Үкілі Ыбырай. Тайгадағы түс. “Қалдырған” әні

…Тайга ішінің аязы бүгін ерекше шаңытып тұр. Барактан барынша жылы киініп шыққан қария қуаты қайта бастағанын бойының лезде қалтырап қоя бергенінен аңғарғандай болды. Қалың оппа қардан малтығып, бірер аттап үлгергені сол еді, жайдың оты түскендей әлде не жақын маңнан шатыр етті. Қарағай, самырсындар селк етіп, ағаштардың өн бойларынан қар ұшқыны саулап қоя берді. Еңсегей бойлы қария өзін басып қала жаздаған ақ ұлпадан үсті-басын қағынып, арылысымен-ақ қарсы алдына көз салды. Әлгінде ғана тұлғасы аспандай зорайған алып қарағай аязға шыдамай қақ айырылған екен. Өзегінің қызғылт беттерінен сары алтындай шырыны бұлақ болып ағып жатыр. “Ғұмыры біткен соң, қарағай да жылайды екен-ау” – деп, тебіренді ақын жаны. Дұшпандарының жаласымен Қиыр Шығысқа айдалып келгелі Үкілі Ыбырай болмысы боркеміктікке ауысқандай ма қалай. Көзіне жас алды. Жо-жоқ! Ақынның Айыртаудай ардағын, Көкшетаудай қымбатын, өзін әз көтерген асыл жұртын сағынғаны бұл.

– Шіркін бір дүние кең едің,
Біраз күн алдап бөгедің.
Өкпеледім, дүние-ай,
Жолдас едің демедің.
Арғын, Найман ұлынан,
Талайдан сарқыт жеп едім.
Жетпістен асқан шағымда,
Сақал, мұртым қуарып,
Тамыр біткен суалып,
Неліктен мұнша жүдедім.

– Қария, баракқа қайтқаныңыз жөн болар. Түсіңіз қашып кетіпті, – деді ағаш дайындап жатқан алаңда балтасын құлаштай сілтеп, құлатылған қайыңдарды бұтақ­тарынан арылтып жүрген башқұрт жігіті. – Бүгінгі нормаңызды біз-ақ орындармыз.

Айналайындар! Бұның әндерін кешкілік бараққа жиналып, темір пешті паналаған сәттерінде елти, құмарта тыңдайтын тұтқындағылар жетпістен асып кеткен қарт ақынды әрі аяйтын, әрі сыйлайтын. Ыбырайдың осында келгелі қарағайдан қиып жасап алған домбырасы ақынның екпіні, тегеуіріні қайта бастаған дауысын демеп отырар еді. Сұрапыл аяздан қатып қалған орман қоянын тауып алып, темір пешке жібітіп, етін елге беріп, тоқ шегін бабына келтіре илеп, домбырасына таққан ақын оның үнінің қоңырлап шығар қаз дауысын ұнатқан. Салалы саусақтарын аспабының шанағына тигізуі мұң екен, өзгеше бір сазды қаузай жөнелетін тұтқындағы домбыра да. Үкілі Ыбырайдың есіне сері інілері Сәкенмен, Сәбитпен жүздескен айбоз күндері оралды.
        
        Үкілі Ыбырай. Тайгадағы түс. “Қалдырған” әніСмағұл РАХЫМБЕК, журналист.…Тайга ішінің аязы бүгін ерекше шаңытып  тұр.  ...  ...  ... ... ...  ...  қайта  бастағанын  бойының  лезде  қалтырап  ... ...  ...  Қалың  оппа  қардан  малтығып,  бірер  аттапүлгергені сол еді, ... оты ... әлде не  ...  ...  ...  етті.Қарағай, самырсындар селк етіп, ағаштардың өн бойларынан қар  ұшқыны  саулапқоя берді. ... ... ... өзін ... қала  ...  ақ  ұлпадан  үсті-басын қағынып, арылысымен-ақ қарсы алдына көз салды.  Әлгінде  ғана  ... ... алып ... ... ... қақ  ...  ...  Өзегініңқызғылт беттерінен сары алтындай шырыны  бұлақ  болып  ағып  жатыр.  “Ғұмырыбіткен соң,  ...  да  ...  ...  –  деп,  ...  ақын  ... ... Қиыр ... айдалып келгелі  Үкілі  Ыбырай  болмысыборкеміктікке  ауысқандай  ма  қалай.  ...  жас  ...   ...  ... ардағын, Көкшетаудай  қымбатын,  өзін  әз  ...  асыл  ... ... Шіркін бір дүние кең едің,Біраз күн алдап бөгедің.Өкпеледім, дүние-ай,Жолдас едің демедің.Арғын, Найман ұлынан,Талайдан сарқыт жеп ... ... ... мұртым қуарып,Тамыр біткен суалып,Неліктен мұнша жүдедім.– Қария, баракқа қайтқаныңыз жөн болар. Түсіңіз қашып кетіпті, – дедіағаш дайындап жатқан алаңда ... ... ... ...  ... арылтып жүрген башқұрт жігіті.  –  Бүгінгі  нормаңызды  біз-ақорындармыз.Айналайындар! Бұның әндерін  кешкілік  ...  ...  ...  пештіпаналаған сәттерінде елти, құмарта тыңдайтын  ...  ...  ... қарт ... әрі  ...  әрі  ...  Ыбырайдың  осында  келгеліқарағайдан қиып жасап  ...  ...  ...  ...  ...  қайтабастаған дауысын демеп отырар еді. Сұрапыл аяздан қатып қалған ...  ... ... ... ... жібітіп, етін елге беріп, тоқ шегін  бабына  келтіреилеп, ...  ...  ақын  оның  ...  қоңырлап  шығар  қаз  дауысынұнатқан. Салалы саусақтарын аспабының шанағына тигізуі мұң ... ...  ... ... ... ... ... да.  Үкілі  Ыбырайдың  есіне  серіінілері Сәкенмен, Сәбитпен жүздескен айбоз күндері ... – 1927 ... ... жазы  ...  Жер  ...  деген  айқай-ұйқайы  көп  шаруа  шыққан  ел  ...  ...  ...  ... ... ... ... нешеме жылдар  малына  азық  еткенбайлардан кедейлер еншісіне жаңа ... жер алып бере  ...  ...  адамдарын  отырғызып,  биліктен  әлі  де  ...  ...  ...   ...  жер   ...   келгенде   қандай   қулық-сұмдықтарға   бармадыдесеңізші. Сіңірі шыққан, сауатсыз кедейлерді бойтаса ... ... де, мал  ...  ...  ...  ...  деген  көзбояушылыққа  дейін  баратын  олар.Бірақ, Сәкендей сауатты, Сәбиттей талапты жастарды ақиқаттан  адастыру  оңайемес.  Сол ... ...  бір  ...  ...  ...  71-ге  ...  ...  Ыбырайды  алдырды.  Ақынның  алысқа  кеткен   даңқына   тәнтіекендіктерін ... ... ... ...  ...  ...  ...  ер  мінездіақын  Ыбырай  мақпал  бешпентінің  жез  түймелерін  жарқыратып,  Оқжетпестейтұлғасын тік ... ...  да  кең  ...  ерек  ...  ... Сәкенге.–  Ыбекеңді  Оқжетпестің  түбінде  отырып  тыңдайық,  —  ...  ... ... ерген бозбала жігіт Мұқанның Сәбитіне,  мұнартқан  көгілдірКөкшенің жасыл жоталары қоршап жатқан шыңды  иегімен  ...   ...  ... ... жылжытып, құндыз жағасы күнмен шағылысып құлпырған  шапанынжелең жамылып, тізерлеп ... ...  ақын  ...  ...  ... ... ... болдың тәтті ұйқыда биыл маған,Жел көңіл жігіттікте тыйылмаған.Бір дұшпан арадағы қас ойлар деп,Қалмады елде құрбым сыйынбаған.Қардан аппақ етің ... ... ... ... ... келгенше,Көкіректе зарлы дертім бар.Ал, Қаракөз,Қалдың кейін,Мен не дейін,Уа, шіркін!.Ақын дауысы қиянға шырқап, Оқжетпестің ұшар басына қанат қақты.  Айдынкөлдің беті жел ... ... ...  ...  ...  ...  Ақ  ... жайылған текеметте қисайып жатқан Сәкен  ән  орындалып  біткендеорнынан атып тұрып, Ыбырайдың алдына барып, тізерлеп отыра кетті.– ... ... Не ... ... ... ... мұндай  дакөркем, биік дауыс болады екен ғой – деп, тамсанды Сәкен ақ жүзі  ... бір ... ...  ...  ...  ...  Арқаның  самал  желіндейкөңілді желпіп, жанды жадыратқаннан  соңғы  тыныстан  кейін  ақын  Сәкен  ... ... шашу ... бар Көкшетауда талай ірі,Ыбырай топ жарғанның о да бірі.Қаңбақша қыз-бозбала  қағып алып,Жайылған талай әсем  ән мен жыры.Өзі ... ән ... ... жан ... болған пірі.Ақырып арыстандай ән салады,Ыбырай жүйрік тарлан, әлі тірі.Ақан сері, Балуан Шолақ, Біржан  сал  ...  ...  ...  саңлақардагерлерін шабыттана жырына қосқан  Сәкен  Үкілі  Ыбырайға  да  өз  ... ... ... ... ... тарлан, әлі  тірі,  –  деп  ...  ...  сол  ... ... көз ... ... ...  аязы  ақырған  ауасыментұншыға тыныстап.Енді бір уақ қазанның қара ... тал,  ...  ...  ... ... ... күндер келді көлбеңдеп көз  алдына.  Қазақтыңардақты перзенттері Құлымбетов пен Сейфуллин қатысқан 1924 жылдың  соңындағысол бір жастар кешінде ... ақын ...  ...  зор  ...  өзінің“Қалдыр­ған” әнін тамылжыта айтып берген жиналғандарға. Ақынның  шау  ... ... ... ... ... сол жылы.Суаты құмдақ көл қайда,Жағалай қонған ел қайда.Қыз-бозбала бас қосса,Ыбырай ақын сен қайда.Жан-жаққа гүлің балбырап,Қызықты дүние сен ... ... ... да бұлбұл мен едім.– Жас кезімде жазық далада шырқаған әнім жеті шақырым жерге ... ... ... Ыбырайдың жан сырларына жұрт имандай сенетін. Расы да солай еді-ау. Кең тынысты кеудесін жүрегінен нәр тарта ... ... ...  ... мен құс қанатын көтерердей қуатына  елінің  қуана  қол  соғатыны,  ризапейілдері, еркелеткен қамқорлықтары күш ... 1931 ... Қиыр ... ... ... ... айларының  біріндежетпістен асқан Үкілі Ыбырай сонау бала кезіндегі, сегіз  жасындағы  ғажайыптүсін  ...  ...  ...  ...   де,   ...   ...   ... ақындық бір ерекше түйсікпен, көріпкелдікпен  сезінді.  Сезіндіде ендігі халде алаң көңілінің ақ ... ... ...  ағаш  ... ... ... кететінді шығарды. Сол түсі қандай еді.Ауылы аясына көз жеткісіз шалқар ... ... ... ... ... ... шағалалары шаңқай түстің шұғыласына аппақ  қанаттарышағылысып, аунап-төңкеріліп еркелей ұшып жүр.  ...  ақ  боз  ат  ... бұл ... арғы ... жанарын тіктеді. Бір сәтте  көзіне  көкжиектенбері ойысқан ақ киімді, ақ сақалды қария  шалынды.  Қолында  үкілі  ... ... аса ... бұл ...  ...  ...  ...  айтқандай,дауыстағандай болады абыз. Көл толқынын белден  кешіп  арғы  бетке  ... ... әлгі абыз ... “Шырағым, мына домбыраны бала күніңде  сағансыйлап едім, енді өзім қайыра алдым, сен ренжіме”, – деді.…Азынаған суық барақтағы ... ... ... қария қалтырап,  шошыпоянған сол жолы.…Тайганың тасты ... етер ...  ...  ...  қарс  ... алып ... құшағын жая құлап жатыр. “Менің  де  тамырым  сенікіндейтереңде еді, қарағай! Құламастай,  еш  пенде  ...  ...  ...  едімөзімді, дариға!” Қарт ақынның жаны сыздап  қоя  ...  ...  ... ... ... ... келді көлбеңдеп көз алдына. Не  деп  еді,сонда.  ...  ...  еді  ақын  жаны   ...   ...   солжазираларында.Құс салып, айдын көлде дабыл қақтым,Ән салып, талай елдің дәмін таттым.Жетсін деп осы ... ... ... ... ... ... ... ән саламын,Жай тастап құлашымды кең аламын.Түскенде сен есіме, ерке Гәкку,Құлпыртып осынау әнді ... ... май ... ... ... ... ... жылдары бастаған “Тотының тоқсан толғауын” мұңдана  жаза  бастады  ақын.Арабша  сауатқа  зирек  ...  ...  ...  ...  ...  ... 75 жастан асқан жанның елді сағынған,  қиналған  сәттерінің  жандысыздатқан сырлары тайганың аппақ қарының бетіндегі әлдебір  жұмбақ  ... ... ... ... ... бір ... ... күн,Кейінгі қуып жеткен күн.Қара бура қартайып,Жар басына шөккен күн.Сексенге кеткен шағымда,Жабысты мына жаманат,Зарымды айтқан бұл әнді,Қалдырдым саған аманат.Сонау бір ... кең  ...  ...  Сасық  көлінің  жағасында:“Ыбырай жынданды”, – деп елді шулатып  шығарған  ...  ...  әні  ...  ...  ...  аязы  ...  ...  саяси   қылмыстыларпаналаған барағында өзегіне өксік ... ... ... ... ...  ... Үкілі  Ыбырайдың  әйгілі  “Қалдырған”  әнінің  осы  жетінші  нұсқасыжетпеді. Жазықсыз жер аударылған  ...  өзі  76-ға  ...  ...  ... ... ... ... көз жұмды.  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Микроэлементтер15 бет
Гәкку14 бет
Үкілі ыбырай17 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
Delphi ортасында анимация құру13 бет
Macromedia direсtor – да дыбысты, мәтінді, бейнекөріністі, графиктік көріністі және анимацияны (мультипликацияны) біріктіру22 бет
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Алтынсарин Ыбырай10 бет
Ағылшын, қазақ және түрік тілдеріндегі анималистік мақал – мәтелдер68 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь