шәрбану Бейсенова  аталатын хикаят жазып отыр. О, бәрекелді!ХVІ ғасырда қазақ даласынан хана - ... ... ... ай - на - лып уыз жас ... ... ... ... көкшуланы Көшім ханға қа - тын үстіне ұзатылып кете барады. Аз ... ... ... ақылымен қадірін асырған, бірақ перзент сүйіп үлгер - ме - ген Сүзге. Сібірді жаулаушы Ермак жасауылдарының шабуылынан Көшім хан ... ... оның екі орда - сы - ның ... ...  ... етіп ... ... ас - қан сұлулығымен аты шыққан Сүзге халқы үшін құрбан болар еді. Шы - ... ... осы ... Аз ... оқиға. Ғұмырлық қасірет.Шығармада Сүзгені соншалықты аяулы етіп тұрған  -  оның айна - ла - сын - дағы ... ... ... тас - тай ... ... ... құр - бан ... Ол  -  Сүзгедейін әйелдің қасиетінен туған қасірет. ... айт - ... ... ... ... ... сытылып шығып, ығысып кете баруға барша мүмкіндігі ... тұр. ... ол ... жеке ... ... ... ... тіпті ханша деп тіршілік етіп жатқан Кіші Орданың қараша халқын қоршаған ... ... ... ... ... асырып, жанын тонатпай, тәнін қорлатпай, өзін солар үшін ... етуі  -  ... өлі - мін ... өр ... ... ... - дырып даңққа бөлеп тұр. Ол осы ақық өлімімен өзі ... ... кө - те - ріп ... Көшім ханнан да биіктей түседі көз алдымызда.  дегендей ... ... ... ... ой - ға орап ... ... Көшім ханға жа - сау-жабдығымен ұзатылып барған Сүз - ге - нің жалын атқан жастығы, асқан сұлу - лы - ғы мен ... ... ай - ... ... ... бас - ... ... күнді көре алмайтын байғызбейілдік, кө - ре - алмаушылық, күн -  - дестік, қызғаныш. Күн -  - ... көз ... ... көз - түрт - кі ... ... Сүзге содан да бір алабы өзінің төркін жұртына ұласып кете баратын ... бір ... қаба - ... биік ... Хан ... ... ... қалашық салдырды. Ол  (кей мәліметте ) ... ... ... ... ... ... ... Жалғыздықты алдауға жарады. Өсек-ғайбаттан аулақ болуға жарады. Хан иесінің көңілін өзіне аударуға жарады. Алайда, атақты Сібір жаулау - шысы Ер - мак - тың ... ...  жел ... ... ауа кө - шуге ... ...  қарай - лауға, Сүзге сұлу - ға ... ... ... Ер - ... ... ... екі ... - шысы Иван Кольцов пен Иван Гроза болса, ... ... Иван ...  қол ... ... Жау ... белгілі. Көшім үшін  шаппақ. Көшім үшін Сүзге - дейін сұлуды қолға түсіріп, патша ағзамға сый етіп ... Осы бір ... ... басқа-басқа, хан иесі  -  Көшім жасай алмаған ерлікке Сүзге барды. Хан иесі қайырыла алмай кеткен халқын аман алып ... ... ... ... ... өзін өл - ім - ге ... ... бір қарағанда, ша - ғын ғана ерлігін тарихтағы талай ... ... ... нұс - қа - ... ... ... да болар, бәлкім. Бірақ, бірақ жазушы Шәр - ба - ну ... ... ... ... ... ... көп ... емес, бір желілі. Эпилог іспеттес қосымшаны есепке алма - сақ, Кіші орданы басқыншы жау - дың қор - ... ... ... ... ... өлі - ... аяқталады. Олай болса, шы - ғар - ма - ны  -  ... жан ... құ - ... ... десе де ... Ол:  деп ... ау - ыр күйден басталады. Ол сөйлемді  деп онан сайын ауырлата түседі.Сүзге басындағы ахуалды енді бірде оның ... ... ... ... ... ... ... психологиялық ал -  - аң - даулы ауыр ахуалды берумен бастап өрістейді.Әрі қарай Сүзгенің жан-әлемін жөр - гемдей ... ... ... ... ... ... ... кеп. Бірыңғай баяндауға ден қоймай, Сүзгенің көңіл-күйімен, ішкі жан бұлқынысымен сюжет өзара сабақтас өріледі. Бірде түс көруі, келесіде ішкі ... тағы ... бір ... ... ... айтысуы (періштесі мен сайтаны) сипатында көрінеді. Оның жанын жегідей жеп бара ... ... ... ... оқ жы - лан - дай бас көтереді. Сүзгені жан қайғысы  -  Жалғыздық қинайды. Өзі де бай - ... Ал ... ...  -  ... бір сәт те ... ... бейтарап қал - дырмапты бір сәт те. Жал - ғыз - дық - тың жа - нына ... ұя ... ... ... - ... жандасып, тіпті мұң кеулеп тұрар жансерігіне айналғанын тек өзі білмеген. Сол, сол Жалғыздық әрдайым ішінен ... бас ... ... жара ... мазалайды Сүзгені.Сүзге Жалғыздықты жан-жарым деп таныған хан иесіне деген ақ-адал ықы - лас - пен ... ... ... Ол ... ... де хан ... ... ал - дымен алып, соның тілеуін тілеп оты - ра - ды.  ... ол. ... - ... ... ішкі ... біз хан иесі ... өз басынан артық қадірлеген, оны дүйім жұрт - тың басы тұтып, өзін оның жолына құрбан етуге дайын Сүзге ханымды ... ... ... ... бұл. Хан ... тигізбей кінәлау.. Жар арманы, перзентсіз ханым - ның ішкі ... ... ... Мұнда да хан иесін кінәлау жоқ. Қайта кінәні өзіне аудару басым. Кінәні өзіне арта отырып хан иесіне ... бар. Әйел ... ішкі ... бар. Ол ... ... ... Хан иесіне деген көңіліндегі асқынған күдікті туғызды. Бұл  -  Хан ... ... ... сенімдегі ханымның сенімінің тас-талқан болып күйрейтін сәті, күдіктің пси - ... ... ... шегіне (кульминациясына) жетуі.Осыдан бастап Сүзге өзін-өзі қайта тер - геп, ... ... ... ... ша - ... ...  деп барып сабасына түседі. Енді Сүзге ханым Хан ... ... ... Хан иесін кінәлай тұра оны ақтап алу, ақтап алуға себеп болар ақыл табу  -  ... ... ... Ол енді Хан иесі ... ...  ... Сүзге.Бір желілі хикаятта Сүзгені осылайша сезім сергелдеңіне салып, іштей шар - пыс - тыру  -  ... ... ... ... ... жасалған көркем образ дәрежесіне көтеріп алып бара жатады.Асылы, сюжет өрімінде кейіпкер пси - хо - ... ... ... ашу бар да, ... бар ... психоло - гия - лық талдауға құратын шығарма бар. Шәр - бану мына қолымыздағы шығармасын бас - тан аяқ ... ... құр - ған дер ... жау ... қиын ... Сүзге психологиясы. Қатерді күту  -  қатерге берілу! Ел шетіне жау тигенде үлкен ... алып ішкі ... ... ... Хан ... ... жоқ, ... түгілі хабар жоқ шарасыз ханымның жаумен бетпе-бет келіп қиналып тұрған сә - ... ... ... жазу - шы ... ... ... ... - гия - сын - дағы барынша шарықтап, психологиядан психикалық құбылысқа айналып бара жат - қан сәт те ... ... ... жау ... мен шарасыз күйдегі ханым тірелген тығырықты ситуация ара - сында табиғи көрінеді.Кейіпкер жанын жазушылық талдау - дың аса бір ... ... ... сәті ретінде Мұхаметқұлдың Сүзгені таяп келіп қалған жау ... алып ... кету үшін ... сапарындағы Кіші Ордадағы жүздесуін айтар едік.Ханым мен ханзаданың кездесуі бір сәт ханымның есіне ... ... шаңы - ра - ғына ... ... ойын ... үс - тінде қызыға қарап, оны күндестері бай - қап қалып, қарадай кінәсіз кінәлі, күнәсіз күнәлі ... қала ... бір ... ала ... ... жас ... ханзадаға көңілі кетіп-ақ қалған екен. Оны Сүзге үлкен ханымдардан жасыр - ға - ны - мен өзінен жасыра ... Өзі мой - ... та ... сытылып кеткен сол бір сезімі құрғыр мына кездесу тұ - сын - да лыпып көңіл ... ... шыға ... ... ... ... ... құтылып кетпеген екен. деп суреттейді осы бір сәтті.Одан әрі Сүзгенің жан күйзелісін, сезім шарпысуын әзәзіл мен періште елесті өз - ара ... ... ... ... Әрі ... әрі ... дерлік шарпы - су - лар соншалық табиғи, соншалық нәзік пси - хологиялық тебіреніске ие. Өзара тай - ... ... басу ... ... ... ше? . .  ... ойлар орайы табылып айтылып, қалауы табылып қолданылып жатады. Сүзгені әзәзілдің азғыруынан аман алып шығар осы үн, осы дауыс ... ... ... ... ... - наны тың ... етіп көрсе - те - ді. Ол Сүзге қасиетіне қасиет үстейді, оны көркем образ райында көр - кейте түседі.Шәрбану ... оқып ... - да әйел ... мықтылығына қайран қаласың. Сүзгені қиын-қыстау ситуацияда шырылдатып ой ойпаңына түсіріп, одан рухын көтеріп алып шығып оны ең ақыры өзін ... ... ... ... ханнан да азаматтығы, халықтық ойы мықты әйел етіп тұлғалап отыр. Ол ... хан ... ... жауға тастай сала бой тасалап қашпады, қиын-қыстау сәтте өзінің сұңқар басын өлімге тігіп ... ... ... ... сұмдық мықты рух! Сібірдің Көшім ханына жетінші әйел болып алты әйелдің үстіне келіп отыр. Уыздай жас қыз бала, ай ... ажар ... ... ... заты әйел демесең ақылдың кені дерлік Сүзгені... хан ... алты  ... ... ...  Ал ... ... алты әйел енді ... жас қалыңдық және бар. Жайшылықта бақ - күн - дес алты әйел енді келіп бірігіп кетіп жас ... ... ... жас ... ол - ... ері  -  ... даңқы мен байлығына қызығып келгендей-ақ. Әйтпесе ай дидарлы ажарымен Көшімді бөлектей иіп алып ... ...  -   ... ... ... инс - ... құрбаны. Сүзгеден Көшімнің алты әйелінің үстіне әйел ... ... ба деп ... жан бар ма ... сірә?! Жоқ қой. Алты әйелдің үстіне келген Сүзге сұлу и болып кетер жер осы еді. ... ... ... алып ... Әйел ... жете ... әйел психологиясына бойлай еніп, нәзік пернелерді басып, нәзік жан иірімдеріне ... - дей ... ... ... ... осы ... ... зерек те ерек ете тұлғалап тамаша алып шығады. Өзге кісі болса Сүзгенің сұлу келбеті мен тән ... ... ...  ... ... ме еді, ... еді?! ... мәселені басқаша шешкен. Ол мүсіндеген Сүзге тән азабынан бұрын жан азабымен арпалысып жүрген мұң - дық. Жан ... ... үшін ... алты ... ... артықшылығын күндеп өсектеп, жанын шоққа қаруы, ері  -  хан иемнің мың-сан елдік шаруадан бұған ... ... міне ... бәрі Сүзге жанын Жалғыздық болып қариды, айналасы толы нөкер, күтуші келіншектер, күзетушілер... солай бола тұра Сүзге Жалғыз. Бәрі бар, тек жан ... жоқ. Жан ... ... ел ... жау ... ... ... шамасы келмей, алты әйел, бала-шағасымен  шегініп ала жөнелуі тұсында (осындай ұрымтал тұстарда) бір селт етіп шыға келіп, біразға дейін ... ... етіп алаң күй ... ... табаға салып қуырғандай күйге ендіреді. Соның бәрін де жеңеді. Жеңетіндіктен де Сүзге рухына қайран қалып, оны көркем ... ... ... қалап отырмыз. Ол жазу - шы қаламының құдіреті. Жазушы қала - мының құдіреті бізге ... сан ... ... ... Сол үшін де ... ... қолдап отырмыз.Сүйіндіктің сүт кенжесі  -  сұлулықтың символы  -  Сүзге!Асқан ... ...  -  ... күту, оны жар тұту  -  хан - шайымдықтың тап-таза үлгісі  -  Сүзге!Ханшайымның көшпелі ... қо - ғам - дағы алар ... өзін ... ете жү - ріп аса ... ... ...  -  ... ғана ойламай, айналасындағы қараша мен алашасын ойлайтын, не ой - ласа да хан иесі  -  ... ... асыл ... ... ... - тас - тыра, сонымен ғана байланыстыра ой - ... ... бай ... ... - ба - ған, бала ... ана ... қа - лып - та-ақ ел анасы биігіне көтерілген ... ... ... - мыз. ... уын жұтып, өзімен-өзі  Сүзгенің жап-жас басы - на ... ... ... отырып, оны жіңішке жіп суыртпақтағандай етіп түрлі жағ - дай, түрлі ситуацияға орай ой кештіріп, ... ... ... ... орай сезімін бүркеп ұстайтын, өзін тежеп ұстайтын, өзінің жан ... же - ңіп, адал - дық, ... ... ... - ріп ұстай - тын, сондықтан да іштей ар - ... күй ... ... ... ... ... оның ... табиғи еніп, қойма ақтар - ғандай аяусыз ақта - рып, ... ... өте ... ... кісі ... жан қалтарысы мол көп бояулы көркем об - разға айналды - рып алып шығу, соны көр - кем образ сом - дау  -  сөз жоқ, шын ... Бұл ... ... ... барды тал - дау ғана емес, ол өмір ... ХVІ ... ... қоғамға тән, сол қоғамға сыйымды іс-әрекет, мінез-құ - лықты, ой-парасатты Сүзге бойына жи - ... ... оны оқып ... риза ... жаны ... ... жады - ... жаны күйсе бірге күй - рей - тін ... ... ... ... білу  -  сөз жоқ, шын ... үл - ... Әдетте қайрат тұрған жерде нә - зіктік тұра ... ... Ал ... ... ... оны ... ... алып барады. Ол қайрат  -  өз сезімін өзі тежеп ұстау, ол  -  жанын жегідей ... ... хан ... ... ... мен сезіміне арқа сүйей тежеп отыру, ол  -  қайсар да ... ... ...  -  ... ... ішкі бұл - ... сүйіспеншілікті байлап ұстау, байлап ұстау аз, қолдан зорлап тұншық - тыру, ол  -  ... ... (жау шап - ...  -  өзін ... - ... шалып, өзіне ақ-адал қызмет еткен қарашасы мен ала - ... ... - ... ... бәрі ... ... - да - ғы ... қайратқа ұласуы. Әйел жанындағы нәзіктік өзін сан рет ... ... ... ертіп желең - детіп, сендіре де төндіре сөй - лейтін өз ... ... жол ... ... - н аз - ғырған әйел болар еді де шы - ғар еді. Бір тән ... ... сай - таны мен ... ... ... ... да ... те қайратты па - расатты өзіне жан серік етіп ала білді Сүзге! Өте нәзік, жаны жаралы, көңілі қаралы әйел бойын - дағы ... ... - ты - лық ... туып еді. Абай ...  қапысыз шын - дық екеніне осы сәт тағы бір рет көз жеткізесің. Өзін-өзі жеңіп ... ... ... тап Сүз - ... ер мейіріне мелдектеп қанба - ған, балауса бойжеткеннен келіншектік кейіпке, келіншектік ... бай - ыр - ... ... ... сезім дариясын жа - нымен ғана емес, тәнімен де жүзіп өтіп ... ... ... қиын-ау. Қиын деп шамалайсың... Со - лайы солай! Адамға тән сүйіну мен күйіну  -  оған да тән. Ол сан рет өр - ... ... ... па?! ... Сөй - те ... ... өз ... сезім атаулыны өзін хан иесінің жары  -  қа - зақ қоға - мындағы, ... ... бәй - бі - ше - нің ... ... де, өз бой - ... ... ... ыстықты да, жанын қа - рыр суықты да сол рөлді ойнай жүріп, парасатқа жеңдіре білді.Сүзге ... ... ... үшін барған емес. Сүзге тақырыбына Шәрбану  -  қазақ қоғамындағы шын әйелдің орнын анықтау үшін, көшпелі қоғам ... әйел ... бай - ла - ... ... айту ... әйел ... қаза ... одан төсекті қаузайтын ем - ес, қоғамдық, әлеуметтік, адам әлеуе - тіне қатысты ойларды қозғайтын, қоз - ғауға себепкер болатын көп ... ... ... ... ... жаса - ған, ... ерлігінің қайнар бастау - ында әйел бойындағы еріне берілгендік, әйелдік тазалық жатқандығын айту үшін, ... ... жазу үшін ... ...  -  ... үшін кейіпкерін сынға салар тарихи мекен ғана. Тарихқа ден қойсақ өмірінің ақыр-ая - ғына ... аузы ... ... ай - ... ... Көшім хан атқарған тарихи міндет ала бөтен. Алайда, Сүз - ге - нің ... ... ... ... - лігі ... ... қимай отырып опа - сыз - дың орындығына отырғызуға дейін жетіп қалады. Иненің жасуындай саң - лау ... ... ... ... ... мен ақыл ... жа - ... жарастыра бір ырғақ, бір деммен соншалық табиғи жарату, сөз жоқ, ... ...   -  ... пәк ... - тан алатын, қандай жағдайда да адал - дықтан айнымас, ... ақыл - ды - лық, ... туар ... жайын - дағы жыр, парасат жыры.Біз көбіне сырт ... ... - мыз. Сырт ... ... жан қайна - ры қайда? Онда шаруамыз бола ... ... да сырт ... құл ... бас ұра ... батырымызды да құл - а - тамыз, өзіміз де құлаймыз. Қаламгер бәсі тө - мен - дер сәт  -  осы! ... бә - сін тү - ... ... әлгі сырт ... туғы - ... ішкі өрлікті аша білу! Ішкі өрлік кейіпкер психологиясына ене ... ғана ... ... - сын - шы жыл - дар - дың аяғында Смағұл Сәдуақасовтың қойған алты сұрағына ... ... ... ...  ( ... ...  -  ... жап-жас баланы даналыққа бастап тұрған керемет сөзін ұмытып кете береміз.Әңгімені тарихтан бастап, тарихқа жақындай аяқтағалы отырмыз. Көшім хандығы  -  ... ... тара - пы - нан жете ... ... тақы - рып. ... ... ғана ... алына бастады.) Енді, міне, сол олқылықтың орнын ... ...  ... ... - ты толтырып отыр. Әрине  деп өзін мерт ... ... ... бар еді ... ... Ол өз басы үшін ғана күрес. Ондай кейіпкер бүгінгі таңда бізді ... ... еді. ... ... қазақ прозасының кәсіптік деңгейі қайта төмендеді. Міне, осындай шақта туған  бізді ерекше сүйсіндірді. ... ... бір ... (ХVІ ... өмір ... ... ... шығып ұмыт болған есімді қайта оралтуымен бір қуантса, екіншіден, қазақ ... - сын - да ... ... ішкі ... толы ... ... ... қазақ прозасының кәсіптік деңгейін көтеруімен ерекше сүйіндіріп отырған жайы бар Шәрбану Бейсенованың! әдеби туынды райында әдемі пішім. ... сай ... ... Іші-сырты (пішімі мен мазмұ - ны) бірдей ... ... ... ХVІ ғасырда қазақ сахарасынан құдалық қана емес, құдандалық мақсатпен Сі - бір - дің ... ... ... ... ұзатылған, Сүйіндіктің мұң - лық қызы  -  Сүзге оптимистік мұң - ға ... көп ... ... ... ... ... бес ... салып оралды. Сол жап-жас, сұлу қалпы. От - ызға да ... Сол жас та ... ... ... ... ... соңғы кездердің жемісі болып, пси - хо - логиялық жан тебіренісімен туған со - ны бір ...  -  ... ... Көз - ... ... ендеше, көзайым!Пайдаланылған әдебиеттер:* Бозжанова, Кенжеш. Қазақтың қадірлі ... бірі  --  ... ... / К. ... // ... әдебиеті.  --  2009.  --  31 шілде.  --  С. 7.* Әміртайқызы Н. ... жылы ... кеші ... / Н. ... // Ұлан ...  --  2009.  --  16 ...  --  С. 4.* Әлпейісова К. Әйел табиғатын әйелден артық кім ... ... / ... К. // ... ...  --  2007.  --  30 қараша.- Б.10-11.* Бейсенова Ш.  [Мәтін] / Бейсенова Ш. // Заң ...  --  2007.  --  4 ... Б.4.* ... Ғ.  ... : ... халықаралық сыйлығының лауреаты жерлесіміз Шәрбану Қонақбайқызы Бейсеновамен сұхбат] / Омарханова Ғ. // Дидар.  --  2001.  --  18 ... Б.4 ; Семь ...  --  2001.; №39.- Б.7* ... ... Жөні ... ... ерек ... : жазушы Шәрбану Бейсенованың  повесін талдау / Қ. ... // ... ...  --  2011.  --  26 қаңтар.- Б.9.Шерхан Мұртаза  жазуға  романының,  атты бес ... ... ... ... ... ... ... белгілі драматург, аудармашы, Қазақстанның республикалық жетекші газет, журналдарының, радио, теледидарының абыройлы басшысы болып, Халық жазушысы, Мемлекеттік ... ... ... соң ... Енді өзі ел тұлғасы боп қалыптасқан кезде туғызды. Сол бай тәжірибенің ...  ... ... ... ... ... новелланы шашыратып алмай, үйлесімін тауып, басын біріктіріп, сом полотно жасайды. Бас кейіпкер өмірі барша новелланың алтын ... ... ... ... ... Айша ... мекені тағдыр тауқыметімен Мыңбұлақтан Әулие-Атаға барып қоныстанып, бірсыпыра жылдан соң құтты мекеніне қайта ... ... ... ... ... ... болмыс-бітімін тұтастандыра түскен.Новеллалық құрылымының ұтымды жері, бас қаһарманның өткен ... ... ... тығыз байланыста кестелейді. Байланыс дәнекері  -  автордың бай дүниетанымы. Көбінекей екі-үш сөзбен түйінделетін пәлсапасы. Және ол ... ... ... оқиғаның өзінен табиғи туындайды. Шығарманың оқылымына игі әсер етіп, арынды ой ... ... ... ... ...  -  ... өзі. Яғни прототипі. Романнан іздестіретінің сол Барсханның бәрімізге белгілі Шерхан ... асыл ... ... ... ... не келсе соны істейтін, жанып тұрған шамның бүйірі томпақ шишасына түкіріп ... шырт ... ... сол ... үшін шешесі Айшадан таяқ жейтін бес жасар ойын баласы кенет есейеді. Міне, осы тұстарда роман жанрының ... жеке ... ... мен дара ... өзін ... ... ғана ... тұтас қоғаммен, қала берді исі адамзатпен байланыстыратын ... ... ене ... ... құрал қуатымен Кеңес кезінің қоғамдық бет-бейнесі жеке адамның тағдыры арқылы ашыла бастайды. Қоғам ... кең ... ... де, бар ... ... мен оның ... түссе де, баланың ендігі өмірі, қимыл-әрекеті, жан әлемі оны туғызған қоғамдық ... ... ішкі ... ... Жеке ... тағдыры адам өмірі сол қауымның бар тірлігімен қабысып жатқандықтан, замананың эпостық кең ... ... ... бес ... ... бұл жолғы есеюінің жөн-жобасын бала түсінігіне шақтап берген. Жүрек шымырлататын, көзге жас алдыратын зардабының бір қырын ғана көрсеткен..Сол қиттай ...  -  ... бар ... ... ... ... әңгімеде қилы-қилы мәселе қамтылған. Және сарынында Барсхан баланың даусымен қатар, ... ... ... ел ... ... Мұртазаның үні қоса қабат естіліп отырады.Бала әкесінен айрылды. Бұған ...  еді. Ауыл ... енді ... ... ... ... сезеді. Өзі айтпақшы . Бұдан былай Барсханның аштық-жалаңаштықта күн ... ... ... сол ... ... ... ұсқынын () аз сөзбен анықтаумен бірге, ол уақыт тұрсын, бүгін де ашындырмай қоймайтын күйікті проблема туралы, нақтылап айтқанда, отбасының әкесіз ... ... ауыр ... ... тіл арқылы жетелейді.  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тарихи романдардың басты идеялық-көркемдік ерекшелігі. Қ.Жұмаділовтің "Дарабоз" романына, Шерхан Мұртазаның "Ай мен Айша" роман-диологиясына, А.Кемелбайдың "Қоңыр қаз" шығармасына әдеби талдау7 бет
Шерхан Мұртазаның «Ай мен Айша» роман-диологиясында замана шындығының бейнеленуі. Көркемдік ізденістер. Р. Мұқанова, Т. Ахметжан, Н. Ораз шығармаларын талдау10 бет
Шерхан Мұртазаның «Ай мен Айша» роман-диологиясында замана шындығының бейнеленуі6 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
Айша Ғарифқызы Ғалымбаева5 бет
АҚШ-тың қазіргі саясаттағы ролі (соңғы 10 жыл)56 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыстылығының жағдайы және оның соңғы жылдардағы динамикасы94 бет
Көркем прозадағы деректілік және психологизм203 бет
Көркем шығармадағы психологизм10 бет
Көркем шығармадағы психологизм туралы123 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь