Шағын кешенді мектепте қазақ тілін оқытудың теориясы мен технологиясы

1. ШАҒЫН ЖИНАҚТАЛҒАН МЕКТЕПТЕРДЕ ҚАЗАҚ ТІЛІ САБАҒЫНДА ДАМЫТА ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІНІҢ ҒЫЛЫМИ.ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
2. Шағын жинақталған мектептердегі оқу.тәрбие процесінің ұйымдастырылуы жайлы зерттеулерге ғылыми.педагогикалық талдау
3. ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІНІҢ ПӘНІ
4. 1 ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ МЕН ӘДІСТЕМЕЛІК ҚАҒИДАЛАРЫ
5. ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУ ӘДІСТЕРІ
6. САУАТ АШУ ЖӘНЕ ТІЛ ДАМЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ
7. 1 САУАТ АШУ ӘДІСТЕМЕСІНІҢ ҒЫЛЫМИ НЕГІ3ДЕРІ
8. ОҚУ МЕН ЖАЗУ ДАҒДЫЛАРЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ПРОЦЕСТЕРІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
9. Дағды дегеніміз әрекеттің адам бойында орнығуы. Әрекетке ең алғаш кіріскен кезде адам олақ, басы, артық көп
10. САУАТ АШУ КЕЗЕҢІНДЕ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ҮЙРЕНЕТІН ШЕБЕРЛІКТЕРІ МЕН ДАҒДЫЛАРЫНЫҢ ШЕҢБЕРІ
11. САУАТ АШУ КЕЗЕҢІНДЕ БАЛАЛАРДЫҢ
12. ЖАС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІНЕ ҚОЙЫЛАТЫН
13. ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТАЛАПТАР
14. САУАТ АШУ ӘД1С1 ТУРАЛЫ ҰҒЫМ
15. САУАТ АШУ КЕЗЕҢІНДЕГІ ЖҰМЫСТАР
16. САУАТ АШУ БАРЫСЫНДА ЖАЗУҒА ҚОЙЫЛАТЫН ТАЛАПТАР
17. САУАТ АШУ КЕЗЕҢІНДЕ БАЛАНЫҢ ТІЛІ МЕН ОЙЫН ДАМЫТУ
18. ДАЙЫНДЫҚТАРЫ ӘР ТҮРЛІ ОҚУШЫЛАРМЕН
19. ЖҮРГІЗІЛЕТІН САУАТ АШУ ЖҰМЫСЫНЫҢ
20. ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
21. ҚА3ІРГІ ӘДІСТЕМЕЛІК ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ
22. САУАТ АШУ КЕЗЕҢІНДЕ ЖҮРГІЗІЛЕТІН ОҚУ.ТӘРБИЕ ЖҰМЫСЫНЫҢ ТҮРЛЕРІ
23. ОҚУ ЖӘНЕ ТІЛ ДАМЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ
24. ОҚУДЫҢ МАҢЫЗЫ МЕН МАҚСАТЫ ЖӘНЕ ҚАҒИДАЛАРЫ
25. ОҚУЛЫҚҚА ЕНГЕН МАТЕРИАЛДАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ОҚЫТУ ТУРАЛЫ
26. ОҚУДЫҢ ТҮРЛЕРІ
27. МӘТІНДІ ҚАБЫЛДАУҒА БАЙЛАНЫСТЫ ЖҮРГІЗІЛЕТІН ЖҰМЫСТАР
28. КӨРКЕМ ШЫҒАРМАЛАРДЫҢ КЕЙБІР ТҮРЛЕРІН ОҚЫТУ
29. СЫНЫПТАН ТЫС ОҚУ
30. оқу.
31. ОҚУ САБАҚТАРЫНДА ОҚУШЫЛАРДЫҢ ӨЗДІКТЕРІНЕН ОРЫНДАЙТЫН ЖҰМЫСЫ
32. БАСТАУЫШ КЛАСТАРДА ОҚУ САБАҚТАРЫНДА ЖҮРГІ3ІЛЕТІН ТӘРБИЕ ЖҰМЫСТАРЫ

33. ГРАММАТИКА ЖӘНЕ ТІЛ ДАМЫТУ
34. ГРАММАТИКАНЫ ОҚЫТУДЫҢ ҒЫЛЫМИ НЕГІЗДЕРІ
35. ГРАММАТИКА САБАҚТАРЫНЫҢ МІНДЕТІ МЕН МАҚСАТЫ
36. ГРАММАТИКАЛЫҚ МАТЕРИАЛДАРДЫ ПАЙДАЛАНУ ЖАЙЫНДА
37. ГРАММАТИКАЛЫҚ ЖАТТЫҒУЛАР
38. ГРАММАТИКАЛЫҚ ТАЛДАУ
39. ГРАММАТИКА САБАҚТАРЫНЫҢ ТҮРЛЕРІ
40. ГРАММАТИКА САБАҚТАРЫНДА ҚОЛДАНЫЛАТЫН КӨРНЕК1 ҚҰРАЛДАР
41. ЖАЗУ ЖӘНЕ ТІЛДІ ДАМЫТУ
42. ЖАЗУҒА ҮЙРЕТУДІҢ МАҢЫЗЫ
43. ЖАЗУ ЖҰМЫСТАРЫНА ҚОЙЫЛАТЫН ТАЛАПТАР
44. ЖАЗУҒА ҮЙРЕНУ ҮШІН ҚАЖЕТТІ ЖАҒДАЙЛАР
45. САУАТТЫ ЖАЗУҒА ҮЙРЕТУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
46. ЖАЗУҒА БАЙЛАНЫСТЫ ЖҮРГІЗІЛЕТІН ЖҰМЫСТАР
47. ОҚУШЫЛАРДЫҢ ГРАММАТИКА МЕН ЕМЛЕ ЖӘНЕ ТІЛ ДАМЫТУДАН АЛҒАН БІЛІМДЕРІ МЕН ДАҒДЫЛАРЫН, ШЕБЕРЛІКТЕРІН ЕСЕПКЕ АЛУ
48. ҚАТЕНІ БОЛДЫРМАУ ҮШІН ЖҮРГІЗІЛЕТІН ЖҰМЫСТАР
49. БАЙЛАНЫСТЫРЫП СӨЙЛЕУ МЕТОДИКАСЫ
50. БАЙЛАНЫСТЫРЫП СӨЙЛЕУДІҢ КЕЙБІР ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ПЕДОГОГИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
51. БАЙЛАНЫСТЫРЫП СӨЙЛЕУ ЖҰМЫСТАРЫНЫҢ МАҚСАТЫ МЕН ОҒАН ҚОЙЫЛАТЫН ӘДІСТЕМЕЛІК ТАЛАПТАР
52. МАЗМҰНДАМА МЕН ШЫҒАРМА ЖҰМЫСТАРЫ
53. Рефераттар мен баяндамалар, бақылау, курс жұмыстарына арналған тақырыптар
Елімізде болып жатқан саяси-әлеуметтік, мәдени-этникалық, экономикалық өзгерістер халыққа білім беру мен тәрбие ісінің мазмұнын түбегейлі өзгертуде.
Бүгінгі таңда әлемдегі бірінші міндет – ол дүниежүзі елдерінде жастарды бейбітшілік рухында ынтымақтастыққа тәрбиелеу және әлемдік мәдениет пен әр халықтың ұлттық мәдениетіне кіріктіре меңгерту.
Екіншіден, жастардың бойындағы жалпы адамзаттық құндылықтарды дамыту, сондай-ақ оларды әділдікке, зорлық зомбылық жасамауға, бақытты бағалауға тәрбиелеу.
Үшіншіден, білім беру жүйесінің басым бағдарын оқытудың тәрбиелік сипатына аудара отырып, жеке тұлғаның рухани-адамгершілік тұрғысынан кемелденуіне ықпал ету.
Өйткені, тұлғаның адамды адам ете түсетін қасиетін ашып көрсету, яғни руханилылығын дамыту - заман талабы. Егер адам руханилылығынан айырылса, онда ол эмоция мен сезімнен, ақ ниеттен айырылады, жалаң рацинализм мен прагматизмнің құлына айналады.
Бірқатар зерттеулердің қорытындылары бойынша (Г.Ф.Суворовтың, М.И.Зайкиннің және т.б) Шағын комплектілі мектептердегі педагогикалық үрдістің төмен нәтижелілігінің себебі: қалыптасқан (30-35 оқушы оқитын) сыныптар жағдайына орайластырып әзірленген нәтижелі оқу әдістері мен тәсілдері оқушылар саны аз сыныптардың ерекше жағдайында сол нәтижені бермейді. Біздің ойымызша мұның себептерінің бірі-педагогикалық жоғары оқу орындарының түлектерінің мұндай оқу орнында жұмыс істеуге дайын емес екендігі.

Шағын жинақталған мектептердегі оқу-тәрбие процесінің ұйымдастырылуы жайлы зерттеулерге ғылыми-педагогикалық талдау

Ауыл мектебінің жұмысын ұйымдастырудағы ауылдық әлеуметтік ортаның мүмкіндігін зерттеудің нәтижесінде ( Л.С.Выготский, Л.Н.Гумилев, Л.П.Гурва,С.А.Рачниский, В.И.Семенов және т.б.) ауылдық әлеуметтік ортаның
бірқатар оңтайлы жағдайларымен қатар жағымсыз жақтары да анықталады: қала оқушылары ата-аналарының білім деңгейіне қарағанда, ауылдық ата-аналардың білім деңгейі төменірек; мектепке дейінгі және мектептен тыс мекемелер және мәдениет мекемелерінің жоқтығынан мектепке дейінгі дайындықтың нашарлығы мен интеллектуалды дамуының деңгейінің төмендігі педагогикалық үрдіс нәтижелерінің төмендігіне әкеліп.
Білім саласындағы дағдарыстық жағдайларды жеңу жолдарын іздестіру, әсіресе ауыл мектептерінің проблемасын шешу, оның жұмыс принциптері мен қойлған міндеттерін жүзеге асыру ізгілік идеясына жүгіндіреді.
Қазіргі замандағы білім жүйесінің құрылуымен қызметіндегі қоғамдық тенденцияларды көрсететін маңызды әлеуметтік-педагогикалық феномен ретінде білім ізгілігінің мазмұны мен маңызын анықтауға байланысты қаралған әдістемелер бірқатар маңызды қорытындылар жасауға мүмкіндік береді.
Солардың ішінен төмендегілерді бөліп қараймыз:
Білім ізгілігі – педагогтар мен оқушылардың өз шығармашылық даралығын дамыту субъектісі ретінде алатын, педагогикалық үрдістің мәні мен сипатына деген көзқарасты едәуір өзгертетін, педагогикалық ойлаудың жаңа басты элементі. Педагогикалық үрдістің негізгі мәні, мұндай жағдайда, жеке тұлғаның дамуы мен өзін-өзі дамытуы ретінде қалыптасады, олардың сапасы мен мөлшері мұғалімдердің, оқу мекемелері мен бүкіл білім жүйесі жұмысында маңызды шарттардың бірі болып табылады.
Тарихи зерттеу. Теорияларды талдау мен қалыптасқан тәжірибелерді жалпылау білім ізгілігінің негізгі жолдарын анықтауға мүмкіндік туғызады.
Соның ішінде ең маңыздылары:
1. Ізгілендірілген білім мазмұнын іріктеуде қаралатындар:
- білімдік- бағдарлық әдіспен бас тартып дамытушылық жеке тұлғалық бағдарлық әдіске көшу;
- қатар пәндік және жекелік білімнен ( А.А.Хамитов) білім берудің үздіксіз жүйесінің барлық сатыларында терең және көп пәнаралық кіріктіруге, шоғырлануға көшу;
2. Балалардың қабілеті мен жеке ерекшеліктерін ескере отырып, оқыту мен тәрбиелеудің жеке-тұлғалық бағдарлық технологиясын таңдау ( Ойлаудың, есте сақтаудың, назар аударудың негізгі типтері бойынша);
3. Мұғалімнің озық игілік дайындығы: оның диалогын қалыптастыруға оқушылармен ынтымастастық қалыптастыруға оқушылардың ынтымақтасты
жасауға дайындығы, педагогикалық үрдістегі шығармашылық өзін-өзі көрсетудің қажеттігі;
4. Ауыл мектептерінде, әсіресе, республиканың шалғай шағын комплектілі мектептерінде жетік білім алуға қажетті жағдайлар жасау.
Осы үшін мұғалім мен оқушы арасындағы тұрақты классикалық схемадан бас тартып, қажетті дәлдемені құруға міндетті мұғалім мен оқушылар арасындағы өзара іс-әрекетті ұйымдастыруды қажет етеді, мысалы, С.Френе сыяқты, оқушылар бірлесіп шешу үшін қызықты проблемалар мен міндеттерді ұсыну.
Жеке тұлға құрылымының маңызды құрама ретіндегі интеллекің дамуы білім мен әлеуметтік тәжірибенің игеруінсіз мүмкін емес.
Қоғамдық-тарихи тәжірибені игерудің басты әлеуметтік–қызметі – білімді жинақтауда емес, бар білімді қайта қалыптастыруда. Сондықтан, қазіргі заманғы мектептер оқушылардың ойлау белсенділігін максималды дамытып, білімді өзіндік жаңарту мен толықтыруға , оларды теориялық және тәжірибелік міндеттерді шешкенде сапалы пайдалана білуге үйретуге міндетті. Мұны П.П. Блонскийдің, Л.С.Выготскийдің, С.Л.Рубинштейннің, А.Л.Леонтьевтің, П.Я.Гальпериннің, Н.Ф.Талызинаның, Дж. Брунердің және т.б. зерттеулері дәлелдейді.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІС.АМАНЖОЛОВ АТЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІШАҒЫН КЕШЕНДІ ... ... ... ... ... МЕН ТЕХНОЛОГИЯСЫ(БОПмӘ-050102 Сырттай оқитын бөлім 5 курс, 9 семестр, 10 сағат)Автор: Нағымжанова Қ.М.Өскемен, 2007ШАҒЫН ... ... ... ТІЛІ ...  ... ... ҒЫЛЫМИ-ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІЕлімізде болып жатқан саяси-әлеуметтік, мәдени-этникалық, экономикалықөзгерістер  халыққа  білім  беру  мен  ...  ...   ...   ...  ...  ...  ...  міндет  –  ол  дүниежүзі  елдеріндежастарды  ...  ...  ...   ...   және   ... пен  әр халықтың ұлттық мәдениетіне кіріктіре меңгерту.Екіншіден,  жастардың  ...  ...   ...    құндылықтардыдамыту, сондай-ақ  оларды  әділдікке,  зорлық  ...  ...  ... ... ... беру жүйесінің  басым  бағдарын  оқытудың  тәрбиеліксипатына  аудара  отырып,  жеке  ...   ...   ... ... ... ... адамды адам ете түсетін қасиетін ашып көрсету,  яғнируханилылығын дамыту - ... ...  Егер  адам  ...  ... ол ... мен ... ақ  ниеттен  айырылады,  жалаң  рацинализм  менпрагматизмнің құлына айналады.Бірқатар   зерттеулердің   қорытындылары   ...    ...  және  т.б)  ...  комплектілі  мектептердегі   педагогикалықүрдістің төмен нәтижелілігінің себебі:  қалыптасқан   (30-35  ...  ...  ...  ...  ...  нәтижелі  оқу  әдістері   ментәсілдері оқушылар  саны  аз  сыныптардың  ерекше  ...  сол  ... ... ... ... себептерінің бірі-педагогикалық  жоғары  оқуорындарының  түлектерінің  мұндай  оқу  орнында  жұмыс  істеуге  ...  ... ... ... ... ... ...  жайлызерттеулерге ғылыми-педагогикалық талдауАуыл мектебінің жұмысын ұйымдастырудағы  ауылдық  әлеуметтік  ортаныңмүмкіндігін   зерттеудің   ...   (    ...    ... ... және т.б.) ... ... ... оңтайлы жағдайларымен қатар жағымсыз жақтары  да  анықталады:  қалаоқушылары ата-аналарының білім деңгейіне  қарағанда,  ауылдық  ... ... ...  ...  дейінгі  және  мектептен  тыс  мекемелержәне  мәдениет  ...  ...   ...   ...   ... мен ...  дамуының  деңгейінің  төмендігі  ... ... ... әкеліп.Білім саласындағы дағдарыстық жағдайларды  жеңу  жолдарын  іздестіру,әсіресе ауыл ... ...  ...  оның  ...  ...  ... ... жүзеге асыру ізгілік идеясына жүгіндіреді.Қазіргі замандағы білім  ...  ...  ...  ... ... ... ...  феномен  ретіндебілім  ізгілігінің  мазмұны  мен  маңызын  анықтауға   байланысты   ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.Солардың ішінен төмендегілерді бөліп қараймыз:Білім ізгілігі – педагогтар мен ... өз ...  ... субъектісі ретінде алатын, педагогикалық үрдістің мәні  мен  ... ...  ...  ...  ...   ...  жаңа  ...   Педагогикалық  үрдістің  негізгі  мәні,  мұндай  жағдайда,  жекетұлғаның дамуы мен өзін-өзі дамытуы ... ... ... ...  ...  ... оқу мекемелері  мен  бүкіл  білім  жүйесі  жұмысындамаңызды шарттардың бірі болып табылады.Тарихи  зерттеу.  ...  ...  мен  ...  ... ... ... ... жолдарын анықтауға мүмкіндік туғызады.Соның ішінде ең маңыздылары:Ізгілендірілген білім мазмұнын іріктеуде қаралатындар:-  білімдік-  бағдарлық  ...  бас  ...  ...   жеке   ... ... ... қатар пәндік және жекелік білімнен ( А.А.Хамитов) білім  берудің  ...  ...  ...  ...  және   көп   ...   кіріктіруге,шоғырлануға көшу;Балалардың  қабілеті  мен  жеке  ерекшеліктерін  ескере  отырып,  оқыту  ментәрбиелеудің ... ... ... ... (  Ойлаудың,  естесақтаудың, назар аударудың негізгі типтері бойынша);Мұғалімнің озық игілік дайындығы: оның ... ...   ... ... ... ...   дайындығы,   педагогикалық   үрдістегі   ...   ... ...  ...  әсіресе,  республиканың   шалғай   ...   ... ... ... ... ... ... жасау.Осы үшін мұғалім мен оқушы  арасындағы  тұрақты  классикалық  схемаданбас  ...  ...  ...   құруға  міндетті  мұғалім  мен   оқушыларарасындағы  өзара ... ...  ...  ...  ...  ... оқушылар бірлесіп шешу  үшін  қызықты  проблемалар  мен  ... ... ... ...  ... ... ... дамуы білім  менәлеуметтік тәжірибенің игеруінсіз мүмкін емес.Қоғамдық-тарихи  тәжірибені  игерудің  ...  ...  ...  ...  ...  бар  ...  ...  қалыптастыруда.  Сондықтан,қазіргі  заманғы  мектептер  оқушылардың  ойлау   белсенділігін   ... ... ... ... мен ...  ,  ...  теориялық  жәнетәжірибелік міндеттерді шешкенде сапалы ... ... ...  міндетті.Мұны     П.П.     ...     ...      ... ... ... Дж. Брунердің және  т.б.зерттеулері дәлелдейді.Білім берудің сапасын мәнді жоғарылату жолдарын іздестіруде,  нақтырақайтсақ  жоғары  білімнің   ...  пен  ...  ...  байланыстыңконсепциясын негіздей отыра оны жоғары білім  беру  тәжірибесіне   енгізудіңнақты оқу-әдістемелік механизмін ұсынады. Бұл ... ...  ...  ...  ...  беру  мектептерінде  шешілуі  ...   ...   ...   және   т.б.   ғалымдардың   мектептеріндепәнаралық  байланыстың,  олардың   ...   ...   ... ... ... Осыған сүйене отыра  ДАШ  (дисциплина  аралықшолу) ... сай ... ... ... ...  ......   педагогикалық   үрдістегіпәнаралық байланысты іске асырудағы мектептің  оқу  жоспарындағы,   ... оқу ... ...  ...   ...  ... ұйымдастырушылық-әдістемелік) осы негізде».Дәстүрлі оқу дисциплиналарында шоғырландырылған мақсат  пен  міндеттерқойылмайды,  дисциплиналарды  меңгерудің   ...   ...   ...   ... ... ... меңгерту, көбінесе  есте  сақтау  мен  ... ...  (  кей  ...  ...  ...  ...   ғанақалады. Мұғалімдердің  жұмыс  тәжірибелерін  ...  ...  ...  ... беру мақсатының технологиясымен  сәйкес,  мұғалімнің  зейінімен   меңгерілген   материалды    «Білімділігіне»   және   ... ал ... ...  әрекетін  өздік  бағалауына,мұғалім үрдістеріне аз деңгейде назар аударылатынын көрсетті.Педагогикалық технологияда бар жеке бастың  мүмкіншілігіне,  ...  ...  ...  сонымен  қатар   шағын   комплектілігетеориялық  талдау  жасау  мектептің    осы   ...   ...   ... ... ... ...  ...  (В.В.Гузеев,  В.М.Монахов,П.А.Юцявичене және т.б) . Біз төмендегідей ерекшеліктері  бар  технологияныңмынандай түрін ұсынамыз:- соңғы ... ... ... ...  Яғни  нәтиженің   әрэлементі  таңдалуы  міндетті,  оқытушылық   ...  бар  ...   ... ... ... ...  мұғалімнің  әр  жеке  оқушылармен  қарым-қатынас   ұзақтығынқысқарту үшін, оқушылардың оқу танымдық  әрекеттерінің  ...   ...  ...  ...  топ   ...   ...   жекеше,   жұппен,   топжұмыстарының    әр   ...   осы   ...   ...   ... және ... шамадан тыс жүктемелерін төмендету;- бастапқы материалды ( мағлұматты) бекіту сатысында  оқушылардың  оқуіс-әрекеттерін бағалауда мұғалімнің  ...  ...  ...  ... ... ... бақылау кедергісін азайтады;- сабақ ұзақтылығы 45 минуттан 30 минутқа  дейін  ...  ... ... ... ... әсер етеді, олардың  оқу  жүктемелері  менмектептегі  әрекеттерін  және  ...  ...  ...  ...   (   ... әр оқу күні 2-3 түрлі пәннен тұрады.) ;-  оқушылар  аз  ...  ...  ...  ...  ... әртүрлі ойын әдістерін және оқушылардың оқу  танымдық   әрекеттүрлерін ...  жаңа  ...  және  ...  ...  ...   жоғарыда   қарастырылған     мәселеменкөптеген  ұқсастықтары  бар.  ...  біз  ...  ...  ...   ... ...  ... отырмыз, себебі олардың да  біз  жоғарыда  алдыңғытехнологияны  ... атап ... ... ком  ...  ... ...  ...  жағымды  жақтары  бар.  Батыс  философтары  менәлеументтанушыларының (К.Кларк,  Ф.Махлуп,  И.Масуда  және  т.б.)   ... ... (Б.М. ...  И.И.  ...  және  т.б.)   ...   ... және т.б.)  ... жұмыстарын зерттей  келе  тиімді  оқытутехнологиясының бірі деп, үлкен (ауқымды) ... ...  бар  ...  оның  ...  оқытудың  компъютерлік   технологиясын   есептеугеболады.Біздің   басшылығымызбен   жүргізілген   тәжірибелік   ...  ...  бір   ...  және  ...   ...   ... ... компьютерлік технологияның элементтерін  енгізу  жәнеқұрастыру орталығы компьютерлік лицей  болып,  сол  жерден  тәжірибе  ... оның ... ... - ...  ... ... ең  ...  табысымыз:  компьютерлік  сабақтары  әдістемелерініңқұрылымы; Квалификациясын жоғарылату және мұғалімнің  өзін-өзі  білімдендірукурсының ...   ... ... модельденуі»,«Математикалық үрдістің модельденуі» дисциплиналар бағдарламасының  құрылымыжәне оларға оқу әдістемелік комплекстерді  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ету)  сонымен   қатарбарлық  негізгі  пәндер  бойынша,  қатар  барлық  негізгі  ...   ...  ...  және   ...   ...   ...   ...   электронды   байланыс   (   почта)   және   ...    ...  және  ...  ...  ...   қызметті   енгізіп,қамтамасыз ету. Биология, география, химия, қазақ ,орыс,ағылшын  тілдерінде,әдебиетте,тарихта  және  экономика  пәндерінде  ...   ... ... ...  технологияларды  енгізу  жұмысы  барысында  компьтерлікқолдауы бар ... ...  ...  ...  Оның  келесі  кезеңдерібар.1. Сценарий қалыптастыру (нақты көрсетілген  ...  ... ... ... ... түрі, мұғалім әрекеті,  оқушылар  әрекетінәтиже).2. Сабақтың әр кезеңіне уақытты есептеу;3.  Сабақтың   мақсатын   ...   жүру   ...   ...  және  ...  ...  әдістерін  құрастыру;  қажетбағдарламалық құралдарды анықтау;Компьютерлік технологиялардың  білім-берудің гуманистік  концепциясыніске асыруда үлкен мүмкіншіліктері бар ... ...  ... ...  ...  ...  ...  іс-әрекеттерінигеруге ауысуы;- шешімі шоғырландырып ойлауды қажет ететін, вербальды  және  ... ... ... ... ...  мәселелердішешуге бағыттау;- оқушылардың іс-әрекетін басқаруда  оның  нәтижелілігін  оқудан  тысоперативті бағалау мониторингін жетілдіру;- оқушылардың іс-әрекетінің сабақтан тыс ...  ...  ... ... ... ... ...  қызығушылықтарынжәне шығармашылық белсенділігін  жоғарылататын   рейтингтік  жүйеніқолдану.Шағын комплектілі ауыл мектептерінің оқу және ... тыс  ...  ...  ...  нәтижелілігі  мұғалімнің  осы  ...   ... ... ерекшеліктерін осыған дейін  (  Н.Д.Хмель,  Н.Н.Хан,С.Т.Каргин, Т.Н. Рябуха) зерттеулері жалпылай келе,  біз  ...  ...  ...  ...   басқарудағы   мұғалімнің   теориялықдаярлық моделін құрастырып отырмыз.Теориялық  ...  ...  оның  ...   төмендегідейөлшемдермен көрсетілген:-  шағын  комплектілі   мектептердегі   жұмысқа   мұғалімнің   кәсібибағыттылығы;- ... ...  ...  ретінде   педагогикалық  үрдістіңмаңыздылығын ( мәнін) білуі;- білім ... жеке ...  ...  ...  қажеттілігінбіліп-сезінуі;-   шағын   комплектілі    мектептердегі    ...    ... ... ... шоғырландыруды іске асыру технологиясын игеру;- шағын комплектілі  мектептердегі  педагогикалық  үрдісті  басқарудыжетілдіру тәсілдерін игеру.Қазақстан   ...    ...    ...   ...   ... мектеп оқушыларының   саны  аз,   біріктілген  сынып-комплектісібар, оқу сабақтарын ұйымдастырудың ... ... бар  ...  білім  беретінмектеп деп көрсетілді.Республикада шағын комплектілі  мектептің үш типі ...... ... ... ...... сатылы шағын комплектілі мектеп;үшінші – жоғары  сатылы  шағын комплектілі мектеп.Олардың  ... тән ... тек  ...  ...  комплектінің   болуы   (бұл  бастауыш  шағынкомплектілі ...  ... тек ... ...  ...   және  бала   саны  аз  ... болуы;-  тек бала аны аз жеке сыныптардың болуы.Шағын комплектілі мектеп –  қоғамның  ...  сай,  ...  ...  ...  ...  қамтамасыз  ететін,  Үкіметіміздіңмектеп туралы ... ... ...  ... ...  жүзегеасыратынДамыта оқытудың педагогикалық,  әдістемелік   негіздеріСын тұрғысынан ойлауды дамыту ...  ...  ... білім берушілердің бірлескен еңбегі.Мақсаты барлық жастағы  оқушыларға  кез-келген  мазмұны  сыни  тұғыданқарап. Екі ұйғарым бір ... ...  ...  ...  шешім  қабылдауғасабақтарда үйрету. Біздің елімізге  Джордж  Соростың  ашық  ...  ... ... қоры ... ... бұл  ...  ...  тәжірибелерінеене бастады.Сын тұрғысынан ойлау  сынау  емес,  шыңдалған  ойлау.  Бұл  деңгейдгіойлау тек ... ... ... ... оқушыларына  ғана  тән  деген  ұғымдеп ойлау аса дұрыс ... емес .  Жас  ...  да  бұл  ...  ...   өз  даму  ...  сәйкес  ойы   шыңдалып,   белгілі   ...  ... ... Оған осы ...  ...  жасау  барысында  көзжеткіздік.Аталмыш  бағдарламаның  ішкі  ...  ...  бар.  ...  үш  ...  ...    оқыту  мен  үйретудің  моделі.   ...  ...  ...  ...  ...  ...  Көп  ... жинақтай отырып, ішінен қажеттісін алуға үйретеді.Сын тұрғысынан ойлау бағдарламасы ... ...  ... ой ... ... ... мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту ...  ... ...  бұл  ...  ...  ...  қызығушылығын  арттыруғаүйрететін, өз бетінше  білім  алуға,  шығармашылығын  ...  ... атап ...  ......  қызықты  жеңіл  екенін,  ұжымдыбірлесіп ... ... ... ... ...  әрі  ... баяндайды.Мектеп өмірінің мұғалімдердің аталмыш  жобамен  жұмысқа  ...  ...   ...    ...   ...   ...   ...   ынта-ықыласынартқандығын,   адами   ...   ...   ...   ...  ...  ...  ...   қатар   оқушылардың   басқанықабылдау, түсіну, сыйлауды үйренгендігімен сипатталады.Жоғарыда айтылғандардан шағын жинақталған  мектептердің  ... ... ... ... ... тиімді әдістерін таңдай  білу;шағын  жинақталған  мектеп  жағдайына  қарай  бейімделу.   ...   ...  ...  ...  ...  білу.   Оқушылар   арсындағы   бір-бірінесенімдігін  және  сыйламдылығын  арттыра  ...   ...   ...   жұмысқа   тарту.   Шағын   ...    ... ... ... ...  ...  ...  ұйымдастыра  білугебағыттау,     ...     ...      ...      ... ... және өз-өздерін танып-білуге бейімдеу.Рефлексивтік әрекеттер арқылы оқушы өзінің  және  өз  даму  бағдарыныңжолын анықтай алады.  ... ... оның ... өмір ... ... тануға, өмірде жолын табуға көмектеседі.Шағын жинақталған мектептердегі  дамыта оқытудыңпсихологиялық ерекшеліктеріШағын жинақталған мектепте  ең  негізгі  ...  ...  ...  ...  ...  қорғауға  арнау  керек.   Балалар   менпедагогтардың  денсаулығы,  олардың  ...  ...   ...   ... фактор болып табылады.Қазіргі  уақытта  шағын  жинақталған    ...   жаңа   ... ... ... ... ... ... ата-аналармен жұртышылықтың жеке  тұлғалыққажеттіліктерімен жеке бағдарын қанағаттандыру  мақсатында  мектептердің  ... ... мен ... ... мүмкіндіктері туындайды.Шағын  жинақталған  мектептердегі  жұмысты   ...   ...  жаңа  ...  қалыптастыру  олардың   жаңа  формасын  іздестірументікелей байланысты, яғни  ...  ...  ...  ...  ... ...  ... «Мектеп – мектеп алды      даярлық»,«мектеп-клуб»,  « Мектеп- мәдени ...  ... ... , « ... « ... ...  ...  орталығы»  ,«Мектеп–парк»   және   т.б.   Бірнеше   ...   ...   ...   ...  тығыз  қауымдастыққа,   барлық   күшті   өскелең   ... ... ... ... ... жинақталған мектептің өзінің даму моделін  нақтыжергілікті, әлеуметтік экономикалық  жағдайларға  ...  ... ... жөн.  Күрделі  кешенді  шағын  ...  ... ...  жолы  –  бұл  ...  ауыл  ...  өндірісімен,ауылдық өмірдің  әлеуметтік-мәдениетімен,  елді  мекеннің  табиғи  ... ... ... ... ... ...  ... –  оның  құқықтық  мәртебесін  көтеруі  ,  орталық  және  жергіліктібасқару органдары, ... да ... ... ... көбейтуі.1. Жалпы білім беретін шағын комплектілі  мектептерге:1. Ғылым мен білімнің өркендеуінің қазіргі деңгейін ,  даму  тенденцияларынбағдарлап,  ...  ...  ...  ...  ...  идеясын,   оныңқағидаларын, ұсыныстарын оқу тәрбие үрдісіне  қолдану  әдістемесін  ... ...  ... ... әдістемелік бірлестіктердің күш-жігерін, шағын  комплектілі  мектептердің  деңгейін  көтеруге  ... ... ... және әдістемелік тұжырымдарды,  теорияларды,идеяларды сұрыптап, оқып-үйренуге жұмылдыру, мұғалімдердің  шығармашылықбелсенділігін барынша дамыту.3. ...  ...  ...  ...  жаңа  технологияларын,  соныңішінде ақпараттық технологияны пайдалану  арқылы  білім   беру   ... ... ... оқу пәнінің мазмұнына байланысты біріктіру.Материалды беруде блоктық-модульдік принципті қолдану.5.  Шағын  комплектілі  мектептегі  тәрбиенің  ...  мен  ...  ...  үйлесімді  ұштастырылып,  ұлттық  тарихи  сананы,  азаматтықнегіздерін,  ұлағаттылықты  тектілікті,  халық  ...  мен  ... ... жас  ...  еңбекке,  нарық  қатынасы  жағдайындағықажетті мамандықтарды игеруге дярлау.6. Оқушылардың  ...  ...  ...  моральдық-психологиялық  аһуалқұру.7. Еліміздегі әлеуметтік-экономикалық  өзгерістерге  сай,  жаңа  ақпараттықтехнология негізінде шағын ... ... ... ...  ... ... саралау. Оның тиімді әдістерін пайдалану.8. Білім саласын мемлекеттік қаржыландыру мен өзін-өзі қарнжыландыру туралыҚазақстан  Республикасының  заңына  ...  ...   ...   ... ... ... ... жолдарын тауып, оны іске асыру.9.  Шағын ... ... ... қамтамасыз ету  мақсатында  мектептеоқушыларды  ...  ...  ...  ... ... ... ЖИНАҚТАЛҒАН МЕКТЕПТЕРДЕГІ ҚАЗАҚ ТІЛІ САБАҒЫНДА ДАМЫТА ОҚЫТУӘДІСТЕМЕСІН ПАЙДАЛАНЫЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІРеспубликадағы шағын жинақталған мектептерде дамыта оқыту әдістемесінпайдаланып жүрген ... ... ... ... ... Заңда мемлекеттің  білім саласындағы саясаттың  негізгіұстанымдарының бірі – «оқушылардың даму деңгейі  мен ерекшеліктері мен  ... ... ... ... ...    болып  табылады.  Мұндай   жағдайдабазистік оқу жоспарының инвариантты (тұрақты) бөлімінде оқу уақытының  10-15%-ы ... ... ... іске ... ... ... етеді.Шағын жинақталған мектепте білім  алу  барысында  оқу  модульдікблоктары, болжамдық карталары,  оқу  материалын  ...  және  оны  ... ... баланың әрекетін дамыту  көзделеді.  Олай  болса,  шағынжинақталған мектептерде  оқу ... ...  ...  көп  ... ... оқу материалын жеке бала мүмкіндігіне  қарай  оқыту;пәндік  курстарды   ...   ...   ...    ...   ... материалдың өту жылдамдығын ескеру,  тарсырмаларды  орындаудаөзіндік жұмыстардың механизмін ... ауыл ...  өмір  ...  оқу материалдарын беру; олардың жеке  оқушының   ...  ...  ...  ...  жағдай  туғызу,  оқыту   әдістері   ментүрлерін классикалық және дәстүрден тыс ... ... ... ... ...  ...   Мектеп  және  мектепкедейінгі білім институты  шағын жинақталған мектепте  оқыту  ...   ...    ...    ...     ...    ... пайдалану туралы  сауалнама жүргізілді. 105  мұғалімнің  67-сі мүлдем қолданбайтыны, 38 –і кейбір элементтерін ғана ...  ... ...  ...  ...  мұғалімдер  қазіргі   оқытудың  жаңатехнологияларымен жан-жақты хабардар болып отыру шарт.Шағын жинақталған мектептерді ...   ...  ...  асырушарттары төмендегідей кешенді шараларды бекіту арқылы нақты іске асады:-   шағын   ...   ...   ...    ... ... ...  ...  мектептің  қызметінің   қаржылық  ... ...  ...  ...  ...   ...   және   материалдықтехникалық базасын нығайту;-   оқу-тәрбие процесінің ғылыми-педагогикалық  және  ...   ...   ...    ...    ...    ... ескере отырып, жаңаша әдістемелік кешенін жасау;- шағын жинақталған ... ...  сай  ...  мамандардаярлау;- мұғалімдер біліктілігін үздіксіз дамыту  мен оларды қайта даярлау;- оқытудың жаңа технологияларын енгізу.Елде қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық жағдай  ...  ... ... ету ... қауіп туғызып отыр.  Әлемдік  тәжірибе,мәдени жағдай ... ... ... ... ... ...  сайжаңа парадигманың, білім берудің өзіндік практикасының пайда болуына  әкеліпотыр. Бүгінде  ол  көп  қырлы,  ...  және  көп  ...  жүйе  ... Сол себепті республиканың әртүрлі аймақтарында тәжірибелі  еңжақсы шағын ... ...  ...  ...  педагогикалықкурстар,  шығармашылық   шеберханалар   құру   қажеттілігі   ...   ... ... ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІНІҢ ПӘНІМетодика (әдістеме) — метод, гректің  тetodos  деген  сөзінен  шыққан,қазақша зерттеу жолы деген мағынаны білдіреді.Қазақ тілі ... — ана  ...  ...  ...  және  тілтуралы  білімді  балаларға  ...   ...   мен   ...   ... ... ... ұғыну заңдылықтары тіл табиғатының  өзінен  және  оны  ... ... ... ... ...  беру  ...  мен  құралдары  дажағдай жасайды.Білім беру  жолдары  мен  құралдарына:  1)  ...  ...  ...  ...  материал;  2)  оқу  жұмысын  ұйымдастыру;  3)   оны  ... ... ... ТІЛІНІҢ ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ МЕН ӘДІСТЕМЕЛІК ҚАҒИДАЛАРЫБөбек тілді өзі  өмір  сүре  бастаған  ортадан  үйренеді,  ал  ... ... ... сол ...  ...  онан  әрі  ...  түседі.Сондықтан мектептегі  тіл  үйрету  жұмыстары  да  ...  ...  ... ...  ...  ...  Ең  ...  тілдің  өзтабиғатынан жеті заңдылық шығады.Бірінші з а ң д ы л ы қ.  ...  ...  ...  адам  фонологиялық,грамматикалық және лексикалық мағыналарды меңгереді.Балалар ана тілінің фонологиялық мағынасын, әдеби  тілдің  орфоэпиялықмөлшерін мектепке дейін-ақ ... ... Егер  бала  ...  ... ... ... да қиындай түседі  (мысалы,  оқу  дағдысынқалыптастыру т. с. с.).Оқушылар сөздің лексикалық мағынасын да ... ... ... ... ... түскеннен кейін мұғалім балалардың лексикалық қорын кеңейту,қолданылатын сөздердің мағынасын  анықтай  түсу  сияқты  жұмыстарды  ... ...  ...  ...  ...  де  ...  ...  дейінтанысады. Мектептің міндеті оқушыларға ана тілінің сан  алуан  грамматикалыққатынастары мен көріністерін үйретіп, тіл ... ... ... ... ... үшін бала жан-жақты, кең ойлай  алатындайболу  ...  ...  ...  ...   ...   ...   оларшындықтағы заттар  мен  құбылыстардьщ  арасындағы  қаты-настарды  түсінеді,ойлауға ... ... ...  тіл  мен  ...  ...  ...  келіпшығады.Сөйтіп, тілді ұғыну — ана  тілінің  фонологиялық,  грамматикалық  жәнелексикалық фактілермен оқушылардың тіл ... ... бұл ... ... ... ... ... алғанда ғанаойдағыдай іске асыра  алады.  Әдістемелік  қағида  төмендегідей  әдістемелікережелерді сақтауды талап етеді:1) ... ...  ...  ... ... оқыту барысында логикаға үйрету;3) қазақ тілі сабақтарын басқа    пәндермен    ... ... ... ... ... ... сөйлеуге үйрету.Осы  ережеге  сай,  бастауыш   мектептерде   бағдарламалар   жасалады,дидактикалық материалдар іріктеледі және ... ... ...   ...   ... ...   үшін    орасан  сезімталдық  керек.Зерттеушілер мұндай    қасиеттің  балада  тіпті  сәби  ...  ... ... ... осы    ...     сезімталдыққа»  сүйеніп,  іскеасырылады.Бұл қағида төмендегідей әдістемелік ережелерді сақтауды ... ... ... ... ... ...    тәртіпкекелтіру  (мұнда грамматика басты орын ... ...  ... ...    ... кө-ріністерді бұрыннан    таныс    көріністермен    ... ... ... іріктеледі;3) тілдік фактілерді жинақтауға негізделген әдістер-ді кеңінен ...   ...   ...   ...   және   лексикалықмағыналармен қатар сөйлеу мәнері, сезімге бөлене сөйлеуді меңгереді.Мұндағы әдістемелік ... ... ... ... ... қағиданы іске асыруда мына сияқты ережелер сақталады:1) тілдің фонологиялық, грамматикалық және ... ... ... ... ... ... мәнерінің жолдарын түсіндіріп отыру;2) ана тілі мен қазақ тілі сабақтарын міндетті түрдебайланыстырып ... ... ... ... ... сезімгеәсер ететін бөліктерін таңдап алу.Т ө р т і н ш і заңдылық. Жазбаша  сөйлеу  ауызекі  ...  ... ... ... ... ... ... ұғынылады.«Жазбаша сөйлеу бала үшін  сөйлеуді  ...  ...  ...  кезеңіболып табылады — дейді профессор Н. С.  Рождественский.  Ауызекі  ... ... ... мен ... ... болып  табылады.  Жазбашасөйлеу ауызекі сөйлеудің дыбыстары мен сөздерін  ...  ...  ... ... ашу ... ... ...  үйретудің  бастапқы  шағында  әуеліоған таныс емес әріптің бұрыннан таныс, естіп жүрген дыбысы ... ... бір ... ...... сөйлеудің жазбаша сөйлеумен  салыстырылыптұруы. Мысалы, тыныс белгілерін қоюда дауыс ырғағының ... ана ... ... ...  сөйлеудің  ауызшамен  салыстырылуымынадай әдістемелік қағидаға негізделеді.Бұл қағида төмендегі ережелерді сақтағанда іске асады:1) ауызекі сөздегі ... мен ... ...  салыстырып  отыру;2) дауыс ырғағы мен тыныс белгісін салыстырып отыру; 3) ауызша және жазбашажаттығуларды ұштастыру.Бесінші   ...   ...   ...   және   ...  барлығы  «тіл  материясын»,  яғни  тіл  таңбаларын  —   ... сөз, ...  ...   және  ...  ...  ...  ...  тынысбелгісі) — ұғыну барысында меңгеріледі.Тілді оқушы  мазмұны  және  формасы,  яғни  логикалық,  ... ... ... ... ... оқушы, практикалық жағынан белгілі бір  тілді  фактілердітану құралы ретінде де пайдаланады.Мұндай заңдылықтан тілді оқыту    ... ... ... ... іске асыру ережесі мынадай:1)  көрнекілікті пайдалану   ... ... ...  ...   ... және т.б.)2) есту құралдарын   пайдалану (мәтіндер оқып  ...  ...  ... кино т. б.);3)   оқу  ...  ...  ...   ...      ... газеттер,  журналдар;4)  ана тілін үйрену үшін  оқушылардың  басқа  пәндерді  оқу  барысындағысөйлеу ... ... ... сөзі,  оларды  аңғарту  үшінталдау) пайдаланылады.Тіл материясына көңіл аудару қағидасы мұғалімге ...  жол  ... ... көру не есту ... қабылдайды, ал оның  мәнін  сонан  соң  ғанааңғарады.Алтыншы ... ... ... ... ... ... тіл,  ...  еттері),  жазатын   қолдың     жаттығулары,   қимыл-қозғалыстарыныңтәртіптелуі, дағдының   қалыптасуы арқылы ғана іске ... ... ... ... ... ... қарап қана тілүйренуге болмайды. Әрбір оқушы өзі оқып, жазып, ... ... ... мен  ...  сөйлемдер  кұрастырып, сөйлемдерді сан  салаға  өзгертіп,  өзіәрекет еткенде ғана нәтижеге жетеді.Бұл заңдылықтан ... ... мен ... ... ... ... ...  заңдылық.  Тілге жүйелі түрде  сатылап  үйрету.  Тіл  лексикажәне грамматикалық формалар ... ... ...  ... тіл ... байболса, тілдік фактілер де соғұрлым тез ұғынылады.Сондықтан оқушыларға алдыңғы үйренгендерін  ұмытып  қалмайтындай  етіптілдік ... ... ... ... ... қолданылыпотыруына жағдай жасалады.Мұнда қайталаудың алатын орны ерекше және бала  ...  ...  ... ... үшін  ... ... ... керек: салыстыру, талдау,жинақтау, дерексіз ұғым, жалпылау, нақтылау және  индуктивтік,  дедуктивтікой қорытындыларын жасай алатындай болуға ... ... ... ... үдетіле үйрету заңдылығынан   мынадайәдістемелік қағида шығады:1) ұштастыра оқыту;2) қайталау;3) өз ... ... ... ... түсу.Бұл қағидаларды іске асыру үшін:1) бағдарламаны тиянақты құру;2) жоспарлы түрде қайталап отыру;3) ... ... ... ... мен ... ... ... әдіс-тәсілдері  іріктеусияқты жұмыстар жүзеге асырылады.Сөйтіп, ана тілін меңгерудің заңдылықтары оны ... ... ... ... ал  ...  ...  осы  заңдылықтардан  туындайды,мұндай қағидаларға негізделген әдістеме,  сөз  жоқ,  ...  ана  ... ... ... ... ... ... ОҚЫТУ ӘДІСТЕРІБағдарлама  балаларға  нені  оқыту  керектігін  көрсетеді,  бағдарламабойынша оқулықтар жасалады.Ал бұл материалдар оқушыларға  ...  ...  ...  бір  пәндіүйрету барысында оқушылардың әрекетін ұйымдастыруды оқытудың  әдісі  дейміз.Оқыту әдістерінің ...  ...  ...  мен  ...  ара  ... Бұл ... бірлесіп әрекет ету тәсілдері болып табылады.Оқыту  әдістерінің  дидактикалық   жүйесі   оқыту   ...   ... ... әдістерін зерттеуші ғалымдар, жалпы алғанда, былайша топтайды1:1)  балалардын  оқу-таным  әрекетін  ұйымдастыру  және  оны  іске  ... ... ... түрткі (мотивация) жасау, әсер ету әдістері;3) оқу-таным әрекеттерінің ... ... ... ... ... жекелеген әдіс  енеді.  Мысалы,  І  ...  ...  және  ...  ...  ...  ...  мен  естесақтауға негізделеді); индуктивтік, дедуктивтік әдістер (логикалық  ... ... ... ... ...  ...  әдістері(қиялға, ерікке  негізделеді).  Ал  II  топқа  балалардың  қызығу  мүддесінтуғызу, зейінін жинақтау және ... ... ...  туғызу  әдістері;III  топқа  ауызша  тексеру,  жазуша  тексеру,   лабораториялық-практикалықтексеру және өзін-өзі тексеру ... ... ... ... ... бұл әдістердің қайсысының, қай кезде  тиімдіекенін ... өзі ... ... ... қолданады.САУАТ АШУ ЖӘНЕ ТІЛ ДАМЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ1 САУАТ АШУ ӘДІСТЕМЕСІНІҢ ҒЫЛЫМИ НЕГІ3ДЕРІСауат ашу  әдістемесі  ...  ...  түрі  мен  ...  ...  айырмашылықтар  мен   күрделі  байланыстарды   бірдей   ескергенжағдайда ғана ... ... ... ... мен ...  ...  ...  мәселелерді  оқып  меңгеру  -   ең   алдымен  тілдің  дыбыстықжүйесін, ондағы жеке ...  ...  мен  ...  ...  ... ... етеді.Табиғи жағынан дыбыс қандай да болмасын бір дененің белгілі бір ... ... ... пайда болады да, құлаққа естіледі.  Дыбысөтетін орта — ауа кеңістігі.  Ауа  ...  ...  ...  ... ... ... емес.Дыбыстың  жасалуында:  оның   ырғағы,   күші,   созылыңқылығы,   ... ... ... бір ... мөлшері  (әдетте  1  сек.)  ішіндегідірілдің саны; ол неғұрлым көп, жиі ... ...  ...  күшті  болады.Ал, керісінше, дірілдің саны аз болса, ырғақ та солғындап, әлсірей  ... ... 1 сек. ... ... ... ...  ...  нәтижесіндепайда болатын дыбысты қабылдап, ести алады.  Дауыс  құбылысы  осы  ырғаққа,яғни сөйлеу барысында ... ... ... болады.Дыбыс күші дірілдің қарқынынан шығады. Егер дірілдің кеңдік (амплитуда— лат. amplitugo) қарқыны көбейе  түссе,  дыбыс  күші  де  ...  ... ... ... күші екпінмен қарым-қатынасқа түседі.Дыбыс әуені дыбыс дірілінің түрлерімен  ұштасады.  Дірілдің  ритмикалыжәне ритмикалы емес деп ... ... ... ... ... ауаның  сөйлеу  аппараты  (өкпе,  көмей,дауыс шымылдығы, тамақ қуысы, ауыз, мұрын қуысы, тіл, ... тіс,  ерін  т.б.) ... ... ... айтуда әсіресе  дауыс  шымылдығы  мен  тіл  айрықша  қызметатқарады: дауыс шымылдығының ...  ...   ... ...    ...  да,үн шығады; ал     ... ... ... ... ...  түсуінен,  сондай-ақоның артқы  шені  мен  орта     шенінің  немеcе  ұшының  ...  ... ... дыбыстары    ның  артикуляциясына  ...   ...  бар  ... бірі - ...  ...  ...  38     дыбыс  бар.  Олар  ...  ...  ...  ...  ...  бөлу  дыбыстардың   буын   құрауқызметіне негізделеді. Қазақ тілінде 13 дауысты ... буын  ...  да,  ...    буын    ...    Дауыстылар:     а,ә,о,ө,е,ы,і,ұ,ү,е,э,и,у.Дауыссыздар: б,в,г,ғ,д,ж,з,й,к,қ,л,м,н,ң,п,р,с,т,ф,х,һ,ц,ч,ш,щ.  «У»  ... ... ... буын ...  ...  үнді  ...  болады.  Ендеше  олбірде дауысты, бірде дауыссыз  қызметін  атқарады.  ...  ...  ...  олардың  акустикалық  жақтары  мен   физиологиялық   жақтары   басаүйретілуі қажет.Дауыстылар мен ... ...  ...  де  ...  ... қысым – дыбыстау аппаратының  бір  ғана  мүшесіне  түссе,  дауыстыдадыбыстау аппаратына жайылады жа, жалпылама өтеді – деп, ... ...  ...  ...  ...  қарай   жылжуы   мен   бүктеліңкірепайтылуынан жуан дауыстылар,  тілдің  таңдайдың  алдыңғы  ...  ...  ...  ...   таныстырды.   Әсіресе   айтылуы   қиындықкелтіретін дыбыстар – дауыссыздар. Тіпті кейбір балалар дыбыстарды  ... айта да ... ... орай,  кейбір  дауыссызды  айтқанда  тілдіңұшы күрек  тіспен  жымдасып,  ...  кілт  ...  ...  ... еріннің үстіңгі ерінге немесе тіске тиюінен  ,  енді  ...  ... ... ... жуысуынан, ал  тілдің  артқы  шенінің  жұмсақ  таңдайғажуықтасуынан,  жұтқыншақтың  тарылуынан  ...  ...  ...  байқатыпайтқызып балаларды дағдыландырды.Сауат ашу кезеңінде  балалар  дыбыстарды  айтуға  дағдылануымен  біргеолардың  ...  ...  де  ...  ...  ...   ... үйрену  –  сауатты  болудың  алғашқы  баспалдағы.  Әріптерді  білуарқылы жазуды меңгереді.Мектепте осы ... ашу ең бір ... ... ...  есептеледі.  Өйткеніқазақ тілін үйрену  жоғарыда  көрсеткеніміздей,  басқа  пәндерді  де  ... ... мен ... ... болып табылады.Сауат ашу  кезінде  балалар  сөздің  дыбыс,  буын  құрамын  ... ... ... ... сөз ... ...  біледі,  жаңасөздер үйреніп, сөздік қорларын байытады, практикалық  түрде  ...  ...  сай  ...  ...  өз  ойларын  айтып   беруге   дағдыланабастайды.Мұғалім бөбектерге айтылатын дыбыстарды қағаз бетіне түсіру үшін  ...  оқу  үшін  бұл  ...  ...  бір   графикалық   таңбаларменбелгіленетін айтады.Бірінен кейін бірі рет-ретімен орналасқан әріптердің жиынтығы  алфавитдеп аталады. Қазақ ... орыс ... ...  ... 42 әріп  ... ... ...  (жуандық  белгі).  Қазақ  тілінде  бір  таңба  екідыбысты белгілейтін жағдайлар да бар: е,я,ю,у,ц,ч,щ.Дыбыс тіркестерінің, ... ... ...  ...  ...  ... orthos – ... дұрыс, epos – сөйлеу ) деп аталады.Сөз құрамындағы ... ... ... ... ... бір-бірімен өзара үндесіп, үйлесе айтылады. Сөйлеу  олардың  үндестігін  ... ... айту үшін ... ... ... ...  ... біріне әсер ету заңдылықтарын жете білу керек.Қазақ тіліндегі сөздердін, айтылуы мен жазылуында аса көп  айырмашылықжоқ. Дегенмен сөз ... және сөз ... ... ...  ... ... ... заңына сай,  қатар  келген  екі  дыбыс  ... ... ... ...  ...  ...  ...   башшы-басшы, баралмай-бара   алмай т. ...  ...  ...  ...  анық,  естілетін,  созыпайтуға келетін және дыбысталуы мен таңбалануы бірдей  дыбыстардан  құралғансөздер іріктеліп алынады. ... ... ашу ... ... көріп тұрған  нежазған әріптерінен буын құрай  алады.  Олар  ...  ...  ...  ...  ...  ...  тұрғанын   ажыратса,   жинақтау   арқылыдыбыстардан буын,  буындардан сөз құрап ... ... және ... ... ... айтуға  ең,  қолайлы  келетіндыбыстар  дауыстылар  болады,  сонан  кейін  үнді   ...   мен   ... Ең ...  —  қатаң  дауыссыздар.  ...  да  ... ең ... ... ... соң; дауыссыздарды  оқытқан  орындыболады. Өйткені сауат ашудың ең, алғашқы ... ... ... екі  ... оқи алмайды. Алғашқы кезде бала бір-екі әріпті  қабылдай  алады.Үйрене келе,  бірте-бірте  ...  ...  ...  де  қабылдайды.  Біріншіәріптен екінші әріпке көшіп, екі  әріпті  қосып  оқи  алатын  кезде,  ... ... ... берілгені жөн.  Сондай-ақ  алғашқы  кезде  оқуғаұсынылған сөздер буын жағынан да жеңіл (ашық буын) көбінесе жуан ... ... ... ... құралғаны қолайлы.Балалар жуан буынды оқып  үйрене  бастаған  ...  ...  ... онша ...  ашу  ...  ...  және  буын  ...   қатар   сөздіңқұрамындағы  дыбыстардың  аз-көптігінің  де  әсері  болады.  Яғни,  ... ... ... ... ... дұрыс. Бірақ қазақ тілінде екі-үш дыбысты ашық буыннан құрылған сөздер өте аз. Сондықтан бір-екі  сабақтанкейін-ақ  бірнеше  дыбыстан  ...  ...  ...  ...  ... ... мен ... буын қатар өтіледі. Екі дыбысты ашық  және  тұйықбуыннан  үдету  амалымен  үш  ...  төрт  ...   ...   ... (Шо-ра, ша-на, ал, ал-ма, ар-ша, Са-ра т. ... ... ... ... ... екіншіден, қолданылуаясы мен шеңбері жағынан үйретудің олардың ойы мен тілін дамыту үшін  маңызызор.Сөздің  ауыспалы,  келтірінді  мағынада  ...  ...   ... ... ... арқылы, кейде синекдоха  тәсілдері  арқылы  беріліпотырады. Метафора (гр. — mеtорога ауысу) — ... ...  ... ... ... Мысалы, орыстың ғылымы,  өнері   -  дүниенің  кілті(Абай). Метонимия (гр. ... атын ... ... не ...  ... затқа не құбылысқа  белгіленетіні  (өзара  іргелес,  шектес  ...  ...  ...  Жүрегім  менің  қырық  жамау  (Абай).   Синекдоха(гр.synekdohe) —бірге ... ... ... ... ... ... ... балалар мынадай амалдарға дағдыланулары тиіс:1) сөздің мағынасын айту;2) сөзді тағы қандай мағынада қолдануға болатынын айту;3) осы мағынаны тағы ... ... ... ... ... ... ... құралдарды дұрыс пайдалану;5) мағына  жағынан  ұқсас  немесе  қарама-қарсы  ...  ... МЕН ЖАЗУ ... ... ... ... дегеніміз әрекеттің адам  бойында  орнығуы.  Әрекетке  ең  ... ... адам ... ... артық көптеген  қимыл-қозғалыстар  жасайды.Мысалы, жоғарыда көрсеткеніміздей, бала оқу-жазуға  үйрене  ...  ... ... ... физик М. Лауэ оқу, білім жөнінде айта  келіп:  ...... ... ... ...  ...  Бұл  ... не? Ол — әдет, сенім, бағыт, дағды және қабілет — міне, нағыз білім— осылар! «Дағды, — деп ... ... С. Л. ...... түрдеавтоматталған  қимыл-әрекет  түрінде  көрінеді,  ал  сонан  соң   әрекеттіңавтоматталған тәсілі ретінде ... ...  да  ...  ...  бала  ...  ...  ... үйренеді. Бала  үлкендердің  істеген  әрекеттерін  көріп  бақылап,оған ... ... оны  өзі  ...  бастайды.     Ал     оқытуда  мұғалімдағдыландыратын  әрекеттерін  ...  ...  ...  ...  оныңорындалуын бақылайды. Осы процесс, сыртқы әрекеттің  адамның  ...  ... ... ... интериоризация деп  аталады,  яғни  сыртқы  ... ... ... ... ... процесті  оқытуда  баланың  ақыл-ойәрекетін  қалыптастыру  саласында  ...  П.  Я.  ...   және   ...  ...  Бұл  ...  бойынша  баланың  ақыл-ой   әрекетінқалыптастыруға ... ... ... ...  мен  ...  ... да, оның ... де (беріктігі, саналылығы,  жи-нақтылығы  т.  б.)ақыл-ой  әрекетін  ...  ...  ...  ...   ... Ендеше мұнда да басты  жауапкершілік  мұғалімге  жүктеледі.  Алосы  ақыл-ой  әрекетін  ...  ...  ...  ...   ... атап ... ақыл-ой әрекетін бағыттаудың толық болуы: яғни қандай  да  болмасындағдыны қалыптастырудың өзі балаларға ...  ...  ...  ... осы ... өздігінен орындауға кіріседі;2)  әрекеттің  материалдық  ...  ...  ...  ...  ... ... бұл  әлі  сыртқы,  материалдық  ...  ...  ... ... кірісуі: басын қисайтып, иығын бүкірейтіп, бүкіл кеудесін  біржағына қисайтып, шынтағын көтеріп, саусақтарының барлығын бүгіп,  бар  ... ... ... сөйлеу ретінде көрінуі  (балалар  дауыстап  сөйлепотырады). Бұл  кезеңде күрделі  әрекеттер  бөліп-бөліп  орындалады  ... ашу ... бір  ...  ...  ...  үшін  ...  ... жазып жаттығады);4) әрекетті ішінен сөйлеп отырып орындайды. Яғни дағды мен  шеберліккесаналы түрде үйренеді, ... ...  не  ...  не  ...  ... Бұл сатыда бірқатар артық қимыл-қозғалыстар жойылып, жинақталады;5) дағды мен шеберліктің толық, қалыптасып ... ашу ... ... ... ...  әрекетіне  үйретудеосы көрсетілген «сатылы қалыптастыру» жүйесін  сақтауға тиіс.САУАТ АШУ КЕЗЕҢІНДЕ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ҮЙРЕНЕТІН ШЕБЕРЛІКТЕРІ  ...  ... ашу ... ... ...  ...  шеберлік  қалыптасуғатиіс:1) дыбыстарды орын-орнына қойып сөз құрастыру;2) кеспе әліппе әріптерінен сөз құрау және жазу;3) сөздердегі жуандық  ...  (ъ)  және  ...  ...  ...   ...    ... да ... тіркесіп келген дыбыстарданқұралған сөздерді оқи алу;5) әліппедегі мәтіндерді екінші рет оқығанда тыныс  белгілерін  сақтапоқи алу;6)  ... ... ... сұрағы бойынша    айтыпберу;7)  қысқа өлеңдерді жатқа    айта    алу;8) заттар ... ... ... ...    ...    ... орындай алу;Сауат ашу кезеңінде балаларда мынадай дағдылар қалыптасады:1) сөзді буындап және тұтас сөздерді дұрыс оқу;2) көлемі шағын мәтіндерді саналы, ... ... ... мен жазылуы бірдей, кейбір сөздерді жазу;4) жазған    сөздерін    тексеріп    ...     ... ... ... ... АШУ КЕЗЕҢІНДЕ БАЛАЛАРДЫҢЖАС   ЕРЕКШЕЛІКТЕРІНЕ ҚОЙЫЛАТЫНПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТАЛАПТАРОқу жұмысын ойдағыдай жүргізу үшін балалардың, жас  ...  ...  ...   ...   ...   қабылдау,   ес,   ойлау,   қиялерекшеліктерін, сезім, ерік жақтары мен жеке қасиеттерін жақсы білу  ... ... ... зейіні тұрақсыз, оның толқуы  сабақ  ...  ...  ... қасиеті мүлде жоқ  десе  де  болғандай,  көлемі  ете  шағын  ... ... ... ... бастап-ақ балаларды  тыңдай  білуге,  оңайтапсырмаларды дәл орындап жүруге үйрету ... ... ...  заттардыбақылай  білу,  олармен  жұмыс  ...   ...   сөз   ...   ...  ...  ...  көргенде,  әңгіме,  ертегі   тыңдағандазейіннің  тұрақтылығы   арта   түседі.   ...   ...   ... ... нәтижелі түрлері, іс-әрекет түрлерін жиі  өзгерту— балалар зейінін тәрбиелеуге көмектеседі.I   сынып   ...   ес    ...    ... гөрі ... ... басым болуы. Сөздік материалды олармеханикалық  түрде,  мағынасына  түсінбестен  жаттап  ...  ...   ... де ... ... ... ... қабылдауы мен ойлауында да толып жатқан  ерекшеліктербар: олар ажырата  ...  ...  ...  ...  ...  ... тапсырма бергенде дәлдеп, бөліктерге бөліп беру немесе  заттар  менқұбылыстардың құрамымен таныстыру т. б. ... жөн. ... олар ... ... дыбыс ұғымдарын шатыстырады; мұғалім бірте-бірте  бұл  сөздердіңәрқайсысының  ...  ...   ...   ...   ...   Ажыратақабылдауға салыстыру  арқылы  да  үйретуге  ...  ...  тек  ...  буындарды,  сөздерді   ғана   салыстырып   қоймай,   ... да ... ... Мысалы, тауықты құстар қатарына  қосуғабола ма? Сұрағы арқылы, егер болса, қандай белгілеріне қарай,  құс  ... ... ... ... ... ...  т.  б.  ...  іскеасыруға болады.Оқытудың мазмұны оқушылардың  жас  ерекшеліктеріне  сай  ...  ... ... материал үнемі оңай, жеңіл-желпі орындалатындай болуы қажетдеген ұғым тумаса керек. Оқыту процесінде шамасы жететін қиыншылықтарды  өзкүштерімен ... ... ... ...  ...  жөн.  ...  ... ойлау белсенді қызмет атқара алмайды.  Ал,  екінші  жағынан,шамасы жетпейтін  қиындыққа  кездессе,  ой  тежелуге  ...  ерік  ... ... ... ... қорытынды — сабақтың түсінікті болуы шарты.Материалды оқушыға  ұғындыру,  оларды  білім  алуға  дағдыландыру  ... ... ...  ...  ...  ...  ... жағына баса назар аудару  сияқты  талаптар,  міне,  осыған  орайтуады. Мұнда да алты ... ...  ...  аса  ... мен ... ... ... сәйкес келу жағын қадаға-лау керек.Балалар оқыіі үйренетін «әліппе» кітабында жекелеген суреттср, сюжеттісуреттер,    түрлі түсті бояумен ... ...  ...  ...  ... берілген.  Бұл  кезде  балалар,  ...  ...  ... ... ... ... сияқты дерексіз ұғымдармен алғаш  рет  кездеседі.Бұл ұғымдардың мәнін нақтылап түсіндіру үшін  көрнекі  құралдардың  (сызба,сурет, кеспе ... ... т. б.) ...  мол.  ...  ... де  ...  ...  Оның  барлығы  сабақтың  нақты  мақсатынабайланыстырылып беріледі. Мұнда тағы да ескерілетін жай  —  ...  ... ... ... ...  болсын-болмасын  кез-келген  көрнекілікті(олар тіпті ашық түсті бояумен боялған, ... ... ... да)  ... реті жоқ. Себебі: басы артық,  тым  көп  ...  те  ... ... ... емес, керісінше, алаңдатып,  зиянын  тигізуімүмкін.Мұғалім балалардың жеке ерекшеліктерін  ескере  отырып,  қарым-қатынасжасау  ...  ...  ...  беру  ерекшелігін,  белсенділік  көрсетуқарқынын, жүріп-тұру қалпын, қиналған жерлері мен ... ... ... ... ... ... ... баланы жігерлендіретіндей,  өз  күшінбайқай  алатындай,  ...  бір  ...   ...   болу   жағын   мұқиятіздестіреді.Сауат  ашу  ...  сөз   бен   ...   ...   ...   ... ... әріп ... мен жекелеген әріптерді  түзу  жазыпдағдылану  барысында  балаларға  табиғат,  адамдардың  өмір  сүруі  ...  ...  ...  ...  ...  мен  ...  туралытүсінігі кеңейе түседі.Кеңес педагогикасының талабы бойынша,  сауат  ашудың  ...  ... оның ... ... зор ... бөлінеді.Оқыту мен тәрбие — бір бірінен ажыратуға келмейтін, тұтас бір  процессболғандықтан, оқытудың тәрбиелік ...  өзі  ...  ...  ... ... ашудың бірінші күнінен бастап күнделікті режим,  тазалықтыңпайдасы, оқушының міндеті  жөнінде  ...  беру  ...  ...  ...  Оқу  ...  байланыстырылып  келтірілген  мысалдар,дәлелдер  балаларды  өз  отанын  шексіз   сүюге,   ...   ...  ...  ұлы  ...  ...   олар   қуанатындайдәрежеде жүргізілуі тиіс.Балалардың эстетикалық талғамын дамыту ертегі,  көркем  ...  ... ... ... т. б. ... іске ... ...  істі  аяқтап  шығу,  кездеген  игі  мақсатына  жету,ұқыптылық, уақытты дұрыс ... т. б. ... ... ... да ...  ашукезеңінде тәрбиелене бастайды.Сөйтіп, адамгершілік, достық  ...  ...  ... ... еңбек тәрбиесі т. б.  жұмыстардың  негізі  ...  ... ... бастайды.САУАТ АШУ ӘД1С1 ТУРАЛЫ ҰҒЫМXIX ғасырдың 60—70 жылдарындағы прогресшіл педагогтерге  ортақ  ... ...... ... ... оқу ... еді. Қазақ  даласындабілім  таратушы  көрнекті  педагог  Ыбырай  Алтынсарин  К.  Д.  ... ... ... ... ... оқулықтар жазды.XIX—XX ғасырларда сауат ашу жұмысы буын және тұтас сөз  әдісі  бойыншажүргізілді.  Бүл  әдіс  түптеп  ...  ...  ...  яғни  бұләдіспен оқыту барысында мағынасыз ... мен ...  ...  ...  ...  ...  оқуға  бірсыпыра   дағдыландыра   тұрғанымен,оқушылардың ақыл-ойын дамытып,  дүние  танымын  қалыптастыру  мардымды  ... ... ... әдісі талдау-жинақтау болып  есептеледі.  Бұләдіс әсіресе 30-жылдардан бері  кеңес  әдіскерлерінің  зерттеу  ... ... ... ... ... ... жүргізіледі?Сауат ашу кезінде талдау  мен  жинақтау  бір-бірімен  тығыз  бірлікте,байланыста ... ... ...  ...  ...  ...  буындардан,дыбыстардан  тұратынын  ажыратса,  іле-шала  жүргізілетін  ...  ... буын ... ... сөз ... ...  Сөйтіп,  дыбыстардыжеке-жеке оқымай, бір-бірімен қосып буын етіп, сөз етіп оқитын болады.Талдау-жинақтауға ... ... мына ... сүйену керек:1.    Кез-келген дыбысты сөз ішінен бөліп алуға жәнесөз ішіндегі айтылуына жақындатып бөліп  ...  ...  ...  дадаралап    айтудан   қашпау   керек).Мұнда сөз құрамындағы ... ... ... бар буын анық  ... ... өзі ... ... айтылғаны дұрыс. Мысалы, «р» дыбысүйретілуі қажет болғанда «ара» сөзіндегі «а-ра» буындары «а-арра»  ... ... ... біраз созылыңқырап айтылады.2.    Дыбыстың артикуляциясын   ...    яғни ... сөз ...    ...   тиісті    дыбыстыңайтылу процесімен таныстыру. Мысалы, мұғалім бала-ларға «р» дыбысын    айтқызып   ... де, ол ... ... қандай жағдайда болатынын    байқаңдардейді. Осы дыбысты қайта-қайта өздері айтып көру ар-қылы, олар тілдің ұшының дірілдеп ... ... ... ... оқушылардьщ назары «р» дыбысын айт-қанда тілдің қай жерге   жуықтайтынына    ... ... ...    ...    ... ... шығатынын аңғарады.Сөйтіп, балаларға дыбыстың айтылуымен қатар, өзін де  үйретеді.  Бірақмұнда есте болатын  жай  тіліміздегі  ...  ...  ...  білукерек деген ұғым тумасқа тиіс. Жоғарыда айтылған тәсілмен тек  ...  ... пен тіл ... ... ... ... ғана үйретуге болады. Ал ш,  ж,к, ғ, г, й, и, щ, ц, ... ... ... ... ...  ...  ...  мұғалім  дыбысты  оқытуға  кірісер  алдында  оны  үйретудіңтәсілін жан-жақты ойластыруға тиіс.3.    ... ... ... басындағы дыбысты тү-сіріп айтып,    балаларға    ...    ...    ... ... ...    ... «шо» дейді, де,«мен сөзді дүрыс айттым ба?» — деп ...   ... ... қосады. Немесе тонның   суретін көрсетіп,«он» деп, «т» дыбысын   ... ... ... ... кімнің  атымен айтылған буын  (немесе  сөз)  құрамындағы  дыбыстарды  жинақтау  арқылықандай ... қосу ... ... ... Айтылуына қарай дыбыстарды, жазылуына  қарай  әріптерді  салыстыру.Мысалы, қол-көл, тор-төр, от-өт сияқты сөздер ...  «о»  ...  мен  ... ... ... ... Сонымен бірге  жазылуындағыұқсастықтар мен айырмашылықтарға көңіл ... ... қ-к, с-з, ғ-г, а-ә, ы-і ... да ... ... ... ...  арқылыүйретіледі.5. Үйретіліп  отырған  дыбыстың  сөздің  басында,  ортасында,  аяғындакелетіні де ... ... және ...  барысында  ұғындырылады.  Мысалы«қ» дыбысын үйрету ... ... ...  бұл  ...  ...  ... қейін қора, ақ, оқушы сияқты  сөздерді  өзі  айтып,  буынға,дыбысқа  талданады;  «қ»  ...  қай  ...  ...  ...  ... қайта жинақтау барысында  «қ»  дыбысының  қай  жерде  тұрғанынакөңіл ... ...  ...  бұл  ...  ...  ...  сөз  ... Буынды пемесе сөзді есте сақтау  арқылы  оқу.  Бұған,  мысалы  қаласөзін алайық. Оқушылар оны  ...  ...  ...  ...  ... ... ... құрастырады;  енді  оқуға  қелгенде  іркіліп  қи-налады немесе әр ... ...  ...  деп  айта  ...  Сол  кездемұғалім: «құрастырған сөзіміз қалай еді?»—  деген  ...  ...  ... ... ... ... ... еске  түсіртеді.  «Ол  сөздіқалай айтатын едік? (мысалы, қа-ла).  Міне,  осылайша  оқыңдар,»  —  ... ... ... ... ... ... оқып береді.7. Дыбыс алмастырып оқу. Мысалы, балалар талдау-жинақтау арқылы «қара»сөзін құрастырып, оқыды делік. Енді  бірінші буындағы  «а»  ...  ... «о» ... ... ... деп оқиды.САУАТ АШУ КЕЗЕҢІНДЕГІ ЖҰМЫСТАРСауат ашу кезеңі негізінен үшке бөлінеді:1) әліппеге дейінге дайындық кезеңі;2) әліппе кезеңі;3) әліппеден кейінгі кезең.Дайындық кезеңде ... бір ... ... ... баса ... Өйткені 6—7 жасар баланың мектепке  оқуға  түсуімен  байланысты,жаңа жағдайға, жаңа адамдарға (мұғалімге, балаларға) ... ...  ...  түсу  ...  ...   ...   ...   түсіреді.   Мұндабалалардың  барлығы  бірігіп,  әсіресе  бір-бірінен  сұрап,  анықтау  арқылыорындайтын ... беру ... ... ...  қатар  балалардыбіріктіруде ойын ерекше роль ... ... ... ... ... оқуға, жазуға әзірлік жасалады. Мұғалім балалардың,білім дәрежесімен танысады, ... ... ... ... өлең, тақпақтарбілетіндері анықталады.Бұл кезеңде мынандай жұмыстарға баса көңіл аударылады:1. ... ... ... ... ... ... қысқа-қысқа сөйлемдер құра-тып, өз ойларын айтып беруге дағдыландыра бастау.3. Балалардың, тіліне, ... ... ... ... ... ... ...    анық айта алмаужақтарын жою бағытында жұмыстар ұйымдастыру.4. Мұғалімнің және  ...     ...     ...  ...  дағдыландырабастау.5. Сөйлем, сөз, буын, дыбыс туралы ауызша түсінікберіп, сөйлемді сөзге, сөзді буынға,    буынды    ... ... ... жұмыстары жасалады: партағадұрыс отыру, қарындаш, қаламды дұрыс ұстау, дәптер-ді партаға дұрыс қою, сия ... ... ... ... ... ... дәптердің сызығы-мен таныстырылады: өздері тік, көлбеу, ирек сызықтарсызып дағдыланады. Оқушылардың қолын ... ... үшін ...    әріп   элементтеріне   ұқсас фи-гуралар жасап, оны оқушыларға сыздырады.Дайындық кезеңінде балалардың ... ... қиял т. б.  ... ... ... I ... ... бір нәрсені  зейін  қойып,  тыңдайалмайтыны сияқты, өз  қиялдарын  да  бақылай  алмайды.  ...  ...  ...  ...  ...  арасында   айырмашылық  көп   ...  ...  ...  көрсетілген  заттарды  атап  ...  онда   ... де ... айтады).Бұл  кезеңде  жүргізілетін  жұмыстың  ...  бірі  -   ...  ...  ...  әр  ...   ...   орай,   жекелегенбалаларға  қалай  ықпал  жасау  жолдары  мен  ...  ...  ... түзу отыр», «Қаламды дұрыс ұста» сияқты плакаттарды ...  ... жоқ ... ... ... ... ала ... тиіс),  соған  сайәңгімелер өткізіледі. Өйткені балалар ... ...  ...  ...  ... ...  ...  ғана  саусақтарының  бұлшық  еттері  дұрысдамып жетіледі.Алғашқы сабақтарда балалардың тілі мен ойын дамыту ... ... ... ... ... ... шығармалар оқу,  ауыз  әдебиетүлгілерін (жұмбақ, ... ... ... т. б.) ...  ...  өлеңдержаттау, сурет,  экскурсия  бойынша  ...  ...  ...  өзі  ... ... ойластырады.Дайындық кезеңіндегі  әңгіменің  ерекшелігі  оның  қысқа  (4—6  ...  ...  ...  ...   ...   ... ...  жағынан  балалардың  күнделікті  өміріне  ... ... ... ... оқу  құралдары  мен  оқу  жабдықтарынпайдалану тәртібін үйретуге ерекше көңіл аударылады.Осы айтылғандармен қатар дайындық ... ... әріп ... ... жасатып үйрету де пайдалы (мысалы,  «А»  үш  таяқшадантұрады: екі ... ... ... ... да, ...  кесе  ... т. с. ...  әріптердің  кассасын  жасату  және  оны  ...  ...  да  осы  ...  іске  ...  жөн.  ...  әріп  ... балаларға қойылатын талап тым  көбейіп  кетеді  де,  олар  үлгіреалмай қалады.Бұл — сауат  ашудың  ...  ...    ...  ...  ...  ... ...  ретімен  үйретілмейді,  алғашқы  кезде  ...  ... ең оңай ...  және  ...  ...  ...  Әр  дыбыстыңтұсындағы суретке байланысты әңгіме ... ... үшін ... ... ... мен  ...  ашу  жұмысынзерттеушілер әліппе кезеңін төртке бөледі.Бірінші кезеңде жуан дауысты ... мен ...  ...  ... ... ... Грамматикадан: сөйлеу, сөйлем, сөз,  буын,дыбыс практикалық жолмен ұғындырылады.Жалпы кеңес мектептеріндегі  мұғалімдер  мен  әдіскерлер  жазу  ... ... тиіс ... яғни ...  сауат  ашу  барысында  дыбыстардыоқып, олардың таңбаларын танып қана қоймай, әріптерді де  жазып  ... ... ... ... ... бастап-ақ оқушылар үлкен және  кіші  әріптердібірден жазып үйренеді. Екі дыбысты сөздерді оқи біледі, ...  ... ... да ... ... да, жазуда да сөзді буынға, буынды дыбысқа бөлу ...  ... ...  ...  ...  ...  ...  (ат,  ат-а-ата  т.  б.)жасалған сөздерді және бір ғана әрпі ...  ...  ...  ...  ... т. б.) оқу-жазу әдістері кең қолданылады.Екінші кезеңде негізінен қысаң дауыстылардың жуаны  және  қалған  үнді(сонор), ұяң, қатаң ... ...  Бұл  ...  ... ...  да  ...  кезеңдегідей  әдістер  арқылы  өтеді.  Мұндағыайырмашылық— ұқсас дыбыстар салыстырыла оқытылады. Танылатын  әріп  ...  ...  ...  бұл  ...  жазу  ...  ... кездеседі.Үшінші кезеңде жіңішке дауысты дыбыстар мен к, г, п, б, ж, з, ң ... ... Бұл ... ...  үйретілетін  буын  саны  даарта түседі.Әліппені оқытудың төртінші кезеңінде тілімізде  сирек  кездесетін  ... ... мен ... таңбалары  таныстырылады.  Сонымен  қатар  бұлкезеңнің  мақсаты  —  орыс  ...  ...  ...  және  ... саналы түрде таныту.Жазу жұмыстары, сондай-ақ басқа жұмыс  ...  дс  ...  ... ... ... келеді.Әліппе кезеңінде қолданылатын  негізгі  құрал  (Әліппе»  жәнс  «Әліппесерігімен» қатар) —кеспе әліппе. Кеспе әліппеден ...  сөз  ... ... ... ...  ...  ...  оқып  жаттығады.Балалар оқыған немесе жазған ... ... жете ...  ... ... ... дейін талданады.Балалар әліппені өтудің бірінші кезеңінде  алдын-ала  буынға,  ... ... ... ... ... ... ...  екінші  кезеңдеүдету амалымен жасалған сөздерді және бір дыбысы өзгеше сөздерді ... ... ... сөздер мен үдету амалы арқылы жасалған сөздерді ...  ... ... ... жұмысымен байланыстырыла жүргізілгенде ғана тиімдіжәне нәтижелі болып шығады.Үшінші кезеңде оқушылардың оқу ... мен жазу  ...  ...   ...   «Әліппе»   кітабының   соңғы   жағындағы    ... Бұл ... ... ... ... ...  ... ғана емес, сонымен қатар балаларды  оқу  кітабы  мен  грамматикадағыматериалдарды   үйренуге   ...   ...   ...    ... гөрі әліппеден кейінгі кезеңдегі сабақтар едәуір ерекшеленеді.Әліппеден кейінгі кезеңде балалар көлемі шағын, қарапайым  қысқа-қысқасөйлемдерден құрылған мәтіндер оқиды. ... ... ... бұл ...  детоқтатылмайды. Әріптерден сөздер мен буындарды құрап  жаттығу  және  олардыоқу жұмысы  әліппеден  ...  ...  де  ...  ...  жүргізіліпотырады.Жазуға берілетін мәтіндердегі сөздердің айтылуы  мен  жазылуы  бірдей,бір-біріне сай болуы  әліппеден  кейінгі  кезеңде  де  ...  ... ... ... ... ... ... айтуы бойынша жатқажаза алады. Аяқталмаған  сөйлемдерді  өздері  ...  ...  ... кеткен сөздерді өздері тауып, қосып жаза алады. Мұндай  сөздердітауып, қосу немесе сөйлемді ... ... ... ... ...  оқыпталдап, танысқан сөйлемдері бойынша жүргізіледі.САУАТ АШУ БАРЫСЫНДА ЖАЗУҒА ҚОЙЫЛАТЫН ТАЛАПТАРОқушылар жазу ережесін  сақтап  ...  ғана  ...  ...  үйренеалады. Жазуға негізінен мынадай талаптар қойылады:а) әріпті дұрыс жазу, дәптердің көлденең сызығынанауытқымау;ә) әріптердің элементтерін жазғанда ұзынды-қысқалы етпей,  тегіс,  ... ... ... ... ... солға қисайтпай, бар-лық әріпті бірдей, оңға қарай,    сәл көлбете  (45) жазу;в)  әріптердің,    ...   ...   ...   ...   ... сақтап    (сөздер    бір-бірінен м  әрпінің  көлеміндей  ... ... ... ... жазу қарқынын тездете түсу.Бұл талаптар бастауыш мектептің барлық сыныптарында да жазу  жұмысыныңбарысында орындалып ... ... ... ... ... ...  орындалуға  тиісті  гигиеналықталаптар:а)  дәптер  партаның  үстіне,  ...  ...  қақ   ...   туракелетіндей болып, сәл көлбетіле (оңға 65) қойылады;ә) бала басын оңға не солға, иықтарын, кеудесін алға не ...  ... ... ... алдына түзу қарап отырады.  Бұл  олардың  омыртқалары,көкірегі дұрыс жетілу үшін ... ...   ...   еденге    (партаның   табантақтайына)  ... ... ... ... қатты бүкпей,бір аяқты екінші аяқтың үстіне   қоймай, ... я ... я ...  сілтемейотырғаны дұрыс;в) партаға көкіректі тіремеу керек. Өйткені бұл ты-нысты тарылтады жаңа өсіп келе ... ... ... ... ... ... ... үш сан-тиметрдей жоғары тұратындай болып және    қаламныңжоғарғы жақ ұшы оң ...   ...   дәл   ... болғаны жен;д) жазғанда баланың көзі мен дәптер аралығындағықашықтық 25—30 см сақталуға тиіс.Сауат ашу ... жазу ... ... әріп  ...  ... әріптерді жазғанда ұзақ уақыт жазып  отырмауын  ...  ... ұзақ ... ... ... немесе бір  әріпті  жаза  берсе,  балашаршайды да,  сабаққа  зейін  ...  ...  ...  үш  —  бес  ... ...  қолдарына  демалыс  беріп,  сонан  соң  құрамында  үйреніпотырған әрпі бар сөздерді  ...  ...  ...  ...  түрі  ... да оған ... қоя ... ашу барысында балалар сөздер  мен  сөйлемдерді  естерінде  ұстапжазуға үйренулері ... Ол үшін  ...  мен  ...  ...  ... жоқ ... ... және бұл  кезде  әріптердің  таңбасы  арқылы(жазба танбасы) берілген сөздер мен ... ... жазу ...  алсауат ашу  аяқталғаннан  кейін,  баспа  таңбалы  әріптер  ...  ... Осы ... бәрінде  де  оқушылар  жазуға  кіріспес  бұрынсөздер ... ... ... АШУ ... ... ... ҚҰРАЛДАРСауат ашу кезеңіндегі ең негізгі басты құрал — «Әліппе»  және  «Әліппесерігі». Әліппенің бас ... ... ...  ...  ...  деоқушылармен жүргізілетін дайындық жұмыстары үшін ен, қажетті көрнекі  құралболып есептеледі. Әліппеде әрбір жаңа  әріпті  ...  ...  ... ... және ... ...  де  ...  Сонымен  қатаронда балалардың ойы мен тілін дамыту үшін ...  ...  ... т. б. ... ... көрнекі құрал — кеспе әліппе.  Кеспе  әліппеден  оларбуын, сөз, сөйлем құрайды және оларды талдап, оқып ... ... ... ...  үшін  ...  ...  қолданылады;онда әрбір әріптің суреті мен атауы және сол  ...  ...    ... ... ... ... әріп  кассасы  жасалады.  Әріп  кассасыныңкөлемі дәптердің ашып қойғандағы көлеміндей болады.Қызыл, көк түсті төрт бұрыштар жасалады. ... ... ...  ... дыбыстарды көрсетеді.Бұл айтылғандардан  басқа  таблицалар  да  қолданылуы  мүмкін.  ... ... ... өту ... ... ... ...  дауыстыдыбыстың таңбасын қызыл түспен, дауыссыз дыбысты  қара  ...  ... Сөз ... үшін буындар беріледі.Жазу жұмыстарында пайдалану  үшін  арнаулы  «Жазу  үлгісі»  ұсынылады.«Жазу ... ... ... ... ... ... сыныпта оқушылардың партаға түзу,  дұрыс  отыруы  бейнеленген  жәнежазу кезінде ... ...  ...  ...  үлгілері  бейнеленген  плакаттарболуға тиіс.Сауат ашу  кезеңінде  ...  ...  ...  да  ... сөздердің дыбыстық құрамын талдауға жаттығу үшін  түрлі  карточкалар;кейбір жағдайда олар — клеткалармен берілген заттық ... ...  ...... ... мен ... ... орнына клетка т. б. с. с.Мұндай үлестіруге арналған дидактикалық материал —  оқушыларға  сөздіңдыбыстық құрамын схемаға сүйеніп талдауы үшін ... ... ...  ... сөзді іштерінен айтады да, схеманы  толтыруға  кіріседі.  ... бояу ... ...  дөңгелекшемен,  сызықшамен  т.  б.  с.  с).Сөздегі  дыбыстарды  тәртібімен  ...  ...  ...   анықтап,оқушылар әріптерден сөз құрауға кіріседі.Алдыңғы дидактикалық материал екінші бір жолмен тағы қолданылады:   1)өтілген   ...    ... ... ... ...  ...  үшін;2) балаларға анағұрлым ауырлық келтіретін дыбыстарды қайталап,  бекіте  түсуүшін ... ... ... жіңішкелік, жуандық  белгілер  т.  б.);3) картинкалармен ... ... ... ... ...  ...  үшін;  4)әрбір оқушының жеке ерекшелігін ескеріп, жұмыс ... ... АШУ ... ... ТІЛІ МЕН ОЙЫН ДАМЫТУСоңғы психологиялық зерттеуге қарағанда  бастауыш  сынып  оқушыларыныңөзін теориялық ойлауға, жалпыдан жекеге  ...  ...  мен  ... ... ... үйретуге болатыны анықталды.Егер мектепке оқуға түскен бала әлі заттар мен  құбылыстардың  негізгібелгілерін айыра алмайтын болса, мұның өзі ... ... ... ... мен ... деп ... ... орай, I сынып оқушыларының заттар, құбылыстар туралы  елестерінанықтап, бір жүйеге келтіру қажст. Бұл жұмыс әуелі әліппеде берілген ... ... ... ... ... заттар мен құбылыстар және  олардьщарасындағы байланыстар жөніндегі елестерді анықтаумен қатар  жүріп  отыруғатиіс.Бірінші   ...   ...   ...   ...   кейбіреулеріоқығандары жөнінде  айтып  бере  алады.  Алайда  олардың  ...  ... ... ... бір жоспармен айта алмайды. Ойы  негізгі  ... тез ауып ...  ...  ...  түрлері  жөнінде  әңгімелегенде,шешесімен барып, дүкеннен ойыншық сатып  алғанына  ауысады  т.  с.  с.  ... ... ... ... ...  отырмаса,  тіл  дамыту  құр  мылжыңболып кетуі мүмкін. ... ... ... өзі —  ...  ...  ... ... үйрету ғой.I сынып  оқушылары  сурет  бойынша,  сөйлегенде  де,  ұсақ  бөліктергекөбірек ... ... өзі де ... ойының жинақы  еместігін  көрсетеді.Ал мәтін бойынша сөйлегенде көбіне ... ... яғни  ...  сөзіменбаяндауға тырысады. Бұл құбылыс олардың көбінесе естің жұмысына  сүйенетінінбайқатады.  Сондықтан  балаларды  ойлауға,  сөздерді  ...  ...   ... ... үйрету жағына баса назар аудару қажет.I сынып оқушысы ... ...  ...  ...  ...  ...  ұғына  алады,  негізгі  типтік  дыбыстарды  ...  ... ... ... меңгеру барысында да оқушылар әрбір  жеке  дыбысты,  оның  әрпінестерінде ұстау емес, дауысты, дауыссыз  ...  ...  ...  ...  ...   ...   ойлауы   (көрнекі   ... ... ...   ... ...  ...  ...  мәтіндер  мен  суреттер  арқылыжүргізіледі. Әліппеде бағана-бағанамен берілген сөздер ...  әр  ... ... мен ... ... ... ...  баланы  қоршағансан алуан заттар, өсімдіктер, жануарлар дүниесі т. б.Оқушылар әр топтағы заттармен, олардың қызметімен, ...  ... ... ... топтастырады, негізгі белгілеріне қарай ажыратады.Мысалы, шеті иректелген жапырақтарды бір топқа, қылқан  жапырақты  ағаштар:шырша, үйеңкі т. б.Байланыстырып  сөйлеуге  ...  ...  I  ...  оқушылары   сөйлеусөйлемнен тұратынын біледі. Олар ... ... ... Бір ...  ... бар екенін анықтайды, өздері екі-үш  сөзден  сөйлем  ...  ... ... ... олар  ...  сөйлейді.  Әрине,  бұларсөйлем туралы тек алғашқы мәліметтері, бұл  мағлұматтары  ...  ... ... ... ... ... міндет — балаларды  ауызша  сөйлем  құрауғаүйрету.  Әліппедегі  картинкалардың,  көпшілігі  балаларды  ...  ... және ... ... ... ... көздейді.Байланыстырып сөйлеуге  үйрету  сұрақ-жауап  ...  ...  ... ... ... іспеттес болуы керек.Логикалық байланыстырып сөйлеуге үйрету  үшін  деформациялық  ... ... ... ... ... мультфильм немесе балалардыңойыны, сондай-ақ  мектептегі  қандай  да  болмасын  бір  ...  ...  ... ... нәтиже береді.Сөйлеуге үйретуде дыбысты дұрыс айтып және оны дәл ...  ... I ... ... ... ... ... айта алмайды (р, л, с, ш,з, ж, щ, ц).Дыбысты бұзып айту бірқатар жағдайда оны  дәл  ...  ... ...  ...  ұяң  дауыссыздарды  қаттылау  айту,  айтылуы  ұқсасдауыссыздарды ажыратпай, түсініксіз айту (с-ш, ж-з,  ч-щ,  т.  б.).  ... ... осы ... қос буын ... ...  ...  ... га-ка, жа-за, за-жа, жа-ша, ша-жа) оңай білуге болады.Дыбыстарды ... айту ... ... ...  ...  де  ... шаш, шана сөздерінен »ш» дыбысын бөліп көрсеткенде т. б.). ... ... ... ... ... үнемі  жеке  жұмыс  жүргізуді  талапетеді.Егер баланың сөйлеуі анық  болмаса  және  ол  ...  ...  ... оны ... ... ... керек.ДАЙЫНДЫҚТАРЫ ӘР ТҮРЛІ  ОҚУШЫЛАРМЕНЖҮРГІЗІЛЕТІН САУАТ АШУ ЖҰМЫСЫНЫҢЕРЕКШЕЛІКТЕРІI  сыныпқа оқуға ... әр ... ... ... ...  ...    кітапты    жүгіртіп  оқи   алады,   ал  ...  ...  ...  ...   ...   ...   тіпті      оқи      ... әріп те ... ... ең ... өз ... түскен оқушылардың  құрамыментанысады,  олардың  қайсысының   ...   ...   ...   Жүгіртіп   оқиалатындарға   «Әліппе   серігінен»   қосымша   ...   ...   ...  ...  ...  қосып  оқу  тапсырмалары  орындатылады.Дайындығы нашар балалармен ... ... ... тыс  ...  ...  жекежұмыс жүргізіледі.Әрбір оқушының дайындығына қарай, тапсырма дәл,  тез  ...  ... ... ... ...  бала  бір  ...  ...  сол  сыныпұжымының ең бір пайдалы мүшесі сияқты сезінетін жағдай жасалғаны жөн.Оқуға алынатын материал сабақтың жалпы  ...  ...  ... ... ... сай), ... әр баланың мүмкіндігіне қарай, әртүрлі сөздер, буындар, сөйлемдер таратылады. Осы қағида  әліппеден  кейінгікезеңдерде, «Ана ... ... да, ... материалдар таратқанда дасақталып отырады. Бұл жұмыстардың  барлығының  көздейтін  мақсаты  —  сабақүстінде ... ... ... ... ... ...  әр  ... қарай, оқу дағдысын жетілдіру.Қайсыбір  жағдайларда  сөздерді  тақырыпқа  қарай  топтатып  үйретеді.Мысалы, «құрал-саймандар». Оқушыларға бірнеше картинка  ...  ... әріп ... оқи ... ... ара, ... біз,  машина  суреттеріналады. Олардан гөрі тәуір оқитындар: шал-ғы, балға, балта, күрек, егеу, инеалады. Олардан да жақсы оқитындар: ...  ...  ...  ...  ... ... ... құрал-сайманға жататындарын іріктеп сөз құрайды. Мұғалімтексеріп, қателерін жөндейді. Осыдан сон, әр оқушыдан ол сөзді неге  құрал-сайманға жатқызғаны, ол құралмен  не  ...  ...  ...  ... ... болмайтыны айтқызылады.Сөйтіп, заттардың атын айтып, сөз құрау жұмысы логикалық ... ... ... ... ... үшін ...  алады.  Жаңаоқи бастағандар бірте-бірте күрделі тапсырмаларды орындай отырып,  жүгіртіпоқи алатындарды көп ұзамай қуып жетеді.Балалардың өздіктерінен ... ... ... ...  Жаңа  ... ... мал ... құрау;  мал  мәтінін  оқу.  Жүгіртіп  оқиалатындарға: мал аттарын құрау; оған  өздіктерінен  ...  ...  ... т. с. ...  ... ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУСауат  ашуға  үйрету  ...  ...  ...  ...   ... ұшыраған жоқ. Тек ғылыми фонетика мен психологияның соңғы  кездегізерттеу  деректеріне  орай,  дыбыстық  ...  ...   ... ... әр ... балалар жөніндегі мәселе шешілуге аяқ басты.1987 ж. баспадан шыққан «Бастауыш оқу методикасы» жинағында ...  ...  ...  ...  ...  әдісі  бойынша  баяндалған.  Ондабуындағы  және  сөздердегі  ...   ...   ...   ... ... сондай-ақ оқудың  дыбыстық  талдау-жинақтаумен  ұштасыпотыратын тәсілдері берілген.«I кластағы оқыту»  (Алматы,  1977)   ...  ...  ...  ...  ...  жүргізілетін  жүмыстар  толық  көрсетілген.     «Әліппесерігі»    (Алматы, 1980), «Әліппеге» ...  ...   ...   ... түрлі дайындықпен  келген оқушыларға арналған тапсырмалар  жәнесөз    құрамындағы дыбыстарды талдауға үйрету жолдары көрсетілген.Жаңа программаға    ...    ... ...  ... ... ... ...  болады.  Қазақ  ССР  Халыққа  білім  ... ... ... ... ... документтер  жинағында»(Алматы, 1986)  I класқа арналып  ... оқу ... мен  ... ... ... мен көмекші құралдардың тізімі көрсетілген.САУАТ АШУ КЕЗЕҢІНДЕ ЖҮРГІЗІЛЕТІН ОҚУ-ТӘРБИЕ ЖҰМЫСЫНЫҢ ТҮРЛЕРІ1. Оқу ... ... ... ... ...  үйренеді(маусымдық өзгерістерді). Жылдың әр маусымындағы өзгерістерді  салыстырады,жалпылайды және  көктемнің,    жаздың,  күздің,  ...  ...  ...  ...     ...  ...  ...  түсіндіреді(күннің сәулесі мен жылуына байланысты). Табиғат  календарын  жасайды.  Жылмаусымдарына   қарай,   ...   ...    ...    малшаруасындағы қызметінің өзгерістерін байқайды.2. Адамдардың тұрмысы мен қызметінде білімніңролі туралы қарапайым елес қалыптасады. Оқу әрекетінің негізгі  ...    ...    ...  ...  ...  шешеді,  тату   болу,сәтсіздіктерге күлмеу, оқудағы ... және     ...  ... т. б. с. с. ... ... ... ... бөлімдерімен танысады.Оқулықтарды,  оқу жабдықтарын ұқыпты үстауға ...  ...   ...    ...      мерекесі»,   ... ... ... т. б.).4. ... ... ...  Отаны туралы, туған жері,  елі,  халқы  туралы,оның ... ... ... мен бүгінгі жайы және болашағы,  салт,  дәстүрітуралы, түрлі мейрамдар және ... неге ... т. б. ... ... ... ... ... мек-теп мүлкін сақтау, киімдерін күту, нан, басқа да тағам-дарды төгіп-шашпау, ағаштардың  бұтақтарын  сындырмау,  жер  бетінде  ... ... т. б. с. с. ... және ... әрекеттерге дағдыланады.6. Мектептегі және қоғамдық    орындардағы    мінез-құлық нормаларымен танысады. ...    ...    ...  ...  ...  неменеекенін        айырады.        ...     ...     ... т. б. с. с. ... не екенін, олардың мәнін түсінеді.7. Көшеде жүру тәртібімен, жол    ережесімен танысады.8. Санитарлық-гигиеналық    ...    ... ... жұмыстар сабақ үстінде де, сабақтан тыс уақытта да ... ЖӘНЕ ТІЛ ... ... ... МЕН ... ЖӘНЕ ... ... — ертеңгі азамат —  қоғам  иесі.  Балғын  бөбектерге  еңалғаш жол көрсетуші, бағыт ...... ... мұғалімдері. Ақ  жүрек,балғын бөбектерге білім мен тәрбие ... ашу ... ... мұғалімдерінеабыройлы да жауапты  жұмыс  жүктейді.  Өйткені  білім  мен  тәрбие  негізі,баланың жеке ... ... ...... қаланады.Қайта кұру кезеңінде бөбектердің жеке басын қалыптастыру ісін тиянақтыжолға қоюға баса ... ... ... ... ... ... бастап,  Отанымыздың  өмірімен,халықтың тұрмыс-тіршілігімен танысады. Отанымыз кушейе түсу үшін,  халықтыңтұрмысы ... түсу  үшін  іске  ...  ...  сан  ...  ... ... адамдардың оларға қандай үміт артып отырғанын аңғарады.Осы үмітті ойдағыдай ақтау үшін, біздің  ...  жас  ... рет ... ... аттағаннан бастап-ақ, оқыту,  тәрбиелеу  жәнедаму процестерін тығыз ұштастыра жүргізіп,  өз  ...  ...  ... ... ашып ... ... ... бай қазынасын терең  меңгеруге,қоғамның белсенді азаматы болуға баулиды. Осы ...  ...  ... оқу сабақтарының мақсаты:Идеалық-саяси, адамгершілік   және   эстетикалық ... ... ... ... ... ... жас ... мен үлкендердің үлгі-лі, ерлік істерімен еңбектерімен таныстыру арқылы қо-ғам игілігіне адал ниетпен еңбек етуге, адамгершілікке,бір-бірін сыйлаушылыққа, адалдық пен шыншылдыққа,кішіпейіл болуға ...  ...  ...     бай,  ...  де  сұлу   ...   ...   танысу   арқылы   ...   ...   ...   ... ... ... ... жоқ сұлулық пен көркемдікті баға-лай білуге, елін, жерін қадір тұтып, сүюге тәрбиелеу.Бағдарлама көлемінде ғылым ... ең ... ... ... сынып сайын алған білімдері мен оқудағдыларын, шеберліктерін    жетілдіру,    ... одан ... ... ...    ... үшін ... қаһармандық    күрестерімен   таныстыра    ... ...   ... т. б.), ... советтік патриотизм,  Отанды  сүю,   ...  пен  ... ... қалыптастыру.Саналы тәртіпке, дұрыс міиез-құлық нормаларына үйрету.Еңбекке қызығу, еңбекқорлыққа,    еңбек адамда-рын ... ... ... мектептегі оқудың негізгі қағидалары оны өмірмен байланыстыруболып табылады. Оқу сабақтарында балалардың  алған  мағлұматтарының  ... ... ... ...    ...    көзделеді.Оқу  сабақтарының  міндеті  —   балаларда   дүниеге   ...   ... ... ... ... білімді  саналы  меңгерту,  балалардыңбелсенділігін арттыру — оқу  сабақтарындағы  ең  басты  талап.  ...  ... ... ...  түсініп,  ондағы  кейіпкерлердің  мінез-құлқымен сезім күйін айыра  білуге,  процестер  мен  ...  ...  ... ... ЕНГЕН МАТЕРИАЛДАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ОҚЫТУ ТУРАЛЫОқуға арналған материалдар  әр  сынып  үшін  «Ана  ...  ... Бұл оқу ... жаңа ... ... сай ... енген материалдарды тақырыбы мен мазмұны жағынан топтасақ;салт-санамыз, ұлттық  дәстүріміз,  өнеркәсібіміз  бен  ауыл  шаруашылығымыз,қала  мен  ауыл  ...  ...  ...  пен  отбасы,  еліміздіңалдыңғы қатарлы  азаматтары,  яғни  Кеңес  ...  ...  ... Ерлері және олардың  үлгі-өнеге  боларлықтай  істері,  кеңес  халқыныңалуан түрлі еңбектері, бейбітшілік пен ...  үшін  ...  ...  ...  ...  және   ...   ...   патриотизм,табиғатта, адам баласының мінез-құлқында, іс-әрекетінде  кездесетін  әсемдікпен сұлулық, балалар өмірінде, пионерлер,  комсомолдар  ...  ... ... ... ... көздейтін материалдар.Жаңа   оқулықтардағы   ...   ...   ...    ... ... яғни бірнеше материал бір  тақырыпқа  жинақталып,топталып беріледі. Мұндағы ...... бір ...  ...  ... ... суреттейтін сан  алуан  материалдарды  оқыту  арқылы  жан-жақты   ұғым,   кең   ...   ...   ...   тақырыптық    қағидаменқұрылғандықтан,  ондағы  материалдар  сол  ...  ...  ...  соңекіншісі  оқытыла   бермейді.   ...   ...   ...   ...  ...  ...  үлкен-кішілігіне,   баяндалу   стиліне,құрылысы  мен  ...  ...  қай  ...  өтуге  лайықты  болатынынмұғалім алдын ала ... ... да ...  оқу  сабағына  кіріспесбұрын оқулықта берілген материалдармен түгелдей  танысып,  олардың  ...  ...  ...  жолын   жан-жақты   қарастыруға   ...   ... ... қай ...  ...  неше  ...  ...  белгілеп,календарлық жоспар жасайды. Онда әр бөлімде ... бір топ ...  ... ... ... ... ... ма, әлде түрлі  даталарғасай келтіру үшін, олардың орындарын ауыстыруға  тура  келе  ме  —  ... ... ... III ... ... түгел пионерге  өтетініескеріліп, пионер деген кім,  пионердің  міндеті  қандай,  пионерлердің  іс-әрекетімен  ...  ...  ...  ...  ...  ... мен ... бөлімі берілді де, оған біздің  елімізде  пионер  ұйымыныңалғаш қашан құрылғанын, пионерлердің  ұранының,  пионер  ...  ... ... түсіндіретін  сондай-ақ  оның  өмірін  көрсететін  бірнеше  әңгімекірістірілді. Бұл  әңгімелерді  ...  ...  ...  ...  ... ...  оқытқан  қолайлы.  Себебі  балалар  пионерге  жаппай  Ұлыкөсеміміз В. И. Лениннің туған күні қарсаңында  ...  ...  ...  жас  ...  ...  ...  етуге   дайындық   кезіндетаныстырған ... ... 3 ... ... «Ертегілер, мысалдар, мақал-мәтелдер» бір бөлімге топталады. Мұнда да берілген  ауыз  әдебиет  ... осы ... ғана ... бес ... ... ... ... өту  керекдеген мақсат көзделмейді. Бүл материалдар да жыл бойына әр  ...  ... ...  ...  ...  әр  ...  ...  қайталауды   қалайұйымдастырған  тиімді,  қорытынды  сабақтарды  ...  үшін  ... жазу  ...  қай  ...  қалайша  жүргізген  ұтымды  —осылардың барлығы көрсетілуге тиіс. Тағы  бір  есте  болатын  жай:  ... ... яғни бір ...    ...    ...  ... ... балалардың   оқу дағдылары мен  шеберліктерін  қалыптастыруғақажеттілерін,    сыныпта оқыту үшін ... ... да,  ...  ...     (оқушылардың    өз    ...    ...     ... ... оқып    ...   тапсырады.Оқулықтарға енген  материалдар:  көркем  очерктер,  ...  ... және  ауыз  ...  ...  Бұл  ...  ...  ... кеңес ақын-жазушылары  шығармаларымен,  халық  ауыз  ... ... ... ... ана ... деген сүйіспеншілігінарттырады, сөйтіп, халық  тілінен  ...  ...  сөз  ...  ... ... ғылыми мақалаларды оқу арқылы түрлі ғылым салаларынанмағлұмат алады.Оқулықта берілген материалдарды  оқып  үйренуге  байланысты  әр  ... ... да ... Олардың бастылары: оқушыларды әр түрліқұрылыстарға, фабрикалар мен зауытттарға, ауыл шаруашылық нысандарына (егісдаласы,  жеміс  бағы,  мал,  құс  ...  т.  б.)   ...   ... ... ... ...  ...  Ұлы  Отан  соғысынақатысқан жауынгерлермен, қарт  қоммунистермен  кездесулер,  әдеби-музыкалықкештер, ертегі кештерін ұйымдастыру т. ... ... ... кейін оқушыларға сұраулар қойылады және солмәтін бойынша ... өз ... ... жұмыс  түрлері  көрсетіледі.Онда  балалар  мәтіннің  мазмұнына  байланысты  түрлі  ...   ... ... ... әр ... ат қою, бірнеше бөлімді біріктіріп  атқою,  ...  ...   ...  ...  ...   көріністерін,   еңбекәрекеттерін немесе басты кейіпкерлерді ... ...  ...  ... ... т. б. С. С).Оқулықтарда түрлі түсті  суреттер  ...  ...  бұл  ... ... ... картинаны түсіну әдісін үйретеді.Сонымен   қатар ол картиналардың авторларымен де таныстырған жөн.Оқулықтардағы  өсімдіктер  мен  ...  ...   ...   берілгенматериалдар табиғаттану жөнінде оқушыларға  ғылыми  мағлұмат  беруді  қатаңталап  ...  ...  жаңа  ...  ...  ...   айналаментаныстыру  I  кластан  бастап  ...  ...  ...  ... ... ... баса назар аударылады.ОҚУДЫҢ ТҮРЛЕРІОқудың түрлері екіге бөлінеді: дауыстап оқу, іштен оқу.Дауыстап оқу көбінесе I—II  сынып  ...  тән  ...  ...  ... ... оқытуға  болмайды  деген  ұғым  тумасқа  тиіс.  Іштен  оқу  ... ...  ...  былай  қарай,  оқудың  бұл  көрсетілген  екітүрінің екеуі де ... ... ...  ...  ... арқылы алған дағдылары іштен оқуға тасымалдана береді ... ... ... ... ... іштен оқуға беріледі), III сыныпта жаңаматериалдар алдын ала дайындық жұмыстарынан кейін іштен оқуға  тапсырылады.Мұнда  мәтіннің  мазмұнын  ...  ...  ...  ...  түрлітапсырмалар беріледі: мәтінге сурет  ойластыру,  тақырып  табу,  бөлімдергебөлу т. б. Ш—IV ... ... ...  ...  ...  түсінген-түсінбегендері түрлі сұраулар  қойып,  жауап  алу  ...  ...  ... ... ... ... ... сөздерді тапқызу арқылы т.  б.  с.с. тексеріледі. ... бұл ... ... де  ...  оқу,  ...  ... ... оқу талаптары орындалуға тиіс. Дауыстап оқуға бұларға  қосымшамәнерлеп оқу талабы қойылады. Бұл  талаптар  бір-бірімен  ...  ... ... ... түсінбей,  мәнерлеп  оқи  алмайды,  ал  ...  ... ... ... ...  оқу-жазуға  үйрету  кезінде-ақ  қаланабастайды. Осы  ...  ...  ...  жеке  ...  ...  жеке  ... ... оқуға жаттықтырғаны  жөн,  бірақ  мұнда  ...  ...  ...  ғана  меңгеріп,  мағынасын  жаңылыс  ұғынудан  немесе  тіптітүсінбей оқудан сақтандыру ... Егер  бала  ...  ...  ... ... оған қиын тиген сөздерге талдау жасап отырудың  дұрыс  оқуғадағдылану үшін пайдасы зор. Бастауыш сынып  ...  оқу  ... ... топтап көрсетсек, төмендегідей:1. Әріп, буын немесе сөз қалдырып кетіп оқу.2. Кейбір буындарды, сөздерді    екі    рет    ... ...  Тілі  ...  ...     әдеттеніп     кеткендіктен  бір  әріптіекінші әріппен алмастырып (оңда-онға, күзет-күжет т. с. с.) ... ... ... ... ала есепке  алып,  түзету  жолдарынойластырады. Тәжірибелі мұғалімдер  ...  ...  ...  ...  ... ... ... Оқушыны кітап оқуға жаттықтырып, дағдыланды-рады. Мұндай жаттықтыру ... ... әр ... ... ... ... әр оқушыға арнаулы тап-сырмалар береді; екінші бір жағдайда карточкалар жа-сап, соларды ...    ...    ... ... ... материалдар пайдаланады т. б.2. Осындай жұмыстарды орындау үйге де тапсыры-лады.3. Қате оқыған сөздерді буынға бөліп оқытады неме-се тақтаға буындап жазып ... ...    ... ... ... ол сөзге талдау жасайды, кеспе әліппеден құ-растырады т. б.4. Қате оқыған сөздерді қайта ... Қате ... ... ... ...    ... оқу-шыларға түзеттіреді.6. Жаңылтпаштар айтқызып жаттықтырады.7. Указканы қолданады. Бұл зейіндері ... ... ... нашар керетін оқушылар    үшін    пайдалыжәне оқып отырған сөздерінің кітап ... қай ... ... ... ... сөзді дұрыс оқуға көмектеседі.8.      Орфоэпия заңын басшылыққа алып отырады.Басқа тілдердегі ... ...   ... де ...  және  орфоэпиялықзаңдар бар. Ол заңдар оқушыларды дұрыс сөйлету мен дұрыс оқытуда  басшылыққаалынады. Ал оқушыларға жаңа ... ... сын ...  ...  ... ... көрсету қажет болғанда,  олар  тек  орфография  ...  ... ... ақ ешкі. Мұндай сөздерді оқығанда ағешкі  деп  айту  ... ... ... ... ды ... (ағешкі) оқытып үйретеді.  Түсініпоқу дегеніміз оқушының оқыған мәтіннің мазмұнын  ...  ...  ...  болыптабылады.  Бұл  әр  сөздің,  сөйлемнің  мағынасына  түсінуден,  әр   бөлімділогикалық,  ...  ...  ...  ...  Оқығанын   толықтүсіну балалардың мәтіндегі басты  ойды  айыра  алуларынан,  оның  мазмұнынаөзінің ... ... ...  оқуда  балалардың   назары   шығарманың   ...   ... ... оқу ...  ...  елес,  ұғым,  бейне,  жоғарысезімдер пайда болады. Түсініп оқуды жүзеге асыруда алғашқы кезде балаларғажеңіл, өздері түсіне ... ... ... оқытылады.Оқушыларды түсініп оқуға дағдыландырудың бір жолы алдын  ала  дайындықәңгіме өткізу  болып  табылады.  Сондай-ақ  ...  ...  ...  ... ... ... жасау жұмыстары да түсініп  оқуға  жәрдем  етеді.Түсініп оқуда қорытынды әңгіменің де тигізетін пайдасы мол.Шығарманың идеялық мәні мен ... ... ...  үшін  сөздікжұмысын жүргізудің көп көмегі бар.Сөйтіп, оқушыларға оқу техникасын игерумен бірге білім,  тәрбие  беру,олардың жеке ...  ...  ...  мен  ...  ... ... саналы түсінгенде ғана нәтиже бермек.Шапшаң  оқу  дегеніміз  —  мәтіндегі  сөздерді   ...   ...   ... ... сөздердің ара жігін айырмай оқу емес. Бұл  —  оқығандытүсінетіндей қалыптағы шапшаңдықпен оқу.  ...  тым  баяу  ...  ... ... ... ... бір ... өзінде  не  айтылғанын  дааңғара алмай қалады. Сондықтан мәтінді шапшаң оқу талабы да  ...  ... ... оқу ... әр оқушының оқу  қарқыны  әр  түрлі,  ... ... бір  ...  ...  ...  саны  да  ...  болыпкеледі.Шапшаң оқу, дұрыс оқу, түсініп оқу бір-бірімен тығыз байланысты. Сөздідұрыс, түсініп, белгілі бір  қарқынмен  оқығанда  ғана  ...  оқу  ... ... болады.Шапшаң оқуға жаттықтыру жұмысы  барлық  сабақтарда  да  іскс  асырылыпотырылады. Дегенмен шапшаң оқу ... ... үшін  ...  ...  ... ... ... жұмыстың түрлерінен мыналарды атауға болады:Көз бен кітаптың арасындағы қашықтықты дұрыс сақтау; ... ... ... оқып ... ... ... жылдамдықпен оқылуы тиіс екенін  мұғалімніңөзі оқып көрсетуі; ... ... ... бір ... ...  оны  ... ... бастап  оқытып,  бір  мезгілде  аяқтату  (әркім  келген  ... Әр ... неше сөз ... ... өзі ... есептейді).Шапшаң оқуға дағдыландырудың тағы бір түрі  —сыныпта  дауыстап  ... ... ... ... ... ...  біртіндеп  шығарып,әрқайсысына тапсырма береді де,  дауыстап  ...  ...  ...  ... ... кейде бір түрлі мәтіннің өзін беруге болады).Шапшаң оқуға оқушыларды  жүйелі  ...  ...  ...  ...  ... ... Шапшаң оқу оқушылардың сөйлеу  мүшелерінің  жетілуінеде байланысты.  Мұғалім  әр  баланың  сөйлеу  ...  ...  ... үшін ...  мәтінді  хормен  де,  жеке-жеке  де  оқытып  көреді.Айтылуы  қиын  ...  ...  ...  ...  әрі  ... әрі шапшаң оқуға септігін тигізеді.Мәнерлеп оқу  дегеніміз  —  дауыс  интонациясы  ...  ...  ... ... ой ... ... қоя ...  ақырында  оқығанды  түсініп,кейіпкердің көңіл-күйін сезіне оқи білу.Оқушылар  сөйлемдегі  сөздердің  мәнін   (әсіресе,   ...   ... ... және оның ... ... оқу арқылы байқайды.Мәнерлеп оқу үшін әр сөздегі ойдың ара жігін  ескере  отырып,  дауыстықұбылтып, тиісті жағдайда сөздерге реңк ... ... ... өзі ... оқу ... оны ... үйрете  алады.Мәнерлеп оқуды радио мен телевизорды, магнитофонды кең пайдалану арқылы  даүйретуге ... ... ... үшін әр ... оқу ... ... қарамай,жан-жақты дайындалуы керек. Ол үшін мұғалім  қандай  мәселені  жете  ... ... ... ... ... ... оқушы сөйлемді немесе  мәтіндіоқығанда, қалай дем ала білу ...  ...  ...  шығуға  тиіс,  дикцияныңқандай болуы қажет — осының барлығын  мұғалімнің  өзі  айқын  білгені  ... ... оқу үшін ... ...  толған  ауаны  орынды  пайдаланып,дұрыс дем ала  білудің  мәні  зор.  ...    ...     ...     оқупроцесінде үнемі дем алып, ауаны керегінше  жұтып  отырған  оқушы  мәнерлепдұрыс оқи алуына ... ... оқу ... өзіне де қатысты.  Дауыс  неғұрлым  таза,  ... оқу да ... ... Ол үшін әр  оқушы  даусын  күте  білуі  қажет.Дауыс желбезегіне онша күш келтірмеу. Суық күндерде ...  ...  ... ... – дауыс күші мен  оның  тазалығын,  үнін  сақтаудың  ... ... ...  бар.  ...  ...  ...  ... Сөйлегенде адам бірде жылдам, бірде баяу сөйлейді. Бұлар әр адамныңдауыс қарқынына байланысты.  ...  ...  ...  өз  ...  ... анықтай алады. Ол жылдам сөйлеуден аулақ  болғаны  жөн.  Егер  жайсөйлей алмайтын болса, жаттығуы ... ... ... ...  ...  байланысты.  Құбылта  оқу,дауыс ырғағына келтіре оқу да жаттықтыру арқылы қалыптасады. Мәнерлеп оқудадикцияның мәні зор. ...  ...  ...  ...  ...  оның  айтқанынұғуға, әсерлі болуына ықпалын тигізеді. Дикциясында ақау болса, оны ... ... ... ... ...  ......  мүшелерінедұрыс жұмыс істете алмаудың салдары.Мәнерлеп оқуда зор роль ......  ......  Ол  ...  ...  мен  ...  дауыстың  бірде  жоғарылап,  бірдетөмендеуін білдіреді. Интонация  мына  ...  ...  сөз  бен  ... ... ... ритмі, пауза, сазы.Интонация  жайында   анығырақ   түсінік   беру   ...   оның   ... ... ... екпіні және ой екпіні. Сөз екпіні – фразалық екпін, ал ой екпіні –логикалық  екпін.  Сөйлемді  айтқанда  я  ...  оның  ...  ... мен ... айтылу ырғағына қарай, өзара топ-топқа  бөлінеді.Ол топ синтагма деп аталады. ... бір я одан да көп ... ... ... бір сөз көтеріңкі дауыспен ерекшелене айтылады. Міне, соны екпінтүскен сөз дейміз.Сөз  екпіні  ...  ...  ой  ...  түскен  сөздерден  көп  төменайтылады. ... ... ... ... ... ... кездері  де  болады.Бұдан шығатын қорытынды – екпін түскен сөздердің бәрін  ...  ... ... ... Тек ой ... түскен сөзді ғана даралай айтуға болады.Пауза  сөйлеуді  сөйлемге,  сөйлемді  синтагмаға,   синтагманы   ... ара ... ... үшін ... ... ... пауза сөздердіңбасын біріктіріп, бір  синтагма  жасай  да  алады.  Паузаны  сақтамау  ... ... ... ... ... ... ...  Мысалы,  «Ол  үйемес» деген сөйлемді паузасыз айтсақ, ... ... ... үй ...  ... яғни ол сөзі ... үй ... анықтауыш  ретінде  қолданылады.Ал сол сөйлемде ол сөзінен кейін пауза  жасасақ,  онда  айтып  ...  ... қора ... ... ...  ...  ...  Мұнда  «ол»  бастауышқызметін атқарады.Көркем шығарманы мәнерлеп оқу үшін, онымен алдын  ала  ...  ... ... ғана ...  идеясын  жеткізе  оқып  шығуға  ...  ...  адам  ...  ...  суреттеледі.   Оны   өз   мәніндетыңдаушысына ... ... ... ... ... қай  ...  ... мағынаны, қандай көңіл күйді білдіретінімен алдын ала  таныс  болуғатиіс.Міне, осы сияқты жәйттерге көңіл  бөліп,  ...  ...  ... ғана ... ... ... ... алады.МӘТІНДІ ҚАБЫЛДАУҒА БАЙЛАНЫСТЫ ЖҮРГІЗІЛЕТІН ЖҰМЫСТАРОқушылар оқыған материалдарының мазмұнын дұрыс қабылдап ондағы негізгіойды  ...   ...   ...   оқу   ...   ...   ...   ...  Мұндай   жұмыстар   ...   ...   ...  ...  ...  ...  мен   ...   дәрежесінебайланысты іріктеледі,  Оқушылар  мәтінді  дұрыс  қабылдау  үшін  негізіненмынадай жұмыстар жүргізіледі:1. ... ...   ...    психологиялықдайындау.2. Мәтінге байланысты сөздік жұмысын жүргізу.3. Шығарманы оқу.4. Әңгіменің жоспарын ... ... ... ... ... Шығарманың    мазмұны     бойынша    ... ... ... ... ... ... ... жазушының сөзі арқылы жасаған көркем бейнесі, картинасыарқылы  қабылданады.  Шығарманы  оқыған  кезде  оқушыда  елес   ... ... ... т. б.) туады. Бұл оқушының сезімін де қозғайды.Балалар ... ... ... ... ... күледі. Бомба түсіп: «— Ей,тілсіз  жануарлар.  Мені,  де,  сені  де  ...  ...  ... ...» ... ... ... көздеріне  жас  келеді.  Осы  ішкікөрініс айқындала түсу ... ... ... осы ... анық жасалу  үшіншығарманы оқымас бұрын оқушылармен алдын ала дайындық  жұмысы  жүргізіледі.Бұл көбіне ... ... ... ... ...  оқығалы  тұрғаншығармадағы оқиғаға ұқсас, балалардың өз  өмірінде болған  оқиғаларды  ескетүсіру сияқты тәсілдермен өткізіледі.Мысалы, М. ... ...  ...  ...  ...  кішкене  балалардыңтүсінігіне сай келетіндей етіп, қысқартылып ...  ...  ...  ...  ...  оқулықта  «Бүлдірген  тере  барғанда»  тақырыбы   арқылыберіледі.  Осы  ...   ...   ...   барысында   мұғалім   балаларғабүлдіргеннің қандай түрлерін  білетіндерін  айтқызып,  оның  қалай  ... ...  ...  керген-көрмегендері  жөнінде  әңгіме  өткізеді.Сонан соң асау атты  үйрету  жайында  балалардың  білетін  ...  ... ... алдын ала әңгіме  жүргізілгеннен  кейін,  «Бүлдіргентере барғанда» ... ... ... оқушылардың  ынтасы  артып,  онытереңірек ұғынуларына және әңгімеден молырақ әсер ... ... ... ала жүргізілген әңгімеде мұғалімнің оқылатын мәтінде  кездесетінжаңа  сөздер  мен  қиын  ұғымдарды  ...  ...  жөн.  ... ... сөздердің мән-мағынасын біліп  алмайынша,  оны  оқығандамазмұнын ұғу балаларға өте ... ... Ал  ...  ...  ... түсініксіз болады-ау деген сөздердің барлығын  теріп  алып,  мәтіндерліңаяғына  сөздік  ретінде  бере  ...  ...  Яғни   ...   ... оның ... ... ...  шет  мемлекеттердегі  балаларөмірінің  қандай  екендігінен  мағлұмат  беру  мақсатында  «Егерде  мен  ... ... хат»  ...  ...  ...  ...  өлеңісияқты материалдар беріледі. Осы шығармаларды оқымас бұрын ақ,  қара,  порт,батырақ сөздерінің ... ... ...  ...  ...  нәтиже  шамалыболар еді. Сондай-ақ  «Советтік  менің  өз  ...  ...  аса  ...  күн  ілгері  нақты  түсініп  ...  ...  ...   ... алып ... ... ... ол шығармалар  тобы  еліміздісүюге,  оның   ерекшелігін   көрсететініне   ...   ...   ...   ... «Өмір мектебі»  кітабынан  үзінді  «Сорлылар»,  «Қостағы  өмір»сияқты  ...  ...  ...   ...   ...   дейінгі   елдіңбалаларының  жағдайы,  панасыз  балалардың  халі  ...  ...   ... ... ... ...  біраз  түсінік  беріп  алмаса,  ... ... ... ... ... Б. ... «Күлпаш»,  «Колхозқорасында», «Кедей теңдігі», т. б. с. с. шығармалардың әрқайсысының  алдынанолардың қай ... ... ... сол ... ...  жағдай  жөніндебалалардың I—II сыныпта  оқығандары  мен  ...  ...  ... ... ... ... ...  өткізбей,  бірден  оқуға  кірісугеболмайды.  III  ...  ...  ...  ...  ...   ... әңгі-месіндегі  Шевченконың  кім  екенін  айтып,  оның  неге  елінаңсағанына  түсінік  бермейінше,  ...  ...  ...   оның   ... ... ... ... сабақтың білімдік те, тәрбиелік  те  әсерішамалы болып шығады.Дайындық  әңгіменің  ұзақтығы  оқылатын  материалдың  ауыр-жеңілдігінебайланысты.Сонымен  ...  ...  ...  ...   ...   балалардыоқылатын әңгіменің мазмұны мен ондағы  ...  ісін  ...  ...  ...  екіншіден,  оқылатын  әңгіменің   мазмұнына   ... ... ...  ...  мен  ...  ...  мақсатындажүргізіледі. Дайындық жұмысының да  көздейтін  түпкі  мақсаты  —  балаларғашығарманы толық та саналы қабылдауға мүмкіндік ...  ...  ... ... ... болады:а)  Оқушылардың  өздеріне  әңгіме  айтқызу.  Кейбір  шығармаларды  оқуғадайындау барысында  балаларға  ...  ...  ...  ...  ... оқып ... ...  жөнінде  әңгіме  айтқызылады.  Мұндай  ... ойы мен ... ... ... ...  ...  Ғ.  ... үстіндегі ту» әңгімесін оқуға дайындалуда егін  жинау,  астық  тасужұмыстарында балалардың болған-болмағандары анықталып, әңгімеге тартылады.С.  ...  «Сең  ...  ...  ...   ...   жазғытұрымөзендерде сең жүру оқиғасы, А. Кононовтың «Шушь өзені  бойында»  шығармасыноқу ... ... ... ... ойнауы т. с. с. әңгімеге арқау болады.ә) Мұғалімнің әңгімесі.  Кейбір  жағдайларда,  егер  ...  ... ... ... ... ... болса, мұғалімнің өзі кіріспеәңгіме айтып береді. Мысалы, «Джон —  негр  баласы»  шығармасымен  танысудыжоспарлағанда   ...   ...   ...    ...    ...  ...  беруге  дайындалады.  Осыған  байланысты  фактілержинайды.  Ондай   фактілерді   көбінесе   ...   ...   ... алуға болады. Фактілер балаларды қызықтыратындай болғаны жөн,яғни  балалар  ...  ...   ...   ...   шығарманы   оқуғақұмартатындай, оқығанша асығатындай жағдайда болғанда — дайындық  әңгіменіңталапқа толық сай ... ... ... ... ... ... білмсгенді біреу біледі. Жеке оқушыдангөрі  сыныптағы  барлық  оқушының  білетіні  көп  ...  ...  ... ... ... ... ... ұжымды түрде айтылатын  әңгімеұйымдастыру  арқылы  анықталады.  Мұнда  балалар  өз  ...   ...  ...  ...   толықтырады.   Мұғалімнің   міндеті   ... ... егер ... ... олардың айтқандарын қорыту.Әнгіменің барысында бұрын оқылып өткен    матери-алдардағы фактілерді  немесе    ...  ... ... ... ... ... фактілердіпайдаланған тиімді. Мысалы, Б. Майлиннің III сыныптағы«Күлпаш» әңгімесін ... ...    II     ...  ...  ...  ...  ...  бөлімдерінде  әңгімеленген  оқиғалар  еске   ... ...  ...  жол»  ...  оқыр  ...  ІІ  сыныптаөтілген  Ю  Гагариннің  ...  мен  не  ...   т.с.с   ... ... ... ... ...  Экскурсияда     б а й қ а ғ а н д а р ы н    ...    ... ... ...  әңгімесі  болсын   қай-қайсысын  да  балалардыңэкскурсияда  ...  ...  өте  ...  ...  ...   ... бір  әңгімені  немесе  өлеңді  оқыр  ...  ...   ... ... ...  ...  ...  Бірақ    мұғалім  жыл  бойы  ...  қай  ...  ...  жоспарлап   алғаннан  кейін   балаларғадүниетану ...   ... ... ... үшін  ...  ... ... түрлі экскурсиялар ұйымдастырады. Осы экскурсиядан кірген-білгендерін  оқушыларға  окулықтағы   ...   ...   ...   ...   ...   мол.   ...   кейбір       ... ... бас ... ...  ...  ...  өзен  бар  ...    ұйымдастырып     сеңнің  түсуін  ...  Осы  ... ... ... ... ... ... немесе  күздеоқушыларға айналадағы өзгерістерді байқату үшін далаға, орманға, егін  жинауқұралдарымен таныстыру    үшін    ...  ...  ...  ... ...  ...  экскурсияның   материалдарын   оқулықтағытабиғат көрінісін суреттеген шығармаларды    оқығанда пайдалануға болады.г) ... ...    ...   ... сай суреттер берілсе, олароқуға  дайындық  кезінде  пайдаланылады.   ...   ...   ... ... ... ...   ...  болады.   С.Мәуленовтың  «Қыскелбеті» өлеңін оқымас  бұрын  тіл   ...  ...  ...  ... ойын», «Қыс» тақырыптарына берілген    суреттерді    көрсетуге  болареді. Немесе оқығалы отырған  әңгіменің  ...   сай  ...  ... ... М. ... ... тере  барғанда»  әңгімесін  оқуғадайындық кезінде Молдахмет Кененбаевтың «Қашаған қуу»  ...  ...  еді).  ...   ...   ...   ...   ...  тәрбиеші»  мақаласын  оқыр  алдында  Н.  К.  Крупскаяның   ... ... ...  еді).  3.  ...  «Мысалдарын»  оқымасбұрын маса мен өгіздің, қасқыр мен ...  ...  ...  ... ... есте ... нәрсе — оқулықта берілген  суреттерді  алдын  алакөрсетіп, оқылатын материалдардың мазмұнын айтып қоюға болмайды. Өйткені  ... ... ... шыққан соң немесе  оны  оқу  барысында  материалдыңмазмұны жөніндегі ... ... түсу үшін ... ... қою.  ...  ...  кезінде  сұрақ  қою  тәсілінің  қандайжағдайда  тиімді  болатыны  алдын  ала  ...  ...   көп   ... ... ... іштен оқылатынына байланысты болып келеді. Егероқушыларға дауыстап оқылатын шығарманың алдында бірнеше сұрақ  берілсе,  ... осы ...  ...  ...  оқығанда  жауап  дайындауға  тиісболса, мұндай жағдайда балалардың ... ... да, ... ...  болмайды.  Сондықтан  дауыстап  оқылатын  шығарманы  оқуға  дайындықкезінде алдын ала ... ...  ...  жоқ.  Ал  шығарма  іштен  оқылатынжағдайда оның мазмұны бойынша оқушыларға 2—3 сұрақ беріп қоюға болады.Мәтінге байланысты ... ...  ...  Оқу  ... ... әдейі кезең бөлінбейді. Алайда сөздік  жұмысы  сабақтың  өнбойынан  орын  алады.  Мәтінді   ...   ...   үшін   ...   жұмысынжүргізбейінше мақсатқа жету мүмкін емес. Мысалы, бірқатар оқушылар  вокзал,перрон, ... ... ... ... түсіндірмесе,  ішінде  осы  сөздеркездесетін мақалаларды дұрыс қабылдай алмайды,  оларда  елес  ...  ...  ...  ...  ғана  емес,  сондай-ақ  сөз  тіркестері   декездеседі (Мысалы, әдісіңе ... ... ет т.  б.).  ...  ... ... ... мағынасын түсіндіру жұмысы мәтінді  дұрысқабылдау шартының бірі болып табылады.Мәтінде  ...  ...  ...  мен  ...  ...  ... жүргізіледі:1) мәтінді оқуға дайындық кезінде;2) шығарманы оқу барысында;3) оқып ... ... ... дайындық кезінде  шығарманың  мазмұнын  ұғынуға  қиындықкелтіретін сөздер түсіндіріледі. Бұл жөнінде жоғарыда ...  ...  ... ... жай: ... ... ... онда кездесетін, мағынасы ауырлықкелтіреді-ау  деп  ойға  ...  ...  ...  ...  ...   ... беру керек дсгсн  ой  тумасқа  тиіс.  Қейбір  сөздердің  мағынасыконтекске қарай өзінен-өзі түсінікті болатынын  ...  ...  және  ... көп ... мен ұғымдарды түсіндіре бергенімен,  ұмытылып  қалады  да,оған қайта оралу керек болады.Шығарманы оқу барысында  ...  ...  ...  ғана  ... ...  синоним  арқылы  түсіндірілетін  сөздер  іріктеліп  алынады.Мысалы, III сыныпта «Африкадан хат» ... ...  ...  ...  ... ... ... — үй, қаршадай — кішкентай, дүмше молда — шала молда,отаршылар  —  қанаушылар  т.б.с.с.  ...  оқу  ...  сөз  ... өте байқампаздықпен жүргізу талабы қойылады. Өйткені оқып  кележатқан материалды үзіп тастап, сөзді түсіндіруге кірісу — ...  ...  ...  ...  ...  мен  ...  ...  де,  балалардыңбірқатары онан әрі оқылған материалды тыңдамайды. Сондықтан  сөз  мағынасыноқу барысында ... әуес ... ... өлең оқу  ...  қиын  ...  ...  түсіндірілмейді.  Өйткеніөлеңнің ырғағы, дауыс мәнері бұзылып, тыңдаушыға әсері азаяды.Сөздерді шығарманың ... ...  әлде  де  ...  ...  ... ... ... қорын молайту мақсатында түсіндіру қажет  болады.Мұндай сөздер шығарма оқылғаннан кейін,  яғни  шығарманың  ...  ... ... ...  сол  «Африкадан  хат»  әңгімесінен:  азапшеңгелі, темір тегеуріні, плантация т. б.).Сөздер мен ... ... ... мысалы, порт, батырақ сияқтысөздерді қалай түсінетіндерін «Порт» деген не, «Батырақ»  деген  кім?»  ... өте ... ... ... ... ... кездесетін  қиын  сөздердіөзі әңгіме айтқанда, әңгімесінің ішіне, ал балалардың әңгімесін  тыңдағанда,оларға қоятын сұрақтарының ішіне ... ... ... жұмысы  мәтінде  кездесетін  түсініксіз  сөздер  мен  ұғымдардытүсіндірумен ғана бітпейді, сонымен қатар ол  жаңа  ...  ...  ... қасиеттерін табу, жаңа көріністерді байқау  сияқты  жұмыстармен  тығызбайланысты. ... ... ... ... ...  дамытады,  эстетикалықталғамын арттырады. Осы мақсатпен мұғалім түсініксіз сөздерді  түсіндіруменжәне оны оқушылардың  түсінген-түсінбегендерін  тексерумен  ғана  ... ... ... ... ... ... тиіс  ...  алдын  алабелгілеп алып, балалар сөйлегенде сол сөздерді кірістіре отыратындай ... ... ... ... синоним сөздерді  пайдалануға  үйретужұмыстарының ролі күшті. Ол үшін мәтінді оқуға ... ... ... Мәтінде синоним сөздер бар ма, болса, олардың ма-ғыналарын қалай ұғындыру керек, балалар    ... ол ... ... ... ... қою ...... анықтайды.2. Егер мәтінде синоним сөздер болмаса, ал мұғалімбалаларға синоним сөздерді білдіргісі келсе, оны қалайұйымдастырған жөн: оқу ... ...    ... ... ме, қорытынды әңгімеде кірістіре ме, су-рет арқылы ма, ... ... ма ... ... ... ... ... дайындалу кезінде,  біріншіден,  мәтіндідұрыс қабылдауға қажетті  сөздерді,  екіншіден,  оқу  барысында  ... ... ...  ...  ...  ...  сөздігінеенгізілуге тиісті сөздерді іріктеп алады.Міне,  осылайша,  оқу  сабақтарының  барлығының  ...  ... ... ... ... ... ойы мен  тілін  дамытудыңең маңызды ... ... ... жұмысын жүргізгенде мұғалімнің есінде болатын жағдай  —  сөздікжұмысын балалардың өз өмірімен, нақты елестерімен ... Ол үшін ... жаңа сөз ...  оқушыларда  осы  сөзбен  байланысты  қандайелестер барын ашуға тырысу керек. Егер ондай елестер жоқ  және  ... ... ... немесе оның суретін  көрсетеді,  оған  анық  сипаттамабереді. Психологтардың айтуынша,  сөздік  жұмысының  ...  ...  —  сөз  бен  ...  ...  ...  ...  жолдармен   үнеміұштастырып  отыру.  ...    сөз     бала     ...   ...   ... ... ... ...  мағынасын  ашып  түсіндіру  тәсілдері  алуан  түрлі.   ... ... ... ...    ...    бақылау   немесе   онысыныпта көрсету, экскурсия ұйымдастыру.2.       ... өзін ... ...  ...  ...  ...  арқылысөздердің мағынасын ашып түсіндіру.3. Синоним    сөздер    қолдану:    ...    ... ... еді? ... ... ... едік?» сияқты сұраулар қою арқылысиноним табуға оқушылардың  өздерін қатыстырып отыру.4. Сөзді кейде морфологиялық құрамына қарай ... ... ...  ... ... ...    сөзінің түбірі қайсы? т. б.5.     ... ... беру  ...  жиі  ...  ...  —самолет ұшып, қонатын алаң т. б.6. Абстракциялық  ұғымдарды  түсіндіру     үшін     ...  ...     ...     келтіріп,     ...   ...   ...   ... ... адамгершілік.7. Сөз мағынасын түсіндіруде техникалық құралдар  қолдану.  Бірақ  мұндадиафильмдерді бастан-аяқ ... ... жоқ, ... ғана алу керек.Мәтінді дұрыс қабылдауға байланысты жүргізілетін жұмыстың үшінші  түрі  ...    оқу. ...  ...  ...  ...  ...     күрделі,көлемі ұзақ болмаса, оны әуелі өзі  ...  оқып  ...  ...    ... ... ... ... дұрыс па, әлде бөліп-бөліп  оқыған  ...  ...  ...  ...  ...  бірінші   рет   оқылғанда   оқушылар   ...  ...  ...      тиіс.   Егер      ...   ... оның ... ... оңай  ...  ...  ...     алғашрет  тұтас     оқылғаны   ...   ...   ...   бір   ...  көкейіне  қондырып,  санасына  жеткізу  үшін,  ол   ...   ...   ... ... ...  оны  ...  мұғалімнің  өзіоқиды немесе оқу техникасын меңгерген, мәнерлеп,  ...  оқи  ...  ...  ...  ...  ...  қиын  ...  жолдары   ұзақ,  бала   деміжетіңкіремейтін  өлендер,  көркем  фразалар  мен  сөз  ...  ... ... өзі  оқығаны  жөн.  Мысалы,  В.  Маяковскийдің  «Кімболам?» өлеңін талапқа сай, ... де  ...  ...  оқып  беру  ... ... ... ... жеңіл  қысқа  үзінділер  мен  мақала  ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  болады.Ондай материалдарды    оку арқылы балалар оқу дағдысына төселеді,  келе-келемәнерлеп оқитын болады.Мәтінді оқушыларға бөліп оқытқанда оны кез  ...  ...  ...  ... ... бір ... ойды білдіргені дұрыс.Шығарманы бір рет  тұтас  оқып  ...  ...  ...  ұғым  ... енді осы ... ...  ...  оның  жеке  бөліктерінталдауға  көшу  қажет.  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... қабылдау дәрежесін тексеріп  алған  жөн.  Мұғалім  мәтіндегінегізгі  фактіні  анықтау  үшін  ...  ...  ...  Жауаптарына   қарай,әңгіменің қай жері күштірек әсер етті, ... ой ... ...  ...  т.с. с. ... мектеп бағдарламасы тілдің көркемдік құралдарымен практикалықтаныстыруды да міндеттейді.  Бұл  міндетті  орындау  үшін  ...  ... ... ... мәтіннің мазмұнын  талдау  барысында,  сонымен  қосажүргізіледі.Шығарманьщ көркемдік қасиетін таныту  жұмысы  дұрыс  жүргізілсе,  ... ... та ... ... жағдай жасалады. Бұл  жұмыс  өте  күрделі,сондықтан мұғалімнен үлкен шеберлікті, жан-жақты ойластыруды  (белгілі  ... ... мен  ...  ...  ...  ...  жолдарменаудару керек,  кандай  бақылаулар  жүргізтуге  болады,  ...  ... ... ... болу жағын ойластырған дұрыс т.  б.)  қажет  етеді.Бұл тұрғыда оқу кітаптарында бірқатар ... ... ... ... ... ... мұғалім өз тұрғысынан біраз жұмыстар іздестіруінетура келеді.Шығармаға  жоспар  жасау.  Жоспар   ...   ...   ... ... ... ... жасау жұмысы екі түрлі  жолмен  іскеасады:1) әңгімені бөлімге бөлу;2) бөлімдерге ат қою, оны тәртіптеп жазу.Оқушылар әңгімені ... бөлу ... ... ... ойды және ... ... ... шығарманың мазмұнын толық  та  терең  түсінуге  мүмкіндікбереді. Бөлімдерге бөлу процесі шығарманы  бір  рет  ...  оқып  ... ... оқу ...  іске  асады.  Жоспар  кейде  қорытынды  әңгімекезінде жасалады, кейде оны ... ... үйге ... ... келген шығармаға жоспар жасай берудің қажеті жоқ. Бастауыш сыныптажоспардың жай түрі  ғана  үйретіледі.  Мысалы,  II  ...  ...  ... ... ... ... жоспар жасауға болады:  1.  Қуаныш.  2.Шәкірт. 3. Алғашқы кездегі қиыншылықтар. 4. Анна  апай.  5.  ...  ... 6. ... қатарында.III—IV сынып оқушылары тұтас әңгімені өздері бөлікке бөліп, әр ... қою ...  ...  ...  ...  ...  ...  әр  әңгімеге  өзбеттерімен жоспар жасай алады. ... ... ... тек «Бұл ...  ... ... деген сияқты сұрақтар арқылы балаларға бағыт қана  беріпотырады.  Мысалы  оқулықта  «Ноянның  звеносы»  ...  ...  ...  ...  осы  ...  оқи  ...  әр  бөлім  де  не  жайындаайтылғанын аңғарады да, ... ... әр ... ат ... 1. Пионер Ноян. 2.Ноянның  атасының  әңгімесі.  3.  ...  ...  ...  4.  ... ... 5. ... еліміз — пионерлер елі.Алайда шығарманы бөлімге бөліп оқыған сайын әр бөлімге ат  қоя  беругеболмайды. Өйткені шығармаға ат қою —  ...  ...  көп  ...  ... ... қай ...  ...  жасау  керек,  қайсыларын  бөлімгебөліп, бірақ ат қойғызбай-ақ ...  ...  ...  ...  өздерібөлімге бөліп қайсыларын мұғалімнің көмегімен  бөледі  —  олардың  барлығынмұғалім алдын ала ойластырады.III ... оқу ... ... істелетін жұмыстарды жоспар  жасауғадайындық деуге болады. Мұнда суретті жоспар жасалады. Ол  үшін  мына  ... ... ... ... суреттердің қайсысы мәтінніңқай бөліміне жататынын анықтау және оған  ат  қою.  Егер  суреттер  ...  ...  ...  тағы  ...  ...  ...  ...   ойлау.Қиялындағы суретке ат қою.2) Мұғалім әңгімеге не ертегіге бірнеше суретбереді. Оқушылар  оны шығарманың желісі  бойынша реттейді.3) ...  ...  ...  ...     ...  болатынын  оқушылардыңөздері айтады. Оған ат қояды.1) ... ... ... ... ... ... Мұғалімнің берген тақырыптары бойынша мәтіндіәр бөлікке бөледі.1) Мұғалімнің берген ... ... ... ... ... бөлу жұмысы жүйелі түрде жүргізіледі:Мұғалім оқушыларды оқып келе жатқанда тоқ-татып, не жөнінде оқылғанын, нені ... ... ... не ... ... Ол ... ...  аяқталғанын дәлелдетеді.Мұғалім өзі бір бөлімді оқиды,    балалар сол ... өзін ... ... ... ... ... қай ... ұнағанын айтады,сонан сон, барлығының айтқан бөлімдері ретке келтірі-леді.Оқушылардың өздері бөлімге бөледі және әр бө-лімге ат қояды.Жоспар немесе бөлімдерге ат  қою  III  ...  ...  ...  ... ... ... ... сөйлем түрінде айтылады. Ал IV  сыныптанбастап атаулы ... ... ... ... мазмұнын айту. Шығарманың жоспарын  жасау  мазмұнынайтумен тығыз байланысты.  Оқылғанның  мазмұнын  ...  ...  ... беру  ...  ...  ...  үлкен  тәрбиелік  мәні  бар.Шығарманың  мазмұнын  айту  ...  ...  оны   ...   ... ... эмоцияны басынан қайталап кешіріп қана  қоймайды,  соныменқатар әңгімелеу арқылы  ...  ...  бет  ...  ...  оғанөзінің  көзқарасын  да  білдіруге  тырысады.  Оқушының  баяндау   барысынаншығарманы қаншалықты ... ... ... ... болады.Жақсы ұғынған мәтінді  баяндағанда  оқушы  ...  ...  ...  ...  ...  ...  тырысады,  яғни  дұрыс   ... ... ... тіл ... үшін де ... ... зор.Баяндап беруде бастауыш сынып балаларына шығарманың үлгісі үлкен  әсеретеді. I—II ... ...  ...  ...  ...  ...  береді.  Мұндайсырттай  баяндауға  ...  ...  ...  ...   ...   өзсөздерімен  айтқызу  үшін  біраз  ...  ...  Ал  ...   ...   ... сұраққа мұның екеуі де пайдалы деп жауап  қайтаруға  болады(бұл  да  мәтіннің  ...  ...  ...  ...  ... сөздеріне бай,  синтаксистік  құрылысы  да  ...  ...  ... ... етеді. Сондықтан оны мәтіннің тіліне жақын мазмұндату  керск.Ғылыми көпшілікке арналған мақалалар жөнінде де ... ... ... ... ... ... түрде өтпеу үшін мұғалім  дайындықжұмысын  жүргізеді.  Онда  бейнелі  суреттемелерді,   сұлу   ...  ...  ...  оларды  қалай  қолдану  керек  ... ... ... мәтіндегі кейбір сөйлем құрылыстарына  аударады.Оны жеңіл, қарапайым  түрде айту керектігін көрсетеді.Тілдің   құрылысына   ...   ...   ...   ...   ... ... ... Әсіресе сөздік қоры  тапшы  балалар  кітаптіліне еліктеп, мәтінге жақын баяндайды. Ал  тіл  байлығы  мол  ...  ... ... да болады. Бірақ олар  да  мәтіндегі  жаңа  ... сөз ... мен ... ... ... ... мазмұнын айтқызу екі түрлі жолмен іске асырылады:1)  толық,2)   ішінара.Көлемі шағын мәтіндерді және жазбаша мазмұндамаға  ...  ... ... ... ... мазмұндау көлемі  үлкен  мәтіндер  бойыншажәне бөлімге ... оқу, ... ...  ...  көбіне  қорытынды  әңгімекезінде іске асады.Шығарманың ... ...  ...  ...  ...  ... ...  оқылған  материалды  тереңірек  меңгеруге  ...  ...  ...  өз  ...  ...   жұмыс   істетугеталаптандырады.  Бастауыш  сыныпта   ұйымдастыруға   болатын   шығармашылықжұмыстың негізгілері:а) ... ... ... ... ... Мұнда әңгіменің баяндалутүрі аз-кем өзгертіледі. Мысалы, әңгіме  I  жақпен  баяндалған  болса,  IIIжаққа айналдырып, керісінше де ... ... ... шығарманың мазмұнын толық  өзгертіп  әңгімелеу.  ...  ... ... орындап келуге  тапсыруға  болады.  Мұнда  оқушылар  ... ... өз ... ... ... ...  өзі  қатысқан  не  көргеноқиғалары жөнінде өз ... ... ... ...  ...  ...  ...  кейін,  балалар  өздерінің  немесе  аға,   ...  ...   ...   ...   ...   ...   ... «Елдің ері» әңгімесін оқығанда, әкелері мен аталарының соғыстакөрсеткен  ...  ...  ал  ...  ...  деген   құштарлық»әңгімесін оқыған кезде егістікте немесе жұмыстың ... да  ...  ... ... етіп ... ата-аналары мен туған-туыстары жөнінде  мақтанышпенәңгімелеп берулеріне де толық мүмкіндік бар.Жұмыстың бұл түрі де ...  ...  ...  ...  толық  тасаналы меңгерген қезде ғана  ұйымдастырылады.  Мұндай  жұмыс  балаларды  өзбеттерімен ойлануға, ізденуге және  ...  ...  ...  ... әңгіме қарастыруға, оны  құрастыру  барысында  ...  ... ... ... қажеттілерін таңдап алуға үйретеді.б) Оқылған шығарманың мазмұнын аз-кем өзгертіп әңгімелеу. Мұнда  ... ... ... өз ойынан шығарып, әрі  қарай  жалғастырады  немесеондағы оқиғаның арасына өз жанынан  ...  ...  ...  Бірақ  мұнда  дашығарманың сипатын ескеру керек, өйткені кез  қелген  шығарманы  жалғастырыпәкетуге  де,  ...  ойға  ...  ...  қоса  ...  да   ...  ...  ...  әңгіме  оның  мазмұнымен  қабысып  қететіндейболғаны жөн.  Сабақ  кезінде  ...  ...  ...  ...  ... оған ... алу ... оқушыларға өз ойларынан әңгіме құрастыртып,  ол— оқылып отырған шығарманың арасына қосылады да, онан әрі  ...  ... ... ... ... ...  өз  ...  қиялын  дамытуғамүмкіндік алады, оқығандарының мазмұнын ат үсті, шала ұғынып қалмай,  ... ...  ...  ...  толық  саналы  түрде  қабылдайды.Сонымен қатар олар қітапта жазылғанды ғана қабылдап қоймай, онда  жазылмағанжағдайларды  да  (сол  ...  туу   ...   ...   ...   ... да) көз ... елестетеді.в) Оқылған шығарманың мазмұны бойынша сурет салу.  Жұмыстың  мұндай  түрішығармадағы оқиғаны нақтылай түседі. Оқылған мәтіннің ... ...  ... да ... ... ... бейнелер жа-сауға  да  болады.  ... ... ...  I  ...  балалар  әдетте  сурет  салуға  әуескеледі. Бірақ олар  өздерінің  ...  ...  сын  ...  ... жете ... кезде, сурет салудан бірте-бірте бас тарта  бастайды.Дегенмен олардың көпшілігі оқылған мәтінге ... ... ...  ... дұрыс таба алады. Ол  үшін  алдымен  шығарманың  белгілі  бір  бөлімі(егер шығарма  көлемді  ...  ...  ...  кейін  осы  оқылған  ... ... ... ... ... ... уақыт беріледі. Оқушылар  2—3минут ойланғаннан кейін, олардың қандай суреттер  ұсынатыны  сұралады.  Егербалалардың біреуі қате айтса, қалғандары оны ... ал ол  ...  ... ... ... мұғалім сұрақ қою арқылы көмектесіп отырады.Мазмұны бойынша суреттер ойластыру үшін де кез келген мәтінді  ... ... ...  оңай-қиындығы,  оның  балалардың,  өз  өмірінежақындығы және онда ... ... ... ...  көз  ...  елестетеалатын-алмайтыны сияқты жағдайлардың барлығы жан-жақты  ойластырыла  отырып,қандай мәтінді ... ... ...  ...  ...  ... ... оның мазмұны бойынша, қандай-қандай  сурет  салуға  болатыныжайлы ... ... ... бір  ...  ...  ...  ... болса, оқулықтағы осы мәтіннің аяғында берілген  сұрауларға  жауапалынып, тапсырмалар орындатылады. Сонан  кейін  балалар  ...  ... ... елестете алатындай дәрежеге жеткен кезде,  осы  мәтінге  қандайсуреттер ... ... ... Олар бұл ... ... төрт сурет  салуғаболатынын (Қайрақбайдың қозы-лақтарды өріске жайып  жүргені,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  беруі,  Қайрақбайдыңқасына жиналған жұрт) айтады.Сыныпта сабақ ... ...   ...   ...  ...  ... жоқ және оны салу оңайға түспейді. Кейде олардың экскизін  ғана  жасатуғаболады. Ал кейде   сыныпта оқылған шығарманың  ...  ...  неше  ... ... ... ауызша  ғана  сипатталады  да,  оны  ...    ...   ...  ...  Кейде  жұмыстар  сыныптан  тыс  оқудаорьндалады.Оқылған мәтіннің мазмұны ... ... ... ... ...  ... II—III және IV ... іске асырылады.г) Мәтін бойынша қорытынды әңгіме ұйымдастыру. Мұндай әңгіме ... ... ... ... мен ... ... Мақсат —  оқушыларғаавтордың  не  айтайын  дегенін  ...  ...  және  ...  ... ... білдіруге көмектесу.Қорытынды әңгіме оқылған шығарманың сипатына қарай  екі  ...  ... ... ... ... белгілі бір шеңберде білім беретінғылыми мақалаларды, очерктерді оқығаннан кейін ... ... ...   ...   ...   ...   беріліп,   олардың   алғанбілімдерінің дұрыстығы, дәлдігі байқалады, білімдері ... ... ... оқығаннан кейін әңгіме эвристикалық  сипаттақұрылады, яғни шығарманың мазмұнын айту емес, оны бағалау, өз ... ... ... ойды ... ...  ...  ой  ...  мазмұнмен   сәйкес   келе   бермейді.Шығарманың  идеясы  —  өмір  ...  ...  ...  ...   ... ... бір мақсатқа шақыруы. Мысалы, «Әке арманы» (М.  Әуезов)шығармасындағы басты ой Абай жөнінде, ал оның ... сол  ...  ... ... ... ... ... әңгімеде себептік байланыстарды тапқызу, басқа шығармаларменсалыстырту,   нақты   құбылыстарды   байқату,   оларды   ...   ... ... ... ... ... ... С.  Жүнісовтың«Сақау бәтеңке» әңгімесі неліктен  осылай  аталған?  Бұл  әңгімені  ... ... ... еді? Сен ... ... ... ... мазмұны  бойынша  жүргізілетін  шығармашылық  жұмыстың  ... ... ... де бар. ... ... рольге бөліп  оқып,оның мазмұны әңгімеленгенде де рольге бөліп айтуды ұйымдастыру. Мысалы,  I.Жансүгіровтың «Шәркей» әңгімесінде бір оқушы автордың, екіншісі  ... ... ... ... Бұл әңгіменің мазмұнын айтқызуда да осы әдісқолданылады.Сонымен шығарманың мазмұны бойынша жүргізілетін жұмыстардың барлығы дабалаларды өз ...  ...  ...  ақыл  ойы  мен  дүние  танымынкеңейтуге, тілін дамытуға септігін тигізеді.КӨРКЕМ ШЫҒАРМАЛАРДЫҢ КЕЙБІР ТҮРЛЕРІН ОҚЫТУБастауыш сыныптардағы  оқу  ...  ...  ...  ... Әдеби шығарма, түрлі бейнелер, олардың  іс-әрекеті  арқылы  өмірдітүсінуге  көмектеседі.  Жазушының  ...  ...  ...   ... ... ... ...  оларда  алуан  түрлі  сезім,  ой  туғызады,дүниеге көзқарасын қалыптастырады.Көркем  ...   ...     ...      ерекшеліктері   бастауышсыныптарда олардың өзіндік әдістемесін қажет етеді.Ертегілерді    оқыту.     ...    ...    пен  ...   пен ...    ... өте ... бағалап,  әңгімеге,  ән-жырға арқау  етіп  отырған.  Халықтың  ауыздан-ауызға  ...  ...  ...  аңыз    ...    барлығында  да  ақылдылық  пен  ақымақтық,арамзалық пен адалдық, ... пен ... ... ... ...  ...  орасан  зор.  Ертегілерді  оқу  ...  ...   ...   ...   ...   ... ... сіңіреді. Ертегінің тілі түсінікті,  қанатты  сөздер  менбейнелі тіркестерге бай ... ... К. Д.  ...  сөзімен  айтқанда,ертегі  оқушыны  халық  қазынасына  ендіреді,  халық  рухымен  араластырады.Ертегілерді оқуда ... ... ... ... оқу ... «бұл ...   шығарылған,өмірде кездеспейді» деудің қажеті жоқ, балықтың, жан-жануарлардың сөйлемейтінін балалардың өздері де ... ... ...    кездесетіндерді    қиялдау   олардыкөңілдендіреді, армандауға үйретеді.2. Оқушыларды кейіпкерлерге ... ... ... ... ... мол. ... ... берілетін мінездеме әдетте бір-екі айқын бел-гілерді көрсетіп, анық түсінікті болып келеді.3. Қара сөзбен жазылған ертегілер мәтінге ... ... ... ... ертегіні оқымай-ақ,    мұға-лім оның, мазмұнын қызықты етіп айтып   береді.   Егерартистердің орындауындағы    ...    ... ... ... ... ...  ...  үйрету  үшін  де  өте  қолайлы.  Оныбөлімдерге белу, ат қою, ... ... ...  ...  ...  т.  ... жұмыстарды II—III сынып оқушылары  орындай  алады.  Ал  IV  ... өз ... ... ... ... ... туралы ертегілерді оқығанда дайын-дықтың онша керегі жок.5. ... ... ... ... ... ...  сыныптан  тыссабақтарда балаларға орындатуға болады.6.  Ертегінің  композициялық  ерекшеліктеріне  қарапайым  түрде   ... ... ... балалар қызыға оқиды, олардың  мазмұнын,  бір  оқығанда-ақигереді.  Сондықтан  бірқатар  ертегілерді  оқығанда  ...  ...   ... мазмұнын үйден оқуға тапсыруға да болады.Жұмбақтар мен мақал-мәтелдерді  о  қ  у.  ...  ...  ... ... ... ... ... сонымен қатар  бастауышмектепке арналған жұмбақ, мақал-мәтелдер жинағы жоқ  болғандықтан  авторлароқушылардың тілін ұштаудағы бұл  материалдардың  ...  зор  ...  ... ... ... жұмбақ, мақал-мәтелдер, жаңылтпаштар  енгізген.Бұл материалдар бір мезгілде бір ... ғана ... ... қандай  даболмасын, бір мәтінмен  жұмыс  жасау  барысында  ол  жұмбақтар  мен  ... ... өтіп ...  ...  ...  сай  келстіндерініріктеп пайдаланады. Немесе олардың кейбіреулерін үйге  ...  не  ... ... ... ері» ... ... ... оқулықтағы мақал-мәтелдердің ішінен: «Ерлік білектен емес, жүректен», «Батыр туса, ел ырысы,жаңбыр  жауса,  жер  ырысы»,  ...  ...  ...  ...   ... ... ...  «Қарға  мен  түлкі»  мысалын  оқығанда  «Өзіайлакер, өзі бір қу, жүрген жері  бір  ...  ...  ...  ... ... ... яғни оның жүрген  жері  неге  айқай-шу  ... ... ... ... ... мен ... бір жағынан, балалардың  өмірге  көзқарасынкеңейтсе, екінші жағынан, сөздік қорын байытады.К.Д.Ушинский бастауыш мектеп балаларына мақал-мәтел үйретудің пайдасынайта келіп, оның, ... да дәл және ... ... ... ...  ... болмасын табиғат немесе адам тұрмысының шындық  құбылысын  сипаттайтынынкөрсетеді.Мақал-мәтелдер және жұмбақтар бойынша  ...  ...  ...  ... болса да,  жеке  сабақ  арнаудың  да  пайдасы  мол.  ...  ... ... ... бір тақырыпқа арнап, іріктеп, топтап алады.Мақал-мәтелдер — тәрбиелік мәні күшті,  ...  ...  ... ... ... ...  ...  сөз.  Сондықтан  әр  мақалдыңмағынасы талданып, соған қарай белгілі бір қорытынды жасалады.Жұмбақтар  бойынша  жұмыс,  ...  оның  ...  табу   ...   Ол   үшін   ...   ...   ...   ... қарай, іздестіру жолымен табу әдісі ұсынылады. Мұндай  жағдай-дажұмбақталған  нәрсенің   жалпы   қай   ...   ...   ...   ... айтылады. Мысалы, «іздесем,  ізі  жоқ,  бауыздасам,  қаны  жоқ»жұмбағын шешу ... ... Бұл  ...  ...  көлден  іздеу  керектігі,оның суда болатыны ескертіледі. Мұндай бағыт берілмеген  ...  ... ... жұмбақтың құрамындағы метафоралық бейне  сол  жұмбақталған  ... табу ...  ...  ...  ...  ...  ... шешу барысында өзен, көлде болатын нәрселер іздестірілді.  Балаларбірден суда  болатын  балық,  бақа-шаян  ...  ...  ...  ... қаны болатыны, ал біздің жұмбағымыздағы нәрсенің қаны да,  ізіде ... ... ...  ...  ...  сұрақ-жауап  арқылы  метафоралықбейне ашылады.  Жұмбақта  қандай  із  ...  ...  ...  бауыздаусөзінің мағынасын қалай түсінуге болады? (қайықтың тұмсығымен  су  ... ... ... ... біреу, қолы жоқ, шиыр-шиыр жолы көп»  жұмбағыныңқұрамындағы сөздердің де ... тура ... ... кез келген нәрсеніңсалған ізінің сөйлей алмайтындығы, салған іздің ... ...  не  ... Осы ... бұл ... отырғанды оқу құралдарының төңірегіненіздестіру керектігі айтылып,  олардың  ...  ...  ...  ... бар екені ойластырылады.  Егер  балалар  оны  таба  ... «Оқу ... ... ... жол ...  ...  ...  сұрақарқылы дәптер мен кітапта жол болатыны  анықталады.  Сонан  соң  дәптердегісызық жолдың ... ... ...  жол  —  жазу  ...  жазу  ... ... ... айқындалады. Жұмбақталған  қарындаштың  белгілерінбалалар өздері табады. Жұмбақтағы «салған ізі» дегеннің жазған жазу  екенінде ... Осы  ...  ...  жұмбақтың  шешуі  талданып  қөрсетілгенненкейін, балалар өздері де ... ... ... айтуға тырысады.Мысалдарды   оқыту.   Әдеби   ... ... ... ... ... ...      ... айтылатыны.ә) мысалда белгілі бір үгіт, тәлім-тәрбиелік мән болатыны.б)      оның оқылу ерекшелігі. Осыдан ... ... ... ... мысалдағы аллегорияны ашукерек пе, жоқ па? Мұндай ... ... беру    ... ... ... оны балалардың қалайқабылдайтынын байқап қараған дұрыс.Бастауыш  ...  ...  ...  ...   суреттелген   оқиғаныңтартымдылығына қызығады, оны шындық деп қабылдайды. Сондықтан мысалды  оқыпшығысымен,  ...  ...  ...  ...  ...   ... оны кім деп түсінесіңдер? дегендей, сұрақ қою қателік  болар  еді.Өйткені жұмысты мұндай әдіспен жүргізу — оқушылардың мысалды оқығанда ... ... ... балалардың одан  алған  әсерлері  ...  ... ... ...    ...     ...    тереңірекұғына түсуіне жағдай жасайтын әдіс-тәсілдер қарастырылады. Ол үшін  алдыменмысалдағы  суреттелген  оқиғаны,  ...  ...  ...   ...  етіп  ...  керек.  Ал  мысалда  суреттелгендер  балаларғашындық, болмыс жөнінде қате түсінік ... ... ... ... ... ...  сияқтылардан  қауіптенудің  қажеті  жоқ.  Олардың  сөйлемейтінінбалалардың өздері де жақсы біледі, ... да оны ...  ...  ... ... ... IV сыныптың  өзінде  де  қылыштасу,  атысу  ойындарыншындық сияқты ойнайды. Олар таяқтың  қылыш,  ...  ...  ...  ...  бірақ  өздерінше  шын  найза,  ...  деп  ...  ...  ... ... әлі де ... ойнайды, оның сөйлемейтінін  білетұра, шын кісі деп есептеп, онымен сөйлесіп отырады. Сол  сияқты  мысалдағыоқиғаны да бастауыш сынып ... шын ... ... айтылғаннан шығатын қорытынды: мысалдарды  оқығанда  ...  ...... оның мазмұнын қабылдату  және  ондағы  кейіпкерлердің  ... ... ... ашу ... IV  ...  ...  ...  іскеасыруға   болады.   Мұнда   мысалда   суреттелген   ...   ...   ... ... И. А. ...  ...  мен  ...  мысалы  оқыл-ғаннан қейін, біреудің қолындағы  ...  ...  алу  ...  ...  ... сұрау қою арқылы, ондағы негізгі ойды түсінуге жеңілдік  жасалады.Қейбір жағдайда мысалда ... ... ... ... ... оқиға табужұмысы  мысал  оқылмас  бұрын,  алдын  ала  ...  ...   ... ...  ...  —  онда  ...  бір  үгіт,  тәлім-тәрбиелік мәні бар қорытынды пікір болатындығы.  Ол  ...  ... ... ... ... ... оқытуда осындай қорытынды пікірді пайдаланып, құрғақ  сөзбен  «Мұндайжаман мінез-құлықтан, іс-әрекеттен аулақ болу керек» деудің ...  ... ... ... ... ...  үгітті  тіпті  сол  оқылып  отырғанмысалдан үзінді келтіре отырып айтқанда  да,  ...  ...  ... қона ... деу ... Сондықтан мысал оқытуда онда  айтылатын  үгіттітабуға тырыспай, оның кейіпкерлері мен сол кейіпкерлердің ... ... ... ... ... ой анық ... тиіс. Осығанорай, мысалдан шығатын қорытынды пікірді оның  ...  ...  ... ... ... Мысал оқытудың үшінші ерекшелігі  —  оны  ...  ... ... ... сөз ...  ...  айтылмай,  кейіпкердіңатынан баяндалатын болса, сол  кейіпкердің  басындағы  ерекшелігіне  қарай,дауыс сазы да ... ...  ...  мен  ...  сөз  ...  қарай,  дауысырғағының құбылуы балалардың ынтасын арттырып, мысалдың кейбір жолдарын бір-екі оқығанда-ақ жаттап алуларына жағдай жасайды.Қорыта айтқанда, мысалды ... ... ... ... ... ... ... алдын ала әң-гіме өткізеді; онда балаларға түсінігі ауырлық келтіре-тін сөздердің (сол мысалдың ішінде кездесетін)    кейбі-реулерін кірістіре отырып, ...    ... ... ...    әуелі нақышына    келтіре, өзіоқиды, сонан кейін оқушыларға оқытады.Мысалдың ... ... б. ... Д. ... ... ... ... оқу  деп  атады.  Бұл  ... ...  ...  ...  көркем  шығармалардай,  бірден  оқушыныңсезіміне  әсер  ...  ...   ...   балаларды   еріксізідіктіріп әкетпейді, зейінді, ерік ... ... ... ... очерктерде әдетте мүлде  жаңа   фактілер  беріледі,сондықтан оқуға кіріспес бұрын міндетті түрде дайындық ...  ...  ... біз ... ... жаңа ұғым  ...  ...  яғни  оқуғадеген  қызығушылық  сезімі   ...   ...   ...   балалар   толықдайындалады.  Екіншіде   ...   ...   ...   ғана   ... ... кезінің өзінде білім береміз. Мысалы, «Ленин  Смольныйғакеледі» мақаласын оқымас бұрын: уақытша үкімет ... не? ...... ... ... ...  ...  керек  болды?  Юнкерлер,  буржуйларкімдер? Бұл —  қай  кездегі  уақиға?  Бұл  ...  ...  ...  еді?  ... ... түсінік бермей, мақаланы оқудың пайдасы аз.Дайындық жұмысынан кейін мәтін оқылады. Егер мәтін қысқа ...  ... ... ...  ...  Оқушылар  мәтінді  оқығаннан  кейінберілетін сұрауларға жауап қайтарып, тапсырмаларды ... ...  ... ... ... ... ... ескертіледі.Мақала оқылу барысында екі рет талданады. Бірінші ...  ...  ...  ...  ...  ...  басты   ойды   аңғарумәселелері жөнінде  ...  ...  ...  рет  ...  фактілердің,арасындағы  байланыстарды  табу,  қорытынды  жасау  жұмыстары   жүргізіледі.Кейбір жағдайларда мақаланың  мазмұнын  ...  үшін  ...  рет  ... ... ... терминдер мен қорытындыларға  ерекше  көңілаударылады. ...  ...  ауыр  ...  ...  ...  Дайындықжүмысы  кезінде  оларға  берілген  анықтамалар  қайталанады,    ... егер ... ... ... жазылады.ОҚУ САБАҚТАРЫНДА ҚОЛДАНЫЛАТЫН КӨРНЕКІ ҚҰРАЛДАРБалаларға  ана  тілін  үйретуге  көрнекіліктің  алатын  орны  ... ... ... ана ... үйретуден бөлу  мүлде  қате»деген болатын. Өйткені көрнекілік  байқампаздықты,  ойлауды  ...  ...  ...  ...  ...  ...  беруге,  одан   логикалыққорытындылар шығаруға дағдыландырады.Оқу сабақтарында көрнекілікті қолдану мүмкіндігі орасан  мол:  айналақоршаған дүниені бақылау, ... ... ... ... ... жеке және ... түріндегі гербарийлер, жануарлардың, құстардыңтұлыбы,  модельдер,   макеттер   және   панорамалар   (оқушылардың   ...  ...  ...  ...  ...   портреттер,оқулықтағы суреттер.Жоғарыда біз сабақтың әр бөлімдеріне байланысты  көрнекі  құралдардыңқалай пайдаланылатынына тоқтатылып отырғанбыз. Сондықтан бұл ...  ... ... жалпы тәсілдерін ғана көрсетеміз:1. Кинофильмдерге бару, театрдан немесе теледидардан пьесалар  көру  көркемшығарманы оқудың орнына  жүре  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ...   немесе   оған   қорытынды   әңгіме   жасағандапайдаланылады.  ...  ...  «Шын   ...   ...   ... ...  қорытындылау  кезінде  «Ванька»  (А.Чехов)  диафильмінкөрсетуге болады. Көрсетілетін фильмдер  ...  ...  ...  ... ... да, тығыз байланысып, бір-бірімен қабысып тұруға тиіс.Фильмдер көбінесе мәтінді оқу алдында көрсетілгені дұрыс.  Революционерлер,суретшілер,  ғалымдар  т.б.   ...   де   ...   ...   ... ... гербарий мен  коллекциялар,  сондай-ақ  балалардың  ...  ... ... ... оқуға дайындық кезінде зерттеу нысаны  ретіндекөрсетіледі.  Бұл  ...  ...  ...  ...  оқу  кезінде   депайдалануға болады.4. Оқу сабақтарының барлығында  да  қолданылатын  көрнекіліктің  басты  ... ... ... ... Бұл ...  ...  де,  оқу  барысында  ... ... ...  де,  ...  ...  кезінде  де,  қорытындыәңгімежасағанда да көмекші құрал есебінде қызмет  атқарады.  Алайда,  мұнда  ...  ......  ...  тым  көп  ...  ...   рөлінтөмендетіп алудан сақ болған жөн. Оқушыларда оқу  барысында  туатын  ... ... ... өмір ... ... жасы  ...  сайын  күшейебереді.Мәнерлеп  оқу,  сөзбен  суреттеу,  ...  ...  да   ... балаларды оқығандарын көрнекіліксіз-ақ саналы түсінуге баулиды.Сөйтіп, оқу сабақтарында балаларды ... ...  ...  ... ... міндеттерді іске асыру үшін көрнекі құралдың орасан  зор  ... ТЫС ... тыс ...  белсенді  ұйымдастырушы  және  оны  басқарушы  дамұғалім болуға  тиіс.  ...  ...  өз  ...  кітапқа  дегенынтасын  үнемі  арттырумен  бірге,  олардың   ...   ...   ...   ... де бағыт беріп отырады. Балалар бастауыш сыныпты  бітіргенде,кеңес ақын-жазушыларының белгілі шығармаларымен таныс ... ... ... ... ескертіп отырадыСыныптан тыс жұмысын балалар мектепке  келген  кезден  бастаған  жөн.Өйткені сауат ашу кезінде оқушылардың  ...  ...  ...  ...  ...  ...  суретті  кітапшаларды  көрсету  арқылы   дауыстап,мәнерлеп оқи отырып жүргізіледі.Екінші сыныптан бастап мұғалім балаларға ... ...  ...  бере  бастайды.  Оларға  кітапты  дұрыс  ұстап,  күте   ... ... ... ... ... ...  кезде  кітап  беттерінбүктемеу, кітап беттерін су немесе кір ... ... ... т.б. ... ... анық етіп ... ... іліп қояды.Сыныптан тыс оқу оқушылардың кітапты өздіктерінен оқи алу  ... ... «Ана  ...  ...  ...  ...  менкөркемдік   ерекшеліктерін    түсінуге    көмектеседі.    Балалар    ... ... ойды  ...  ...  сол  ...  өзінің  қалайқарайтынын айтып, кейіпкерлердің  әрекетіне  баға  бере  ...  ...  оқу  ...   ...   ...   ...   ... басқа тарих, дүниетану  т.  б.  пәндерінен  мағлұмат  ... ...  ...  ...  алған  ұғым  сыныптан  тыс  оқукезінде нығая, жетіле түседі.Сыныптан тыс оқу ... ...  ...  ...  ... біліп  отырумен  қатар,  алдағы  уақытта  не  туралы  ... де ... алуы ... мектептердегі сыныптан тыс оқудың  мазмұны  мен  ... ... жаңа ... жобысында  былай  делінген:  «Сыныптан  тысоқудың мақсаты: баланың  сыныптан  тыс  оқуы  ...  ...  ...  ... тереңдете түсу, кітаптан  өзіне  қажетті  материалды,  кітапханаданкеректі кітапты  іздеп  тауып  алуға  ...  өз  ...  ...  ... ... түсу; оқиға, білуге  ыетасын,  құштарлығын  арттыра  түсу;баланың ... және ... тану ... арттыру.Сыныптан тыс жүргізілетін оқуды ұйымдастырудың ең негізгі қағидасы  –оның сыныпта жүргізілетін оқумен тығыз байланысты болуы. Оқушының  ...  ...  ...  ...  ...   ...   жалғасы   түріндеұсынылады. Оны ... ... оқу, ... ... ... өнері,  еңбеккебаулу т.б. сабақтарында және оқу бойынша жүргізілетін қорытынды  ... ... ... ... ...  ...  жазушының  бір  шығармасынан  үзінді  оқыса,  солшығарманы толықтыра оқу сыныптан тыс оқуда іске  ...  ...  ...  ...  ...  таныстыра  түсу  мақсатында   оныңсыныпта оқылғаннан ... ... ...  тыс  ...  ...  Ы.  ...  «Әдептілік»  әңгімесін  оқығаннан  кейін,  оның«Баланың айласы»,  ...  ...  ...  ...  ...  т.  б.әңгімелері сыныптан тыс оқуға беріледі.Кейбір жекелеген шығармаларды сыныптан тыс оқу сабағында  да  талдауғаболады. Онда ... ... ... жағы ... ... ... кітап оқуға қаншалықты ынталы және бейім екендіктерін білуүшін  ...  ...   ...   ...   ...   ...   жекеәңгімелеседі;  салған  суреттерін,  жазып   алғандарын   ...... жеке ... ... ... ... ... көруге  деболады. Осындай ыждағатты тексерудің нәтижесінде, балалардың қайсысы қандайтақырыпты   жақсы   көретіндері   байқалады.   ...   бала   ...  ...  ...  ...   ал   ...   қиял-ғажайыпертегілерін т. б. ұнатады.Осыдан кейін ... ... бір ... ...  ... басқа тақырыптарға қызықтыру жолдарын іздестіреді.Балаларға сыныптан тыс  оқуға  арналған  тартымды  ...  ... ... ... ...  ...  ішінен  іріктеп  ұсынады,  әдемісуреттермен   безендірілген   кітап   жаймаларын,   ...   ...    ... т. ... тыс ... тиісті кітаптардың тізімі бір тоқсанға арналып әртоқсан сайын ұсынылып отырады. Балалардың оқуға ынтасын  арттыру  мақсатыменмүғалім ... ... ... ... ... оқиғаларды  бастап  айтып,«одан әрі не болатынын осы кітапты  оқып  білесіңдер»  деп  аяқтайды.  ... ... ... ...   ...    ...    суреттерді  көрсетуарқылы да  қызықтыруға  болады.    Ал    енді  бір  ...  ...   ... авторын ғана айтып, оның  осылайша  неге  ...  ... ... ... оқушыларын оқуға қызықтыру үшін V—VI сынып оқушыларыныңда көмегі  зор.  Өздерінің  кішкене  ...  ...  ...  кітаптары,әңгіме, ертегілері жөнінде, өздеріне ұнайтын жазушылар жө- нінде  әңгімелепайтып берсе, олар сол ... ... де ... ... жылы ... ... жазғы демалыс кезінде  оқитын  кітаптарыныңтізімі  беріледі  де,  оқу  жылының  басында  сол  ...  ... ... ... Олардың  оқыған  кітаптары  туралыжазғандарын,  әсерлерін,  пікірлерін,  кейбір  үзінділерді,  кейіпкерлердіңаттарын, суреттерін т. б. ... ... ...  ...  ...  ...  оқуға  тиісті  кітаптардыңтізімі беріледі. Мектептерде ана тілі сабақтарының өтілу жайы мен  сыныптантыс ... ... сай,  ...  ...  ...  ...  жұмыстарорындауға болады:1) Көркем шығармаларды (бір шығарманы    ... ...  ...  топталғанбірнеше шығарманы), ертегілерді, мақалаларды талдау.2) Күнделікті баспасөздегі («Балдырған»,  «Ақ  ...  ...  ... «Ұлан» газеті) мақалаларды оқу.3) Кітаппен жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру.Көркем шығармаларды талдау үшін сюжетті ... ... өз ... ... ...  ...  ...  қажетіжоқ, олар өз  беттерінше  қорытынды  шығарғандары  жөн,  яғни  ...  ... ... өз ... ... дұрыс. Кейде оқы-ғандары жөніндежолдастарынан сұрау, пікір алысу т. с. с. тыйым салынбайды.Сыныптан тыс оқу ... ... ... қолданудың  да  пайдасымол. Мұнда да шығармада кездесетін қиын ... ... ... ... тыс оқуда бір жазушының  шығармасын  талдауда  сол  жазушыныңөмірі мен қызметінен ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылады:а) мұғалім немесе  балалардын,  бірі  жазушы  жөнінде  қысқаша  әңгімелепбереді;ә) жазушының балаларға таныс ... я ... ... оқылады,  кейдебір шығармасынан әдеби монтаж, ойын ұйымдастыруға да болады.Бірінші сабақта сол жазушының өмірбаяны туралы айтылып,  оның  ... ... ... ... ... де, басқа  бір  шығармасы  тағыоқуға тапсырылады.Екінші сабақта оқуға берілген шығарма талқыланады, ал  үшінші  сабақтақорытындыланады.Жоғарыда ... ... ... ертегі  оқуға  өте  құмар  келедідедік. II—III сыныптарда көбіне жануарлар туралы ертегілерді жақсы  қөреді.Мұндай сабақтарға көрнекі ... ... ... жасатуға  болады.Бірқатар ертегілер жөнінде шыққан сурсттер де бар («Түлкі  мен  бөдене»  т.б.), ал ... ... ... ... жасалды.II — III сыныптарда оқу  үшін  ...  ...  ...  ... , ал IV ... балалар өздері іріктеп алады.Оқушыларды газетпен таныстыру сабағын мына  сияқты  жүйемен  жүргізугеболады:а) балаларды    ...    ...    ...   ... ... газеттегі басылған мақалалардан үзіндікелтіре отырып  (балалардын. мектептегі, үйдегі іс-әре-кеттері мен ... ...   өз  ... сов-хозына, қаласына, ата-анасына қандай көмек көрсеткен-дері т. б.), әңгіме ұйымдастыру (балалар газетті оқи ма,ондағы ... ... ме, ... ... ... т. б.).ә) ... ... шығаратынын, қай  жерде,  қай  күндері  шығатынын,  ... ... шыға ... ... ...    атты ...    кезекті номерінің құры-лысымен  ...     және    ...    ... ... ... ... ... географиялықкарта, кітап жаймасы т. б. болғаны жөн.«Балдырған»      журналымен      ...       ...   ...  ...   (ай  ...  шығып  тұратыны,  тақырыптарының  алуантүрлілігі)  айтылады. Балаларды өз беттерімен  кітап  оқуға  ...  ... ... ...    ...  оқу  ...     оқу  ...  т.б.жөнінде үнемі ескертіп отыруы қажст.Сыныптан тыс оқуды есепке алып, тексеріп  отыру  жөнінде  жоғарыда  даайтқанбыз. Оған  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... де орасан  зор  тәрбиелік  мәні  бар  ...  еске  ... ...  ...  ...  Бұл  —  ...  ойларын  жинақы,  өзсөздерімен  жаза  ...  ...   жазу   ...   ... ... аты, ... ... жылы, оқығаны қандай  мақала  екеніжәне ол жөніндегі өзінің пікірі жазылуға ... ... ... ... кітаптарының авторы мен атын,  шыққанжылын жазып, өздеріне ұнаған кейбір оқиғаларға сурет  салып  қояды,  ал  ... ... ... өз ... ... ... ... САБАҚТАРЫНДА ОҚУШЫЛАРДЫҢ ӨЗДІКТЕРІНЕН ОРЫНДАЙТЫН ЖҰМЫСЫМұғалімнің  басшылығымен  ...   оку   ...   ...  ...  жұмыстарымен  ұштастырылып   отырады.   Балалардыөздіктерінен жұмыс жасауға үйретуде негізінен екі түрлі  мақсат  ...  ...  ...  ...  ...  2)  ...  өз  беттеріменорындауға үйрету, өз еңбектерінің жемісін көріп, «рахат» сезіміне  бөленугежағдай жасау.Өздігінен  орындалатын  ...  ...   ...   ...   ... арттыру.Мұғалім оқу кітабындағы  материалды  толық  оқып  шығып,  оның  қандайбөлігіне  басшылық  керек,  ал  ...   ...   ...   ...   ...   ...   ...   Өздіктерінен    орындайтынтапсырманың   ...   оның   ...   ...   ...    мақсатынтүсіндіреді, орындау барысын тексереді.Тапсырманы ауызша да беруге болады, бірақ егер жұмыс бірнеше  ... ... онда ол ... ... ... ... тақтаға жазады.Балалардың өздігінен орындайтын жұмыстарының. түрлері:1. Кітаптың мазмұнымен   (кітаптың ең соңында бе-рілген материалдардың тізімі) ... оку ... ... ... бар? Үй жануарлары туралы не оқы-ғандарыңды кітаптың мазмұнынан белгілеңдер.2. ... ... ... ... ... сұрақтар ойлап табады, белгілі бір оқиғаны су-реттейтін үзіндіні ... ... ... ... б.3. ... ... жұмысы: мәтіндерді бөлікке бөлу,қандай суреттер салуға болатынын    ойластыру,    мәтіндімұғалімнің ... ... ... бөлу т. б.4. ...  өңдеу.  Мақаланын,  жоспарын     жазу,  жаңа  ...  ... ... жазу т. б. с. с.5. ...  ... ...    ... аудару, үйге мәтіннің мазмұнын қайта оқып шығу-ды бермей, шығармашылық тапсырма беру керек. Мыса-лы «...туралы айтылған жерлерді ... ... ... ... ... ойластырыңдар» т. б.Оқушылардың өздіктерінен орындайтын жұмыстарына көңіл бөлу  —  ... ... ... ... ... ... ... АЛУ«Ана тілі» сабақтарында мұғалім балалардың  қаншалықты  ...  ... ... отырып, анықтай алады.  Сыныптан  тыс  оқығандары  бойыншаәңгімелесу және өз беттерімен оқыған кітаптарынаи түсінгендерін айтып  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   менмазмұнын қаншалықты терең түсінген-түсінбегендерін көрсетеді. Сонымен біргеоқуы кем балаға дұрыс, саналы және шапшаң оқу   дағдысын    ... ... ... ... оны ... түрде есепке алып  отырукерек. Мұндай есеп әсіресе I, II және III ... ... ... ... мен іскерлікті (шеберлікті) есепке алу үшін бөлек дәптерарнайды. Онда әрбір оқушыға бірнеше жол  орын  береді  де,  ...  ... ... ... ... ... сынып үшін дағдылары мен  шеберліктерін  толық  есепке  алатынсхема жасауға да болады. Мысалы:|Фами-лиясы,  ...   саны   |Оқу   ... |Бір ... ... ...          |              |             ... сөз   |                 ||             |              |             ...         |                 ...      ...      ... ... ... жекеше |атау септік ілік ||өзеннің      |толықтауыш    |             ...       ... ...     ||жағасына     |              |             |             ...           |4. ... ... ... ... ... жазады да  әрқайсысыныңтұсына формасын жазады немесе сөйлемдегі сөздерді  схема  бойынша  жазады.Мысалы, ... ... ... тез ... деген сөйлемді балалар  былайшажазады: біздер — жіктеу есімдігі, I жақ, ...  ...  ...  —  затесім, жалпы есім, жекеше, барыс септік, толықтауыш. Машинамен — зат  ... ... ... ... ... ... Тез — үстеу,  пысықтауыш.Жеттік — етістік, өткен шақ, 1 жақ, көпше, баяндауыш,   ... ...               ... мүшесі    |Сөз             ...          ||                     |                 ...            |                ... ...        |біз қала         |дер             |—               ||                     |                 |ға              |—               ...  ...  да  балалар  оқу-жазуға   ...   ... ... бір ... неше ... бар  ...  сөйлемде  кім  я  нежөнінде  айтылып  тұрғаны,  сөйлемдердің  түрі  (хабарлы,  ...   ...  ...  сұраулар  бойынша  бастауыш  пен  баяндауыш,  тұрлаусызмүшелер ажыратылады.Жазбаша талдауда оқушылар бастауыштың  ...  бір,  ...  ...  ... ... ... ... сөздерді теріп жазады, берілген  бастауыш  ябаяндауыш бойынша сөйлемдер құрастырады және дәптерлеріне  ...  ... ... ... сөйлемдерді теріп жазады, сөйлемнің бір түрін  басқатүрге айналдырады. Бірыңғай мүшелі сөйлемдерді схемамен  ...  ...    ...    ...    ...    Райхан    үйді     жинады,     сыпырды.алма (баст.)                    ... ... ...  ... ...                             ... ... (баянд.)Талдау үнемі тек таза фонетикалық, морфологиялық,  синтаксистік  ... ... ... ... ...  ...  сай,  талдауаралас  та  қолданыла  ...  ...  ...  балалардың  білімін  есепкеалғанда  жиі  жүргізіледі.  ...  ...   ...   ...   ... ... түбір, сонан соң,  қосымша,  оның  ішінде  жұрнақтары  менжалғаулары анықталады. Ал сөз табы ... ... ... ...  ...  соңғы  сөзге  дейін  ретімен  ...  ...  ...   қарайталданған    әуелі    тұрлаулы  мүшелер   (баяндауыш,   бастауыш),   ...  ...   ...   бастауышпен   байланысатын   тұрлаусыз   ... ... ... ... барысында бастауыш пен  баяндауыштыңсөйлем құрайтынын ескертіп отырған  жөн,  ...  ...  жылы  ...  ... ... ... ұшып ... — сөйлем,  ал  жылы  жаққа  —  сөз  ... ... ... мәтіндер құрылысы жағынан да, мүшелерінің(сөздерінің) формасы жағынан да әр ... ... сай ... ... ... ... ... сыныпта білім мен дағды беру жолында іске  асырылатын  ... ен  ... түрі ... ... есептеледі.Кеңес педагогикасының  үйретуі  бойынша  және  көрнекті  педагогтердіңзерттеуінше,  ...  ...  ...  бар  ...  ...  ...  тіліненоқушыларға берілетін білім  мен  дағды  және  ...  ...  ... ... ... түрлері арқылы беріледі. Солардың ішінен  грамматикамен жазу сабақтарының мына сияқты бастыларын атап өтуге  болады:  1)  ... ... ... 2) ...  ...  ...  ...  3)оқылған материалды қайталау және жүйелеу сабағы, 4) оқушылардың,  білімін,дағдысын және  шеберліктерін  есепке  алу  ...  ...  ...  ... ... 5) ... ... практикасында сабақтың таза бір  түрі  сирек  кездеседі.  ... ...  ...  ...  үй  ...  ...  бұрыноқылған материалды қайталау, жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын айту жәнежаңа материалды түсіндіру, алуан түрлі жаттығу жұмыстары,  оқушылардың  ... ... ...  үйге  ...  ...  ...  ... жұмыстар іске асырылады. Сабақтың мұндай түрі б і р і к к е н ...  ...     ...  кең  ...   түрі   осы   ...   ... аз-кем тоқталып өтелік:1) біріккен сабақтың әр бөлігі өзара ... ... ... бір тұтас сабақ болып өтеді;2) мұғалім оқушыларға сабақтың    тақырыбы    менмақсатын анық түсіндіреді;3) сабаққа қажетті ...    ...  ала  ... ... ...    ... жоспары да алдын ала дайындалады.Біріккен сабақ  бірде  өткен  материалды  жаңа  материалмен  байланыстыруданбасталса,  енді  ...  жаңа  ...  ...  ал  ...   ... ... Біріккен  сабақта  оқушылардың  білімі  бүкіл  ... ... ... ... бағаланады. Сабақтың бүл  түрінде  барлықәдіс (байқау, түсіндіру, әңгіме, жаттығу, кітапты  пайдалану,  грамматикалықталдау т. б.) қолданылады. Әрине бұл ... ... ...  сабақ  сайынқолданыла   бермейді.   ...   мен   ...   ...   ...   депсаналғандары,  ретіне  қарай,  мұғалімнің  шеберлігіне  қарай,  әр   ... үй ... ... бөлігінде оқушылар (мұғалімнің  сұрауыбойынша)  тапсырманы  қалай  орындағандарын,  не  ...  ...  ... үйде ... ... нәтижесін ғана емес, сол нәтижеге  қалайжеткендерін  (қалай  меңгергендерін)  көрсетеді.   Жаттығуларын   ... ... ... мен ... ... ...  ...  тақтағажазады және оқушылардың дәптерлеріне жаздырады, ал сабақтың мақсатын ауызшатүсіндіреді. Мысалы, тақырып: «Бір буынды және көп ...  ...  ... ...  бір ... сөздерді көп  буынды  сөздерден  ажырата  білугеүйрету.Жаңа материалды  түсіндіру  ...  ...  ...  ...  ...  плакатқа  жазылған  сөйлемдерді,  сөздерді  оқиды,  олардыңарасындағы байланыстарды анықтайды т.  б.  ...  I  ...  ...  ...  ...  атын  ...  «Қарақат»  сөзін  буынғабөлгізеді, онда үш буын бар екені  анықталған  соң,  әр  буын  ...  ... ... сөз ...  осы  ...  ...  ...  құрайды,қарақаттың қайда өсетіні, түрлері сұралып, буынға бөлінеді. Соңында  «Біздіңбақта» мәтіні құрастырылады  (Біздің бақта түрлі ... ...  Онда  ... та бар. Қара ... та бар. Қарақат  өте  тәтті.  Біздер  қарақаттытереміз).Жаңа материалды бекіту  бөлімі  де  ...  ...  ... ... ... жатқа жазу жұмыстары, карточкалар арқылы  т.с. с. жүргізілуі мүмкін.Үйге тапсырманы балалар дәптерлеріне жазып ... тиіс  ...  ...  ...  ...  ...  ...  атын  білдіретінсөздер» тақырыбы бойынша: 1) сөйлемде бір сөз бірнеше түрге енеді, 2)  мұндаоған бірнеше сұрақ қойылады, 3) ол ... ... ... ...  да  ... ... 4) олар заттың атын білдіреді, 5) ол  сөздерге  кім,кімдер,  ...  ...  ...  ...  ...  сияқты  тұрғыда   тұжырымжасайды.Сабақтың әр бөлімі  әр  түрлі  дәрежеде  ұйымдастырылады.  ...  ... ... ... және і ш і н а р а тексеруі мүмкін. Егер  оқушыларүйге берілген жаттығуды түгел оқып,  ...  ...  ...  ... ... ... ал ... маңызды  сөздерді  немесе  сөйлемдерді  ғанаіріктеп оқытып, талдатса, ішінара тексеру іске асады. Сонымен ...  ... және жеке де ...  ...  ...  ...  сұралады.  Алжеке тексеруде оқушы мұғалімге дәптерін  береді.  Мұғалім  оның  ішінен  бірсөзді немесе сөйлемді ... ... да, ... ... ... т. б.Жаңа материал мұғалімнің  түсіндіру  әдісі  арқылы  да,  әңгіме  әдісіарқылы да өткізіле ... ... ... ...  ...  үшін  әсіресеәңгіме әдісі  пайдалырақ.  Әңгімелесу  ...  ...  ... ... қарай, балалар кітаптағы  ережені  оқымас  бұрын  ... ... ... ... ...  Мысалы,  «Заттың  сынынбілдіретін  сөздер»  тақырыбын  етпес  бұрын  ...  ...  ...  ... ... сөз ... тауып жазады: үй,  класс,  тақта,  қар  т.  ... ... ... ...  ...  ...  ...  сөздер  ойлап  табады:Класс қандай? Класс жарық т. с. с.Үйге  берілетін  тапсырмада  ...  ...   ... алу ... ... ... ... тиіс.  Мысалы,  оқушыларғаоқулықтан жаттығу берілетін  болса,  балалар  ...     оның  ...  ... соң ... «Ал ... ...  басым  нәрсе  не  болды?»  дегенсияқты   ...   ...    ...    ...    сол    жаттығуды    қалайорындайтыпдықтарын сұрауға да ... ... әр ... ... әр ... әр ...  ... — мұғалімнің қабілеттілігі мен шеберлігіне байланысты. Алайда  жоғарыдакөрсетілген белімнің барлығы ... бір ... іске  аса  ...  ... ... ... жаңа материал түсіндірілмесе, кейбіреулерінде  үйтапсырмасы тексерілмеуі мүмкін.Сирек болғанымен сабақ  кейде  түгелдей  жаңа  ...  ... ... да ... ... ... жаңа материалды түсіндіру  са б а  ғ  ы  ...  ...  бүл  ...  ...  назары  негізіненматериалды оқушылар санасына жеткізуге аударылады да, уақыттың  дені  соғанарналады. Жаңа материалдың ... ...  ...  ...  ... ...  қойылған  сұрауларға  жауап  алу  арқылы  яки  ... ... ... не ...  жаңа  ...  түсіндіру  процесіндеөткен материалдармен салыстыру арқылы іске ...  ...  ...  менжаңа  материалды  байланыстыру  кезінде  мұғалім  оқушылардың  ...  ... ... жаңа ... ... ... ... материал оқушылардың санасына  байқау,  түсіндіру,  грамматикалықталдау, кітапты пайдалану, әңгіме т. с. с. әдістер арқылы ...  ... ... ...  ...  ерекшелігіне,  көлеміне  жәнесабақтың мақсатына байланысты.Жаңа  материалды  түсіндіру  сабағында  оны  бекітуге   ...   ...  ...  оқушылардың  қаншалықты  түсінгенін  байқау   үшінсыныпқа сұраулар қоюға  немесе  ...  ...  ...  болады.  Үйгеберілетін тапсырма да шағын, шығармашылық сипатта болу керек.Жаңа  материалды  түсіндіру  сабағы  белгілі   бір   ...   ... ... ... ... беру керек болған жағдайда өткізіледі.Оқушылардың  білімін   бекіту   сабағында   жаңа   білім   ...  ...  ...  ...  білімін  жетілдіру   мен   дағдысынқалыптастыра түсу мақсаты  ...  ...  ...  ...  түрлі-түрлі жаттығулар жүргізіледі, арнаулы талдаулар жасалады, өткен  материалданнашар ... ... ... ...  әсіресе  белгілі  бір  үлкен  тақырыпты  аяқтағанкездерде оқушылардың өтілген материалдардан алған ... мен ...  ес  ке  а л у ... ... Бұл ... бір жағынан, оқушылардың  білімінтексеруді   көздесе,   екінші   ...   ...   ...    ... ... ... ...  оқушылар  алған  білімі  мендағдысы және шеберлігі ауызша да,  жазбаша  да  тексеріледі.  Балалар  ... ... ... қажетті нысанды табады,  мысалдар  келтіреді,талдаулар жасайды, диктант, мазмұндама, шығарма жазады.Сабақтың  қай  түрі  болмасын,  ...  да  ...   ... іске асырылуға тиіс:Жоғарыда көрсетілгендей,    сабақтың    ... мен  ...  ...    ...  ...  ...  мақсатын  білсе,  оқушы  соған   жеткеншеасығады. Кейде оқушының жұмысында   қате бар. Оны ... ... ... ... болар еді? сияқты  сұрақтарды  шешу  ... ... ...    Сабақтыңсоңында сол күнгі оқушылардың білген жаңалықтары,оны білу не үшін керектігі анықталады. Егер оқушыларана тілінен  ...  ...  мен  ...  әр  ...  ...  не  үшінкеректігін   білсе,   жұмысты    ынталанаорындайды.Материалды ... жаңа    ...  ...  материалдармен  байланыстыжәне оған    негізделіп келуішарт;  білімдік,  тәрбиелік  ...     ...  ...  ...   ...    белсенділігін    арттыру,өз беттерімен орындау қабілеттерін  күшейту,  қорытынды  шығарту,  ... ... ... қолданы-луы қажет.Жаттығудың формасы мен түрлері мейлінше түрлендіріліп отырылуға  тиіс   (саналуан    ... ... ... ... құрастыру, мазмұндама, шығарма т. б.).Әр сабақта өтілген материал қайталанады. Ол үй тапсырмасын  ...  ... жаңа ... алдында болсын, түрлі жаттығулар арқылыжүргізіле   береді.    ...     ...    ... ... беки ... Оқу ... ... немесе  тоқсан  аяғында,кейде бір үлкен тақырыпты аяқтағанда, жоғарыда көрсетілгендей,  тұтас  сабақ— өтілген  материалды  ... ... әр ... ... ... ... үшін ... алдын ала жүйелі жоспар   жасалады,түрлі керекті жабдықтар дайындалады. (Мұғалімнің ...  ...  ...    ... ... ке-рек. Жаттығу  тапсырмалары  анық,     оқушылар     ...  ...  ... ...    ... ...       ...  тілін  дамыту     ...     ...   ...  іске  ...     Оқушының  сөздерді  дұрыс   ...   ...    ...    ... алуына, сөйлем, мәтін құрауына  көңіл    ... ойын ... ... ... ... жөн.6.  Қазақ  тілі  сабақтарында     таблица,  схема,  дидактикалық   ... ... т. б. ...    ... кең ... ... барлығына бірдей  талап  қоймай,  жеке  ...  ...    ...    ... ... ... ... қамтамасыз ететін әдіс-тәсілдер таңдалуы қажет.Шағын кешенді мектептерде мұғалім бір кезде  бірнеше  сыныппен   жұмысжасайды. ... ... ... ...  балаларды  алғашқы  күнненбастап тапсырманы өз беттерімен орындауға үйретуі ... Ол үшін мына ...    ...    ...    ... түрлі    тапсырмалары    бар    ...    ... ... ... ... сөз, сөз ...    сөйлемдер құрастырып жазу,4) мәтіннен қажетті сөзді, сөз тіркесін, сөйлемді тауып жазу,5) ... ... ... ... ... қатемен    жұмыс    (мұғалімнің    көрсетуі  ...  ...  ... ... орындағандарын тексеріп, бағалайды.ГРАММАТИКА САБАҚТАРЫНДА ҚОЛДАНЫЛАТЫН КӨРНЕК1 ҚҰРАЛДАРМұғалімнің  оқыту  ...  ......  анық  ... мен ... қабілетін дамыту. Бұл үшін  көрнекіліктің  алатын  орнызор.  Көрнекі  құралдарды  пайдалану   арқылы   ...   ...   ... сөйлегенін есітіп, қабылдайды.Сабақтарында көрнекілікке қойылатын талап:  оқушы  және  сөзді  ... ... ... буындарды, морфемаларды) анық  көретін  болуғатиіс, бірақ жазғанда бір ... соң ... ...  ...  ...  ... ... сөз немесе буынды сақтап, сөзді немесе буынды бірден  жазыпдағдыланулары керек. Бұл үшін көру және ... ... ... ... ... ... ұғым сөздерді анық айтуды да, мәнерлеп оқудыда,  мысалдар  ...  де,  ...   ...   ... да ... ... деп ...  немесе  көзге  көрінетін  құралдардықолдануды  түсінеді.  Мұнда  қажетті  әріптер  немесе   ...   ... ... ... жазылады яки  асты  сызылады.  Кейде  тақтаға,  оқу-шылардың дәптерлеріне  жазылғандар  да  ...  ...  ...  ... ... ... ...  көру  арқылы  анық  бейнелеуді  қамтамасызетеді,  алайда  көрнекіліктер  оқушылардың  зейінін  ...  ...   ...  ...  (мысалы,  басқаша  жазбай,  неге  осылай   жазамыз)   кө-мектесетін ... ғана ... ... ... ... т.  б.  ...  үшінматериалдар жан-жақты ойластырылып,  таңдалып  ...  ...  ... ... ... және ...  емес  құбылыстарды  салыстырып,  олардың  ...  ...  ...  ...  ...  ...  бақылағандарынанқорытынды шығарып, белгілі бір ереже жөнінде  ұғым  ...  ...  ... и» ... ... түсіндіру  үшін  мұғалім  мына  ...  ... етіп ... -  ...                Ки — қойЖина — ...            Сиыр — ......            Тиме — ... т. ... «и», «й» әріптерін қызыл түспен жазуға да болады. Бірақ  негізгіәдіс — бірінші бағанадағы сөздерді екінші  бағанадағы  ...  ...  ...  ...  ...  отырып,  балалар   олардың   арасындағыұқсастық пен айырмашылықтарды табады, «и» әріпінің қандай ...  ...   ...   ...   ...   ...   «й»    ... кейін жазылатынын өздері  айтады.  Бұған  ...  ... ... ... мәтіннен құрамында «и», «й»  әріптері  барсөздерді тауып, олардың қандай  ...  ...  ...  ...  ... өзі ... сөз ... (мысалы, көбей, икемді, мұхит, айқай  т.  б.),онда «и» мен «й»-дің қайсысын, не себепті жазу ...  ...  ... басында, ортасында, аяғында жазылатынын, ал  «й»-дің  сөздің  ... ... ... ... ... келе ... байқатып,  «и»мен «й»-дің ұқсастық қасиеттерін (екеуі де «ый» ... ... ...  ... ортасында, аяғында келеді) және  бір-бірінен  ерекшеліктерін  («и»  ...   ...  ...  ...  «й»  —  ...  ...  кейінкеледі, «и» — буын құрайды, «й» — буын құрай алмайды, «и» —  ...  ...... ... «и» — сөздің басында  келеді,  «й»  —  ...  ... ... ... әр  ...  жеке  ...  ...  арқылықорытынды шығарылады.Көрнекі  құрал  ретінде  қандай   да   болмасын   грамматикалық   ... ... ... ... да ... Мысалы:Мұнда оқушылар тіліміздегі жұрнақтардың: 1) алуан  түрлі  болатындығы,2)  түбірден  кейін  ...  3)   жаңа  сөз  ...   ...  ...     байланысын     көрсететін     схемалар   ... ... және ... ... ... орманның ішінен  тәттіжидектің исі аңқиды сөйлеміне аналитикалық схема жасасақ:Осы сөйлемдерге синтетикалық схема жасасақ:Қалың   орман    ...    ...   ...    исі    ... ... ... де сөздердің арасындағы байланыс  көрсетілді.Біріншісінде сөздердін  байланысы ... мен ... ... көрсетілген.Ал екіншісінде сұрақсыз сызықтар стрелкамен  көрсетілген.  Бірінші  схемадасөздердің   қайсысы   ...   ...   ...    сұрақтар    арқылыкөрсетілгенімен, сөздердің сөйлемдегі тәртібі бұзылған. Ал  екінші  ... ...  ...  сол  ...  Бұл  ...  екеуін  де(біріншісін III сыныпта, екіншісін IV сыныпта) қолдануға болады.Кез  келген  тақырыпты  оқушыларға  ...  ...  үшін   ... ... мен схемаларды өздері қолдан жасап алады немесе  сыныптақтасын  пайдаланады.  Грамматикалық  немесе  орфографиялық  ...  ...  ...  ...   ...   немесе   динамикалықтаблицалар болады.  Мұндай  ...  ...  ...  ...  жасалады.Әсіресе, сөз таптарын, грамматикалық формалар мен олардың жазылуын  өткендединамикалық таблицалар өте қолайлы.Мұғалімдер  көрнекі  құралдарды  өздері  ...   ...   ... тиіс:1. Таблицаларда грамматикалық материал шамадан тыс көп берілмеуі керек.2. ...   бар ... мен ...  ...  ... ... ... жоқ.3. Таблицаларда қажетті тұлғада    берілген    сөздерден  басқа,     ...    ...    ... ... ... ... болады.4. Таблицаның көмегімен  үйретілетін  сөз,  буын,  морфема,  әріп  таблицадабөлініп,    ...    ... ... бір элементпен    салыстырыла көрсетілуге тиіс.5. Оқылып отырған грамматикалық немесе  орфографиялық  құбылыс  таблицамазмұнында тасада қалып ... ... ... ... ... ... ... буындарды, морфемалар мен сөздерді графикалық жағынан бөліпкөрсетудің көптеген тәсілдерін қолдана беруге болады. Мысалы,  сөз  ... ... ... ... ... ... ... шрифтімен көрсету т. б.Кез келген тақырыпқа таблица жасай берудің ...  жоқ.  ... ... ... ... ... ... қарай,  жалпы:(қорытынды)  таблица  және  жеке  ...  ...  ...   ...   ... ... мағлұмат (сөйлем мүшелері, сөз таптары, септік  жалғау  т.б.),  ал  жеке  таблица  тілдің  жеке  ...  ...  (сөз  ... ... немесе жалғаудың бір түрі, бір-екі  септіктің  ... б.) ... беру үшін ... ... жұмыс барысында  әр  кезеңдетүрлі тәсілмен ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  орындату  барысында,  балалардың   өздігінен   орындағанжұмыстарын тексергенде, қателерін ... ... т. с. с). ... ұзақтығы да түрлі-түрлі  болады  (бірнеше  минут  қана,  сабақтыңбасынан аяғына дейін, кейде сабақтан  соң).  Бұл  да  ...  ... ... байланысты.Көрнекі  құралдың  пайдалы  жағының  бірі   оқушылардың   ...  ...  ...  ...   мұғалімнің   басшылығыментаблицаны  оқиды,  түсінеді,  оның  ...  ара  ...  ...  ...  Сонан  кейін  мұғалім  оларға  түрлі  тапсырма  береді(таблицаны дәптерге көшіріп  ...  ...  бір  ...  ...  ... өз  жандарынан  мысалдар  келтіріп,  ...  ...  ...  ... ... ... ... салыстыру, қорытынды жасау,  таблицабойынша тексеру т. б.).Көрнекіліктің  бірі  ...  ...  ...   есептеледі.  Дәптерарқылы   сыныпта  ұйымдастырылған    ...  ...  ...   ...  ...  білім,  дағды,  шеберлік  дәрежесін   білуге   болады.Қысқасы, ...... ... ... ... ... оқушылардың барлығы дәптерлеріне сол күнгі  датаныжазады. Бір жол  ...  ...  ...  не  ...  не  ... ... жеке  ...  жаңа  жолдан  бастап  жазылады.  ... ...  ...  белгіленеді.  Оқушылардың  жазғандары  анық,  таза,мүмкіндігінше,   ...   болу   ...   ...   ...   ... ... ... жаттығуларға түрлі түсті қарындаштар  дапайдаланылады.Көрнекі   ...   ...   ...   оқу   ... де жатады.  Оқушылар  пластинкаларға  ...  ...  ... ... басшылығымен қайталап айтады,  жазады,  тыныс  белгілерінқояды, талдайды.  Қосымша  құралдар  ретінде  ...  ...  ...  Оның  ...  ...  түрлі  буындар,  сөздер,  сөйлемдержазылған   карточкалар,   конверттер көп қолданылады.ЖАЗУ ЖӘНЕ ... ... ... МАҢЫЗЫБастауыш сыныптардағы жазу сабақтарының мақсаты – балалардың жазу ... ...  ...  психологиялық  негізгі   мидың   үлкен   жарты   шарқабығындағы  анализатор  ...  ...  ...  ...  түсуі,екінші  сигнал  системасының  жинақталып,  бір   ...   ...   ... Жазу  тілі  ...  ...  ...  іске  ...  Ал  ауызшасөйлеу, есіту кинестезиялық нерв байланыстары арқылы өтеді.Жазу тілі ауызша сөйлеуден кейін шықты, сондықтан  да  ол  ...  ... ... ... Ең ... ерте ... адамдар қандай  да  болмасынбір уақиғалар ... ... ... ... ...  болады.  Сөйтіпондай мәліметтерді түрлі суреттермен белгілейді. Бұл кезең  –  идеографиялықсөйлеу кезеңі  деп  аталады.  ...  ...  ...  бір  айтылатынжағдай туралы еске түсіру рөлін атқарады.Кейінірек иероглифтік жазу  шықты.  Бұл  заттарды  ...  ... ...  ... ... қолданып жүрген  жазуымыз  алфавиттік  жазу.Бұл кейінірек шыққан.Жазудың құрамына алфавит, графика және орфография (емле)  енеді.Алфавит – тіліміздегі  ...  ...  бір  ...  ...  ...  –  дыбыстың,  буынның  немесе  сөздің  айтылуы  қалай  ...  ...  Ал  ...  ...  ...  бір   нормаға   келтірілгенережесін сақтап жазу.Алфавит пен графиканы меңгеру – оқу  мен  ...  ...  ...  ... ең ... ... ең маңызды дағдыларын қалыптастыруды  көздейді.Алайда жазуды меңгеру оның тағы бір басты бөлігі орфографияны (немесе  жазу,сауатты жазу) игеруді қажет ... ... ... орфографияны игере отырып, сауатты  жазуғадағдылану барысында графикалық түрде  қарым-қатынас  жасау  ...  ... яғни ... ... және  таным  мүмкіндіктерін  жетілдіре  береді,жеке басының ... даму  ...  ...  ...  ...  ...  Міне,жазуға үйренудің басты маңызының өзі анықталды.Жазбаша  сөйлеудің  өзіне  тән  ерекшеліктері  бар.  Мысалы,  ... ... әсер ... ... ... жоқ; ол бүкіл  оқушықауымға арналады; онда автордың эмоциясы  мен  сезімі,  толқуы  мен  мұңаюы,қуанышы реніші ... бәрі сөз ...  ...  жазу  ...  ... ... қажет етеді т.с.с.Бұл  айтылғандар  бастауыш  сынып  оқушыларының  жазу  тілін  дамытумәселесінің күрделі екендігін көрсетеді, яғни ... жазу  ...  ... ... оларды жазудың өзіне дағдыландырып алу керек. Жазу  дағдысыныңбастамасы әріптің әр  бөлігін  (таяқша,  ...  қосу  ...  ... ... жаттықтырылады.Бұл кезеңде бала басымен,  бүкіл  денесімен  жоғары  ...  ... екі ... ... неше ... ... жасайды.Алайда мұғалім тиімді  жаттығулар  ұйымдастырса,  көп  ұзамай,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Ал,  кейін  әріпбөліктерін  аса  күш  ...  ...  жаза  ...  ...  ... жазу қимылдары автоматталып, әуелі  әріптерді,  одан  соң  тұтассөздерді де кідіріссіз жаза алады.Дей тұрғанымен балалар  жазуға  ...  ...  ...  жөні  ... ... ... бір, ... екі жылға дейін жазу  дағдысын  толықмеңгеріп кете алмайды. Мұндай балалармен жеке жұмыс ұйымдастырылады.Жазу қимылдары автоматталғаннан ... жаңа  ......  ...  ... ... ... туады.Орфография жазудың бүкіл жағдайларын  тәртіптейді.  Оған  тілдіңережелері (әріп таңбаларын қолдану тәртібі, әріпті таңдау, бірге және  ... ... оны ... ... ... ... ... саналы  түрде,  түсіне  отырып  жазу  арқылыалған ... ... ... ... түседі.Бір орфографиялық амал  автоматталғаннан  кейін  екіншісі  үйретіледі.Осылайша орфографиялық құбылыстар саналы түрде ... ... тілі ... ... ......  ... түбір сөздің соңғы дыбысы қосымша аралығында да (бас-шы,  башшы  емес),сөз шекарасында да ... ... емес ... ... орыс  ...  ...  аяғы  үнді  дыбыс  -  ...  ...  ...  бар  (Ленинград,  клуб,  педогог   т.б.).   ... ... үнді ... айтылуда қатаң дыбыстарға айналады,  яғни  д,г, б, ... ...  т,  к,  п  ...  ...  айтылады.  Мұндайсөздерге қосымша  қатаң  дыбыстан  ...  ...  ...  ... ... ... ... сүйеніп үйретіледі.Қазақ  тілінде   фонетикалық   қағидаға   сүйеніп,   естілуіншежазылатын сөздер көп-ақ: қалам, ... т.б. ...  ...  ...  сөздердәстүрлі қағидамен, естілуінше жазылады: қыстыгүні, ашудас т.б.Қысқасы, ... ... ...  тіл  ...  ...  бір  ... табылатын жазу теориясына сүйенеді.ЖАЗУ ЖҰМЫСТАРЫНА ҚОЙЫЛАТЫН ТАЛАПТАРБұл жұмыстардың мақсаты – балаларды көркем, анық, дұрыс жазуға ... үшін  ... ... шарттар қойылады:1) Әріптердің негізгі элементтерінің және сөз ішіндегі  әріптердің   ... ... ... ... ... ... ... болып шығу.3) Әріптердің негізгі элементтерінің біркелкі келбетпен жазылуы.4) Сопақша және  жарты  ...  ...  ...  әріп  ... ... түзу  ...  ...  әріп  элементтерінің  бір-бірімен кілт жалғастырмай, бірте-бірте созылыңқырап барып,  жіңішкеріпжалғастырылуы.5) Әріптердің кескіні ... ... ... ... ... ... жазғанда әріптердің дұрыс жалғастырылуы.Жазуға үйретуде көзделетін тағы бір мақсат – балаларды  шапшаң  жазуғаүйрету.  Өйткені  ...  ...  ...  қандай  маңызы  болса,  шапшаңжазудың да сондай маңызы болады.Жазу барысында орындалуға тиіс  ...  ...  ...  ... ... бұрын көрсетіп, түсіндіреді:  мысалы,  екі  аяқ  тік  бұрышқалыпта бүгіліп  немесе  жазылыңқырап  ...  ...  ...  ... ... ...  столға  тақап  тіремей,  столдың  шетінен  3  ... ... түзу ... ... иық ...  мен  ...  түзу  ...  тиіс.  Жазғанда  оқушы  тымеңкейіп,  столға   көкірегін  тіреп  ...  ...  көзі  тым  ...  ...  ...  ...   ...  алыстағыны  көре   алмайтынболады.Дәптерге жарық стол жақтан түсіп, қолы жазуды көлеңкелемейтін ... қол ... ... стол үстіне  қойылсын.  Дәптерді  сол  қолмен  ұстап,жазу төмен түске сайын жоғары ... ... ...   ...  ...  ...  ...  дәл  орта  тұсында  болу   керек.   Дәптер   де   ... дәл ... ... ...  ...  оңға   я  ...  ... дәптерге көздің қиығымен қарауға тура келеді.Жазуға  үйретуден  бұрын  ...   рет   ...   ... балалардың қолын қимылға, көзін  шамалауға  үйрету  керек  болады.Дайындық ...  ... жазу ... ... ... және   жазуаспаптарымен таныстыру, партаға қалай отыру,  дәптерді  ...  қою,  ... ... ... таныстыру,  саусақтарды қимылдатуға бүгуге,  жазуғажаттықтыру, ...  ...  ...  керек.   Әріп  элементтерінің,әріп кескіндерін  дұрыс меңгеріп, жазу  ...  ...   ...  ...  бірте-бірте қолды жүргізіңкіреп, такт  бойынша   жазуға  ... ... ... үйрету   барысында  мұғалім   мыналарға  көңілбөлуге тиіс: материалдың  тәртіппен өтіліп,  ...  ...  ...  ... ... ... жағынан дұрыс жазу үлгілерін мұғалім  тақтаға,оқушылардың дәптеріне ...  ...  ...  ...  ...  ...  қаралып,  тексеріліп,  кемшіліктері,   оны   қалай   ...   ... ... Айына бір рет  болса  да  ...  ...  ... ... шамамен мынадай жоспар бойынша жүргізіледі.Жазу сабағы шамамен мынандай ... ... ... ... ... қалай отыру ережелерін балаларға ескертіп, өзі аралапкөріп, дұрыс отырмағандарын дұрыстап ...  ...  ...  алда  тұрған   міндеттерді   ...   ... әріп ... ... ... ...  ...  оқушылармұғалімнің қолының қалай қимылдау жайына қарап, бақылап отырады.3.  Мұғалім  оқушылардың  алда  тұрған  ...   ...   ... ... ... жазуға кірістіреді.4. Мұғалім партаны аралап жүріп жазу процесін бақылайды.5.  Жазу  ...  ...  ...  ...   мен   жібергенқателіктері айтылады, ... ... ... жарияланады.Бастауыш мектеп оқушылары үшін орфографиялық танымның әсіресе  алғашқыбасқышы ерекше рөл ... Олар сан ... ...  олардың  формаларыныңәсерінен аз да болса білім,  тәжірибе  жинақтайды.  Кейбір   сөздерді  ... ... ... ... неге олай ...  әлі  ...  бере  алмайды.Мұндай құбылысты кейде  орфографиялық  ...  деп  те  атап  жүр.  ... ... ... мұндай, орфографиялық құбылыстарды саналы  түрдетүсініп, сауатты жазуға дағдыланады.ЖАЗУҒА ҮЙРЕНУ ҮШІН ҚАЖЕТТІ ЖАҒДАЙЛАРЖазуға ... ... ...  қарай,  әр  түрлі  дәрежеде  өтеді:фонетикалық жазу  дыбыстық-әріптік   талдауды  шебер  ...  ... анық айта ... ... ... дәл ... ...  талап  етеді;мофологиялық жазуда сөздің  грамматикалық  мағыналарын  түсініп,  ережелердіүйрену басым болады. Ал орыс тілінен ... ... ... ...  шофер,шкаф т.б.) және жазылуы  қалыптасып  кеткен  бірқатар  сөздердің  ...  ... ... т.б.)  ... ... есте  ...  ол  сөздердісөздіктен қарап, тауып жазуға үйренеді немесе жаттығуға  арқылы  бірте-біртедұрыс жаза ... ... ... үшін қажетті жағдайлардың бастылары:1.Жазылатын сөздердің мағынасын, мәнін  анықтау.  Мұғалім  көшіруге  ұсынғаннемесе   оқып  айту  ...  ...  ...  ...   ...  ...  анық  ...   көз  жеткізгеннен   кейін   ... ... ... ... және ...  ...  ...  мұхият  көңілаудару; жазғандарын саналы түрде есте  ...  ...  ...  оқы,  ... жазып ал, тыңда, зейін аудар, т.б.Жіберілген қателермен жұмыс жасау:  жазғаныңды  тексер,  түзет,  қайтажаз, осыған ұқсас мысал ... т.б. ...  ...  ...  ... ... жасауға баулу.3. Сөйлем мен сөздің талдау жұмысын жүйелі ... ... ...  ... ... ... ... сұрағын көбірек қою.4. Сөйлеу  әрекетінің  бірден-бір  жағын  естен  шығармау  керек:  ... ... сөз ... ... сөз таптары  бойынша,  синтаксис  жәнебайланыстырып  сөйлеуге   үйрету   жұмыстары.   Орфографиялық   ...   ...   ...   ...   мен    (мазмұндама,    шығарма)кезектестіріп ...   ...   ...   ...    ...    ...  ...  төселуіне  қарай,  ереженің  оқушы  үшін  мәніөзгереді. Мысалы, алғашқы  кезде  бала  ...  ...  ...  ... жазуға жаттыққан сайын оның мәнділігі жойыла бастайды. Оқушы  жазуғадағдыланған кезде оған ереженің мүлде қажеті бола қоймайды.Орфографиялық  дағды  ...   ...   ...   ... Бірақ пунктуацияға  үйрену  жұмыстарының  ...  тән  ... ... ... қою да ... бағынады.САУАТТЫ ЖАЗУҒА ҮЙРЕТУ МӘСЕЛЕЛЕРІСауатты  жазуға   үйрену  жұмысы   грамматикаға   ...   ... ... ... ... жолға  қойылса,  оқушылардың  сауаттылығыда соғұрлым жоғары болады. Олай болса, белгілі  бір  жазу  ...  ... ...  ...  ...  ...  ...  содан  кейінқорытынды шығарылуы қажет. Мұнда ережені мәніне түсінбей, құр ...  ... ... жөн.Мұғалім тіл құбылыстары мен  жазу  ережелерін  анық  етіп  ... сол  ...  ...  ...  ...  ...  Мысалы,қандай да болмасын сөз немесе  оған  жалғанған  қосымшалар  ...  ... ... ... ...  ...  және  оқыған  ережесіне  сүйеніп  оныдәлелдей  алатын  болса,  оның  ...  ...   ...   Ал   ... ... бергенімен, неге солай жазылып тұрғанын  дәлелдей  алмаса,оқушы ережені механикалық ... ... ... шығады да, ол  білгендерініңсауатты  жазуға  пайдасы  ...  ...   ...   ...   мұғалімніңбасшылығымен, тіл құбылыстарын, емле  ...  ...  ...  ... ... ой  жүгіртуге,  сипаттауға,  өз  беттерімен  жазғанжазу жұмыстарында ... ... оқу ... ... тіл ... ...  ...  тілдің  нақты  фактілерін  де  ...  ...  ...  сөйлемдегісөздерді  жалғаулардың  байланыстыратынын  балалар   есте   қалдыра   алады;сөйлемдегі ... ... ... ...  бере  алады.  Бірақ  өздерісөйлем құрауға келгенде оны қолдана  ...  Егер  олар  ...  ... арасындағы байланысты анықтау  арқылы,  жалғаудың  ...  ... ... ... ... ... сөйлем  құрағанда  да  сақтауғатырысады. Бұл үшін сөйлемдегі бір сөзден екінші ... ... ...  ... ... мен ... ... (қайды?) барамын т.б.Сауатты жазуға үйрену үшін аналогия  арқылы  жаза  білудің  де  маңызызор. ... ...  да  ...  тек  жалпы  ғана  нұсқау  немесе  ... Яғни онда ... бір ... ... емес, бір топтағы сөздердің  жазылуыкөрсетіледі.  Сондықтан  оқушылар  бір  ережені  меңгеру   ...   ... ... ... таба  білуге  немес  өздері  мысал  ...  ... ... сол ережені оған ұқсас басқа  жағдайларда  ...  ... ... ғана ... ... ... деп есептеуге болады.Дұрыс сауатты жазуға үйрену үшін сөздерді дыбыс  құрамына,  буынжігіне  ажырату жұмысы  әріп  ...  ...  әріп  ...  алмауғабірсыпыра көмектеседі. Мұндай жаттығулар ІІІ- ІV  сыныптарда  да  ... ...  ...  ...  ...  ...  күрек,  басшыт.б.с.с. сөздері тек есту дағдысына сүйеніп, жазуға болмайды. Көбіне  олардысалыстыру жолымен талдаудың жәрдемі тиеді. Сондай-ақ  –ма,  -ме,  -ба,  ...  -пе  ...  ...  ...  ...   мен,   бен,   пеншылауларын  ...  ...  ...  ...  да  ...  ...  ұқсастықтары  мен   ерекшеліктерін,   теріс   жазылуынан   мағынабұзылатынын,  ...  ...  ...  күңгірт,  екі  жақты  болып   шығатынынбалаларға ережені  түсіндіргенде  де,  ...  ...  де,  ... ... ...  ...  ...  отырудың  пайдасыкөп (Тұзшы – тұщы, барма-бар ма т.б.).Сөйтіп,  ...  ...  ...  үшін  ...  ...  талдау,жинақтау, жалпылау, нақтылау сияқты ой операцияларының іске асуы ең  маңыздышарт болып табылады.Әрине, ... ...  ...  қол  ...  ...  ...  ... алатын орны ерекше  екені  белгілі.  Көп  ...  ...  ... білетін оқушы да қолдың дағдылануынсыз  жазуда  ...  көп  ... ... ... да ... ... ... әсіресе  бастауыш  классбалалары үшін танымның есту, айту, тыңдау, көру  және  ...  ...  ... ... жүйелі түрде  үйреніп,  алғашқы  кездің  ... ... ... ...  дыбыстық  құрамға  ойша  тәртіппен  ...  ... ... ... т.б. сияқты тәжірибелер жинақтаудың  маңызы  ... ... ... ... ... ... ... қорыта  келгенде,  оқушылардың  сауаттыжазуға үйрету үшін ескерілетін ... ...  ...  ...  ... Мұғалім жазылатын сөздің немесе сөйлемнің  мағынасын,  мәнін  оқушыныңтүсінетіндігіне әбден көзі ... ... ... ... тиіс ... мағынасына жете түсінбегендіктен қате жібереді).2. Сөзді дұрыс айтуға, ұқыпты жазуға,  жазғандарына  ой  жүгіртуге  бағытберіп, қатемен жұмыс ... ... ... ... түбірлес сөздер табу, сөз тіркестері арқылы сөйлемқұрастыру, ұқсастығы  мен  айырмашылығын  салыстыру  –  ...  ... ... ... материалды меңгеруге жағдай жасайды.4.  Дыбыстық  талдау,  сөз  ...  ...   сөз   ...   қызметі,синтаксистік талдаулар іске  асырылып,  сөйлеуге  үйрету  жұмыстарыменбайланыстырыла жүргізіледі. Арнаулы орфографиялық жаттығулар  ... тіл ... ... мен  ...  мен  шығарма)  кезекжүргізіледі.5. Сөздік жұмыс үздіксіз жүргізіліп отырады. Әр оқушының ... да ... ... ... (кей ... қате жіберу  т.б.)  Мұғалім  ондайбалалармен сөздік ... жеке ... ... жазу  дағдысын  қалыптастырудың  маңызды  шарттарының  бірі  –орфографиялық  ...  ...  ...  болдырмау  үшін   алдын   ... ... ... ... бір ... ... ...  уақыт  жаттығуды  қажет  ететінісияқты, сауатты жазуға жаттығу дағдысы да  көп  ...  ... ... Сондықтан өтілгеніне  біраз  уақыт  болған  материалдардыжүйелі түрде еске түсіріп отыру пайдалы.Жазуға үйренуде уақытша нерв байланыстарын шартты ... ... ... ... ... қалыптастырудың мәні ерекше болып табылады.  Мұныңмәнісі балаға дайын жұмысты орындату арқылы дағдыландырудан гөрі.,  өздерінетапқызу, оларды ... ...  ...  ...  ...  тиімдінәтиже беретіні мәлім. Мұның барлығының да мақсаты қалыптасқан уақытша  нервбайланыстарын  (дағдыны)  ...  ...  жазу  ...   екенін   жақсытүсініп, білімін жетілдіріп, педагогикалық шеберлігін ұштап отырған  ... ... ... ... ... ... ... ЖҰМЫСТАРОрфографиялық ережелерді түсіндіруден  бұрын  балалардың  алдына  ... ... ... ... керек  (мысалы,  отпен  ойнама,  от  пен  судансақтан мысалдардың арасында қандай ... бар? ... ...  ... ... жазылуға тиіс? сияқты).  Мұндай  жұмыс  балалардың  ... ... ... ... еске ... көмектеседі.Жазуға  байланысты  жаттығу  жұмыстары  әр  ...   ... ... ... ... ... ... жазу.2. Есту арқылы қабылдауына сүйенетін мәтінді жазу  (мұғалім  оқып  ... ... ... ... ... ... диктант, мазмұндама  жұмыстарыналуға болады).3. Орфографиялық тапсырмалар бар жаттығулар: қалдырылып кеткен  әріптердітауып жазу ... ... жазу ...  ...   бұл   көрсетілген   түрлері   бір-бірімен   ... яғни таза ...  ...  ...  емес.  Мысалы,  диктантесту қабілетіне негізделгенімен, көру қимылсыз іске аспайды т.б.  ... ... ... тек шартты түрде, жаттығудың  қай  түрінде  негізгімәселенің қайсысы  екендігіне  мұғалімдер  ...  ...  ...  ғанакөрсетіліп отыр.Жазу дағдысын  нығайта,  ...  ...  ...  ...  ... сыналған жаттығулардың негізгі түрлері мынадай:1.   Грамматикалық-орфографиялық   талдау   («грамматикалық    талдауды»қараңыз).  Бұл   –   ...   ...   және   ... ара ...  түсінуге,  орфографиялық  қиыншылықтардытаба білуге, басқалардың арасынан  оқыған  ...  таба  ... Бұл ... өз алдына жаттығу ретінде бөлек немес  басқажаттығулардың  ...  ...  де  ...  ...   ... диктантта т.б.).Оқушылардың белсенділігін көтеру мақсатында карточка жүргізіледі.  Бұлүшін әр оқушы ... ала ...  ...  Мысалы,  зат  есімнің  септікжалғауларын  талдау  барысында   мұғалім   бір   ...   ...   ... ... ... тиісті карточканы көтереді. Сонан кейін  жазады.Бұл мұғалімге оқушылардың білім жөнінде біраз мәлімет береді.2. ... ...  ... ІІ ... сөзбе-сөз, механикалық  көшіруіске   асырылады.   Кейін   бірте-бірте:    ...    ... рет  ...  ...  сөз  теріп  көшіру,  қалдырылғансөздерді қойып көшіру, толық көшіру т.с.с.  ұйымдастырылалды.  ... ... ... ... сөз  ...  астынсызу, сөз табын анықтау, қосымшасын, жағын,  шағын  анықтау,  жақшағакөрсету т.с. белгіленеді.Балалар көшіру техникасына үйретіледі (әуелі оқып  шық,  ...  ...  ... ...  бе,  ...  жазылатынын  байқа,  есіңде  ... ...  соң  ...  т.б.).  ...  түп  нұсқасымен  салыстырып,қатесі болса, түзейді. Көшіруге арналған материал қызықты, түсінікті  болуғатиіс.Есте ұстау  ...  ...  ...  ...  жазылған  мәтін  оқылады,талданады, содан соң жабылады. Оқушы есінде оқығандарын ... ...  ... ... үйге ... Жазып болғаннан соң мұғалім мәтінді  ашып,жазғандарын салыстырып, тексеруге  мүмкіндік  береді.  ...  ...  ... түрі ... ... мұны көру  ...  деп  ...  Бұләсіресе «қиын»  сөздердің  жазылуы  өткенде  пайдалы.  Әдетте  жазылуы  ... ... ... ... ...  мұндай  сөздердің  жазылуыанесте қалдыру үшін мұғалім мынадай әдіс тәсілдер қолданады:1. ... ... ... және ... оқып ...  2.  Мағынасына  көңілбөліңдер; үй жануарларын білдіретін сөздерді бір ...  ...  ...  ...  оқыңдар  және  жазыңдар.  4.  Әсіресе  сөздің  қай   бөлімін   естесақтағыларың ... сол ... ... ...  5.  ...  сөздікбойынша тексеріңдер. 6.  Сөзді  екі-үш  рет  ...  ...  ...  ... сөз ... жазыңдар. 7. «Я» әріпі бар сөзді топтаңдар т.б.Жазылуы  қиын   сөздер   ...   ...   ...   ...  ...  ...  ...   сөздік   жасауға   байланыстыжүргізілетін жұмыстар  қиын  сөздердің  орфограммасы  есте  ...  ...   ...   ...   ...   бөліктерге   бөлініп,   цифрменбелгіленеді  (1,  2,  3,  ...).  ...  ...  ...  бесіншібетінде «в» әріпі кездесетін сөздер кездеседі.Еркін көшіру. Балалар ... ... оқып ... ...  ...  ... жауып қойып, мәтіннен есте қалғандарын, қалай ұғынса  солай  жазады.Грамматикалық тапсырмаларға байланысты көшіру. Сөздің немесе  сөйлемнің  ... ... сол ... ...  бір  бөлігі  өзгертіліп  көшіріледі:қалып ... ... ... ... ... ... өзгертіп жазады:  қалып  қойғанәріптер мен буындарды тауып қосу, сөздерді  тауып  қосу  ...  ... ... ...  немесе  сөздің  тұлғасын  өзгертіп  жазу  ... ... ... ...  қабылдау  жеткіліксіз,  сонымен  ...  ... ... ... керек. Көшірмес бұрын балалар алдарында  тұрғанміндетпен танысады, мәтінді ... ... ...  ...  әуелі  ауызшашешіп алып, жазуға соңында ғана кіріседі. ... бұл ...  ...  ... деп те ... оқулықтарды  жаттығудың  бұл  түрі  кең  алыныпжүр.Көшіру жұмыстары  тіл  дамытумен  байланысты,  сұрақтарға  ...  ... ... ... Бұл  жұмыс  балаларды  мазмұндама  мен  шығармажазуға дайындау мақсатында қолданады.Балалардың орфографияға ... ...  мен  ...  ... диктант жаздырылады. Мұнда мұғалім  мәтінді,  ...  ... ... ... ... оны ... дейін  тыңдап,  естерінде  ұстайды,жазады.Диктанттың бастауыш мектепте жүргізілетін түрлері:1. Ескерту диктанты. Мұнда мұғалім мәтінді  ...  оқып  ...  ...  ...  отырады.  Содан  кейін  түсініксіз  деген  сөздердіңмағынасын түсіндіреді.  ...  ...  ...  ...  оқып  шығады,оқылған сөйлемдер балалардың  қатысуымен  тыңдалады.  Сөйлемді  жазбасбұрын мұғалім ...  ...  ...  қиын  ...  жазылуына,өтіліп отырған ережеге аударады. Оқушылар тиісті дыбыстарды көрсетеді,ережесін айтып береді, олардың қателескен жері болса түзетеді. Осындайжұмыстардан кейін ғана балалар ... ... ... ... ... сөйлем оқылып, талданып барып жазылады. Кейін балалар жұмыстың  бұлтүріне дағдыланған кезде, бірнеше сөйлем бірден оқылып, олардың ...  ...  ...  мен  ...  қиын  деген  сөздер   ғанаталданады, ал одан әрі мәтін тұтас оқылады да, ...  ...  ... ... соң ... әр ... ...  балалар  жазады.  Егербалалар белсенділік  көрсетіп,  сөздердің  ...  ...  ... ... ... ... онда ... тиімді болғаны.2. Іріктеу диктанты. Мұның ескерту  диктантынан  айырмашылығы  –  ... ... ...  барлығын жазып  отырмайды,  оның  ішіненбелгілі бір ережеге қажетті сөздерді немесе  сөз  тіркестерін  ... ... бұл ... ... үнемделеді,  қажетті  сөздер  менсөйлемдер ... ... ең ... ... ... аса ...  қоятыңдап отыруға мәжбүр болады.3.  Түсіндіру  диктанты.  Мұнда  мәтін  ...  ...   ...   ғанаталданады, қателері түзетіледі. Диктанттың бұл түрін жазуға  кірісердеқажетті ережелер еске түсіріледі.  Мұны  ескерту  ...  ... ... ... ... жұмыс деуге де болады. Түсіндірудиктантының бір түрі  ...  ...  ...  ...  де  ... ... бір түрі ретінде сөздік диктантын  да  ... Онда ... де, ... д  е емес, жеке сөздер  айтылады.  ... ... ...  немесе  ережелерге  бағынбайтын  сөздералынады. Сөздік диктант ұзақ болмайды,  5-10  ...  ...  ... ... ... ... жеке  ...  айтады,  балаларжазады,  жазғандарын   сөздіктен   қарап   ...   ...   ... Онда ... ... ...  ...  (аю,  сиыр,жылқы, қоян, қозы, трактор, комбайн т.б.), ал  балалар  бірден  жазадынемесе керекті әрпі бар ... ... ... соң ...  ... 10-15 ... ... тиіс.4. Творчествалық диктант. Мұғалім тақтаға қажетті сөздерді жазады.  Кейдесурет  ...  бір  ...  ...  ...  ...  бір   тақырыптасөйлемдер  құрайды.  Шамамен  қолданылатын  ережелер  беріледі   ...  ...  ...  ...  ...   ...   ... байқайды, қажет болса, өзгертеді. Жұмыстың бұл  түрін  тазадиктант  деуге  ...  ...  ...  ...   ... мұны ... ... деуге болады.Творчествалық диктант балалардың тілін дамыту  үшін  де  өте  қолайлы,өйткені оқушылар мәтін құрауға белсенді ... ... де  ...  ойлаптабады.5. Ерікті  диктант.  Бұл  мазмұндама  деп  аталады.  Бірақ  мазмұндамаданоңайлау. Диктант деу ...... ... оқып тұрады,  ал  еріктідейтініміз – балалар  әдеттегі  ...  ...  ...  ... ...  емес,  естерінде  қалғандарын  ғана  ...  ... ... қажетті ережелер еске түсіріледі. Мұғалім мәтінді  әуелітұтас, сонан соң оның 5-6 жолын оқиды. Әрбір оқылған үзінді   ... ... өте ... болмауы керек. Оқушылар  оқыған  үзіндініңестерінде қалғанын ғана жазады. Диктанттың  бұл  түрі  де  тіл  ... ...   ...   ...    барлығы    орфографиялық    дағдыныавтоматтандыру мақсатын көздейді.6. ... ... ... диктанты. Бұл балалардың  алған  білімдері  менқалыптасқан дағдыларына тексеру ...  ...  ...  ... білетін ережені  қолданып,  өз  күшін  өз  бетімен  байқай  алады.Мұғалім қандай да болмасын бір ... ... ... ... ... ... ...  Қандай  ереже  қайталану  керек,кімге қандай көмек керек – соны ...  Егер  ...  ... ... ... ... ... қайталау диктанты жүргізіледі. Мұндайжағдайда сол мәтіннің өзі қайтадан алынады немесе  соған  ұқсас  мәтіналынып, қайталанады, диктант жаздырылады.Жұмыстардың ...  ...  ...  ...  ...  бар:  ... ... әдетте, оқулықтағы немесе тақтаға жазылған  дайын  материалалынады. Бұл  материалдар  мұғалімнің  көмегімен  талданады,  оқылған  ... ... ...  табылады,  нақты  үлгі  бойынша  балалар  ереженіңпрактикада қалай қолданылатынын түсінеді. Мұнда  оқылған  орфограммаға  ... ... сөз ... ... ... ғана  ... Мұны  ... алғашқы кезеңі деуге де болады.ә) Екінші кезеңде де дайын мәтін: сөз, сөз тіркестері,  сөйлемдер  ... ... ... ... сай, ...  ...  ...  ережелергеде жататындары болады. Ұсынылған материалдардың ішінен  балалар  керектісін,оқылып отырған ережеге сай  ...  ...  ...  ...  неге  ... ... ол сөз бұл  ережеге  сай  келе  ме  дәлелдейді.  Бұған  қосымша,балалар сұрақтарға жауап қарастырады, ... ... ... ... ең  көп  ...  ...  көшіріп  жазу,  үлгісұрақ бойынша, сөзді, сөйлемді аяқтап жазу. Бұл – ...  білу  ...  ...  ...  ...  ...   ...   бастайды,   жазғандарындәлелдеп, негіздей алады. Сөздердің жазылуын  әуелі  дәлелдейді,  сонан  соңғана жазады.б) балалар ... ...  ...  ...  ...  ...  ереженіңобъектісін тауып  бере  алады.  Мұнда  жеке  сөйлемдер  де  ...  ...  ...  ...  мәтінді  көшіреді:  қалдырылып  кеткен  сөздерді   үлгі,сұрақтарсыз, өздері тауып жазады;  бұл  кезде  ...  ...  ... ... Бұл ... ... деп аталады.в)  орфографиялық  дағдының  автоматтана  бастау   кезеңі.   Мұнда   ... ... ғана  ...  жазу  ...  ...  ...  ...  синтаксис,  жоспар)  жөнінде  де  ойланады.  Бұл  кезеңде  балаларграмматикалық-орфографиялық  ...  ...  ...   ...  ...   ...   түсіндіру,   ерікті,   шығармашылық,   бақылаудиктанттары, түрлі мазмұндама, шығармалар жазады.г)  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... оларға тән ортақ  заңдылықты,  жалпылықты  анықтау;  түбірлессөздерді табу. Бұл ... ... ... түрі ...  ...  ережелербойынша қалыптасқан дағдылар толық автоматтанады,  сондықтан  мәтінді  алдынала талдаусыз жаздыра беруге болады. Сөздіктен қарауға,  ...  ... ... көрсетілген жүйені өзгертуге  болмайды  деп  түсінбеу  керек.Нақты жағдайларға: балалардың жас  ...  ...  ... ... мен ... дағдыларына қарай өзгеріс болуы  мүмкін.  Алайда,мұғалім осы көрсетілген жұмыстардың жүйесінің  толық  орындалуын  қамтамасызетуі ... ... ... ... ... таңдауға  қойылатынталаптар туады. Жаттығуларды жүргізу үшін алынатын  материалдар  да  бірден-бірге лексикалық,  синтаксистік  ...  ...  ...  ...  ... ... мына жағдайлар ескеріледі:1. Грамматиткалық немесе  орфографиялық  құбылыстарды  ...  ... үшін ... ... анық ... ... ... Бұл  кездеоқушылардың  зейінін  оқылып  отырған  ережеден  басқаға   алаңдататыннәрселер болмағаны  жөн.  ...  ...  ...  ... ... болсын.2. Жаттығуға арнап материал таңдағанда  тіл  ...  мен  жазу  ... және ... ... ... ... есте ... тиіс.3. Жұмыстың әртүрлі кезеңдерінде  бір  тектес  (сөздік,  фразалар  немесемәтін) материалдарды қайталап отыру дұрыс ... ...  ... ... ... сөз ... ... десе, кейінгіде «қалалы,қалашық, қалашыл т.с.с.» сөздер айтқызылады.Қазіргі кезде  ...  ...  үшін  көру  мен  есту  ... мен ... ... ... деген мәселе жөнінде  талас  жоқ.Сауаттылыққа үйренуде сезім анализаторларының барлығы да: есту де,  көру  ... ... да ... ... ... ... Оның  үстіне  көшірунемесе диктант сияқты жазу  түрлерінің  қазіргі  кезде  әр  түрлі  ... ... ... ... ... да ... бір ...  органына  жаттығудың  қай  түрідұрыс ... ... ... ... бір  жаттығуда  таным  қызметінің  қандайоперацияларды орындауы жайлы, олардың комплексті қатысуын  қалай  қамтамасызетуге ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  жалпылау,ұқсастық пен айырмашылықты табу, абстракциялау, топтау, жүйелеу т.б.Сөйтіп  орфографиялық  немесе  пунктуациялық   ...   ...   ...   ...   ...   ...   т.б.    ... дамытуға, сондай-ақ олардың  ауызша,  жазбаша  ...  ... күш салу ... ... МЕН ЕМЛЕ ЖӘНЕ ТІЛ ... АЛҒАН БІЛІМДЕРІ МЕНДАҒДЫЛАРЫН, ШЕБЕРЛІКТЕРІН ЕСЕПКЕ АЛУӘрбір материал мұғалім  тарапынан  жақсы  түсіндіріліп,  онан  ... ... ... әр ... ... дағдысы  мен  шеберлігі  есепкеалынбаса,  олардың  ...  ...  ...   ...  мен   ... барысы, нәтижесі және оған қалай  жеткені  белгісіз  ...  ... ... өз ... ... ... ...  соң,  келесі  еңбеккедеген ықыласы ... ... ... ... ...  қай  ...  ...  алған  білімдері,  дағдысы  мен  ...  ... ... Оның ... ... ... болады:1. Бір сабақтың негізінде бағалау.2. Бірнеше сабақтың негізінде бағалау.3. Бір ғана жұмыстың негізінде бағалау.Оқушылардың  білімін  бір  ...  ...   ...   ... ... аяғына дейін қай оқушының қандай  сұрауларға,  қалай  жауапбергенін және қандай ... ... ...  алып  ...  ... бірнеше оқушыға бүкіл сабақ бойы  істеген  жұмыстарының  (еңбегінің)негізінде баға қояды және  оған  неге  ...  баға  ...  ...  ... (дәлелдейді).  Мұндай  жағдайда  мұғалім  сабақ  бойы  кез-келгеноқушыдан  ...  ...  ...  ...  ...  қандай   сұрауларқоятынын, қандай жұмыстар жасайтынын  алдын  ала  ...  ...  ... ... сыныпқа қойылып,  дағдыландыру,  жаттығу  жұмыстарына  барлықоқушылар қатыстырыла тұрса, мұғалім білім дағдысын шеберлігін есепке  ... ... ... ... көбіне соларды тұрғызады. Мысалы, ІІ  сыныптаоқушыларға деформаланған мәтін ұсынылып, ондағы  ...  ...  ... қою ... ... ...  ...  тапсырманы  орындап  болғансоң,  мұғалім  олардан  сөйлем  жөнінде  не  ...  ...  ... ... жауап алады  1)  аяқталған  ойды  білдіреді,  2)  ... ... ... ... 3) ...  соң  нүкте  қойылады,  4)әрбір жаңа сөйлем бас ... ... ... Сол  ...  ...   ...   талдайды.   Мұғалім   олардың    сөйлем    ... ... ... ... соң ... тапсырманы  бүкілсыныптың қалай орындағаны жалпы тексеріледі.  Бұл  үшін  жекелеген  ... ... ... ... бас ... ... әр  сөйлемді  оқиды.Алдыңғы  сұралған  үш-төрт  оқушыны  тақтаға   ...  ...  ... ...  ...  ...  сөз,  сөйлем,  сөз  тіркесі  жаздырылады.Балаларды бағалау үшін мұғалім  осылайша  материал  ...  ...  ... ... жауап берген бірнеше бала және жаттығуды орындаған  балалардыңеңбектері де атаусыз қалмайды. Олардың  қай  ...  ...  ...  жауапбергенін,  қандай  жұмысты  орындағанын  ескеріп  жүріп,  бірнеше  сабақтағыеңбектері қорытылып ... Бұл үшін ...  ...  ...  ... көрсетпей), әр сабақтан кейін қажетті мәліметтерді жазып  жүреді.Балалардың әр жауабы, әр еңбегі ескерілгеніне  көзі  ...  әр  ...  ... ... ... белсенділіктері артады.Оқушылардың білімін, дағдысын,  шеберлігін  үйге  берілген  тапсырманыорындауларына, жазбаша бақылау жұмыстарының ...  ...  ...  ... ... жаңа ... ... я бекіту кезінде)  бір  күрделілеусұраққа ... ... анық ... ... ... бағалауға да  болады.  Оқушыныңбелсенділігін көтеруге, тапқырлығын арттыруға және  өздігінен  ...  ... бұл ... де ... зор.Мектеп  тәжірибесінде  балалардың  білімдерін  және  емле  дағдыларынтексеру ... ... ... ...  диктант  жазса,  ол  оқушылардыңграмматикадан  белгілі бір ... ... ...  ...  ...  ... жазу  ... шеберлігін  тексеруге  де  арналады.  Оқушылар  ондағысөздерді,  сөйлемдерді  талдайды,  шартты  белгілермен  ...   ... ...  ...  ...  ...  т.  с.  с.  Мұнда  грамматикалықталдауға берілетін тапсырмалар көп болмауға тиіс (2-3–тен аспасын).  ... ... ... беру ...  оны  ұйымдастыру  және  өткізу  барысындакейбір шарттар ... ... ... ... ... белгілі бір тақырып аяқталып, оқушылардажазу дағдылары қалыптасқаннан кейін жүргізіледі. Егер мұндай алғышартболмаса бақылау жұмысын кейінге қалдыра тұрған жөн.2. Балалардың жазғандарын ... тек ... ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар бұрын берілген білімдер деқамтыла тексеріледі.3. ... ... ... ...  ...  жеке  ...  алынады.  Әрсыныпқа белгілі мөлшерде сөз саны ... ... Бір  ...  орфограмманың  бірнеше  қайталанып  келуін  (бір  ... ... ... ... ... ... ең соңғы оқылған  тақырыпқа  2-6  нысан,  ал  бұрыноқылғандарға екі ... ... ... ... орфограммада кездесетін сөздерді нұсқалармен берген тиімді.7.  Мұғалім  бақылау  диктантінің  мәтінін  ...  оқып  ...  ... ... мен сөз ...  ...  ...  соң  жекесөйлемдерді  оқиды,  онан  әрі  мұғалім  сөйлемді  тағы  бөліп   ...  Әр  ...  ...  ...  оқылады,  бұл  кезде   ... ... ... ... Ең соңында мәтін тұтас,  жай,  біррет оқылады,  балалар  оған  ілесіп  ...  ...  ... ... жөндеуге   қосымша  уақыт  берілмейді.  Мұғалімжазғандарын жинап алады.8.  Оқушылардың  алған  білімдерін,  ...  ...  ... ... ... ...  мәселелері  жайлы  қосымшатапсырмалар беріледі.  Мысалы,  грамматикалық  тұлғаларды  табу,  ... ... ... қою ... ... ... сұрақтарға жауап қайтарып қоюы жеткіліксіз,олар сұрақты өздері  де  ...  қоя  ...  ...  ...  Сұрақ  қоюғаүйретуді  қайталау сабақтарында жүргізген ... ... ... дағдысы мен шеберлігін белгілі бір  жүйемен есепке алу  жұмысы  мұғалім  мен  ...  ...  ...  болыптабылады.Сұрақтар мен тапсырмалар:1. Оқушылардың білімін, дағдысын және шеберлігін есепке алу не үшін қажет?2. ... мен ... және ... есепке алу жолдары қандай?3. Бақылау жұмысына қандай талаптар қойылады?4. Бір тақырып бойынша оқушылардың білімін ... алу ... ... ... ҮШІН ... ...  ...  мен  емледен  оқушылардың  білімін,  ...  ... ... ала ... олардың жақсы мен  олқы  жақтарын  біледі,  олөзінің дәптерінің бірнеше ... ... ... ...  ...  балаларғаарнайды. Осы дәптерге үнемі сол балалардың қатесін белгілеп,  жазып  жүреді.Сөйтіп, ... ...  ...  ...  ...  ... жеке тапсырмалар береді.Оқушылар  жазу  жұмыстарында  қате  жібермеу  үшін  өздіктеріненжұмыс  жасауға  ...  Осы  ...  олар  ...  қате  ...  ...  ...  оны  жою  ...  жұмыс  жасайды.  Оқушы  мұғалімніңбасшылығымен  ...  ...  ...  ана  емес,  сонымен  қатар   ... жою үшін ... ...  жасауға  да  үйренуге  тиіс.  Біршамауақыт өткеннен  кейін  мұғалім  ...  ...  ...  ...  ...  біроқушыдан  сабақ  сұрау  кезінде  керекті  сөзді  ...  ...   ... ... Мұндай жұмыс балалардың белсенділігін арттырады.Біраз  уақыт  өткеннен  кейін  (тоқсан  аяғында,  ...  ... оқу жылы ...  ...  ...  ...  толық  талдаужасайды. Кейбір оқушыларға тән қателерді теріп  жазады,  осының  ... ... және ... ... ...  ... ...  карта  жасалады.Мұғалім  балалардың  қате  жіберу  мотивін  анықтайды:  1)   оқушы   ... ... ... ... ұмытып  қалған)  жіберген  бе?  2)ережені біледі, бірақ оны жазуда ... ... ... яғни ережені  жазудақолдану дағдысы қалыптаспаған. 3)  ережелерді  араластырып  шатастырады.  4)жазып отырғанның мағынасына (не ...  ...  ...  ...  ...  зейін  қоймай,  механикалық  түрде  әрекет   етеді.   5)   ... қате ... ... өзі қате ... да, ... бақылай  алмайды.6) асығыс, ұқыпсыз орындау салдарынан қатені байқамайды т.с.с. –  ... ... ... ... ... жұмыс ұйымдастырады.Оқушылардың жұмыстарында кеткен  қателерді  түзету  жолдары  да  ... ... қай  ...  ...  керек?  Егер  жұмыс  шағын  болса,  ... ... ... Мысалы, ескерту, түсіндірме диктанттары, көшіріп  жазужаттығуларын сол сабақтың үстінде-ақ түзетуге болады. Ал  ...  ...  ...  ...  соңынан  түзетуледі.  Қате  түзетуде  жазужұмыстарына талдау жасаудың пайдасы зор. Талдау барысында ...  ... ... ... ... ... олар өз дәптерлеріне қарап  алаңболады да, мұғалімді тыңдамайды, ұжымдық жұмысқа қатыспайды.Жұмыс осы сыныптағы оқушылардың көпшілігіне тән ...  ... өзі ... ... ... ... ... көбі қате  жібергенсөзді немесе сөйлемді тақтаға жазады, оны қалай жазу  керектігі,  неге  олайжазатынымыз анықталады, ... еске ... ...  ...  ...  ... онша көп болмайды, сондықтан оларды талдауға бір  сабақ  ... ... ... ... ол ... ... ... дәптерлеріне жазып алады.Екінші сабақта  жеке  ...  ...  ...  талданады.  Осымақсатпен  балалардың  дәптерлері  таратылып   ...   Олар   ... ... ... Оны жұмыстың соңғы жағына теріп  көшіреді.  Қосыпсөйлем құрастырады т.б. Қатемен  ...  тек  ...  ...  ... жүргізіліп қоймайды, сонымен қатар басқа сабақта да жүргізіледі.Балалардың жұмыстарындағы қателерді мұғалім түрлі жолдармен  түзетеді:1) қате жазылған сөз сызылып, үстіңгі ... ... ...  тұтас  жазылады;2)  қате жазылған әріп немесе сөздің асты сызылады; 3)  қате  ...  ... ... асты ... ...  ескерту  жазылады  (керекті  әріптің  ясөздің дұрысы немесе соны еске ... сөз ... ...  ... ... кітаптан тиісті  параграф  ережесі  ...  т.б.);  ... ... асты сызылады, ешқандай ескерту берілмейді.Бұл көрсетілген  жағдайлардың  қайсысын  қалай  қолдану:  1)  ... ... ( І- ІІ  ...  ...  ...  қолданылады,ІІІ-ІV сыныптарда күрделірек  әдістер қолданылған мақұл  (3-4  ...  ... ... ... байланысты. Мысалы, жақсы оқитын  оқушы  қатежіберсе,  оның  ...  асты  ғана  ...  ...  ал  ...  ... ...  әр  түрлі  әдіспен  түзету  керек  (кейде  қалай  ... ... ...  кейде  дұрысын  жазады).  Мүмкіндігіне  қарай,қателерді  түзетуге  оқушылардың  өздерін  қатыстыру  ...  ...   ... ... ... тіпті болмаса,  мәтінді  түгел  балаларға  қайтакөшіртеді. Мұнда  қате  жазылған  сөздерге  ...  ...  я  ... ... ... ... өте ... бір түрлі қатені қайталай беретін  болса,   онда  динамикалықстеротип  орнайды  да,   одан  ...  ...  ...  Сондықтан  олардыңқателерін есепке алып,  бір қатені екінші рет  қайта  жібермеу  ...  ... ала ... қолданады. Оқушыларды қате жазудан  сақтандыруда   жазылуықиын сөздерді ... ... ...  ... ... ...  сөздердіжаттығу жұмыстарына енгізбеу,  егер  бірен-саран  кездессе,  ондай  ...  ...  ...  ...  ...   ...   ...   Мұғалімоқушылардың  жазуларын  тексеріп,  қателерін  түзетіп  болғаннан  кейін,  әроқушының ... баға ... ...  ...  ...  ...   үстінежеке оқушыға арнаулы тапсырмалар береді ( мысалы,  ережені  пысықта,  сөйлемқұрастыр, белгілі бір жаттығуды орында т.б.).  ...  ...  ... ... ... бір баға  ... Ал ... мен  шығарма  датек орфографиялық қателері ғана емес, сонымен қатар  пунктуациялық  қателер,сөз қолданудағы  сөздерді ...  ...  ...  ... ... де, ... жазу жұмысының  көлемі де есептеледі.Оқушылардың  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  болуға  тиіс.  Оқушылар   мұғалімнің   сөзінееліктейді. Ендеше мектептегі мұғалімдердің  өзі  ...  ...  ...  ... дәптерлеріне жазғандары әдемі, қатесіз болғаны жөн.БАЙЛАНЫСТЫРЫП СӨЙЛЕУ МЕТОДИКАСЫБАЙЛАНЫСТЫРЫП СӨЙЛЕУДІҢ КЕЙБІР ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ПЕДОГОГИКАЛЫҚ ЖӘНЕЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ«Мектеп жас ұрпақтарды  олар  ...  өмір  ...  ...  ...  ...  ...  ескере   отырып,   ...   ...   ... тиіс»,- делінген  «Жалпы  білім  ...  және  ...  ... Негізгі бағыттарында». Қазіргі кездегі қоғам дамуындағы,  ғылыммен  техникалық  прогреске  байланысты  ерекшеліктердің  бірі   –   ... ... ... ... ... ... алдында  тұрған  ең  маңыздыміндет  –  балалардың  жас  шағынан  бастап,  өз  ...  ...   ... ... ... арттыру.Баланы ойлау мен сөйлеуге үйрету негізі бастауыш сыныптарда  қаланады,яғни бастауыш сынып ...  ...  мен  ...  ...  ...  істішығармашылықпен ұтымды орындауға үйренеді.Сөйлеу  арқылы  адамдар  бір-бірімен   қарым-қатынас   жасайды.Сөйлеудің  ...  ...  ...   әр   ...   болып   келетінінпсихология ғылымы зерттей отырып, оны үлкен екі топқа,  сырттай  және  іштейсөйлеу деп  ...  ...  ...  ...  ...  сөйлеудің  өзіауызша (дыбысты тілдің көп және кең тараған түрі) және жазбаша сөйлеу  болыпбөлінеді.  Сөйлеудің  бұл  ...  ...  ...  тығыз  диалектикалықбайланыста болады. Өйткені сырттай  (ауызша, жазбаша)  мен  ...  ... ... бір  –  ми  ...  ...  қабығындағы  екінші  сигналсистемасының  механизмдері.   ...   ...   ...   ... шығатын кинестетикалық сезімдер жатыр.Кинестетикалық  түйсікке  негізделген  шығарма  мен  ...   ...  ...  ...  зейін  өрісін   кеңейтеді,   ойын,   тіліндамытады, оларды қиял шыңына шарықтатып тәтті ... ... ... ... ... ... қиял ...  ұруы,   әртүрлі   оқиғаларға    кездесуге   ...   өзін   ... ... ... ойға ... іске ... ... жасауы  басымболады.  Олардың  бұл  ...  ...  ...  ...  ...  бар.  ...  ...  дамуының  ең  жоғары  сатысы   ... ... ... болады. Қиял екі түрлі. Пассивтік және  ... ... түс көру ... ал ... ... өзі ...  жасау  жәнешығармашылық болып екіге бөлінеді. Шығарма,  мазмұндама  жұмыстары  ... екі ... де ...  ...  ...  оқу,  түрлі  суреттер  көру,диафильмдер көру арқылы  уақиғаларды  көз  ...  ...  -  ...  ... көрінісі. Ал бала қиялының бетін шындыққа бұрып, оның  іс-әрекетінеөз ойынан  ...  ...  ...  ...  ...  ...  шығармашылық  қиялды  дамыту  болып  табылады.  Осыған  орай   ...   ...   ...   т.б.   ...   ...   ...   ... дамытады.Балалардың  мектепке  келіп  түскен  кездегі  ...   және   ... ...  оқулықтарда  берілген  мағлұматтарға  сүйене  отырып,маазмұндама мен шығарманы да  осы  кезден,   II  ...  ...  ... ... бар ... анықталады. Шығарма мен мазмұндама жұмыстары:1. Балалардың психикалық процестерін (түйсік, қабылдау, зейін, ес, ... ... ...  ...  әсіресе  ой  қызметінің  ... ... ... ...  ...  ...  өтіп  жататын  талдау,жинақтау әрекетін күшейтеді. Мидың жарты шарлар қабатында өтіп жататынәрекетті    ...    ...    ...    нерв     ... ... ұштарының арасында туып жататын уақытша  нервбайланыстары) жасайды және жетілдіре түседі.Шығарма  мен  мазмұндамаға  дайындалу  ...  ...  II  ... ... I ... системасының  қызметі  мен  эмоция  басымболғандықтан, балалардың өмірінде көрген ... ...  ...  ... сол жөнінде қабылдауларына, уақиғаны бақылау қабілеттеріне  сүйенукерек. Мәтінді алдын  ала  жигақтау  ...  ...  ...  ...  ... мәтінді алдын ала жинақтаудың, яғни  жазбас  ...  ...  ... қате ... үшін де ...  мол.  Жазу  ...  аналитикалық-синтетикалық жағы неден көрінеді: 1) сөзді тыңдағанда әңгімеленгелі  отырғаноқиғаны сай ... ... ... ала ... бұл ...  процес,  алосы сөздерді мәтіннің ішінде енгізуі синтетикалық процес  ...  ...  ...  ...  ...  ...  предикаттарды  және  заттыңбелгілері көрсететін сөздерді іріктеп алу, ал жинақтау – ...  ... орын ... қойып орналастыру, 3) мәтін құрастыруда талдау  –  тұтасмәтінді  бірнеше  ...  ...  ...  –  сол  ...   ... ... ...  жазуға  дайындық  кезінде,  мәтінге  жоспар  жасаужұмысында іске асса, жинақтау сол жасалған ... ...  ...  ... ... беру ... ...  саналады,  4)  шығарма  жазу  процесінде  талдауүнемі жинақтаудан бұрын жүреді. Талдаудың бұрын ... ... жол ...  ...  оқулықтарында  бастауыш  мектеп  жасындағы   балалардыңқабылдауы эмоциямен, сезіммен сабақтас жүретіні айтылады.Сондықтан  мазмұндамаға  ...  ...  мен  ...  ...   болатын   көңілділік,   ...   ...   ...  ...  ...  сай  ...  ...  іріктелуге  тиіс.Алайда қандай әсерлі шығарма ұсынылғанымен,  ол  нақышына  ...  ... ... ... балаларда  болатын  жоғарыда  айтылған  қасиеттердідамытуға  пайдасы  тиіп  ...   еді.   ...   ...   ... ... оқып  беруде  болсын,  шығарма  жаздыру  үшін  материалжинау  барысында  балаларға  айтылатын  ...  ...  ...  ... әсерлі болып, сөздер мен сөйлемдерді анық айтуының маңызы  зор.  Бұлжөнінде К.Д.Ушинский:  «...  мүмкін  егер  де   біз:  ...  анық  ... ... ... етіп оқи ...  ...  сыныптың  мұғалімін  табуөте қиындыққа түседі десек, кейбіреулерге  ерсі  болып  көрінер  еді,  ... ... ... ... ... ... ... қажет»-дейді.Адам  психологиясының  нәзік  сырларын  бақылаған  А.С.Макаренко  ... ... ... ... ... дауыс ырғағына  ерекше  көңілбөлген. Ұлы педогог балалармен сөйлескенде  оларға  әсер  ету  үшін  ... мен ... ... ...  керек  екенін  айтады.  Сондықтан  бастауышсыныптарды оқытуда, түсіндіруде де ... де  ...  ...  ...  ... сақтап, өзінің дикциясына қатты көіңіл бөлген  жөн.  Мәнерлеп  оқуғаекі түрлі  шарт  ...  ...  ...  және  психикалық.  Біріншісінеоқыған кезде дұрыс ... ... ... және ...  алу,  дауысты  бір  қалыптысақтау ... ал ... ... ... ...  ...  ...  анықайту,  бірқалыпты  оқу,  пауза  жасау,  дауыс  ырғағын   тыныс   ... т.б. ...  (бұл  ...  ...  мәліметті  үшінші  тарауданқараңыз).Сөйтіп, шығарма мен мазмұндама  жазу  процессінің  психологиялықнегізі  ...  ...  ...  да  мағлұмат  алу  –  оның   ...   ... ... ... таңдап алуда жол-жоба көрсетеді.Оқушыларды мазмұндама  мен  шығарманың  жазылуына  үйретуде  біздидактиканың негізгі талаптарына сүйенеміз. ... ...  ...  ...  ...   ...   басқа   пәндердегі   сияқты,   оныңғылымилығы,  теорияның   ...   ...   ...   ... ... ... және жүйелілік пен беріктік  қағидасы  ес-керіледі.Біз осы ... ... ... ...  ... білімі, және әдебиет тану ғылымдарының  соңғы  жетістіктерін  басшылыққаала ... ... мен ...  ...  ...  ...  Бұлталаптар ғылыми қорытындыларға негізделгендіктен, шығарма мен  мазмұндаманыңда ғылыми қағидасын шешеді деп ойлаймыз.Шығарма мен мазмұндаманың жүйелілік және оқушылардың жас  ... келу ... ...  ...  ...  ...  беруіне,сондай-ақ  балалардың   бұрыннан   бар   білімдік   қоры   мен   ...  ...   алып   ...   ...   ...   ... ... мен оқушылардың  белсенділігін  арттыру  ... ... ... өз ... ...  байқауға,  біреудің  айтқанынтыңдай білуге, айналадағы өздерін ... ... ...  ... ... мен ... салыстырып олардың арасындағы  ұқсастықтармен айырмашылықтарды таба білуге үйрету жұмыстары мазмұндама мен  ... ... орын ... мен ...  біз  ана  тілін  үйретуде  теория  менпрактиканың ... ... ... ... құралы  ретінде  қарадық.Өйткені объктивтік  шындықты танудың диалектикалық жолы  –  ...  ...  ...  одан  практикаға  көшу.  Практика  ақиқаттың  ......  ...  ...   ...  ...  ...  –субъективтік танымды тексеру және ақиқат  –  бар  объективтіліктің  өлшеуі».Ендеше шығарма мен мазмұндама – теориялық  ...  ...  ...  яғни  ...  мен  мазмұндама  оқушылар  еңбегін,  балалардың   өзбастарынан  өткен  тәжірибелері  мен  ...  және  ...  тыс   ... ... ... ... мен мазмұндама жазуға үйрету барысында   оларқандай дағдылар мен шеберліктер  берілетіні  белгіленеді.  Өйткені  ... бар ... мен ... ... ... ...  жаңадан  қандайдағдыларға  төселдіріп,  шеберліктерге  үйрететінімізді   біліп   алмайынша,жұмыстан белгілі бір ... күту ... ... лексикалық, морфологиялық,  синтаксистікдағдыларға  төселіп,  шеберліктерін   ұстартуда   мазмұндама   мен   ... ...  зор  ...  етеді.  Шығарма  мен  мазмұндама  ... өзі ... ой  ...  ...  ...  жинақтау,нақтылау,  абстракциялау,  даралау)  жан-жақты  дамыту   болғандықтан,   осыжұмысты  іске  асыру  ...  ...  ...   ...   дағдығаайналады.Шығарма мен мазмұндама  жұмыстарын  жүргізу  ...  ... мен  ...  ...  ...  ...  салыстыракеліп, оқушылардың жазба жұмыстарында   жіберген  қателерін  ...  ...  ...  ...  ...  шығарма  мен  мазмұндама   жазубарысында мынадай педагогикалық дағдылар мен ... ... ... ... ... оқыған мәтінді қабылдап,  сол  қабылдағандарынқайта жаңғырта  алуға тиіс және  естерінде  қалған  мәліметтерді  ... ... ... ... сөз ...  құрау,  сөйлемқұрау шеберліктеріне жаттығады. Осы жұмыстың барысында бірқатар  сөзтіркестері мен сөйлемдер,  бейнелі  сөздер   ...  ... ... ... мәтінді қайта  жазып  беру  үшін  ...  ...    ...    ...    ...    ... жаттығу балаларды шығарма жазуға дайындайды.2. Шығармада ұсынылатын  тақырыпқа  түсініп,  оның  жігін  ажырата  ...  мен  ...  ...  ...  «Мен  ...  ... тақырыбы бойынша жазу тапсырылды делік. Мұнда  оқушы   жалпыкезекші болғанда не  істеу  керектігі,  ...  ...  ... өзі ... ... не ... ... білуі қажет.  Немесе,«Мен  мамама  көмектесемін»  тақырыбы  берілсе  жалпы  үй  ... ...  ...  не  ...  ...  ...  ... берілген кезде қандай шаруаға көмектескендігі  туралы  ...  ...   ...   ...   керек.   «Ағашты   қалайотырғызады» ...  ...  ...  ...  ағаш  ...  ... ... болса, «Біз ағашты қалай  отырғыздық»  тақырыбыбойынша  өздерінің  ағаш  ...  не  ...   ... ... болу ... Шығарма жазу үшін материал жазу дағдысы мен шеберлігі. Яғни материалжинау  ...  ...  ...  ...  ...   ... шеберлігіне үйрену. Мысалы,  «Үй  қалай  салынады»  ... ... ...  барысында  балалардың  кейбіреуі  үй  ... енді ... ... оқу ... ... егер жақын  жердеқұрылыс болса, соның басына барып,  көзбе-көз  бақылау  арқылы  ... ... ... Оқушылар қандай  тәсілмен  болса  даберілген тақырып ... ... ... Егер оқушы материал  жинаудағдысына жаттықтырылмаған болса, ол шығарма  ...  ... ... ... бастауыш сыныптан бастап  балаларбақылай білуге, кітаппен жұмыс  жасауға,  суреттерді  қарап  ... ... ...  ...  ...  ...  білугежаттықтырылып,  бірте-бірте  бұл  жаттығуларды   ...   ... ... іске ... беру қажет.4. Білетін, яғни жинаған, материалдарын жүйелеу алу дағдысы, шеберлігі.Бұған бастауыш  ...  ...  ...  ...  ...  ... Өйткені материалдың жүйесін белгілеу, оны бөлікке  бөлу,ат қойу және ... ... ... ой ... сәйкестендіре,әр бөлікті бір-бірімен жалғастыру немесе шығарма  мен  ... ... ... ... ... ... Бұл қиындықты жеңуүшін балалар алдымен дайын  мәтіннің  жүйесін  бақылап  дағдыланады,яғни  қандай  да   ...   ...   ...   бір   жүйе   ...  ...  ...  соң  бірте-бірте  өздері   көргенбілгендері жөнінде әңгіме құрастырғанда да, оны ... ...  ... Егер ... бұған дағдыланбаса,   жинаған  материалдарынқалай жазуды білмей, білетіндерін айтып берудің ретін таба алмай, ешнәрсе  жазбай   ...  ...  ал  ...  ...  ...   ...  жіберетін  балаларда  болады.   Мұндай  жағдайларбалаларды шығарма жазуға қызықтырудың орнына,  керсінше  әсер  ...  ... ... ... ... ынтасын кемітеді.5. Оқушылардың өз ойын дұрыс  және   түсінікті  жеткізу  ...  ... ... деген  шығарма яки мазмұндама жазғанда белгілі  тілдікнорманы  сақтау,  әдеби  тілдің  ең  шұрайлыларын   ...   ...  ...  бір-бірімен  байланыстырып   жатық   ... алу ... ал ойын ... білдіру дегеніміз  оқушыныңойын дәл, анық, көкейге қонымды болуы.Шығарма мен мазмұндама жазу барысында балалар көптеген жаңа сөздер менсөз тіркестерін үйренеді. Олар  ...  ...  ...  қоры  ... ... Мұғалім балалардың түсінігіне қиындық  келтіреді-ау  дегенсөздер мен сөз тіркестерін  түсіндіріп,  тіл  дамыту  жаттығуларын  ... ... ... қыс ... ... ... ... табиғатты  суреттеут.с.с.  тақырыпқа  шығарма  жазатын  болса,  қардың  түсін  бірнеше   ... ... ... қар: ... қар, ... ... қар, ақша  немесеүлпілдек қар, жаңа жауған қар т.б.)  көрсетеді.  Мұндай  дайындық  ... ...  ...  ...  ...  сай,  грамматика,  оқусабақтарында жүргізіледі.6. Жазғандарын ... ...  ...  ...  ...  Бұл  ...  қиындық  келтіретін  күрделі  жұмыс.   Оқушылар   мазмұндама,шығарма жазғанда көбінесе бұрын  ...  ...  ...  болыптапсыруға асығады да, жазғандарын  қайта  оқымайды,  сөйтіп,  жазғанжұмыстарының бір-де бір сөзін, не тыныс белгісін,  не  әріп  ... ... Бұл  ...  ...  ...  сөзі  ... әсер ... Мұғалім бұрын тапсырған  балалардың  жұмыстарынқайтарып беріп, «оқып шығып, қатеңді жөнде» дегеннің өзінде  де  кейбалалар жұмыстарын алып, ... ... ... ...  ...  ... да ... қасына жақындаса дәптеріне көз  салады,  мұғалімалысырақ тұрса, айналаға қарап отырады), қайта ... Бұл  ...  ...  ...   ...   қаншалықты   қиын   ... сын ...  ...  оқып  ...  жазу  ...  ...  ...  ойланбаушылық,  ережені  ұмытып  қалушылықт.б.) жіберген қателерін батыл ... ... ...  ... ... ...  Оқушы  жазған  әңгімесін  белгілі   бір   ...   ...   ... бір шақтық тұлғада  келуі)  баяндай  білу  ...  ... Осы ... мен ...  ...  ...  ...  Балаларды   орфографиялық,   пунктуациялық,   морфологиялық,синтаксистік  дағдыларға  ...  ...  ...  сияқты,  бұлкөрсетілген  дағдылардың  да  ...   ...   ...   ... бұл дағдыларды  қалыптастыруда  бірте-бірте  бір  ... ... ...  ...  ...  ...  ...  жөн.  Мұндатілдік  дағдылар  белгілі  бір  жүйе  мен  ...  ... ал өз ойын ...  ...  дағдысы   оқу  сабақтарындақалыптасады.8.   Қабылданған   таныс   ...   мен    ...    ... бір жүйеге келтіре алу дағдысы. Мұндай  жаттығулардыңмақсаты  –  заттардың  жалпы  және  жеке  ...  ...  ... ...  ...  ...  т.б.  ...  Мысалы,  кейбіроқушылар сөздерінің арасындағы мәндік ұқсастықтар мен ерекшеліктердіайыра ... ... ет ... т.б. ... жатқызады).Жұмыстың бұл түріне жаттығудың мына сияқтыларын ұсынуға болады:а) құбылыстар мен заттың суреттерін топтау (құстардың суреттерін  іріктепшығар. Балықтың, үй ... ... ... ... ал).  Жалпы  біртопқа жататын  заттарды  атату  ...  ...  ...  ...  ... бір ... ... айтуға болады).ә) Заттарды екі немесе  үш  топқа  бөлшектеу  (үй  жануарлары  мен  ... ... ... Көрсетілген белгілеріне қарай заттарды ата (түсі ақ, өзі тәтті  –  ... Түсі ақ, өзі суық – бұл не? ... ... ... шығарып таста: балта, ара,  стол,  пышақ  –  қайсысыартық, қалғандарын бір ... ... ... ... атау. (қасық -ыдыс)д) Ұғымдарға бөлу: ыдыстың қандай түрлерін білесің? Т.б.е) Қарама қарсылық арқылы жалпылату:  пальто-киім,  ал  етік  ше?  ... – ағаш ал  өрік  ше?  ...  ...  ...  ...  ...  ...  сөздерді  ғана  бөлшектеп,  топтап   үйреніп   қоймай,   табиғатқұбылыстарын ... ... ... жаз,  күз,  күн,  түн,  іңір,  таңсәрісі, жел, найзағай т.б.) де, дерексіз  ұғымдарды  да  ...  ... оқу, ... жүгіру т.б.) топтауға үйренулері қажет.Осы  аталған  ...  ...  ...  ...  ... қалай ұштастыруға болады? Балаларға мазмұндама  немесе  шығармажаздыру үшін, олардың бойында қалыптасқан ...  мен  ...  ... ... ... жаздыруға «Ұмытылмайтын күн» т.с.с  тақырыпты  ұсынуүшін, осы ... ... ... ...  ...  бойында  қалыптасқанба, жоқ па – соны анықтау керек. Өйткені бұл тақырып  бойынша  ...  ... ... ... оны ... алатындай, ол күннің  басқа  күндерденерекшелігін көрсету үшін  бейнелі  сөздер  тауып,  әсерлі  сөйлем  ... ...  ...  ...  «Мен  жексенбі  күні  не  ... ... күні не ...  ...  ...  ...  ... түсініп, оның жігін  ажыратаалу  дағдысы  қалыптасқан  кезде  ... Яғни ... ... ...  ...  ...  күні  өзінің  неістегенін жазуға тиіс болса, екінші тақырып бойынша,  барлық  ...  ... ... екендігін жазу айыра алатындай мүмкіндікте болуы қажет.Мұғалім бастауыш сынып  ...  ...  ... ... талаптарды басшылыққа  ала  отырып,  оларды  шығарма  менмазмұндамаға ... ... ... негіздерге сүйенеді?Мазмұндама мен шығарма жұмыстарының әдістемесі үшін,  грамматиканың,әсіресе жай  сөйлем  мен  құрмалас  ...  ...  ...  өте  ... жай ... ... жеке ұғымдарды білдіретін сөздердің  тіркесін,сөйлем  болу  жолдарын  тексерсе,  құрмалас  ...  ...  жеке   ...  жай  ...  ...  ...   ...   сөйлем   болуынтексереді.Сөйтіп бірінің ... сөз ... ... ... ...  ...  ...  байланысты.  Сондықтан  сөз   ...   ...  ...  жүргізілетін  жұмыстың  әдістері  де  тіл  білімінің  осыбөлімінде белгіленеді,  яғни  ...  ...  ...  ...  сөйлемқұрауы, сөйлемдердің  дұрыс  байланысып  құрмаласуы,  ойды  анық,  ... ... ... ... мүшелердің қолданылатыны, сөйлемдегі  сөздердіңорын тәртібі т.б. осы бөлімде қарастырылады.Алайда мазмұндама мен шығарма  жазуға  ...  ...  жай  ...  ... сөйлем синтаксисін біліп  қою  жеткіліксіз.  Өйткені  жұмыстың  бұлтүрінде ... ... ... қана ... ... ...  ... жасалады.Мәтін белгілі бір  оқиғаны  баяндайды,  сондықтан  ондағы  әртүрліжағдайларға,  мақсатқа,  айтушы  яки  ...   ...   ...   ... құрылысында, сөз  қолдануында  ерекшеліктер  ...  ...  ... ... ... ...  шығады.   Тұтас  мәтін  синтаксисі  стилистикажәне әдебиет тану ғылымдарымен байланысты.  Стилистика  ...  ... ...  мен  сөз  ...  ...  тұрғыдан  дұрыспайдалану   қағидаларын   зерттейді,   тіліміздегі   бейнелегіш   ... ... ... ... ...  ...  көрсетеді.Ойды мәнерлеп жеткізу  үшін  морфологиялық  формаларды  (тұлғаларды)  ... ... ... ...  ...  яғни  ...  олардыңнұсқаларының (синонимдердің)  ішінен  сөйлеу  не  жазу  арқылы  жеткізілетінойдың эмоционалды, экспрессивті реңін білдіре алатындарын  ...  ...  ...  ...  білу  ...  яки   жазуда   кеткенқателерді байқап, оларды болдырмау  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ...   және   тұтас   мәтіндерменістелетін жұмыстарды дұрыс жолға қоюға септігін тигізеді.  Оқушыларды  ...  ...  ...   тек   ...   ...   жұмыстарменшектелмейді. Олар енді  құрмалас  сөйлем  ...  ...  ... ... ... ... істейтін  болады.  Мұнда  дұрыс  ...  ...  ...  ...  ...  болуы  қатты   қадағаланады.Өйткені сөйлемдер қатары сындарлы тізіліп, әрі мағыналық,  әрі  ... ... ... ... ... те ... те болмайды.Сөйтіп  тұтас  мәтін  құруда  жүйелілік,   сөйлемдер   ... ... ... ... ... ... зор.Бұл айтылғаннан шығарма мен мазмұндама жаздыруда  бастауыш  ...  ...  осы   ...  теориялық  қағидаларымен  таныстырукерек деген ұғым тумасқа тиіс.Алайда ...  мен  ...  ...  процесінде  тұтас  мәтінсинтаксисінің талаптарын мұғалімнің  өзі  ...  ...  ...  ...   ...  жазу  тіліндегі  байластылықты,   жинақтылық   пен   дәлділіктісақтауға көмектеседі.Тілдің тұтас мәтін синтаксисі мен ...  –  тың  ...  ...  ...    әлі   таныс   емес.    Өйткені   тұтас   мәтінсинтаксисінің ... тіл ... ... ... жасап  түсіндіру  әлішешімін толық таба қойған жоқ. ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  С.  Рахметова)  бұл   мәселелербірсыпыра қамтылды. Сондықтан жаңа ...  ... ...  ...  ... жөнінде материалдар беріледі.Шығарма мәселесінде  ең алдымен тақырыптың ішкі мағынасы  мен  ... ашу ...  ... ... ...  кірісуден  нәтиже  шықпайтыныжөнінде   ...  ...  ...  ...  ...  ...   ... былай дейді: «Тақырып – талдап, талқыланылатын  мәселенің  қысқашаатауы. Сырттай қарағанда осылай көрінгенімен, оның  ішкі   ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ашылуға  тиістіпікірлер негізінде белгіленеді. Олай болса, ...  бір  ...  ал  ... ... ... басқа болып жүрмес үшін,  оқушыны  шығарма  жазуғаүйрету  ...  ...  ...  ...  ...  ...  және  сол  талапқабайланысты негізгі пікір түйінін  ... ...  ...  шарт.  Тақырыпқойып  отырған  талапты  мейілінше  ұғынып,  оны  әбден  түсініп  ... ... ... ...  ...  ...  сөзін  саралап,  онызердесіне әбден қондырмай ... ... ...  ...  өз  сыбағасын  алаалмайды. Тіпті өзінің бойындағы бар  ...  ...   да  ... Міне ...  ашып  ...  оған  ...  қалай   түсінгенінебайланысты екен. Олай болса, ... ...  ...  ...  ... оны ... ... қамтамасыз ету бірінші орында тұрады.Қорытынды:  1) мұғалім мазмұндама, шығарма  жұмыстарын  ұйымдастыруүшін ... жай ...  ...  мен  ...  ...  ... ... мәтін синтаксисін, сондай-ақ стилистиканы  жете  білу  керек;  2)тілдің тұтас мәтін ... мен  ...  ...  жөнінде  педучилищеоқулығында  берілген  ...  ...  ...   ...   жазу   ...  ...  оқушылардың  жасына  лайықты,  нақты  болу   жағынқарастырып іріктеп ала білу керек.БАЙЛАНЫСТЫРЫП СӨЙЛЕУ ЖҰМЫСТАРЫНЫҢ ... МЕН ОҒАН ... ... ...  балалардың  өз  тәжірибесіне  сүйеніп,  бойындағыбілімін, дағдысы мен шеберліктерін жарыққа шығаруға, іске асыруға  жол  ...  ...  ...  ...  жаздыру  жұмысы  оқушылардың   ... етіп ... ... ...  ...  не  ...  соны  я  кез-келгентақырыпты жаздыра  беруге  болмайды.  ...  ...  ...  жүргізіп,байқап сұрастыра отырып, шындыққа үйлесетін, шамасы келетін, жақсы  білетін,еркін  меңгеріп  айта  алатын  материалдарды  ...  ...   -   ... ...  ...  ...  мазмұндама  мен  шығарма  ... ... әдіс ... ... ғана ... бір нәтиже  бередікөзделген  мақсатқа  жетеді.  Ол  үшін  ...  бұл  ...   ... ... ... ... ...  мектептерде  жүргізілетін  діл  дамыту  жұмысы  негізіненмынадай мақсаттарды көздейді: 1) ... ...  ...  ... тілін, дүние танымын  дамыту,  әр  нәрсені  салыстыра  талдап  салыстырунегізінде өз беттерімен ... ... ... үйрету; 2) оқушыларға  қазақәдеби тілі нормасына  сай,  өз  ...  ойын  ...  жаза  бере  ... ... қалыптастыру; 3)  оқушыларды  ана  тілін  сүюге,  оныңалтын қорын, тамаша сырлы, көркем де нәзік сөз байлығын ... ...  ... ...  ...  білуге  тәрбиелеу;  4)  қазақ  тіл  ғылыми  таңбасынегізінде оқушылардың жазу тілін дамытуға септігін ... ...  ... ... оңай да ... ... ... алып ұсыну; 5)  шығармамен мазмұндама мәтіндер арқылы балаларды өз отанына  шын  берілген  патриот,бір-біріне ... ... ... ... ...  қоғамымызғасаналы да белсенді қызмет ете білуге тәрбиелеу.Балалардың  тілін  дамыту,  оларды  байланыстырып  ...  ... сол  ...  ...  озық  ...  мен  ...  ең  ...   нәтижелеріне   сүйене   отырып,   бір   ... ... ... алып ... ... ғана іске ... жұмыстарға  қойылатын әдістемелік  талаптардың   бастылары:1)   Берілген  тақырыпты  ашып   ...   ...    ...   өзінің   жинағанматериалдарын   берілген  тақырыптағы   негізгі  ойды   ...   ... ...  2)  ...  ...  ...  ...   балалардың  жазғанмамұндамалар  мен  ...  ...  ...  жағынан  ғанаемес, мазмұны жағынан да,  ойдың  реңін  білдіруі,  сөйлемдерлің  ...  ... т.б. ... да   ...  ...  3)   ... ешбір қайшылықсыз, белгілі бір  ретпен,  ...  ...  ... яғни ... ала ...  жұмысы  дұрыс  ұйымдастырылып,  саналы  түрдеөткізілуі қажет. Оқушы әуелі не ... одан  ...  нені  ...  ... ... жобасын жасап алады.  Сөз,  сөйлем  қалдырып  кетіп,  ойдыңкүрт үзіліп,  ... ... сақ  ...  жөн.  4)   Оқушылар  айтайындеген ойын дәлме-дәл,  анық  білдіретіндей  етіп,  ...  ... ... ... ... тиіс  ...  ІІІ  ...  оқушысы«Мәншүк» мәтіні бойынша мазмұндама жазғанда, «Жаудың  жаңбырша  жауған  оғы»деген тіркесті сол қалыбында беруге тырысып , ... ...  ...  ... ... ... қателерге жол бермеу үшін, сөз іріктеу, сөйлем  ... ... ... жинақтау жұмысына дұрыс мән берген жөн. 5)  Басы  артықсөз ... ... сөз ... бір сөздің бірнеше рет қайталануы  сияқтыкемшіліктерге  жол  бермеу  шарасы  жасалуға   ...   ...   «Қар   ... қызғалдақтар шыға бастады», «Күн жауды, күн жауған соң,  жер  суболды», «Қарғаның қарыны ашты». Сосын ол ...  ...  ...  ...  келіпқонды.  6)  Оқушы  жазба   жұмысында   ...   ...   бір   ... болсын, яғни бір сөйлем өткен шақта, екінші сөйлем келер  шақтатұрмасын («Мен ... ... Күн ...  ...  7)  ...  ауыз  ... қолданылатын сөздерді жазуда  қолдануға  дағдыланбау  керек.  («Тамтөбесін қар басып қалды»;  «Жейдесі  су  болды»,  ...  ...  ... 8) ... ... жетілдіре  білу  дағдыларын  оқушылар  міндеттітүрде  ...  ...  ...   яғни   жазба   жұмыстарының   офографиялықпунктуациялық, лексикалық қателерін  ...  ...  ...  ...  ... Мұнда тіпті кейбір қате құрастырылған сөйлемдерді  жөндеуге  де  жолберіледі.Міне, бастауыш сыныптардағы  тіл  ...   ...  ... ... ... да осы  көрсетілген  талаптарды  орындау  жолынабағытталады.МАЗМҰНДАМА МЕН ШЫҒАРМА ЖҰМЫСТАРЫБастауыш сыныптарда жаздыруға  болатын  ...  ...  ... ... көрсетуге болады: дайын  әңгіме  бойынша  ...  ... ...  ... ... ... ... Дайын әңгіме бойынша мазмұндама.  Мазмұндаманың  бұл  түрі  атына  лайық,белгілі бір алдын ала дайындалған ... ... ...  ...  ...  мазмұндама   көлемі   шағын,   мазмұны   жеңіл   әңгімелер   арқылыжүргізіледі. ... ... пен ... ...  ...  ...  ... Дайын ұяға торғай орналасып алды. Торғайға қарлығаштың жалғыз  ... ... Ол ... ... ...  шақырды.  Қарлығаштар  түгелжиналды. Олар ... ... қуып ... ... ...  өз  ұясына  қайтақоныстанды». (33 сөз).Ал бұл мәтін  ...  ...  ...  ...  қойылады.  Не  болмасамұғалім үлкен қағазға алдын ала ... ... алып ... де, ...  ...  ...  ...   бұрын   мұғалім   балалардың   торғайды,   көрген-көрмегендерін, бұл құстарды  бір-бірінен  ...  ...  ...  яғниолардың бір-бірінен қандай өзгешеліктері барын  бұл  құстар  жөнінде  қандайертегілер, әңгімелер ...  ...  ...  ...  ...  ... 1-2 күн ... ұйымдастыруға да  яки  сол  мазмұндама  жазатын  күніұйымдастыруға да болады. Торғай мен  қарлығаштың  ...  ...  ... муляжы болса, тіпті жақсы. Сабақ  басталғаннан  кейін  дайын  ... оқып  ...  ...  ...   дайын,  орналасып  алды,  шамасыкелмеді, қоныстанды сөздері түсіндіріледі.  Бұл  сөздер  ...  ... - ... шамасы келмеу - әлі жетпеу,  күші  жетпеу,  орналасып  алу  –ұяға  кіріп  алу,  ұяны  ...   алу,   ұяны   ...   алып   ...  Содан   кейін   балаларға   орфографиялық   жағынан   ...  ұя,  ...  ...  алды,   шамасы,   келмеді,   көмекке,қоныстанды, дайын, торғай сияқты сөздер тақтаға жазылады. Орфографиясы  қиынсөздерді ...  сөз  ...  ...  ...  ...  я  тұйық  райформасында бермей,  мәтіндегі  формасында  берген  жөн.  Ал  ...  ...  ...  ...  рет  ...  түрлі  тұлғада   кездесетінсөздерді  түбір  күйінде  немесе  тұйық  рай  формасында  ...  ... ... екі ... оқып ... ... ...  мәтіндегі  сөйлемніңқұрылысымен,  көптеген  ...   ...   мен   ...   ...   естуанализаторлары қызмет атқарады.Мәтін оқылып болғаннан кейін, сыныпқа сұрақ  ...  ...  ... қойылып оқушылар  тақтадағы  мәтіннен  ол  сұрақтарға  жауап  табады.Мәтін сұрақ бойынша ... ...  ...  ...  мәтінді  тұтас  біроқып шығады.  Осындай  жұмыстардан  соң,  мұғалім  тақтадағы  ...  ... ... ... ... ала ... ... сұрақтарды ашады.Мазмұндаманың бұл түрінде мәтін бойынша  қойылатын  сұрақтар  мәтінніңқұрылысын, тәртібін өзгертпей, тек ... ... ... ғана  бір-екі  сөзқою мақсатын қамтиды. Мысалы,  жоғарыдағы  мәтін  бойынша  ...  ... ... еді: ... не салды? Ұяға не орналасып алды?  Қарлығаш  басқақарлығаштарды  неге  шақырды?  Қарлығаш  ...  ...  Бұл  ... ... есте ... ... тағы да  ауызша  жауап  қайтарады.Әуелі әр сұраққа жеке-жеке жауап алынады  да,  ...  ...  ... ... бір ... ... ...  сұрақтан  екі  оқушы  жауап  береді.Балалар осы қайырған ... ... ... ... отырып,  жазуғакіріседі.Жазуға кірісер алдында  тақтадағы  сұрақтардың  құрылыс  мен  тәртібінөзгертпей, ондағы  ...  ...  ғана  сөз  ...  ...  ... аңғартқан дұрыс.Дайын әңгіме бойынша жүргізілетін мазмұндаманың ІІ түрі.Мұнда мәтіннің  мазмұн  тәртібі  ...  да,  ...  түрі  аз  ... жазылады. Мазмұндаманың бұл түрінде балалар қойылған  сұрақтардыңкейбір сөздерін қайталайды да,  негізінен  ...  өз  ...  ... ... мына ... ... алынады делік:«Қыс түсті.  Өзен  қатты.  Марат  пен  Ерден  ...  ...  ... ... Өзен  жылтыр  мұзға  айналыпты.  Олар  мұз  ...  ... ... онда ұзақ ... Ерден қолын домбықтырып алыпты». (29 сөз).Бұл  мәтін  ...  ...  ...  та  ...  ... ... ауа-райының қандай болатынын, Қыстыгүні  балалардың  ойнайтынойындарының  түрлерін  ...  ...  ...  ...  ...  ... ойынды жақсы көретінін айтқызады. Осындай әңгіменің жалғасы  ретінде:- Енді сендер сияқты Марат  пен  Ерден  деген  ...  да  ...  ... қыста жақсы көретіндіктерімен танысайықшы, -деп, мұғалім мәтінді  өзібір рет оқып шығады, ... соң,  ...  ...  ...  екі  ... ... мұз айдыны, домбықтыру  сөздерінің мағыналары   түсініктемесөздер  арқылы  түсіндіріледі.  ...  мұз  ...  ...   сөздерітақтаға жазылып, оларды көшіру керектігі ескертіледі. Мәтін бойынша  мынадайсұрақтар қоюға ... Қыс ... не ... Өзен ... ше?  ...  ... не істеді? Ерденге не болды?Дайын әңгіме бойынша мазмұндаманың  үшінші  түрі:   мәтіннің  мазмұнынсақтай  отырып,  ...  ...  ...  ...  ...  ...   І   ... оқиғаны ІІІ жақпен, немесе, керісінше мазмұндап береді.Дайын  әңгіме  бойынша  жазылатын  ...  ...  түрі   ...  ...  Бұл  кейде  әдістемелік  әдебиеттерде  қысқаша   түрдемазмұндау  деп  те  ...  ...  ...   түрлері   сияқты,ықшамдап мазмұндау да балаларды ... ...  ...  ...  ...  емін-еркін  меңгеріп,  қажетті  жері  алып,  өз  ыңғайынаикемдеп, қажетсіздерін  қалдырады.  Ал  ...  өзі  ...  ...  ... ... мазмұнын сұрыптап, таңдап, талғап  алуға  үйретеді,  ойдыаз  ...  ...  ...   сөзді   таңдап   қолдануға,   ...   ... ... дамытады.Дайын әңгіме бойынша жазылатын мазмұндаманың  бесінші  түрі  -   ... Бұл ... ... ... аз ... көп  ...  тудыру,берілген  сөйлемдердің   төңірегінде   жаңа   ...   ...     ...  ...  ...  бір  ...   жеке  ...  сипаттайтынбірнеше сөйлем беріледі. Сол сөйлемдерді толықтырып, тағы да ...  ... ... ... бір  ...  ...  әңгіме  айтып  беруге  жәнежазып беруге тиіс. Оқушылардың ойлау қабілетін дамытып,  тілдерін  байытуға,сөйлем құрау шеберліктері  мен  ойын  ...  ...  ...  ... бұл түрінің атқаратын рөлі орасан зор.Мұндай жұмысты ұйымдастыру үшін ... ...  ...  ...  ...  көрген  немесе  оқыған  материалдары  шеңберінде  болғаны   ...  ...  ...  күз  жөніндегі  материалды   оқығаннан   кейін:«Балалар орманға барды. ... ... ... ... Адасып кетті.  Дауысыестілді. Балалар үйлеріне оралды», сияқты мәтінді  жазып  қойып,  ... ... ...  ...  ...  т.б.  сұрайды.Содан кейін балаларға: «Сен ... ... ... не  ...  ...  Ормандақандай аңдар болады? Сен орманда аю көрсең не істер  едің?  т.с.с.  сұрақтарқояды. ... ... ... жұмбақ сөйлемдер  берілетіні  айтылып,  соныңшешуін табу керектігі ұсынылып, тақтадағы жазулы мәтін ашылады. Балалар  аз-кем ойланғаннан ... Бұл ... не ... ...  болады  депойлайсыңдар? (бұл  сөйлемдерде  ...  ...  ...  ...  ... – Балалар орманға көбінде жылдың қай  мезгілінде  барады?  Балаларорманға ... ... ... ...  ...  іші  өте  ...  Онда  жеміс-жидектер де піседі.) –  Олар  неден  қорықты  деп  ...  ...  ...  т.б.).  ...  ...  жеріне  неге  жүгірді?  (Балаларқорыққасын орманның қалың жеріне жүгірді.) –  ...  ...  ...  ... ... ... кетті.) – Дауыс естілді сөйлемін қалай   шешер  едіңдер?(Арбаның, машинаның, оларды іздеген адамның дауысы  ...  –  Сол  ...  не  ...  ...  дауыс  шыққан  жаққа  қарай  ...   ... ат ...  ,  ...  ...  ...  толықтырылып,  әңгімеқұрастырылады, оған ат  ұйымдастырылады,  жоспар  жасалады,  жоспар  тақтағажазылады. Сөйтіп,  жоспар  ...  ...  ...  ауызша   мазмұндайды,қажет болса жазады.ІІ. Сурет бойынша ...  ...  ...  ...  мазмұнын  түсінугеүйренеді. Мазмұндаманың бұл түрінде бірнеше топқа бөліп қарастыруға  болады:1. Дайын сурет  ...  ...  ...  алдын  ала  дайындаған  суретбереді, ал ... сол ...  ...  ...  ...  Мазмұндаманың  түрібастауыш сыныптарда бір сюжет ...  бір ... ... да, бір  ... бірнеше сурет арқылы да жаздырылады. Сонымен бірге  бір  сюжеткесалынған бірнеше сурет бойынша  мәтін  беріліп,  ...  ...  ... ...  ...   ...  оң  жүйесіне  қарай  түзеттіругеболады. Бір сюжетке салынған бір  ...  ...  ...  мазмұндамағамысал келтірейік: «Бүлдірген тере барғанда» сурет бойынша.1.  Мұғалім  ...   ...   ...   жазғы    демалыста   неістегендері, не көргендері  ... ...   ...  ...  ... ... дала ... көңіл аударады.2. Тақтаға суретті іледі,  оның  атын  жауып  ...  ...  ... ... шығу  тапсырылады.  Аздан  соң,  ...  -  ... қай  ...  бейнеленген  деп  ойлайсыңдар?  –  деген  сұрақ  ... жаз ... ...... жаз мезгілі  бейнеленгенін  неденбайқадыңдар?  (Суреттегі  ағаштың  ...  ...  ...  көйлекшең,аспан шайдай ашық, шөп көкпеңбек).Бұл сұрақтың дұрыстығын ... ...  ...  ...  ...  түбінде  дем  алып  тамақ  ішіп   ...   ...   ,   ... ... ... ... ...  аударып:  -  Балалар  не  істепотыр? (Олар тамақ ішіп отыр.) – Ал мына ... ... ...  ... ... ... ...  –  Бұл  ыдыстардың  ішінде  не  бар?  (ыдыстардыңішінде: жидек бар.) – Осы ... бұл ... неге  ...  ...  (олар  жидектеруге келген болар) – оны қайдан біліп отырсыңдар? (олар ...  ... ......  ...  қандай  түрін  білесіңдер?  (әркім  өзбілетін жидектерді айтады: бүлдірген, шие,  қарақат,  ...  ...  т.б.)  ... ... ... ... ... ұқсайды (бұл бүлдірген) –  Ендешемына  балалар  қандай  жидек  ...  ...  екен  ...  ...  теругекеліпті) -  Енді осы суретті  қалай  деп  атасақ  екен?  (балалар  түрлі  ... ... ... бүлдірген теруге келген балалар,  балалар  бүлдіргентерді т.б.). ... ...  ...  ...  да  ...  ...  айтаотырып, мұғалім: - Осы суретті автор қалай  атайды  екен,  соны  ...  -деп, ... ... атын ... балалардың қойған аты мен автордың қойған аты толық  ... ...  ...  осы  сурет  бойынша  алдын  ала  өзі  құрастырып,дайындап алып  келген  ...  ...  ...  Оны  бір  ...  ... үлгісі: «Бір топ бала бүлдірген теруге бармақ болды. Олар  таңертеңерте ... ... ... ... ... ... шелек себет алды.  Балаларбүлдірген өсіп тұрған жерге жетті.Бұл жер жап-жасыл. Жасыл кілем төселгендей.  ...  да,  ... де ... Айналаға көз салсаң, жер  дүние  маужырап  тұр.  Недеген сұлу табиғат!Балалар біраз тамашалап тұрды да бүлдірген теруге ... ... ... ...  ыдыстарын  да  тотырып  алды.  ...  соң  ... ... дем алды, түскі тамақтарын ішті. Кешке  қарай  ауылғақайтты. Бұл күн ... өте ... ... ... ... ... өзі бір  рет  оқып  шығады.  –Бүлдірген өсіп тұрған  жердің  көрінісінің  ...  ...  кім  ...   ...  ...  екі-үш  оқушыға  оқытады  оларды   салыстырады.   –Балалардың  бүлдіргенді  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... арқылы текстің ІІ бөлігін оқытады.  Осылайша,  ...  ... ... ... ...  ...  де  ...  Бүлдірген,  таңертең,себет,  жап-жасыл,  маужырап  тұр,  ойпаң,   бұта-өсімдік,   ...   ... ... мен сөз ... ... ... (не  өздері)  арқылы(бүлдірген, себет), түсініктеме сөздер  ...  ...  –  таң  ... тұр – ағаш пен ... жайқалып өсіп  тұрғаны,  ойпаң  ойыстыру  жерт.б.), ал  жасыл  түс  пен  ...  ...  ...  осы  екі  ... ... (мұнда матаның қисындысы, жапырақ т.б.  көрсетілуі  мүмкін)түсіндіріледі.Мәтінге ... ... ... теруге бару. Бүлдірген өсіп  тұрғанжердің табиғаты.  Бүлдірген  теру.  Балалардың  дем  алулары.  Олардың  ... ... ...  ...  ...  ...  ... бойынша әңгімеленеді. Егер қажет болса, жазылады.Сурет бойынша  жүргізілетін  ...  ІІ  түрі  –  ...  ...  ...  ...  ұйымдастырылады.  Бұл  үшін  алдыменмұғалім  мәтін  таңдап  алады.  Мәтін  сюжетке  құралған  және   жігі   ... ... ... ... ... нақышына  келтіріле,  екі  үш  ... ...  соң  ...  ...  ...  мен  одан  ...  қорытындысұраққа сұрақ-жауап арқылы талқыланады.  Әңгіменің  ...  ...  ... ... сол ... ... ...  сурет  салуға  болатынын  туралысұралады. Оқушыларға ойлануға уақыт беріледі.  Олардың  берген  жауаптарыныңішінен дұрысын ... ... ... мұғалім мәтінді бейнелейтін суретті  күнібұрын дайындап алуға тиіс. Бұл суретті мәтінді талдау  жұмысы  аяқталып,  олбойынша ... ... ...  ...  ...  ...  тақтаға  іледі.Мысалға Ы.Алтынсаринның «Түлкі  мен  ...  ...  ...  ... бойынша ІІ сыныпта өткен мазмұндама сабағын  келтірейік:  Мәтін:  «Біртүлкі далада жортып келе жатыр еді. Ол ... ... ... ...  ... ... Түлкі одан шыға алмады. Су іздеген ешкі  апанға  келді.  Апанныңішінде ... тұр. Ешкі ... ... оның ... неге ...  сұрады.Түлкі апанның іші салқын, ішінде суы бар  екенін  айтты.  Бұл  сөзге  сенгенешкі ... ... ... ... ... түлкі ешінің  үстіне  секірді.  Оданапанның сыртына қарғып шығып, қаша жөнелді».Мұғалім сабақ басталмас бұрын мәтінді тақтаға ...  ...  да,  ... соң,  өзі  мәнерлеп  бір  оқып  шықты.  Балаларға  ...  ... ... абайсызда, апан, қарғып шығып сөздерін жазды.  Мағыналарынсиноним арқылы түсіндірді: жорытып  –  жүгіруден  гөрі   ...  ...  ... ... жай жүгіру; абайсызда – байқаусызда, апан – кең ...  ... – тез ... ... ... түлкінің апанға  түсіп  кетуі  жөніндегі  сөйлемдер  біроқушыға, ... ... ...  ...  ...  ...  түлкімен  сөйлесуітуралы сөйлемдер екінші балаға, ешінің апанға  түсуі  мен  түлкінің  апаннаншығуы жөніндегі сөйлемдер ... ... ...  «Бұл  әңгіме  бойынша  сендер  қандай-қандай  суреттер  саларедіңдер?» ... ... ... ...  шамалы  уақыт  берілді.  Балалардыңбіреулері 3 сурет,  екіншілері  4  сурет,  ал  үшіншілері  5  ...  ... ... ... осы мәтінге 4 сурет салуға  болатыны  ... ... ... ... ... ешкі  ...  сөйлесіп  тұр,  апандатүкі де, ешкі  де  тұр,  түлкі  зытып  барады.  Бұл  ...  ...  ...  суреттердің  мазмұны   анықталғаннан   кейін,   мұғалім   тақтағасуреттерді іледі, балаларға сұрақтар ...  ...  ...  ...  ...  Олапаннан неліктен шыға алмады? Ешкі қайда келді?  Ешкі  түлкіден  не  ... ... не ... ... ... ...  шықты?  Сұрауларға   жауап  алғансоң, мәтіннің мазмұны сурет бойынша айтқызылды.  Мазмұндаманың  ...  ... ... ... ... ажырыта білуге,  алдағы  уақытта  мәтінге  жоспаржасауға ...  ...  ...  ...  жазылатын  мазмұндаманың  мынадайтүрлерін қолдануға болады: 1) орны ауыстырылып  берілген  сөйлемдерді  ... ...  2)  орны  ...  ...  ...  ...  бойыншатүзету, 3) орын ауыстырылып берілген суреттерді де, мәтіндерді  де  оқиғаныңретіне қарай түзету.ІІІ. Кино, диафильм бойынша мазмұндама. Кино, ...  ...  ... ... берік орын ала бастады. Кино  оқушылар  ...  ... ... жолындағы күшті  құралдардың  біріне  ...  ...  ... ... ...  мектеп  жасындағы  балаларға  әсері  күшті.Кино баланың көру, есту сезімдеріне  бірдей  әсер  ...  Бұл  ...  ... ... үшін ... ереже –  бала  сезім  арқылы  қабылдай  алатыннәрселердің  барлығын  сезім  ...  ...  жөн:  ...   болатындыкөрсет, естуге болатын нәрсені құлақ қойып  тыңдасын,  исін  ...  ... ... ... ... ... нәрсенің  қатты-жұмсақтығын  байқасын  тағыбасқа. Кейбір  ...  ...  ...  ...  ...  ...  қабылдағаныжақсы», - дейді.Оқушылардың белсенділігін арттырып өз бетінше жұмыс  істеу  қабілетін,ойын, тіл  дамытуда,  ...  ...  ...  үйретуде  техникалыққұралдардың  алатын   орны   мен   ...   ...   ...   ...  ...  мен  кітаптарда  талай   ...   ...   ...  үшін  ...  ...  ...  ...   басым   көрсетудіңнәтижесінде  соңғы  кездері  қазақ  тілінде  ...  ...   ... ... ...  ...  ...  да  («Елтай  екілік  елінде»,1986, «Біздің аналарымыз» - 1987  т.б.),  танымдық  материалдар  ...  ... ... ... ... да балалардың  зейінін  солфильмдегі оқиғаға аудару мақсатында  кіріспе  әңгіме  айту  ...  ... ... ... материалдарын  игеруге  бірте-бірте  үйреткен  дұрыс.Экран материалдарын игеру де  күрделі  ...  Бұл  ...  ...  ... жиі ... реминисценсия құбылысына  байланысты,  яғни  бұлбалалардың эмоциясы жоғары болғандықтан, олар кинодан  көргендерін  іле-шалаұмытып қалады, ал  ...  ...  ...  түсіруі  мүмкін.  Сондықтанкино,  диафильмдер  бойынша  мазмұндама  жүргізуде   мұндай   ... ... ... салып, оның мазмұны бойынша  мазмұндама  жүргізунәтижесіз болатындықтан),  біраз уақыт өткізіп  барып сұраған  жөн.  Мысалы,«Жол  ...  ...  ...  ...  ІІ  ...  «Ана   тілінен»«Қырағылық» әңгімесі оқылып, оның ...  ...  ...  ... ... ... ... фильм көргендері, онда  не  жөнінде  әңгімеболғаны сұралады. Фильмді  екінші  рет  әр  ...  ...  ...  ... ... үшін  ...  де  ...  Қандай  да  болмасын,  ...   ...   оны   не   «Ана   ...    ... немесе  мұғалімнің  өзі  алдын  ала  мәтін  құрастырып  ... ... кино ... де, кейін мәтінмен бірге талданады.Мазмұндамаға берілетін мәтіндер  бірте-бірте  күрделеніп  отыру  ... ... ... ... ескеруі тиіс. Мәтін оның  ішінде  ... ... ... ... жағынан болсын бірінен екіншісі  аз-кемқиындау бола береді.Балалардың өздіктерінен  ...  ...  ...  ...  ... ...  абзацқа  бөліп,  оның  әрқайсысына  ...  ...  ... абзацқа  бөлмей  жоспар  беру,  мәтінді  екі  абзацқа  ...  ... ... ... да ... ...  да  берілмеген  т.б.  –  мұндайтапсырмаларды балалардың өздері анықтайды.2. Шығарма және оның ...  ...  ...  ...  ...  –белгілі бір тақырып бойынша өз ойын жоспарлы түрде  баяндау.  Оқушы  тақырыпбойынша мәтінді өзінше ... ... ...   ...   ...   ...   ...   жұмыстарынақолданғанда, оқушылардың өмірде өз көрген-білгендерін  белгілі  бір  тақырыпауқымына  ...  ...  ...  ...  ...   ...   ... сыныптарда балалардың жазатын шығармаларын мынадай топтарға  бөлугеболады: 1)  ...  ...  яки  ...  әңгімелеріне  байланысты;  2)экскурсия  бойынша;  3)  өнер  саласына  (сурет,  кино,  қуыршақ   ... т.б.) ... 4) ...  өз  ...  (ойын,  еңбек)байланысты тақырыптар.Шығармада оқушылар өз ойларын қандай көлемде  көрсетуіне  ерікті  болатұрғанымен, әр сыныптағы шығарма ... ... мына  ...  ІІ  ... сөз, ІІІ ... 30-60 сөз, ІV сыныпта 60-130 дейін барады.1. Оқушылардың оқыған  я  ...  ...  ...  шығарма  жұмысы.Бастауыш сынып оқушыларының сөйлемді  дұрыс  құру  дағдысын  қалыптастыруда,үйде немесе сыныпта  оқыған  ...  мен  ...  ...  ...  ...  сөйлеу  шеберліктерін  жетілдіру,  баланың  жеке  ... ... зор рөл ... ...  ...  ...  ... ойын білдіру қажетіне жұмсауға үйренеді,  оны  бойына  сіңіреді.Шығарманың бұл түрінің тәрбиелік мәні зор. Мұндағы ұғымды мәселенің бір  ... ... ... сын ... ...  ...  мен  ...  еңбекқорлықпен жалқаулықты, іскерлік пен кертартпалықты, кішіпейілдік  пен  дөрекіліктібайқайды, бұлар жөнінде өз ... ... ... жұмысты мұғалім алдын ала жан-жақты ойластырып, дұрыс  ұйымдастырабілу қажет. Балаларды  ...  ...  әрі  ...  әрі  ...  өз  пікірлерін  білдіруге  назар  аударған  жөн.  Сонымен  ...  ...  ...  ...  ...  жаңа  ...  ... мұқият  қадағалап  осы  сөздерді  ...  ...  да  ... ... керек. Ол үшін мұғалім жетекші  сұрақ  ...  ...  ... беру ...  ...  ...  ...  мазмұнын  өз  сөздеріменайтып үйренеді және тілдің  көркемдік  кестесін  пайдаланып,  ...  ... ...  ...   ...   ...   ...   естігенәңгімелерінің мазмұны бойынша шығарма жаздыруды  түрліше  ұйымдастырып  жүр:1) оқушылар оқыған немесе естіген ... ... ...  ...  ... ... шығарма жазады;  2)  оқыған  немесе  естіген  әңгімелерініңүлгісіне еліктеп, өздері ойдан шығарып  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  әңгімедегі  оқиғаға,  құбылыстарға   өзбілгендерін  қосып,  одан  ...  ...  ...   Бұл   –   оқушыныңшығармашылық қиялын дамытады, тілін ұстарады.Шығарманың бұл ... ... ... ... ... сол  бойыншашығарма жазыңдар» деген сияқты нұсқау беру  арқылы  ұйымдастыруға  болмайды.Мұнда мұғалімнің үлкен шеберлікпен, ... ...  ...  ...  ... жақсы білетін әңгімелерінің мазмұнын да бірден  өз  сөздерімен  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  оқыған,   естігенәңгімелерінің мазмұны мұғалімнің көмегімен сұрақ-жауап арқылы айтыладыҚандай ма ... ...  ...  ...  ...  ...  ... ол  әңгіме  оқылады,  талданады,  ...  ...  ...  жұмысыжүргізіледі, ондағы оқиғаға айтушы өз пікірін білдіреді.Әңгіменің мазмұнын ... ... ... ... сол  ... әңгіме құрастыру оқушыларға тапсырылады.Бірақ мұнда оқушыларға үлгі  ...  ...  ...  ... кісі ... мен ... өзгертіп қана, оның мазмұнын сол  қалпындажазып қоюға жол беруге болмайды. Мысалы, Мәншүктің ерлігі  ...  ... ... ... ... ... ... көрсетіп  қана  әңгіменісол күйінде жазып қойса, ондай жұмыс құнды деп есептелмейді.  Егер  оқушыларбір ұшқыштың немесе  ...  ...  т.б.  ісін  ...  әңгімеқұрастырса, онда балалардың жұмыс мақсатына  түсінгені.  ...  бұл  ... ... ... ... және оқығандарын қайта  жаңғыртып,ақыл-ойының дамуына себебін тигізді.2. Экскурсия бойынша шығарма жұмысы. Бастауыш мектепке  сабақ  беріп  жүргенмұғалімдер,  ...  ...  ...  құбылыстарына,  жыл  маусымдарынабайланыстыра жаздырады. Байқап жүргендіктен, өздері  ...  ...  ... көп ... ...  ...  қыс  мезгілін  алсақ,  балалардыңқысқы ойыны, шаңғы, коньки ... ... яки ...  ...  ...  ...  ойнайтын  ойындарынан  алатын  әсерлері  жөнінде  ...   ...  ... ... ... ... ... өзендерде  сең  жүруі,  сутасуы, нөсер жаңбыр, ағаштардың бүршік атуы т. с. с.  ...  ...... ... ... ...  жыл ... байланысты табиғатта  болатын  өзгерістер,оларды  және өндіріс  орындарындағы құбылыстарды,  сондай-ақ  ... ... ... ... бақылап,  мағлұмат  алатын  болғандықтанэкскурсияға  байланысты  шығарма  деп  топтадық.  Өйткені  қыста  ... ... ... ... ...  көктемде  олар  жанданып,  бүршікатып, жапырақ сала бастайтынын, қыста мал  пішенде  тұратынын,  ал  ... ... ... ... ... киім киіп, үйге от  жағатынын,  қаркүреу, пішен тасу,  егістікке  қар  тоқтату  сияқты  ...  ...  ... ... күн  ...  ...  бұл  жұмыстардың  түрі  малды  өріскешығару, жер ...  ... себу т. б. ... ...  Бұл  ... себебен  білу  арқылы  балалардың  дүние  танымы  кеңейіп,  ...  ... ... ...  ... ... еңбекпен де  экскурсия  жасауарқылы  танысады.  Мұның  барлығы  шығарма    жазу   үшін   ...   ...  ... жазу ... ...  ...  ...  балалары,әсіресе  ІІ–ІІІ  сынып  оқушылары  ...  ...   ...  ...  өз ... бірден  жазып  кете  алмайды,  сондықтаноларға мұғалімнің  көмегі  керек.  ІІ-ІІІ  сыныптағы  шығармалардың  ...  ...  ...   ...    үйрету   шығармасы   ...   ...   ...   ...    ...   ...  ...  өзгерістерге  аударып,  оны  байқап  ...  ...  ...  жаңа  ...  ...  ...  айналадағы   дүниементанысады, табиғаттағы өзгерістерді  бақылап,  олардың  себептерін  түсінеді,кейбіреулерін дәптерлеріне белгілеп, табиғат  ...  ...  ... ... ... ...  кеше  ...  қандай  болғаны,  бүгінқандай екені, желдің қай жақтан  ...  ...  ...  ...  бар-жоғыт.б. жөнінде әңгімелесу арқылы өтсе, екіншіде  ...  ...  егін  ...  ...  ...  ...  көл  ...  немесе  өндіріс  орындарынаэкскурсияға шығарып, әңгіме өткізу арқылы ұйымдастырылып отырады.Балаларды  ...  ...  одан  ...  ...  ...   және   оны   жазып   беу   жұмыстары   ...   ...  жүр.  ...  бір  тобы  ...  ...  күні,мезгілін  балаларға  күні  бұрын  хабарлаудан  бас  ...  Олар  ...  ...  ...  ...  ...  ала   ...   шығарғандықолдайды.Ал екінші топтағы мұғалімдер  экскурсияның  ...  ...  ...  ...  не  ...  ...  ...   онда   әсіресе   ненәрселерге зейін қою керектігі, экскурсиядан қандай  қорытынды  шығарылатыныойластырылады. Тіпті осы ... ...  ...  сөз  ...  ... ала ... ... орай, балаларға экскурсияға  қанша,  қай  күні,қайда, не мақсатпен баратындары онда не көретіндері, не  жөнінде  ... ... ... ... ала ... ... ... өткізген экспериментіміздің нәтижесі соңғы әдістің  әлде  қайдаұтымды екенін ... ...  ...  зейін  аударатын  мәселелербелгілі  болған  соң,  ...  өз   ...   де   ...   және   ... де ... ... ... әрқайсысы әр жаққа  ыдырамайұйымдасқан түрде жүреді.3. Өнер саласына байланысты шығарма жұмыстары. Көркемөнердің түрлі  ...  яғни  ...  ...  ...  ...  т.б.  бойынша   шығармажүргізуде бақылаумен байқауға негізделеді. Өнердің бұл  салаларымен  танысу,әсіресе суреттегі бейнелерді оқу,  ...  оқу  –  ...  ... ... де ауыр ... ...  суретші  баяндап  отырған  сырды  ... ... үшін ... ...  ...  ...  қасиетін  түсініп,  олардан   ләззаталарлықтай дәрежеге жетерліктей оның  ішкі  сыр  ...  ...  ... ... ... ... ... сен исскуствадан  ләззаталғың келсе, - деп жазды К.Маркс, - онда сен –  көркемөнер  жағынан  ... ... Олай ...  ...  әр  саладағы  көркем  өнерді  түсінеберетіндей  етіп  жан-жақты  үйлесімді  дамыған,  мәдениетті   ...   ...  ...  ...  ...  ...  көркем  өнердің  әр  саласыментаныстыру керек.Өнер саласына байланысты  шығарма  жүргізу  біріншіден,  педогогиканыңбақылау мен ... ... ...  ...  ...  ...  асырып,  оқушының  көру  сезіміне,  ...  әсер  ету  ...   ... эстетикалық талғамын арттырады.Суреттерді   пайдалану   жөнінде   әдістемелік   ... ... ... ... ... 1) ... ...  әңгімесі;2) Оқушыларға берілетін бағыт; 3) Суретті оқушылардың  байқап,  қарап  шығуы(көзбен шолып); 4) ...  ...  ...  (ол  үшін  ...  ...  5)  Оқушылардың  сұрақтарына  мұғалім  жауап  береді;  6)  Суреттіңмазмұнын  ...  ...  ...  баяндау;   7)   Суреттің   мазмұнынашатындай  жоспар  ...  8)  ...  ...   ...   ...   ...  өздері айтып беруі; 9) Сөздік  жұмыстары;  10)  Дайын  жоспарғасүйеніп әңгіме айту; 11) Жоспарын ойда ... ... ...  12)  ...  ...   ...   қалған   әңгімені   ...   Жеке   ... ... ... мен мазмұнына қарай, осы аталған  жұмыстардыңбәрі немесе  кейбіреулері  ғана  орындалуы  мүмкін.   Кейде  ол  ... ... орны ... қолданылуы да ықтимал.Кинофильм,  балаларға  арналған  спектакльдерге  т.б.  байланысты  дашығарма ... ... ... кезде бастауыш мектептерге арналған   100-ден астам қысқа фильм-әңгімелер мен фильм-очерктер бар. ...  ... ... ... Бұл  ...  ...  жыл  ...   жан-жануарлар,балалар өмірі, ауыл мен қала өмірі, адамдардың  ...  т.б.  ...  ... ... ... ... ...  дүниетану,  ана  тілі,   тіл  дамытусабақтарында  және сыныптан тыс  ...  ...  ...  ... ... ... жүргізуге болады:1) Қысқа метражды көркем фильм. Мұндай фильмдердің  ...  ...  ... ...  жас  шамасына  лайықтап,  іріктеп  алады.  Фильмніңмазмұны балаларды ... ... ... батылдық пен  шыншылдыққабаулып, еңбек сүйгіштік пен интернационалдық, достық рухта  ... ... еш ... ... ... ... Табиғатты суреттейтін фильмдер. Бұл фильмдердің балалардың тілін дамытумен  қатар,  оларды  байқағыштыққа  тәрбиелейді.  Мұғалімнің  сұрауларыарқылы ...  ...  ...  ...  ...  ...  ондағыөзгерістерді байқайды, байқағандарын  әсерлі  тілмен  ...   ... ... ... ...  ертегілер,  күнделікті  өмір  ...  ... ...  ...  ...  ...  ...  түсінеді.Кішкене балалар мұндай  фильмдерді  нақты  шындықтың  көрінісі  ретіндеқабылдайды4)  Диафильмдер.  Бұл  ...  ...  ...   мектептерінде   кеңіненқолданылуына толық  мүмкіндік бар. Өйткені  мұндай  фильмдерді  көрсетуүшін арнаулы киноқондырғылардың қажеті жоқ, ал ... ...  ... кино ... ... шығарма жүргізу жоспары шамамен   мынасияқты жүйемен жүргізіледі: 1)  фильм  ...  ...  ...  ... ... 2) фильм көрсетіледі; 3) фильмнің мазмұны талқыланады.  4)фильм қайтандан көрсетіледі ... ... ...  ...  тиімділігінескере  отырып,  оны  қалай  көрсетуді   ...   5)   ...   ...  ...  өз   ...   ...   шығарма   жұмыстары.Оқушылардың өзі туралы және ... ...  ...  бар  ...  ... ... ...  оқушының  іс-әрекетіне  байланысты  шығармадеп  топтадық.  Бұл  топқа  енгізілген  ...  ...  ...   үшінтартымды, өйткені  мұнда  балалар  ...  ...  ...  ...  ...  балалардың   еңбек   әрекетіне   байланысты   «Біз   ...   ... «Мен үйде кеше не ...  «Мен  мамама  қалай  көмектестім»,«Біз қалай кезекші болдық», «Мен құсқа ұя салдым», « Біз ...  ... ... «Біз ... сынығын жинадық»,  «Біз  қоян  ...  ... ...  ...  «Біз  ...  ...  «Біз  доп  ... ойнағанда», «Біздің  команда  қалай  жеңді»,  «Менің  ...  ...  «Мұз  ...   ...   күні   сырғанақ   тептік»   ...  ...  ...   жүргізуге   болады.   Шығарма   ауызша   ... ... ... да ... ...  алдында   көрсетілген   шығарма   жұмыстарының   түрлерімұғалімнің ... ... ... ... бұл  түрін  балаларөз  беттерімен  ...  ...  ...  ...   ...   ...  немесе  үйде,  мектепте,  далада   істеген   жұмыстары   ... ... ... ... үйде қандай  жұмыс  істегендеріңжөнінде  (мамасына  қалай  жәрдемдескендері)  жазыңдар»,  -  ...  ...  ...  ...  өз  ...   ...   жазады:   сондай-ақ«Жексенбі күні қайда ...  не  ...  ...  -  ... ...  ...  бір  қыдырғанын,  екіншісі  киноға  барғанын,үшіншісі ағаш отырғызғанын, төртіншісі ойнағанын т.б.с.с. жазады.Шығарманың бұл ... ...  ...  ...  ...  да  болады.  Бұлтоптағы  шығармалар  сипаты,  мазмұны  жағынан  алуан  ...  ...  ... ... балаларына не ұнайтынын, оларға не жақын  екендігін,  олардыңжазу мүмкіндіктері мен шеберліктерін, тіл байлығын, шығарма жазу  дағдысыныңқалыптасу дәрежесін  ...  ...  осы  ...  қорытындысынан  айқынаңғаруға болады.Бұл шығармалар әдімтемелік әдебиеттерде бақылау шығармасы  деп  ... ... ... осы ... ... ...  ...  бірдей  бақылаушығармасы  деуге  болмайды,  бұл   ...   ...   ...   үйретумақсатында өткізілетіндері де бар. Мысалы, мереке күндері екі не  үш  күндікдемалыста немесе жазғы, қысқы, ...  ...  не  ...  ... ... ... қызықтары, ойнаған ойындары,  қайда  болғандары  т.б.жөнінде шығарма жаздыратын болса ... бұл ... ...  ...  ... ... ... оған  байланысты  әртүрлі  тапсырмалар  беріліп,орындатады т.с.с.Жаңа бағдарламада ...  ІІІ  ...  ...  ...  ... ... ...  керектігі  көрсетілген.  Мақала  жазу  процессі  дешығарманың  ...  ...  жазу  ...  ...  Алғашқы   мақалалармұғалімнің  басшылығымен   дайындалады.   Мақала   тақырыбы   ұжымды   ... оның ... ... ...  ...  Келесі  мақаланыңмазмұны ұжымды түрде анықталады, да оны әркім өзінше жазады.Мақала ...  ...  ...  оқу  мен  ...  ...  ... ... болғаны жөн. Мысалы, ұйымшылдықпен өткен  экскурсияяки бір қызықты кітап жөнінде, сондай-ақ «Мен сабаққа  қалай  дайындаламын»,«Мен үй шаруасына  ...  «Кім  ...  «Мен  қай  ...  ... «Жаңа жылға дайындық» т.б.Бағдарламада ІV сыныптан бастап туысына  немесе  жолдасына  хат  жазыпүйретуді ... ... ... хат жаза білу  ...  ең  ...  ...  саналады.  Хат  мәтінін  ...  ...  ...   ...   ... Хатта балалардың көңіл күйі, сезімі, қуанышы, реніші, қоғам  өмірімен мектеп жұмыстарына қалай өқуға ...  ...  ...  ... мен жолдастарына көзқарастары көрінеді.  ІV  сыныпта  хаттың  еңқарапайым, жай түрі үйретіледі. Хат жазу  ...  ...  ...  ...  ...  оқиғалардан   алуы   керек.   Мысалы,   «Біз   ...   ... «Мен  ...  оқып  ...  «Біздің  бөлме  қандай»,  «Біздіңмектеп» ... ... түрі – ...  ...  ...  хат.  Олар  мерекеқарсаңында  ...  ...  ...  ...  ...  ... қоймай сонымен қатар басқа мектептің  оқушыларына  жазады.  Хат  ... ... ...  ...  мынадай  сұрақ  беріледі:  сендерхатты  кімге  ...   ...   ...   анықталады).   Не   жөніндехабарлайсыңдар?Хат мынадай бөліктерден құралады:  жазатын  ...  ...  ... бір ...  ...  ...  хат  ...  тілегі,  ең  соңында  қолықойылады. Хат бірінші рет тақтаға жазылады да, ...  оны  ...  ... үшінші рет хат ауызша құрастырылады да балалар  содан  түсінгендерінөздері ... ... соң ... ... өзінше жазады.Сонымен  шығарма  мен  мазмұндама  жұмыстарын  дидактикалық  қағидағасүйеніп жүйелі  ...  ...  ...  байланыста  жүргізіп  отыруоқушылардың ойы мен тілін дамытып, байланыстырып сөйлеуге  ...  ... ... ... ... өмір мен ...  міндеттерін  жүзегеасыруға мүмкіндік береді.ОҚУШЫЛАРДЫҢ МАЗМҰНДАМА МЕН ... ... ... ... ... мен ... түпкілікті  мақсаты  оқушылардың  ойын  жәнетілін дамыту  болғандықтан, ең ... бұл ...  ...  мен  ...  ... тиіс. Бірақ бұл  айтылғаннан   орфографиялық  қателіктердіесепке  алудың  керегі  жоқ  ...  ...   ...  ...   ... түзету екі  түрлі жолмен жүргізіледі:1. Балалар өзін-өзі тексеруге нақты  ...  ...  ...  ... ... ... оқушылар «Өзен жағасында» сурет  бойынша   шығармажазып болған соң,  ... ...  ...  ...  ...  ... «Осы ... қайтарған жауабың дұрыс  па,  түсінікті  ме,  толық  па  ... ...  ... ... ... жауабыңды есіңе түсір», - дейді.Осы әдіспен қалған сұрақтарға  берген (жазған) жауабын да қайталатады.Содан кейін: «Жазған әңгімеңді (айтқан ... енді ...  ... өзің  ... ... дейін тұтас оқып (қайталап айт) шық. Одан   нежөнінде жазып отырғаныңды байқа. Бір ...  ...  рет  ...  жоқсыңба, соны аңғар»,- деп, екінші рет оқытады.Үшіншіде «Жазғаныңда қате жоқ па, әр сөйлемнен кейін  ...   ... ... ба, ... ... ... орнына «ң», ойнадым сөзінде  «й»-дің орнына «и» т.б. ... ... ...  ба  –  осыларды  байқап,  жақсылап,асықпай, бір рет оқып шық, - деді.Сөйтіп, жазып болған балалар осындай ... ... ... ...  ...  ...  ...  «өз  жұмысыңды  оқығанда  басқа   біреудіңжұмысын оқып ... ... Сен  ...  ол  ...  қалай  құрастыраредің? Қалай жазар едің?» деген ... ... ...  Балалар  өзін-өзі  тексеруге  бір-бірінің  жұмысын  оқып  ...  ...  Бұл  ...  ...  ...  ...  ...   техникасынбірсыпыра меңгерген  кезде бастайды. Кішкене балалар  бірінің  жұмысын  бірітексеруге, яғни қызыл сиямен мұғалім ... ... ...  ...  ... ...  кіріседі.  Бірақ  мұнда  ескертілетін  жай  кей  баланың  дұрысжазылған сөздер мен сөйлемдерді қате ...  ...  сақ  ...  жөн.  ... ... ... ...  жөндеулері  барысында  көз  жіберіп  қарапжүреді, қажетті  ...  ...  ...  ...  ...  оқып  ...  ... қате барын алдымен байқап  алып,  қате  екеніне  көз  жеткенде  ғанажөндеу керектігі ескертіледі. Жұмыстарға көз  ...  ...  ...  ... ... балада кездескен болса, сол  сөзді  жөндеп  жатқан  баладан  несебепті жөндегені сұралады. Жұмыс  ...  осы   ...  ...  ... ... ... түзетіп болған соң дәптерлерін  мұғалім  жинап  алыпкетеді, балалардың түзеткендерінің дұрыс қателігін қарайды, баға қояды.Бастауыш сынып ... ... ...  ...  қателердіжоюдың екінші амалы – ол жұмыстарға ... ...  ...  –  Бұл  ... өз ...  кеткен  қателермен  танысады,  мұғалім  оқушылардыңжұмыстарын тексеріп болған соң ондағы  қателерді  топ-топқа  ...  ... ... Балалардың көпшілігіне  тән  қателерді  анықтап  қатеніталдау сабағы да осыған орай ұйымдастырылады. Мысалы, ...  ... ... ... рет  қайталаған  болса,  («көктем  шыға  бастады.  Су  ағабастады» т.б.) ... ... ... тақтаға  жазылады.   Балалар  олсөйлемдердің қатесін түзейді. Басқа ... өз ... осы  ... ... болса, түзетеді. Жұмысының  түзелген  жері  көп  оқушы  онықайта ... ... ... ... ... ...  5-7  минутынмұғалім жазылған жұмысқа  шолу  жасауға  пайдаланады.  Онда  кей  балалардыңжетістігі, ... ...  ...  ...  ...  оқылып  әңгімеленеді.Кейбір жағдайда мұғалім әр жұмыстың жақсы жазылған жерлерінен үзінді  оқиды.Мысалы, бір жұмыстың  ...  ...  ...  бір  оқушының  ойыжүйелі түрде баяндалғандығы, сол жұмыстардың нашар жақтары  айтылады.  ... ... кей ... мысал келтіреді. Содан кейін  тақтаға  алдын  алажазылып қойған сөйлемдер  мен  ...  ...  ...  өз  ... және оның ... көз ... екіншілей  ол  сөздерді  қатежібермеуге қайта көшіріп жазудың пайдасы көп. Ал  оқушылар  ...  ... ІІІ ... алғашқы кезеңінен бастап  үйретіледі.  Онда  ...  ...  ... ... бұл  ...  әбден  үйренген  кезде  екінші  белгіқойылып, оның нені ... ... ... ...  ...  ...  мазмұндама  жұмыстарында  кездесетін  қателердіжоюдың үшінші жолы – ... ... ... ... ... ...  ... балалар өздерінің жазба жұмыстарында  мән  бермеген,  ойланбастанжаза салғандықтан кеткен  қателерін  сезінеді,  дұрыс  жазбағандарын  ...  ... де, ...  ... ... жібермеуге  тырысады.  Мазмұндамамен   шығармаларда   кездесетін   қателерді   түзету   үшін     ... ... ... жұмыстардың да маңызы зор.Оқушылардың  жазу   жұмыстарында    кезесетін   қателерді   ...  ...   ...  ...  ...   қойып,    үзбей   жүргізіпотырмаса, ол ... ... ... де, балаларда стереотип  жасалады,  яғними қабығында берік шартты рефлекстер жүйесі  орнығады.  Сол  себепті  ...  олар  ...  ...  да  арыла  алмайды.   ...  ...  ...   ...  1)  ...  жазған  оқушылардың  саны,   2)тақырыпты дұрыс ашып көрсеткен және орфографиялық қате  ...  ... 3) ...  ...  ...  ...  ...   оқушылар  саны,   а)жоспардың бірде-бір  пункті  ашылмаған,  ә)  ...  ...  ...  ... жағынан  қате  жіберген  оқушылар  саны:  а)  сөйлемдегі  сөздердіңтәртібі бұзылған;  ә)  бір  ...   ...  ...  ...  ...  ... б) сөз орынды қолданылмаған, в) сөйлемдегі  сөздердің  байланысынашар,  5)   ...  ...  қате  ...   ...   ... қандай ереже бойынша көп қате жіберген, көпшілініне тән   жекелегенқателерді жазып көрсету керек).ҚАЗІРГІ ӘДІСТЕМЕЛІК ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУСауат ашу  ...   ...  ...  ...  әдістемеліктұрғыда  жазылғандықтан   (оқулықтардан   ...  ...  ...  ... ... ... ... жеке өз алдына  зерттеу нысанына  айналып,(әсіресе  қазақ  ...  ...   ...   еңбектердің   мардымсызболғандықтан, олардың барлығын топтап,  осы  тақырыпқа  беруді  жөн  ... ... ... кітаптар  да   әдістеменің  барлық  бөлімдерінеқатысты  мәселелерді қамтитын ...  ... ...  ...   ... ... ... (М.Жазбаев; А.Асқарбаева,  С.Рахметова,  Алматы,1975) кітабын атауға  тура  ...  ...  ...  ...  ... ашу,  ... әдіс-тәсілдері жөнінде, сондай-ақ грамматика:  жазу,  тілдамыту  мәселелері  сөз  болады.  ...  ...  тілі  ...  ...  ...  ...  беретін  алғашқы  еңбектердің  бірі,   белгіліәдіскер Ш.Сарыбаевтың ...  ...  1959),   ...  ...  ... Д. ... ... тілін оқыту методикасын» (Алматы  1965)атауға  болады.  Сонымен  қатар  бастауыш   сыныптағы   ана   ...   ...  ...  ...  мына  ...   ...   көрсетеміз:И.Қ.Ұйқыбаев. Қазақ тілі методикасының очерктері,  Алматы,  1962  Х.Арғынов,Құрмалас  сөйлем  синтаксисінің   ...   ...   1964.   ... ана ...  оқыту  жөніндегі  ІІ  клас  мұғалімдеріне  ... ... ... 1962. ...  ана  ...  ...  жөніндегі  ІІІкласс мұғалімдеріне арналған көмекші құрал. Алматы,  1971.  Қ.Аймағамбетова,Қ.Бозжанова, ана  тілін  ...  ...  І  ...  ...  ... ... 1970.  ...  І  класта  оқушылардың  тілін  дамыту  үшіністелетін жұмыстар, Алматы,  1957.  ...  Кіші  ...  ... ... ... ... 1978. Бірнеше жинақтар бар: І кластағы  ... 1977, ІІ ... ... ... 1978. ІІІ ...  ...  Алматы,1979. Бастауыш мектеп  методикасы,  Алматы,  1987.  ...  ...  ... ... ... ...  ...  Ш.Ш.Сарыбаевтың  «Қазақ  тілбілімі әдебиетінің библиографиялық көрсеткіші» 1, 2, 3 кітаптарынан  қарауғаболады.ПРАКТИКАЛЫҚ БӨЛІМПрактикалық және лабораториялық сабақтарға, ... ... ... ... ... кешенді мектеп», «Бастауыш мектеп» журналының соңғы 10  жылдағысандарындағы  «Сауат  ашу   әдістемесі»   ...   ... ... жұмыс істеп, картотека құру.2. Шағын кешенді мектепте сауат ашуды оқытуға байланысты өзіндік тәжірибемен мектептегі басқа мұғалімдердің тәжірибелерін алмастыру, ...  ... ... ... ...  Сауат  ашуды  оқытудағы  жаңа  технологиялар.  Технология   -   әдіс-тәсілдердің ... ... мен ... ара ... ...  Шағын  кешенді  мектепте  жаңа  ...   ... ... ... жасау.5. Дыбыстық талдау-жинақтаудың сауаттылыққа үйрету әдістемесінің  қазіргінұсқасының мінездемесі және оның жағдайының Әліппеге әсері.6.  Сауат  ашу  ...  ...   ...   дыбыстық   талдау-жинақтауәдістемесінің жаңа нұсқасы бойынша оқыту.7. Талдау және ... ... ... ... ... ретіндегі байланысы,оның даму мағынасы.8. Сауат ашу  кезеңіндегі  оқу  мен  ...  ...  оның  ... оқу мен ... ... ... ... Сауаттылыққа үйретудің әр түрлі кезеңдерінде тиімді жұмыс  ...   ...   ...   кезеңіндегі   оқу   және   жазусабақтарындағы  талдаудың  әр  түрлі  түрлері  мен  ...   ... ...  ... ... мектепте балаларды сауаттылыққа үйретудің әр  түрлілігіжәне жұмыс ерекшеліктерінің оқу-әдістемелік  кешеніне  ...  ... оқу мен ... ... процесін ұйымдастырудың  кемшіліктерімен қиындықтары.11.  Сауаттылыққа үйрету кезіндегі оқу  және  жазу  сабақтарына  ... ... және ... ... іс жүзіне асыру.12.  Қазіргі сауаттылыққа үйретудің ұйымдастыру-әдістемелік жүйесін дамытужолдары.13.   «Шағын  ...  ...  ...  ...  журналындағы  қазіргімектептегі сауаттылыққа үйрету сабақтарын өткізу әдістемесі  сұрақтарыбойынша жарияланымдармен танысу.14.   «Балаларды  ...  ...  өз  ...  сіздергеқандай түзетулер енгізу керек  деп  ойлайсыз»  леген  тақырыпқа  хабардайындау.15.   ...   ...   ...   ...   мен   грамматиканы   оқытупрактикасының қиын мәселелері.16.   Шағын  кешенді  мектепте  кіші  ...  ...   ... ... ... жұмыстар түрі мен тиімді әдістері.17.  Қазақ тілін оқыту әдістемесінің  ғылым  ретіндегі  ...  ... ... ...  ...  әдістемелік  негізі,  олардың  басқағылымдармен байланысы.18.  Қазақ ... ... ... дағдыны дамыту әдістемесі.19.  Шағын кешенді мектепте бастауыш сыныптарда қазақ тілінен ... ...  ... ұсынылған бетіндегі әдебиеттік сабақ үлгісін құраңыз.21.   Шағын  кешенді  мектепте  ...  мен  ...   ...   ... сипаттама беріңіз.22.  Дайындық кезеңіне әңгіме дайындаңыз (кіріспе әңгіме).23.  Шағын  кешенді  мектепте  лексикалық  ...  ...  ... сөздерді түсіндіретін әдісті көрсету.24.  Шағын кешенді  ...  ...  ...  мысалғаұсынылған тапсырма жүйесін ашып, әрбір таңдауға сипаттама бер.25.   Шағын  кешенді  мектепте  оқушының  ...  ...  ... жазылған жұмыстың дамығандығын айқындаңыз.Рефераттар мен баяндамалар, бақылау, курс жұмыстарына ...  ...  ...  мектепте  сауат  ашу  кезеңіндегі  оқытуды  дидактикалықматериалдар арқылы ұйымдастыру ... ... ... ... мазмұны мен міндеттері.3. Шағын кешенді бастауыш мектептердің даму тарихы.4. Шағын кешенді мектептерде қазақ тілін оқыту ... ... ... ... ...  тілі  ...  оқушылардың  өз  бетіменорындайтын жұмыстарын  жоспарлау.6. Шағын кешенді мектептерде оқу кестесін жасау.6. Бірнеше сыныпта қатарынан мазмұндама шығарма ... ... ... ... ... тілін дамыту,  жазу  тілін  ...  ... ... ... ... мектептерде қазақ тілін оқыту әдістемесі   пәнінің  мақсатымен  міндеттері9. Шағын кешенді мектептерде морфология  саласын оқыту әдістесі.10. ...  ...  ...  ...  ...  сөз  таптарын   оқытудадидактикалық ... ...  ... негіздері.11. Сыныптан тыс оқыту әдістемесі.12. Қазақ тілі сабағындағы дидактикалық ойындар.13. ... ... ... ... ... ... Шағын кешенді  мектептердегі  орфография  әдістемесіндегі  ... ...  ... ... Бастауыш сыныптардағы  орфографиялық дағдының табиғаты жөнінде.  Бірнешесыныпта орфографиялық ережелермен жұмыс ұйымдастыру.16. Өздік жұмысын орындатудағы орфографиялық жаттығулар оларды таңдау.17. ... ...  ...  ...  ...  ...  –  сауатты  жазудағдысын қалыптастыру.18. Орфография жұмыстарының түрлері және  оларды жүргізу тәсілдері:  ... ... ... ... мен ...  ...  жұмыс  жасаудың  маңызы.  Бұл  жұмыстың  фонетика,  лексика,грамматика жаттығуларымен байланысы.20. Шағын кешенді бастауыш ...   ...  ...   ...  ... ... тілінен  қолданылатын   көрнекіліктер,   дидактикалық  материалдаржәне оларды қолдану ...  ... ... қызықты жаттығулар.22. Қазақ тілінен  оқушылардың білімін,  білігін және дағдысын тексеру.23. Бақылау жұмыстары, оларды жүргізу.24. Оқушылардың жазу тілін ... ... ... ... ... ... зат  есімді  оқыту  жүйесіне  көрнекіліктер  қолданужүйесі.26. Шағын кешенді мектептердегі ... тілі ... ...  Сауат  ашу  кезеңіндегі  жазуға  үйретуде   қолданылатын   ... ... ... мекетпте оқыту кезіндегі дидактикалық ойындардың ролі.Шағын кешенді ... ... ... ... әдістемесі пәнінен емтихансұрақтары1. Шағын кешенді мектептерде қазақ тілін оқыту әдістемесі   пәнінің  мақсатымен  міндеттері.2. Шағын ... ... ... даму ... ... кешенді мектептерде қазақ тілін оқыту ерекшеліктері.4. Шағын кешенді мектептердегі қазақ тілі сабағының құрылысы5. Шағын кешенді мектептегі ...  тілі  ...  ...  өз  ... ...  ... Шағын кешенді мектептерде оқу кестесін жасау.6. Бірнеше сыныпта қатарынан ... ... ... әдістемесі.7. Оқушылардың ауызекі сөйлеу тілін дамыту,  жазу  тілін  дамыту  ... ... тыс ... ... ... ... ... морфология  саласын оқыту әдістесі.10. Шағын  кешенді  мектептерде  бастауыш  мектепте  сөз  ...   ... ... ...  әдістемелік негіздері.11. Біріккен сыныптарда зат  есімді  оқыту  жүйесіне  ...  ... ... ... ұйымдастыру мазмұны мен міндеттері.13. Шағын кешенді мектептерде орфографияны оқыту әдістемесі.14. Шағын кешенді  ...  ...  ...  ... ...  қарсы бағыттар.15. Бастауыш сыныптардағы  орфографиялық дағдының табиғаты жөнінде.  ... ... ... ... ұйымдастыру.16. Өздік жұмысын орындатудағы орфографиялық жаттығулар оларды таңдау.17. Шағын кешенді  мектептерде  жаттығуды  жүйелі  жүргізу  –  ...  ... ... ... ... ... және  оларды жүргізу тәсілдері:  көшіру,грамматикалық-орфографиялық талдау, диктанттар, мазмұндама мен шығарма.19.  Сөздікпен  жұмыс  жасаудың  ...  Бұл  ...  ...  лексика,грамматика жаттығуларымен байланысы.20. Шағын кешенді бастауыш мектепте   қазақ  тілінен   жүргізілетін  ... ... ...  ...   ...   ...  ... оларды қолдану жолдары,  дидактикалық ойындар, қызықты жаттығулар.22. Қазақ тілінен  оқушылардың білімін,  білігін және дағдысын ... ... ... ... ... ... жазу тілін дамыту жұмыстарын жүргізу ерекшеліктері25. Қазақ тілі сабағындағы дидактикалық ойындар.-----------------------тадіргішБілімшыБасқараңқидыИсіқайдан?ненің?жидектіңорман ішіненқандай?кандай?тәттіқалың  
        
      

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі WEB технологиялар25 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
Аймақтық кәсіпкерлікті дамыту негіздері78 бет
Алматы қаласындағы ірі сейсмикалық қауіптер10 бет
Диэлектриктер арасындағы жазық электромагниттік толқындардың сынуы және шағылуы10 бет
Оңтүстік Қазақстан облысындағы кәсіпкерліктің даму жолдары34 бет
Солтүстік Қазақстан және қостанай облыстары13 бет
Супермаркеттің деректер қорын жобалау33 бет
Тамақ шикізаттарын түйіршіктеу жабдығын жөндеу8 бет
Тыныс алу поталогиясы. клеткалық тыныс алу. гипоксия6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь