Лизосомалар мен рибосомалардың құрылысы

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І.Жасаушының негізгі функциялық аппараттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1Жасаушыа ішілік қорыту аппараттарына жалпы түсініктеме ... ... ... ... ... ... ..6
1.2Лизосомалардың және рибосомалардың қызметтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.3Пераксиомалар.сфера пішінді көбікшелер және олардың басты қызметтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13

ІІ. Лизосомалар мен рибосомалардың құрылысына тәжірибелік жұмыс.
2.1. Эндосомалар макромалекулаларды тасымалдау механизмі ... ... ... ... ... ... ..14
2.2. Эукоритті жасушалардың тірі организмдегі жалпы маңызы ... ... ... ... ... ... 17
2.3. Жасушаның энергиялык аппараты: митохонлриялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23

ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31
Кіріспе
Біртұтас бірлігі ретінде жасушаның өмір сүруін қамтамассыз етеді. Егерде плазмалемма жасушаның ішкі құрамын сыртқы ортасынан бір жағынан - шектелеп, екінші жағынан онымен байланыстырып отырса, онда жасушаның цитотоплазмасы ядродан түскен ақпараттарды орындап, іске асырып отырады. Бұл атқарушы, орындаушы рөлін цитоплазма өз құрамындағы арнайы құрамдастары арқылы атқарады.
Цитоплазманың құрамдас бөліктері. Цитоплазма цитозольден, оның ішінде қалқып жүрген органоидтар мен қосындылардан және ішкі қаңқасы - цитоскелеттен тұрады.
Цитозоль (гиалоплазма, цитоплазмалық матрикс, жасушаның сөлі, негізгі заты) - жасушаның ішкі ортасын құрайтын шар пішінді белоктар, РНҚ, полисахаридтер мен иондардың коллоидты (сілікпе тәрізді) ерітіндісі болып табылатын жүйе.Ол жасуша көлемінің 55%-ын құрайды. Цитозольдің атқаратын қызметтері:
а) құрамындағы молекулалар мен иондарымен жасушаның ішкі ортасын
қалыптастырып, биохимиялық реакциялардын, физиологиялық процестердің
тиімді өтуіне қажет оның оқтайлы көрсеткіштерінің гомеостазын
(тұрақтылығын) қамташсыз ету;
б) энергия алмасу процесінің алғашқы кезеңі - глюкозаның анаэробты
немесе оттексіз ыдырауын, яғни - гликолизін өткізу;
в) май қышқылдарының синтезін цитозольде және жасушаның өз
мүддесіне қажет ақуыздардың, мысалы гемоглобин, протеинкиназаның
синтезін осында орналасқан еркін рибосомаларда өткізу.
Қосындылар - жасуша метаболизмі өнімдерініц гранулдар (түйіршіктер), тамшылар, кристалдар түрінде қалыптасқан тұрақсыз жиынтықтары. Олардың ұшырасуы және мөлшері жасуша метаболизмі жағдайына (күшеюіне немесе төмендеуіне) тәуелді Қосындылардың трофикальщ, секреторлық,экскреторлық және пигменттік түрлері болады.
Трофикалық (қоректену, нәрленіс) қосындылар энергия қоры болып тиылатын глюкозаның өңделуіне қажет. Олардың мысалы – бауыр жасушаларындағы жинақталатын май талшылары және бауыр мен бұлшық жасушаларындағы гликоген гранулдары. Жасушада субстрат (ыдырауға , ұшырайтын қоректік зат) жетіспген жағдайда, бұл қосындылар қанға кері сорылып, тіндерде энергия көзі ретінде пайдаланады. Сондықтан, ұзақ мезгіл бойы аш болған организмнен алынған жасушалардың цитопдазмасында трофикалық қосындылардың мөлшері аз не олар, тіпті, жоқ.
Секреторлық қосындылар - жасушаның сыртына шығарылып, организмнің тіршілік әрекеттеріне қатысатын өнімдер. Олар цитоплазмада гормондар мен белоктардың гранулдары немесе тамшылары түрінде көрінеді.
Экскреторлық қосындылар - гранулдар мен көбікшелер түрде жасушаның сыртына шығарылатын, организмге уытты (токсикалық) әсерін тигізуі мүмкін зат алмасудың ақырғы өнімдері.
Пигменттік қосындылар - цитоплазмаңың табиғи боялған заттары: оларды көру үшін арнайы бояудың қажеті жоқ. Қайсібір тіннің табиғи түсі олардың жасушаларындағы пигменттердің типі мен мөлшеріне байланысты. Организмнің әртүрлі мүшелерінің қалыпты түстерін аномалъді (ауытқу) түстерінен ажырату және сол түстердің пайда болу себебін анықтау сырқаттарды клиникалық диагностикалау үшін өте маңызды. Пигменттердің экзогендік (сыртқы текті) және эндогендік (ішкі текті) топтарын ажыратады. Экзогендік пигменттер организмнен тыс пайда болып, оның ішіне әртүрлі жолдармен (тыныс алу, тері, ас қорыту мүшелері арқылы) еніп, жасушалардың цитоплазмасында орналасады. Экзогендік пигменттің мысалы - сәбізді, жұмыртқаның сары уызын, сары майды, қызанақты бояйтын каротин. Эндогендік пигменттер жасуша ішінде түссіз заттардан синтезделеді, мысалы эритроциттерді боз-қызыл түске бояйтын гемоглобин. Макрофагтар цитоплазмасында ыдырауының әрбір кезеңінде гемоглобин алтын-қоңыр түсті гемосидерин сары-қоңыр түсті билирубин, жасыл түсті биливердин пигменттеріне айналып отырады. Эндогевдік пигменгтерге тері, шаш, көз жасушаларында синтезделетін қоңыр-қара түсті меланин, жүрегбұлшық еті, нерв, бауыр жасушадарьщда ұшырасатын алтын-қоңыр түсті липофусциң жатады
Әдебиеттер тізімі

1. Антипчук Ю. П. Гистология с основами эмбриологии. 1983.
2. Мануилова Н. А. Гистология с основами эмбриологии. М., 1973.
3. Рақышев А. Организмнің нәзік құрылымы. Алматы, 1994.
4. Сапаров К Жалпы цитология негіздері. Алматы, 1994.
5. Токин Б. П. Общая эмбриология. М., 1977.
6. Хэм А, Кормак Д. Гистология. т. I—III, 1983.
7. Ченцов Ю. Общая цитология. М., 1984.
8. Шубникоөа Е. А. Лекция по гистологии. М., 1974.
9. Ажаев С.А. Гистология 1- бөлім Кентау, 2005.
10. Нұрышев.М.Х.Цитология.-Алматы,1999.
11. Ңұрышев.М.Гисталогия және эмбриология негіздері.-Алматы,1998.
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
.............................................................3
І.Жасаушының ... ... ... ... ... ... және ... пішінді көбікшелер және олардың ... ... мен ... ... тәжірибелік жұмыс.
2.1. ... ... ... Эукоритті жасушалардың тірі ... ... ... ... ... бірлігі ретінде жасушаның өмір сүруін қамтамассыз ... ... ... ішкі ... ... ... бір жағынан -
шектелеп, екінші ... ... ... ... онда ... ... түскен ақпараттарды орындап, іске асырып отырады.
Бұл атқарушы, орындаушы рөлін цитоплазма өз құрамындағы арнайы құрамдастары
арқылы атқарады.
Цитоплазманың ... ... ... ... оның ... ... ... мен қосындылардан және ішкі ... ... ... ... ... ... жасушаның сөлі, негізгі
заты) - жасушаның ішкі ортасын ... шар ... ... ... мен ... коллоидты (сілікпе тәрізді) ерітіндісі болып
табылатын жүйе.Ол жасуша көлемінің 55%-ын құрайды. ... ... ... ... мен ... ... ішкі ... биохимиялық реакциялардын, физиологиялық процестердің
тиімді өтуіне қажет оның оқтайлы көрсеткіштерінің ... ... ... ... ... ... алғашқы кезеңі - глюкозаның анаэробты
немесе оттексіз ыдырауын, яғни - гликолизін өткізу;
в) май қышқылдарының синтезін цитозольде және жасушаның өз
мүддесіне қажет ... ... ... ... ... ... еркін рибосомаларда өткізу.
Қосындылар - ... ... ... гранулдар
(түйіршіктер), тамшылар, кристалдар түрінде қалыптасқан ... ... ... және ... ... ... ... немесе төмендеуіне) тәуелді Қосындылардың ... және ... ... ... ... ... ... энергия қоры болып
тиылатын глюкозаның өңделуіне ... ... ...... ... май ... және бауыр мен бұлшық
жасушаларындағы гликоген гранулдары. Жасушада ... ... ... ... зат) ... ... бұл қосындылар қанға кері
сорылып, ... ... көзі ... ... ... ұзақ ... аш болған организмнен алынған жасушалардың цитопдазмасында трофикалық
қосындылардың ... аз не ... ... жоқ.
Секреторлық қосындылар - жасушаның сыртына шығарылып, организмнің
тіршілік ... ... ... Олар цитоплазмада гормондар мен
белоктардың гранулдары немесе тамшылары түрінде көрінеді.
Экскреторлық қосындылар - гранулдар мен көбікшелер ... ... ... ... ... ... әсерін тигізуі мүмкін
зат алмасудың ақырғы өнімдері.
Пигменттік қосындылар - цитоплазмаңың табиғи боялған заттары: ... үшін ... ... ... жоқ. ... ... табиғи түсі олардың
жасушаларындағы пигменттердің типі мен ... ... ... ... ... түстерін аномалъді (ауытқу)
түстерінен ажырату және сол түстердің ... болу ... ... ... диагностикалау үшін өте маңызды. Пигменттердің
экзогендік (сыртқы текті) және эндогендік (ішкі текті) топтарын ... ... ... тыс ... ... оның ішіне әртүрлі
жолдармен (тыныс алу, тері, ас қорыту мүшелері ... ... ... ... ... ... мысалы - сәбізді,
жұмыртқаның сары уызын, сары майды, қызанақты бояйтын ... ... ... ... ... ... синтезделеді, мысалы
эритроциттерді боз-қызыл түске ... ... ... ыдырауының әрбір кезеңінде гемоглобин алтын-қоңыр ... ... ... ... ... түсті биливердин
пигменттеріне айналып отырады. ... ... ... шаш, ... ... ... ... меланин, жүрегбұлшық еті,
нерв, бауыр жасушадарьщда ұшырасатын алтын-қоңыр түсті липофусциң жатады
І.Жасаушының негізгі функциялық аппараттары.
Органеллаларды құрылысы және ... ... ... ... ... ... мембраналы жене мембраиасыз бодып
екі топқа бөлінеді. Жасушаның басты ... ... ... және агранулды эндоплазмалық торлар, Гольджи
аппараты, лизосомалар, көмкерілген ... ... ... ... ... ... ... кіретіндер: а) еркін рибосомалар
мен полирйбосомалар; б) микротүтікшелер және олардан тұратын құрылымдар ... ... мен ... (жгутик); в) фибрилді (талшықты)
құрылымдар - микрофиламенттер, аралық жіпшелер.
Ұшырасуына ... ... ... кез ... түрінде
кездесетін жалпы маңызды және олардың тек қана кейбір мамандандырылған
түрлерінде ... ... ... ... ... ... маңызды
органеллаларға митохоңдриялар, рибосомалар, эндоплазмадық торлар, Гольджи
комплексі, лизосомалар, пероксисомалар, ... ... ... ... Олар ... ... тіршілігін қамтамасыз ететін
міндетті, негізгі қызметгер мен процестерге (энергия түзу, ақуыз синтездеу
және т.б.) ... ... ... ... ... арнайы қызметтерді (жиырылу, қимыл, сору және т.б.) қамтамасыз
етеді. Оларға кірпікшелер, ширақшалар (жгутики), ... ... ... және ... ... нерв жасушаларының
(нейрондардың) нейрофибрилдері жатады.
Органеллалар комплекстерге (кешендерге) ... ядро ... ... ... ... ... ететін функциялық
жүйелерді (аппараттарды) қалыптастырады. Жасушаның негізгі ... 1) ... 2) ... 3) ... ... ... (эндосомалы-лизосомалық); 4) цитоскелет.
1-сурет. Эукариот жасуша құрылысының көлемді үлгісі.
1.1. Жасуша ішілік қорыту аппараты
Жасуша ішілік қорыту ақпараты ерекше органеллалар - ... ... ... ... Олар - ... ... ... цитоплазмада өтетін катаболизмдік(гр.katabole- бұзу)
процестерді қамтамасыз ететін мембраналық көбікшелер. Жасуша ішілік қорыту
аппаратының атқаратын ... ... ... және ... ... ... ішінде реттеулі түрде ыдырату. Эндосомалар мен
лизосомалардың саны пиноцитоз және фагоцитозды белсенді атқарып, әсіресе,
жұтылған ... ... ... ... ... ... және т.б.) көп болады. Бұл органеллаларды бір ... ... ... - ... ... ... бірнеше
ерекше қасиеттерінің ұқсастығы:
а) ішіндегі гидролазалық ферменттердің белсенділігін күшейтуге қажет
қышқыл орта ... ... ... ... протонды
насостарының (сорғыштар) болуы;
б)құрамында гидролазалық, транспорттың көбікшелерді және ... ... ... ... ... рецепторларының болуы;
в) қорытылған макромолекулалардың ұсақ ... ... ... ... ... арқылы өтуін қамтамасыз етуі;
г) бүтін жағдайда ... ... ... ... ... ... және ... цитозольге өтуіне тосқауыл
болуы.
Эндосомалар - жасуша ... ... ... және ... ... ішіндегі заттарды жартылап немесе толық
ыдырататын, не ... ... ... ... Сондықтан,
эндосомалар тек тасымалдау механизмі ретінде ғана емес 8-сурет),ал, жасуша
ішілік қорыту ... ... ... де ... ... ... турі бар: а) ерте кездік және б) кеш кездік.
Ерте кездік (перифериялық) эндосомалар - ... енді ... ... ... ... плазмалемма жанында (жасушаның
перифериясында) орналасқан эндоцитоздың көбікшелер ... ... ... ... ... ... ... өеу факторлары) рецепторлардан ажыратады босанған ... ... ... ал, ... ... тиісті нысаналарға
- органойдтарға тасымалданады; б) ішкі ортасының қышқылдығы (рН 6,0) әлсіз
болғандықтан, мұндағы ыдыратқыш ферменттер ... ... яғни ... ... және ... жеңіл қорытынатын заттарды
ыдыратады. Ерте кездік эндосомалар қалыптасуы кезінде оларға ыдыратқыш
ферменттер- гидролазаларды ... ... ... ... ... көбікшелер тасымалдайды (6-сурет,Б). Гидролазалық немесе
лизыстік ... 60-қа жуық ... ... ... ... ... сульфатазалар.
Кеш кездік (перинуклеаралық) эндосомалар ерте кездік ... ... ... ... (перинуклеарлы) орналасады (6-сурет,В).
Ішкі ортасының қышқылдығы(рИ 5,5) жоғары болғандықтан, мұнда ерте ... ... ... ыдырауы күшейе түседі. Одан қалған
өнімдердін және ферменттердің бір бөлігі лизосомаларға тасымалданады.
Сонымен, эндосомалар ... ... ... және ыдырау жолын
мына үлгімен бейнелеуге болады:ерте кездік эндосома( кеш ... ... ... және ... ... 1955 жылы швед биохимигі Де Дюв ... ... ... ... ... бір ... және көп
клеткалы жануарлар организмдерінің клеткалары мен өсімдіктер клеткаларына
тән. Лизосомалар ... ... ... құрылысын электрондық
микроскоп арқылы көруге болады. ... ... ... қалдық де-
нешік, миелиндік денешік, мультивезикулалық денешік, ... т. б. ... ... бар. Бір ... ... бірнеше жүзге жетеді. Лизосомалар үлкендігі 100 нм-дей бір ... ... ... толы ... ... ( ... ... микрофотографиясы (26000 есе
үлкейтілген):
1-лизисомалар, 2- митохондриялар
Бір лизосоманың өзінде гидролазалардың көптеген саны ... ... ... ... ... түрі ... ... — түрлі
биополимерлерді ыдырататын ... ... ... ... ... липазалар). Олардың әрқайсысы
химиялық байланыстың ... бір ... ғана ... ... ... ... ... ал лизосомалардың өздерінің
қалыптасу процесі Гольджи аппаратында жүреді. Лизосома — ... ... ... ... төрт ... ... ... лизосомалар, екінші
лизосомалар (фаголизосомалар немесе ... ... ... ... (телолизосомалар). Алғашқы лизосомалар құрамында
қышқыл фосфатаза бар затқа толы, үлкендігі 50 нм ... ... ... Алғашқы лизосомалар фагоцитоздық немесе
пиноцитоздық ... ... ... ... ... ... ... түскен заттар гидролазалармен мономерлерге дейін
ыдырайды, кейін лизосоманьгң мембранасы арқылы ... ... ... ... және ... ... ... Лизосомалар
ішіндегі биогендік макромолекулалардың қортылуы көптеген клеткаларда
ақырына дейін ... ... Бұл ... ... ... ... жиылып екінші лизосомалар ... ... ... ... Телолизосомаларда гидролиздеуші ферменттер аз
болады.
Жануарлар клеткаларыңда үнемі ... ... ... ... оларды екінші лизосомаларға ... бұл ... ... цитоплазмалық құрылымдардың бөліктері
кездеседі. Мысалы, митохондриялардың, цитоплазмалық тордың, рибосомалардың,
гликогеннің түйіршіктері және т. б. Клетка өзінің құрамды бөліктерін үнемі
ыдыратып және ... ... ... ... ... ... ... реттеліп отыратын процесс.
Рибосомалар - ұсак, өлшемі 12*25 нм, ядрошықта синтезделетін рРНҚ мен
ақуыздардан тұратын электронтығызды туйіршіктер (1-сурет). ... жене ... ... ... ... түрлеріне бөлінеді.
Цитоплазмалық рибосомалардың да екі түрін ажыратады: а) ... ... ... ... ... (грЭПТ) және ядроның сырткы
мембраналарына бекітілген рибосомалар.( А,В;суреттер;).
Әрбір рибосома үлкен және кіші суббірлікіперден ... ... ... ... ... кіші ... және акгивтелген
(белсенді) тРНК-ны ... ... ... ... ... ... ... арасында пептидті байланыстар қалыптасуын және
өсуші полипептидтік тізбекке аминқышқылдардың қосылуын катализдейді.
Рибосомалардын кызметі - трансляция, яғни белок ... ... ... кодын оқып, гіодипептид тізбегін күрастыру. Бір тРНҚ
молекуласы бойында орналасқан ... ... ... полирибосома
(полисома) деген кешен құрайды (2-сурет; Б). Олар да ... ... ... байланысқан түрде орналасуы мүмкін. ... ... мен ... ... ... қажет ақуыздарды,
ал, грЭПТ-мен байланысқан рибосомалар мен ... ... ... ... ... секрецияға ұшырайтын)
экуыздарды синтездейді.
Қарапайым микроскоп аркылы ... ... ... ... ... ... (шашыранды), ал, баскаларының - локальді (шоғырланған)
базофильді боялады. Электрондық микроскоппен ... ... ... ... бар еркін рибосомалардың цитозольде көп
болуына байланысты екендігі анықталды. ... ... ... тез ... тән, мысалы қалыпты жас аз мамандандырылған жасушаларға,
катерлі ісік жасушаларына, т.б. ... ... өз ... ... ... ... ... түрде еркін рибосомаларында синтезделеді. Ал,
цитоплазманың локальді базофыльді боялуы мембраналарының бетінде бекітілген
рибосомалары бар ... ... ... ... ... ... шықты.
3-сурет. Рибосоманың үш өлшемді моделі (А). Кіші суббірлік бір ... және 33 ... ... тұрады. рРНҚ-рибосоманың қанқасын
құрайды, трансляцияға қатысады; ақуыздар пептидтік ... ... ... бір т ... ... ... ... (Б). Ақуыз синтезі 20-60 секундта өтеді.
Мұндай ... ... ... ... пісіп
жетіліен), яғни бүкіл организмнің мүддесіне кызмет ететін ... ... ... ... ... ... отыратын бездік жасушалар -
гландулоциттерге, жасушааралық зат компоненттерін ... мен ... ... цитоплазмазнын боялу сипатына
қарай, онын құрамындағы тРНҚ мен рРНҚ-ның мөлшерін және ... ... ... интенсивтілігін (қарқындылығын), жасушалардың
дифференциялану (пісіп жетілу) стадиясын да айыруға ... ... ... ... реакция арқылы
анықталатын осы органеллаға тән фермент немесе оның таңбасы) -қышқылдық
фосфатаза.
1.3. ... ... ... ... және ... басты
қызметтері
Пероксисомалар- бір кабатты мембранамен қапталған, өлшемі 0.05-3,5
мкм сфера пішінді көбікшелер. Олардың ішіндегі біршама тығыз ... ... заты - ... ... анаболизмдік (синтездік) және
катаболизмдік ... ... ... ... оншақты
фермешптерден тұрады. Ең маңызды ферменттері -пероксидаза, ... ... 40%-ын ... ... ... ... ... ұсақ турлері (0,05-0,25 мкм) барлық
жасушаларда, ал. турлері (0.3-1,5 мкм) - әсіресе, бауырдың гепатоциттерінде
бүйректің ... ... ... және ... ... ... келесі абзацта түсіндірілген). Олардың пероксисомалары
матриксінін ... ... жиі ... ... ... ... (нуклеоид) айналады (сурет).
Пероксисомалар агрЭТП-ның бөлігінен бұршақталу жолымен қалыптасады,
ал, ішіндегі ферменттері жартылай - ... ... ... Бұл ... ... қызметтері:
1) молекулалық оттек катысуымен ... ... ... ... ... ... көмірсулар, май қышқылдары) тотығу
реакцияларын ( R H2О2- R ... ... ... сутек асқын тотығының (H2О2) жасуша ... ... ... ... ... ... ферменті H2О2-ні
су және оттекке ыдыратып (2H2О2~>2H2О2+О2) бейтараптылыққа ұшыратады. Осы
реакциялар арқылы бауыр мен ... ірі ... ... ... ... ... ішілген этил спиртінің
жартысы бауырда ацетальдегидке айналады. Алкогольді уытсыздандыру қабілеті
әр адамның организмінде әртүрлі дәрежеде ... ... ... ... да ... ... ... гендер мутацияға ұшыраған
жағдайла, пероксисоманың ... ... ... ... ... ... аурулар дамилы.
ІІ. Лизосомалар мен рибосомалардың құрылымына тәжірибелік жұмыс
2.1 Эндосомалар макромалекулаларды тасымалдау механизмі
Лизосомалар (гр. Lysis - еріту, зота - дене) - ... және ... ... ... ... ... кышқыл гидролазалары
арқылы атқаратын мембраналық көбікшелер (6-сурет.Г-Е). Олардың ... ... (рН 5,0 және ... үстем болғандықтан, лизистік
ферменттердін белсенділігі артып, заттар толық ... ... ... ... лизосомалардың төрт түрлерін ажыратадьт:
фаголизосома, аутофаголизосома,мультивезакулалалық. және қалдық денешелер.
Фаголизосомалар кеш ... ... ... лизосомалардың
құрамында сырттап жұтылған тығыз және ірі түйіршіктері ... ... ... арқылы қалыптасады (6-сурет, Д).
Субстратты ыдырату процесі гетерофагия деп ... ... ... ... кейбір заттардың
(гликоген, гликолипидтер, гликозамингликандар) ыдырамай қалып, жасуша
ішінде ... ... ... ... ... ... ... қызметтері бұзылып, сәйкес
мүшелер зақымдалады. Мұндай лизосомалық жинақталу ауруларының бірі ... ... даму ... - ... А ... ... ... мопосиалганглиозид жинақталады. Хюрлер синдромы
кезінде ... ... ... ... ... ... ... тінінің қалыптасуы бұзылады.
Сондықтан, сүйектер деформаиияға ... ... ... ... бүйрек өзекшелерінің қабырғасын құрайтын жасушалар олардың
қуысынан ... ... ... ... қатысуымен соңғыларды
аминқышқылдарға дейін ыдыратып, ... ... ... ... ... және ... тіндерге түскен бөгде денелерді,
микроорганизмдерді жұтып, гетерофагия арқылы қорытады.
Бұл жасушаларда лизосомалык ... ... ... төмен болған жағдайда,мұндай адамдарда ауыр созылмалы қабыну
аурулары дамиды.
4-сурет. Жасушанын корыту ... - ... мен ... А. ... бөлініп шыққан эндосома ... ... ... ... ... соң, ерте ... эндосома
(Б) деп аталады. Мұнда лизистік ферменттер әсерінен субстраттың ... ... ... ... ... ... В. Кеш ... ішкі ортасынын қышқылдығы экогары, сойдықтан, ... Г-Е. Кеш ... ... ерте ... ... және аутофагосомамен бірігіп, үш түрлі ... ... ... ... кажеттілігіне колданылады. Ж.
Қорытылмай калған заттар калдық денеше құрамында ... ... ... ... ... - өзі, ... - жеу, soma - дене) кеш
кездік эндосомалар ... ... ... ... ... ... сондықтан, корытылуы тиіс өз органеллалары
(митохондриялар, ЭПТ ... ... бар ... ... ... арқылы пайда болады (6-сурет,Е). Оның ішіндегі
материалды қорыту процесі аутофагия деп ... ... - өзі, ... ... Ұзак мезгіл өмір сүретін және зат алмасу деңгейі жоғары жасушаларда
(мысалы, ... ... ... ... ... құрылымдары
аутофагия арқылы қорытылып,- жанадан қалыптасатын органеллаларға орын
босатылады. Нәтижесінде, жасушалар ... ... ... ... тіршілігін жалғатырады.
Мультивезикулалық денешелер (лат.multi- көп,vesikula - көбікше)
-ішінде ұсақ (40-80 нм) ... және ... ... ... бар ірі
(диаметрі 200-800 нм)шар пішінді мембраналық қапшалар(6-сурет.Г). Олар ерте
кездік және кеш ... ... ... ... пайда
болады.Мультивезикулалық денеше матриксінің ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Қалдық денешелер - ішінде қорытылмаған заттары (қалдықтары) ... ... Олар ұзак ... бойы ... ... немесе
ішіндегі қалдықтарды жасуша ... ... ... ... ... ... ... эндогенді қоңыр пигмент -липофусцин бар
лыпофусци гранулдарын келтіруге болады .
2.2. Эукариотты жасушалардың тірі ... ... ... микроскоптың көмегімен ашылған органоидтардың бірі
рибосомалар — тығыз бөлшектер, Паладтың гранулалары деп те ...... мен ... ... ... 15-25 нм өте ұсақ ... ... Эукариоттар клеткаларында
рибосомалардың екі популяциясы байқалады: гранулалық эндоплазмалық тордың
мембраналарының ... ... ... ... ... ... сияқты органоидтарының матриксінде бос орналасқан.
Рибосомалар бөлшектерінің үлкендігін ультрацентрифугада ... ... ... ... константысының (8 — Сведберг
бірлігі) көмегімен белгілейді. Бөлшектер ... ... ... ... шөгеді.
Ультрацентрифуганы тұңғыш рет ... ... ... ... ... қалаған швед ғалымы Сведберг.
Молекулалық ... алты ... " ... рибосомаларды 100 рибосомалар деп
атайды (Сведбергтің 100 бірліктері). ... ... ... 70 8 ... 80 8, ... ... ... рибосомалардың 70 8 класына
жатады. Хлоропластардікі 67-70 8 тең.
Рибосомалар үлкендігі әр ... екі ... ... құралған —
үлкен және кіші. Рибосомалардың суббірліктері РНҚ мен белоктан тұрады.
Үлкен ... ... ... липопротеидтік мембранасына
рибосомалардың бекуіне қатысады. Рибосомаларда белоктар ... ... ... ... ... рибосомалары
үлкендігі, құрылысы және химиялық құрамы жағьшан ұқсас. Белок пен РНҚ-ның
бірдей мөлшерінен тұрады. Рибосомаларда липидтер болмайды.
Белоктарды жедел ... ... ... көп ... ... ... өсу ... де цитоплазмада, эндоплазмалық тордың
мембраналарына бекімеген, көптеген бос рибосомалар байқалады. Ересек және
кәрі ... ... ... ... ... ... бос рибосомаларды біріктіріп полирибосомалар немесе
полисомалар деп аталатын ... ... ... ... ... болады. Рибосомалар митохондриялардың,
Гольджи аппаратының мембраналарына, плазмалық мембранаға бекімейді,
лизосомалардың ... да ... ... ... тор ... - сыртқы бетінде
рибосомалар бекітіліп орналасқан мембраналы жалпақ ... ... ... А,В). Олар ... ... ... қалыптасқан торлар
құрайды. ГрЭПТ-ның қызметтері:
а) экзоцитоз 2) ... ... ... ақуыздарды бетіне
бекітілген рибосомаларда синтездеу (5-сурет);
б) синтезделген ақуыздарды цитозольден оқшауландырып, цистерналар
ішімен жасушаның ... ... ... ... комплексінің цис-
бетіне) тасымалдау ~ транспорттық қызмет(4-сурет);
в) плазмалемма құрамындағы мембраналық ақуыздар мен ... ... ... Зат ... деңгейі төмен болатын ескірген
немесе жас ... гр ... ... ... ... ... белсенді дифферецияланған жасушаларда, мысалы бауыр,
үйқыбез, нерв, грЭПТ-лар топтасып, локальді (шоғырланған) ... ... ... ... - ... ... ... тор (агрЭПТ)-бетінде
рибосомалары жоқ, бір-бірімен анастомоздар (қосылым жалғамалар) ... ... ... ... ... ұшыра сатын, түтікшелер
жүйесі (3-сурет; Б,В)- АгрЭПТ-ның қызметтері:
а) стероид гормондарын, ... ... ... ... Са2+ ... ... яғни цитоплазмадан Са2+ үнемі соруы
нәтижесінде ... ... оның ... ... ... ... және ... бұлшық
еттерінде, нейрондарда ... ... ... ... әртүрлі химиялық сигналдар,
мысалы гормоңдар мен ... ... ... пролиферациясына осы депо ... ... Са2+ ... ... ... ... етеді. Мысалы, бұлшық ет жасушалары мен
талшықтарының жиырылу ... - Са2+ ... ... ... ... ... өсуі;
6-сурет. Эндоплазмалық тор (ЭПТ) - табақшалар, ... ... ... ... ... ... ... мембраналық
жалпақ қапшалар - цистерналардың жүйесі. Беті рибосомалармен қапталған ... ... ... (гр ЭПТ) деп атайды (А). ... ... ... ... ... ... қажетті жерлерге
тасымалданып отырады. Б. Тегіс (агр) ЭПТ-нын бетінде рибосомалар жоқ, мұнда
липидтер мен ... ... ... ... агрЭТП-ң
түтікшелерімен байланысқан,яғни ЭПТ-ның мембраналары үздіксіз және ... ... ... ... (уытсыздандыру) - уытты заттарлы арнайы ферменттермен
тотықтырып, зиянсыздандыру (мысалы, геиатоциттерде оксидаза ферменті арқылы
- фенобарбиталды).
АгрЭТХІ-иьщ ... ... ... ... ... жалғасады, бұл - олардың қалыптасу тегі мен механизмдерінің
ортақ екендігін көрсетеді (7-сурет;В).
7-сурет. ГрЭПТ-мен байланысқан рибосомаларда өтетін акуыздар синтезі:
а) ... ... ... ... ... ... бөлігі -
"сигнал" беретін пептид; б) оның ... ... ... арнайы ақуыз рецепторға сәйкес;в)ақуыз-рецептор сигнал
беретін пептидті"тануы"арқасында рибосома ... ... ... ... ... ... синтезделуші ақуыз ЭПТ-ның қуысына түсіп
отырады; осы сәтте сигнал беретін пептид полипептид тізбегінен ... ... ... д)аяқталуы - полипептид тізбегі ... ... ... е) ... диссоциациясы (суббірліктерге
ажырауы).
Гольджи аппаратын 1898 жылы италиялық невронатолог К.Гольджи күміс
тұздарымен импрегнацияланған нерв жасушасының ... ... ... ... ... ... ... ядроның жанында
орналасқан қоңыр түсті тиор,кейде қабыршақтар, ... ... ... түрде көрінеді. Бұл органоидтың нақтылы және
күрделі құрылысы электрондық микроскоп ... ... Ол- ... ... а) ... ... мембраналық қапшалар ... және ... ... 6) ұсақ ... ... мен ... вакуольдерден тұратын комплекс (8-сурет).
8-сурет. Гольджи аппараты диск тәрізді жалпақша ... 3-6 ... ... ... ... ... ... екі
беті бар: қалыптасушы немесе цис-бетті және ... ... ... ... ... ... кебікіпелер құрамында Гольджи
аппаратының цис-бетке жетіп косылады. Цистерналардын ... ... ... ... (түрлену) ұшырап, пісіп ... ... олар ... ... ... ... бөлініп шығып, жасуша ішіндегі құрылымдарға және жасуша сыртына
бағыттайды (көрсеткіш оқтар тасымалдану ... ... 6-дан 30-ға ... ... ... диск тәрізді цистерналар бірінің
үстіне бірі табақшалар сияқты ... ... ... ... ... ... қалыптастырады (5-сурет). Жасуша типіне қарай,
диктиосомалардың саны ... ... ... дейін (мысалы, ішек
эпителийінің кілегей ... ... ... ... ... ... диктиосоманың екі беті: д)қалыптасушы немесе цис~беті 6) ... ... ... және олардын арасында орналасқан аралық
компартменті (бөлігі) болады.
ГрЭТП-ның цистерналарынан ... ... ұсақ ... ... синтезделген ақуыз молекулаларын Гольджи комплексінің ... ... ... ... бұл ... әртүрлі ферменттер
қатысуымен процессингке (пісіп жетілу, қайтадан құрылу, түрленуге) ұшырап,
бірте-бірте ұсақ транспорттық ... ... ... ... ... ... Пісіп жетілген өнімдер транс-бетінде ... ... ... үш ... ... ішіне буылып-
түйіліп бөлініп отырады. Өнімдердің ... ... ... ... ... ... айыра алатын рецепторларға
байланысты. Вакуольдер түрлерінің бірінде - ... ... ... ... ... өнімдер екіншісінде-плазмалемманы
қалыптастыратын полисахаридтер,ақуыздар, глйкопротеиндер, үшіншісінде -
эндосомалар мен ... ... ... ... ... ... ... Жасушаның энергиялык аппараты: митохонлриялар.
Митохондрия - жасуша және бүкіл организмнің тіршілік әрекеттеріне
қажет энергияны ... ... ... заттарды аэробты (оттек
қатысуымен) тотықтыру арқылы ... АТФ ... ... ... ... ... органелла. Сондықтан,
митохондрияны ... ... ... ... ... ... деп ... Жарық микроскобы арқылы зерттегенде,
митохондриялар өлшемі 0,2-2 мкм х 2-10 мкм. ... ... (гр. ... ... ... ... ... немесе шар тәрізді
құрылымдар болып көрінеді (7-сурет,А). Олардың саны (бірлі ... ... ... ... зат ... ... ... (мысалы,
гепатоцитер) қысқарғыш ,(мысалы.бұлшық ет тінлері) жасупаларда көп болады.
Әдетте, митохондриялар энергияны көп ... ... ... ... мысалы жүректік бұлшық ет ... ... ... - ... ... агрЭПТ цистерналарының
иондық сорттары(насос) жанында. ... ... ... ... мысалы сперматозоидтың аксонемасымен, митохондриялар тіпті
тығыз байланысады (7-сурет. Б).
Электрондық микроскоп арқылы зерттеген ... ... ... ... ... бар екі - ... және ішкі
-мембраналардан тұратындығы ... ... ішкі ... ... ... ұсак ... сұйык зат - матрикске толы (7-
сурет.В).
Митохондрияның сыртқы мембранасы (10-сурет,В) арқылы циалоплазмадан
мембранааралық кеңістікке көптеген ұсак және ірі ... өтіп ... үшін ... орналасқан белок молекулалары кең гидрофилді ... ... ... ... мембраналық рецепторларды
қалыптастырады.
Митохондрияның ішкі мембранасы матрикске қарай қыртыстар - крис-талар
құрайды (9-сурет, В). Ішкі ... ... ... ... алу ... ... ... -(СДГ) және АТФ-
синтетаза кешені орналасқан. Кристалардың бетінде, пішіні саңырауқұлақтарға
ұқсаған – дөңгелек келген басы және ... ... ... элемеңтарлы
түйіршіктер (оксисомалар немесе Ғ1түйіршіктер) орналасады (7-сурет,
Г).Оларда тотығу және ... ... ... ... ... бас ... фосфорлаңдыру реакциялары нәтижесінде
АДФ-тен АТФ синтезделеді.
9-сурет. Митохондрия - субстраттарды ... ... ... ... А. Қарапайым жарық микроскобымен зерттегенде, ... ... 200-ге ... ... ... Б. ... ... тұтынатын құрылымдармен тығыз байланысып
орналасады - ... ... ... ... сперматозоидтардың
аксонемасын шырмап. В. Электрондық микроскоппен зерттегенде, ... ... ... ол екі-тегіс сыртқы және қыртыстар (кристалар)
құрайтын ішкі мембраналармен қоршалынған. ... ... ... бөліктерді - матриксті және мембранааралық кеңістікті шектейді. Матрикс-
100-ден астам ... ... ... митохондриялық ДНҚ мен
рибосомалар орналасады. Г. Ішкі мембранаеының матрикске қараған бетінде
айрықша ... ... ... тұрады. Оның басын құрайтын АТФ-
аза ферменті АТФ ... және ... ... ... ... және ішкі ... ... тыныс алу тізбегінің ферменттері
ретті түрде орналасқан.
Митохондриялық матрикс - митохондрия ... ... ... ... ие гомогенді жәңе ұсақ түйіршікті, ортасында ДНҚ молекуласының
жіпшелері бар суйық зат. ... ... ... ... Кребс
циклін (төменде қараңыз), белоктар синтезін қамтамасыз ететін және ... ... ... (СДГ-даң басқалары) құрайды, оларға
қосымша мұнда түйіршіктер түрінде митохондриялық рибосомалар ферметтердің
қызметтерін ... ... Са2+, Мg2+ ... ... ... жіпшелер
түрде митохондриялық ДНҚ орналасады. Сонымен, ... ... ... ерекшеліктері - оларда 37 гендерден тұратын
өз(ядродан тыс) геномы болуы. Бұл ... ... ... ... ұшырап, матрикстегі рибосомаларда
митохондриялық ақуыздардың 5-6%-ы ғана ... ал; ... ... ... ... ... Яғни, митохондрияларға ... ... тән. ... ... ... гипотеза (болжау
пікір) бойынша, митохондриялар эволюция кезінде ежелгі аэробты (О2 қажет
ететін) бактериялар мен ... ... ... (екі ... да
пайдалы бірге өмір сүру) нәтижесінде қалыптасқан. Бұл ... 1) ... ДНҚ, РНҚ және ... ... ... және ... ұқсас;2) митохондриялар
дабактериялардай бұршактану немесе екіге бөліну арқылы көбейеді.
Митохондриялардың басты қызметі - органикалық заттарды ... ... ... ... АТФ ... ... Бұл ... бастасты кезеңдері ... ... ... ... ... түскен глюкоза гиалоплазмада оттексіз -
анаэробты жағдайда тотығып, зирожүзім қышқылына (пируватқа) ... деп ... бұл ... ... екі ғана АТФ ... Энергия өндірудің бұдан кейінгі кезеңдері митохондрияларда
оттек қатысуымен өтеді, яғни аэробты ... ... ... ... ... ... Кребе циклінің ферменттері әсерінен СО2-
ге дейін ыдырайды. Бұл аэробты тотығу процесі кезінде ... ... ... олар ... алу ферменттер тізбегінен өтіп, ақырағада
протондармен байланысады да , су ... ... Осы ... энергия тыныс алу тізбегінің бірнеше нүктелерінде АДФ молекуласын
фосфорландыру реакцияларын атқаруға ... ... ... ... "аккумуляторы" деп есептелетін, қуатқа бай 36 АТФ
молекушлары ... ... ... мен фосфорландыру
реакцияларын және олардың ұштасуын (сопржение) қамтамасыз ететін ферменттер
митохондрияның ішкі мембранасында және ... ... ... ... ... ... "жанар май" - АТФ организмде әртүрлі
қажеттерге - ... ... ... ет ... ... нерв ... ... дене температурасының тұрақтылығын
сақтауға, т.б. жұмсалынады.
Митоховдриялардың маркер-ферменттері - сукцинатдегидрогенеза (СДГ)
және ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, осындай мутациялар салдарынан глюкозаның және ... ... ... ... ... ыдырататын
Кребс циклі және фосфорландыру реакцияларын атқаратын ферментгпердің
структурасы бұзылады. Бұл ... ... ... ... жас мөлшері ұлғайған сайын бас кетере бастайды.Ол митохондрияларда
мутациялардың жинақталып кебеюіне байланысты. Митохондриялық аурулар ... ... ... ... мен ... ... соқырлыққа ұшыратады.Оларды анықтау (диагноз қою) үшін бұлшық
ет тінінен биоптат алып,өзгерген митохондриялардың цитохимиясын зерттейді.
Центриольдер, базальді ... ... мен ... ... ... ... барлығы да микротүтікшелерден құрылған
органеллалар.
Центриольдер интерфазалық жасушаның ядросы жанында орналасады (1; 9-
Б; 12-суреттер), Әрбір ... - ... ... ... 150 ... 500 қабығасы микротүтікшелердің 9 триплеттерінен (триплет - үш
микротүтікшелер) тұратын, ортасында микротүтікшесі жоқ ... (9-Б; ... яғни оның ... формуласы- З+9+0 Центриольдердің атқаратын
қызметі: митоз ... ... ... - екі ... әрқайсысы жасуша ... ... ... ... ... отырады. Нәтижесінде, олардың арасында
митоз ұршыгы пайда болады .
Базалъді денешелердің құрылысы ... ... - ... мен
ширақшалардың түбінде орналасқан микротүтікшелердің 9 триплеттерінен тұрады
(9-В; 12-сурет). Қызметі: аксонема (төменде қарастырылады) ... ... ... ... ...... (кабырғасы) 9 жұп микро-
түтікшелерден, ал, ... - 2 жеке ... ... ... оның құрылымдық формуласы – 2+9+2 (9-Г; ... ... ... мен ширақшалардың (жгутик) өзегін құру.
Кірпікше - ұзындығы 5-10 мкм, қалындығы 0,2 мкм, ішінде аксонемасы
бар жасуша плазмалеммасының ... ... Ол ... алу ... ... ... эпителийлі жасушаларында жақсы дамыған. Атқаратын
қызметтері:
а) кеңірдек пен бронхтарда кілегеймен қоршалуан бөгде ... ... ... ... ... ... ... жасушаны жатыр қуысына бағыттап жыл
жыту ;
в) ... ... ... ... ... ... жағдайда (мысалы, шылым тарту, инфекция
әсерінен), созылмалы бронхит, синусит, әйеддердің бедеулігі ... ... ... (бұрау; орысша - жгутик) - адам ... ... - 50-55 мкм, ... - 0,2-0,5 мкм ... ... ... ... Центриольдер мен
базальді денешелердің қабырғаларының құрылысы ұксас микротүтікшелердің 9
триплеттерінен турады. ... ... ... екі ... ... ... ... полюстеріне ажырап, ... ... ... ... ... ... кірпікше мен
ширақшаның түбінде олардың аксонемасын қалыптастыратын базальді денеше
орналасады.
Қорытынды
Эукариотты жасушалардың протоплазма деп ... тірі заты ... ... ... ... ... көпшілік бөлігін құрайтын
цитоплазма, улкен және ұсақ молекулалардың әте ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл молекулалардың бір бөлігі
- цитозолъ мен ... ал, ... ~ ... ... орналасқан
органеллаларды қалыптастырады. Соңғылардың бір бәлігін, мембрана арқылы
оқшауланған және қызметтері әртүрлі болып табылатын, цитоплазманың ... ... ... ... болады. Органеллалардың ішінде және
беттерінде жасуша мен организмнің тіршілігін қамтамасыз ... ... ... ... заттардың ыдырауы - лизосомаларда;
б)жасушаға қажет заттардың сипглнзделуі - рибосомаяарда, гр- және
агрЭПТ-да;
в) ... ... ... ... - Гольджи аппаратында;
г) химиялық реакцияларға, қимыл әрекеттеріие, дененің ... ... ... ... - митохондрияларда;
д) жасушаның сыртқы ортамен және өзара байланыстарын (рецепция,
экзоцитоз, эндоцитоз,жасушааралык конгпакттар) қамтамасыз ету - ... және т.б. ... ... ... ... ядрода орналасқан генетикалык (тұқым
қуалаушылық) аппараттың басқаруымен (бақылауымен, реттеуімен) атқарылады .
Бұл пигменттің мөлшері ... жас ... ... ... ... ... ... деп санайды.
Органоидтар дегеніміз, жасуша тіршілігіне маңызды қызметтерді атқаруға
мамандандырылган және зат алмасуға белсенді қатысатын цитоплазманың тұрақты
бөліктері. Цитоскелет (жасуша қаңқасы) дет ... ... және ... ... ... ... ... үш өлшемді
цитоплазмалық торды атайды. Цитоскелет жасушаға белгілі пішін беріп, оның
қимылын, заттардың жасуша ішінде ... ... ... ... тізімі
Антипчук Ю. П. Гистология с основами эмбриологии. 1983.
Мануилова Н. А. Гистология с ... ... М., ... А. ... ... ... Алматы, 1994.
Сапаров К Жалпы цитология ... ... ... Б. П. ... эмбриология. М., 1977.
Хэм А, Кормак Д. Гистология. т. I—III, 1983.
Ченцов Ю. Общая ... М., ... Е. А. ... по ... М., ... С.А. ... 1- ... Кентау, 2005.
Нұрышев.М.Х.Цитология.-Алматы,1999.
Ңұрышев.М.Гисталогия және эмбриология негіздері.-Алматы,1998.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Клетканың морфологиялық құрылысы24 бет
Цитология лекция тест және бақылау сұрақтары глоссарий оқу құралы46 бет
Рибосома. Белок биосинтезі8 бет
Жасушалармен тіндердің патологиясы8 бет
Медицинада тін жасушаларын қолдану9 бет
Протозоа дүние тармағы19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь