Жүсіп Баласағұн. «Құтадғу білік»

«Құтадғу білік».
Ой толғамы да, тілі де ерекше қызықты, тағдыры да өзгеше кітап. Біз үшін туған даласына қайта оралған даналық. Иә, әуелі ерекше тағдыры, тарихы жөнінде бірер мағлұмат:
Қазір бүкіл шығыс зерттеуші ғалымдарың назарын күн санап өзіне аудара түскен «Құтадғу білік» 1069-1070 жылдары 18 айдың ішінде жазылған. Авторы: Жетісу өңірінің Шу өзенінің бойында тарихқа ықылым заманнан бұл қоғамдық-әлеуметтік мәні терең, моральдық -этикалық программасы іспеттес еңбегін 54 жасында жазған. Ежелгі Баласағұн қаласында бастап Қашқарда аяқтап, Қараханидтер мемлекетінің сол кездегі әмірі Бұғра ханға тарту еткен. Хан оның еңбегін жоғары бағалап « Хас Хажыб » деген атақ берген. Сөйтіп, Жүсіп Хас Хажыб Баласағұн деген аты дүниеге тараған. Шығарманың тілі қай әріппен жазылғаны жөнінде пікір, зерттеулер көп.
« Құтты білік » халықтың құты , ырысы болған ілім. Ұрпақтарға, адамға бақыт берген, құт әкелетін білім. Ғасырлар бойы көзі ашық, көкірегі ояу ұрпаққа адамдық, азаматтық қасиеттерін, әдеп адалдық дәстүрін сіңірген кітап. Қария дала төсінде не өтпеді, не болмады. Талай шаҺарлар, талай сарайлар із түзсіз жоғалды. Талай ғалымдар, жиҺанкез баҺадүрлер атаусыз өтті. « Құтты білік» - құтты білік қана он ғасырға жуық ұлан асуды асып қолымызға қайыра тиіп отыр.
Лениндік сыйлықтың лауреаты Шыңғыс Айтматов көне мәдениет жұлдыздырына көңіл бөлудегі орашолақтықтарға күйіне келіп: « Совет өкіметі жылдарында орта азия елдерінің интелектуалдық және интернационалдық тұрмысы жаңа асуға көтеріліп, гүлдеп тұрған дәуірінде шалқар Баласағұн атын мұрасын оның ұрпақтары біз құрметтеп ескермегенде, басқа кім ескермекші?!» [1] деп тебіреніп жазуы кімнің болсын жанына қозғау саларлық, осы ұлағатты еңбектің қадір өсиетін аша түсетін сөз. В.И. Асланов: « Құтадғу білікке » сүйену көп жағдайда зерттеуші лексикологқа азербайжан тілінің бірқатар сөздерінің мағынасын нақтылауға көмектеседі » [2] дейді. М.Н. Хыдыров: « Құтадғу білікте » кездесетін небір сөз тіркестері қазір де түркімен тілінде өзгеріссіз қолданылады... Қандайда болмасын бір нақты тілдің « Құтадғу білік » тіліне қатынасы жөніндегі мәселе халықтың тілімен тарихының байланысы тұрғысынан тюркологияның қызықты, мәнді саласы » [3] - деп жазыпты. Ө.Қараев дастанда кездесетін « арпа ас, қымыз, сүт, жүн, құрт, киіз, тон, қой» тәрізді сөздерге, терминдерге назар аудара келіп: « Тұтастай алғанда Жүсіп Баласағұн поэмасының күллі т ерминологиясы Советтік Шығыс халыктарының әр түрлі тарихи мәселелерін зерттеу үшін аса бағалы материал » [4] - деп түйеді.
1. Шыңғыс Айтматов. Рухий дөөлөттүн башаты. «Қырғызстан маданияты», Фрунзе, 1986, №6(993).
2. В.И.Асланов. Лесика «Кутадгу билик» и азербайджанский язык, «советская тюркология», 1970 №4, стр.46
3. М.Н.Хыдыров. отнашение туркменского языка к языку «кутадгубилик», «советская тюркология», 1970, №4 стр.40
4. О.Караев. О терминах и названиях в поэме «кутадгубилик», «советская тюркология», 1981, №3
5. Асанбай Асқаров «Ұлы Тұранның Ұлдары», 51-56 беттер.
6. Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. 392-б.
7. Н.Конард. Октябрь и юилологические науки. «Нов.мир». 1971, №1, 214-б.
8. Х. Короглы. Алп Ер Тонга и Афрасияб по Юсуфу Баласагуну, Махмуду Кашкари и другим авторам. «Советская тюркология», 1970, №4; А.Сикалиев. Древнетюрские письменные памятники и ногайцы. «Советская тюркология», 1970, №4; С.Г.Кляшторный. Эпоха «Кутадгу билик». «Советская тюркология»,1970, №4; В.У.Махпиров. Антропонимы в «Дивану лугатит тюрк» и «Кутадгу билик», «Советская тюркология», 1979, №4 и др.
9. Қоңыратбаев Ә., Қоңыратбаев Т. Көне мәдениет жазбалары, Алматы, 1991жылы, 72-б.
10. А. Қасабеков, Ж.Алтаев, «Қазақ философиясы», Алматы-1996. 94-бет
        
        Кіріспе.«Құтадғу білік».Ой толғамы да, тілі де ерекше қызықты, тағдыры  да  ...  ...  ... ... даласына қайта оралған даналық. Иә, әуелі ерекше тағдыры,  тарихыжөнінде бірер мағлұмат:Қазір бүкіл шығыс зерттеуші ғалымдарың назарын күн санап  ...  ...  ... ... ... жылдары 18 айдың ішінде жазылған.  Авторы:Жетісу өңірінің Шу өзенінің бойында ... ... ...  бұл  ... мәні ... моральдық -этикалық программасы іспеттес  еңбегін  54жасында   жазған.  Ежелгі   ...   ...  ...  ...  ... ... сол  кездегі  әмірі  Бұғра ханға тарту ...  ... ... ... ... «  Хас  Хажыб  »   деген  атақ  берген.  ...  Хас  ...  ...  ...  аты  дүниеге тараған. Шығарманың   тіліқай әріппен жазылғаны жөнінде пікір, зерттеулер көп.«  Құтты  ...  »  ...   құты  ,  ...   болған    ілім.Ұрпақтарға, адамға  бақыт  берген, құт әкелетін білім.  ...  бойы  ... ... ояу ... ...  азаматтық  қасиеттерін,  әдеп   адалдықдәстүрін сіңірген ... ...  дала ... не ...  не  болмады.  ТалайшаҺарлар,  талай сарайлар  із түзсіз жоғалды.   ...   ...   ... ... өтті. « Құтты білік» - құтты  білік қана он ғасырға  жуықұлан асуды асып ... ... тиіп ...  ...   ...    ...   Айтматов   көне   мәдениетжұлдыздырына көңіл бөлудегі орашолақтықтарға күйіне келіп: «  Совет  ... орта азия ... ... және интернационалдық  тұрмысыжаңа асуға  көтеріліп,   гүлдеп  тұрған  ...  ...   ...  атынмұрасын оның ұрпақтары біз құрметтеп  ескермегенде, басқа кім  ескермекші?!»[1]  деп тебіреніп  жазуы  ...  ...   ...  ...  ...   ... еңбектің  қадір өсиетін аша түсетін сөз.  В.И. Асланов:  «  Құтадғубілікке » сүйену көп жағдайда зерттеуші   ...  ...   ...  ...  мағынасын нақтылауға көмектеседі »  [2]   ...  ... « ... білікте  »  кездесетін  небір  сөз  тіркестері  ...  ... ...  өзгеріссіз қолданылады...  Қандайда болмасын   бір   нақтытілдің « ... ... » ... ... ...  ... халықтың  тіліментарихының байланысы тұрғысынан  тюркологияның  қызықты, мәнді саласы  »  [3]- деп ...  ... ... кездесетін « арпа  ас,  қымыз,  сүт,  ... ... тон, қой» ... ... ...  назар аудара келіп:   «Тұтастай  алғанда  Жүсіп   Баласағұн   поэмасының   ...  т  ...  ... ... әр  ...  ...  ...   зерттеу   үшінаса  бағалы материал »  [4]  -  деп ... ... – ХІІ ... кезең Орталық Азияның қалалары  қанат  жайып,тауар өндірісі, ақша айналымы өсіп өркендеген тұсы  еді.  ...  ...  ...  ...  шаһарлар  боп,  шырқап  кетті.  Түркменстанныңоңтүстігіндегі Мерв, Данденак, Амул және ... ...  да  ...  ... бастады. Дала мен қала бір-бірін толықтыра түсті.  Осы  шаруашылық  пенмәдени ізгіліктердің арқасында Оңтүстік Қазақстан  мен  ...  ХІ  –  ... ...  Отырар,  Испиджаб,  Баласағұн  секілді  сауда  мен  мәдениеттіңорталығы ірі қалалар өркен  жайды.  ...  ерте  ...  ...  ... ... Тараз, Меркі, Аспара, Құлан сияқты қалалары  ХІ  –  ХІІғ.ғ. сауда орталығы болып саналды. Бұл кезеңдерде қолөнер күрт  ...  ...  ...  ...  ...  ...  өндірісті   ошақтар   кеңжайылды. ... әсем де ... ......  заттары  көз  жауын  алатынеді.Ол алыс түпкірдегі ауыл елге де ... ... Бұл ...  ... де ... өрнектеліп, түрлі  гүлдермен  безендірілді.  Қыш  ... ... осы аса ... бұйымдардан көруге  болатын.  Өндірістегісондай үлкен жетістіктің бірі – шыныдан жасалған заттар.Сондай-ақ, әйнек ... ... ... ...  Шыны  ...  ... өте ... зәру затқа айналды.ХІ – ХІІ ғ.ғ. Орталық ...  шыны  ...  ...  ... ... ... жұмыстарын жүргізген кезде көздерін жеткізді.  Көнеқалалардың ескі жұрттардың орнына көптеген шыны бұйымдар  ...  Оны  ... –  ХІІ  ...  ...  ...  ...  құтылары  және  басқатұрмысқа қажетті заттар жасау үшін пайдаланғанын көреміз.Ауыл шаруашылығынан қолөнерге ұласып,  тауар  өндірісі  қуат  ... та тез ... ... көшпенді даланың жұрты  тек  орта  Азияменғана емес, ... ... де ... ... ...  Әсіресе  алыстағыҚытай, Иран  елдерімен  сауда-саттық,  алыс-беріс  арқасында  ақша  ... ... ... ... ... ғасырларда сәулет өнерінің сәнді үлгілері бой  көтерді.  Бұлкезеңде Орта Азияда ... ... ...  ...  ...  ... кірпіш жасау қолға  алынды.  Жергілікті  ...  саз  ...  ... кірпішінен айшықталып қаланған  сәнді  ғимараттар  шаһарлы  сәулетінекөрік беріп тұрды.Әрине бұл ... ... келе ... дәстүрлі өнер,  білім,  ғылым,әдебиет жан-жақты дамып, ел игілігіне өлшеусіз қызмет етті.Саманидтер  мемлекетінің  түбіне  жетіп,  жаңа   ...   ... ... (1816 –  1881  ж.ж.)  ...  ... ... орыс, кейін әлемдік ғылымда кездеседі. Бұл  империя  Шығыс  жәнеБатыс Түркістанның аумағында ІХ ғасырдың ...  ...  ...  ... ... ... ... (840 – 1212 ж.ж.).  Ислам  дінін  960  жылықабылдаған қараханидтер ғылым мен мәдениеттің дамуына кең  жол  ...  ... ... көрнекті өкілдері шықты. Сонда көрнекті  тұлғаның  бірі– Жүсіп Баласағұн еді.Жүсіп Баласағұн – ІХ –ХІІ  ...  ...   ...  алдыңғысапында болған тұрандық. Ол  Шу  өзенінің  жағасындағы  Баласағұн  ... жылы ... ...  ...  ...  зиялысының  баласы  болғандықтан,жақсы  ...  ...  ...  емес  еді.  Ол  ...  Жетісу  өлкесі   тарих,философия, әдебиет орталығына айналған-тын. Баласағұн өзінің  туған  тіліменқатар ... ... ...  жетік  меңгереді  және  соғды  тілін  де  жақсыбілгенге  ...  Ол  ...  ...   ...   ... ... ... қаласы саяси-мәдени орталық еді. Ю.  Якубовскийдіңдәлелдеуі бойынша, Жетісу өлкесінде қала мен даланың  қарым-қатынасы  ерекшеболған. Отырықшылар мен ... ете ... ...  пен  ... ... жақсы  жағдай  туғызды.  Талас  пен  Шу  өзендерініңалқабында биік мәдениетке қол ... ... көп ...  Солардың  ішіндеБаласағұн қаласының орны ерекше. Бұған  Жүсіп  Баласағұнның  ...  ... ...  ...  атты  кітабы  Қарахан  әулеті  империясының  дәуірлептұрған шағында жазылды. Түркі тілінде өлеңмен жазылған бұл тамаша  ... ... ... В.В.Радлов, К.Каримов, В.Томс,  С.Н.Ивановжәне басқалар айналысты.Тек Тұран ғана емес, Қытай  қорғанынан  ...  ...  ... мен Қара ... ... ұлы дала Жүсіп Баласағұнды  асқан  ойшыл,философ, ...  ...  деп  ...  ...  ...  ... білік» поэмасы түркі тілінен  һзге  тілдерге  «Құт  әкелуші  ілім»,«Бақыт сыйлаушы ілім», «Бақытты болу ілімі» деп  ...  ... ... атын әр қалай аударғаны білім мен даналық, ұлылық  жайында  сыршертетін  «Құтадғу  білік»  поэмасының  ...  ...  ...  ... ...  ...  бағышталды  дегенімен,  негізінен,  жалпы  адамзатқаарналған,  мән-маңызы  зор  ...  ...  ...  бұл  ...  ... кезінде жазғандығын:«Елу жасым мені де құрсауға шалды,Қарға  түстес  басымды  қырау  шалды»  ...  ...   ... ... ...  ...  пікіріне  сүйенсек,  Жүсіп  Баласағұнпоэмасын 54 жасында аяқтаған.  Ол  шығармасын  хандардың  ханы  ...  ... ... ... ... еткен. Хан оның еңбегін жоғары бағалап, «ұлуғ  ХасХажиб» деген атақ береді. Мұндай лауазым ...  ...  ...  ... мейірімді жүзі инабатты, киімі  жақсы,  бойы  сұңғақ,  сөзі  ... ... ойы ... ... ...  шарт  еді.  Яғни,  Жүсіп  ...  ...  ...  ...  сай,   «Хас   Хажиб»   лауазымыберілген. «Құтадғу білік» ... ... ...  негізделіп,  түркітілінде жазылған бірегей философиялық –  ...  ...  ...  ... ... алғы сөзінде жарқын көрініс  тапқан:  «Бұл  кітап  өзініңдаңқымен ұлы. Шын  (Чин)  ...  ...  ...  ...  ......  ...  өрнектелген  бұл   кітаптыоқыған, бұл ... ... ... осы ... да ... ізгі ...... ғалымдары мен хакімдерінің бәрі  бірауыздан  мынадайбір ... ... ... ... ... ...  елдерінде  Бөгірехантілінде түркі сөзімен жазылған бұл кітаптан жақсырақ кітапты  ешкім  ешқашанжазған емес. Әр ... ...  әр  ...  ...  Шын  елі  «Әдәбул  -Мүлік» («Шахтардың әдеп - қағидалары») деп атады.  Машын  ...  ... ... ... ...  шығыс  мемлекеттерінің  билеушілері«Зйинәтүл  –  үмәрә»  («Өмір   зейнеті»),   ...   ...   ... ... ... деген.Поэманың әр шумағынан бірде көне түркінің құлпытасқа жазған  жырұлағат әуезі, бірде парсы  –  өсиетінің  сазы,  ...  дала  ...  ... ... ... сарыны естіліп тұрғандай болады.Шығарма авторларының тек шалқыған, жақсы өмірді  жырлап  қоймай,өз замандастарының шынайы өмірін де суреттеуі де ... ...  ...  ...  ...  түлегі  Жүсіп  Баласағұн  өзінің  шын  мұсылманекендігін поэмасының алғашқы шумақтарында-ақ  жырға ... ... ... ... әлібін,Жарылқаған, жаратқан бір тәңірім!Құрметі көп, шүкіршілік мың да бір,Еш зауал жоқ, хаққа лайық кіл қадір...Жаратты ол: жасыл, көк, ай, күн, ... жер, ел, ... ... бұл ... де, жаратты бұл болмысты.«Бол!» - деді де, бірден бәрін болғызды.Жаралғанның бәрі мұңлық, мұңы көп,Ием ғана, жалғыз шері, мұңы жоқ.Ей, ... ... ... ... ат жалғыз саған ғана лайық!Ұлылық – сен, толы құдірет – күш енсең.Сенен бөлек жоқ өзіңмен түсер тең!Саған өзге ... ... ... де, ... да өзің, сарасың.Жалғыздығың қосылмай еш санаққа –Еркің сенің ... ... ... сен – ... ғажапсың,Қатынассыз, сыртыңдасың санақтың.Бұл шумақтар жүсіп Баласағұнның исламға кәміл ...  мен  ... ұлы ... ... мойындай  отырып,  исламды  өрнекті  ... ...  ...  ...  ...  Баласағұнның  жан-жақтыбілімділігін көреміз. Ол – адам жанын нәзік сезінген  ақын,  ...  ... араб пен ... ... ... ауыз ...  ... Баласағұн еңбегі ислам дінінің нығайып, қала тұрғындары  менкөшпелілер арасындағы байланыстардың  беки  түсуіне  зор  ...  ...  ... ... ... ...  күш-қуаты  молайып,  экономикасы  менмәдениетінің гүлденген дәуірінде ... ... ... ... одан  әрідаму үстінде болды. Бұл кезеңде ... мен Сыр ... ... ...  бойкөтеріп, өзге мемлекеттермен сауда-саттық дами түсті.Жүсіп  Баласағұн  шығармасында  жүзеге  аспайтын  қиял  жоқ,  ... ... Ол ... ... ... ...  қандай  болуыкеректігіне,  билеуші  мен   бағыныштылардың   ...   баса   ... ... мен ...  ...  ...  мен  шаруаның  мінез-құлқы,  ...  ...   ...   тән   ...   мен   іс-әрекеттерсипатталады.  Адамдарға  деген  ...  пен  ...  ...   қажеттіліктұрғысында  баяндалады. Жүсіп Баласағұн Табғаш ханға арнауында:Туғардан (Шығыстан) есті келіп ... ... ... ашты ... ... жер, ағы ... жұпар шашты,Безенбек болып, дүние көркін ашты.Қаһарлы қысты қуды көктем лебі,Жарқын жаз дәулет құрды, өктемдеді, - дейді.Бұл шумақтарда Табғаш Бөгіре Қарахан ... ... ... гүлденгендәуірін жырға қосқан.Поэмада адамның қадір-қасиеті мен біліктілігі жайында:Адамды хақ жаратты да ескерді,Оған оқу, білім, ... ес ... ... әрі тілін тербетті,Ұят берді, берді құлық, келбетті.Білік берді – адам бүгін жетілді,Ақыл берді – талай ... ... -деп ... тіл ... ... мен ... туралы:Ақыл, білім тілмашы – тіл, бұл кепіл,Жарық көріп, елжіретер тіл деп ...... есік ... ... ... ... ... басыңды! – деп толғанады.Бұл шумақтар – автор  даналығының,  адам  жанын,  олардың  қадір  ... мен ...... ... пайымдай білетіндігінің куәсі. Ол  кезкелген адамға тән мінез – құлықты дәл аша білген. Билеуші боласың  ба,  ... ... ... бе, кім болсаң да  ең  алдымен  адам  бол  депшарт қояды. ...  ...  ...  бері  ...  ғасырлар  өтсе  де,«Құтадғу білік» поэмасы әлі күнге шейін  өз  ...  ...  Бұл  ...  ...  ...  мен  терең  мазмұны  жағынан  жалпы  адамзатқа  тәнқұбылыс. Поэма түркі әдебиеті ... ... ...  да  ол  ... ... ... ортақ мұрасы болып есептелері хақ.[5]Зерттеушілер Баласағұн поэмасындағы «Шығыс  Ренессансы»  идеяларыменбайытылған әрі өткір, актуальды, әрі  эмоцоналды  ...  өмір  ... ... Жеке ... тілі мен ... ... ...  мәдениетініңкүрделі  тұтастығынан,  шетсіз-шексіз  диалог  ...  ...  ...   ...  тыс  түсінуге  болмайды.  Мәдениеттің  ұлы  туындыларының  өзі  ... ... ... ғана ... емес ... ... ... – шексіз –  шетсіз  аяқталмайтын  диалог,  бұлдиалогтарда  ...  ...  ...  сонымен  бірге   мұнда   өзуақытында интенсивті  толығырақ  ғұмыр  кешу  мүмкіндігі  бар.  ...  ...  ...  ...  құбылыстарына  халықтар   мен   ...  ...  ...  мен  мыңжылдықтардағы  өзара  түсінуінеадамзат мәдениетінің күрделі бірлігіне көшу перспективасы ... Орта  ... ... ... және  ...  әсер  ...  ...  байланыстардыескере отырып, Н.Конрад: «Орта  Азия  халықтарының  мәдениеті,  оның  ішіндеәдебиеті  де  орта  ...  иран  және  ...  ...  ... өз ... жалпы әлемдік әдебиет атаулының шыңы болып санаған  байәдебиетіментарихи тұрғыдан байланысты болса, өз  кезегінде  бұл  ... және ... үнді ... ... ...  ...  -  ... Баласағұнның әдеби  және  философиялық  ...  ...  ... және оның ... ... ...  роль  ...  даусыз.  ЖүсіпБаласағұн  –  түркі  мәдениетінің  дамуына  өлшеусіз  үлес  қосқан  ... ... ...  ...  ...  үлес  ...  көптеген   таланттар   Тұрантопырағында дүниеге келген. Шығыста: «Түркі  ...  ...  ... ... туған, түркі тілінде классикалық туынды  жасау  мүмкінемес» деген пікір көп уақытқа шейін бел алып келгені ... ... ... ... ... Жүсіп Баласағұнның таза түркі тіліндежазылған «Құтадғу білік» поэмасы жоққа  шығарды.  Біздің  дәуірімізде  ЖүсіпБаласағұнның ...... ... ... өз тілдерінде өзге  тілдегішығармалардан артық болмаса кем ... ... ... ...  жер, ел ру ... ауызға алынады. Солардың  көпшілігі  күні  ... ... Бұл ... ... ... ... тұжырым  болжамдарыда көпшілікке таныс.[8]  Оның бәрін салыстырып, талдуа  біздің  міндетімізгежатпайды. Сондықтан, тек кейбірінің ғана  аттарына  ...  ...  ... дастанда «тәжік», «араб» деген сөздер  кездеседі,  көне  ...  ...  ...  ...  ...  не  ... не  мифтер  мен  аңыздардағы  кеңтараған  белгі  қасиеттері  арқылымеңзелді. (Бұл орайда 4710-4718, 6547, 6548, 6549, 6550   ...  ... ... ... Яғни ...  туындысы  дегенмен,  қалай  дегенде  де  нақтыдеректілік, ғылыми  ой  толғамның  ...  ...  ...  Тек  ... өзі бұл ... өркендеген мәдениетінің, цивилизацияның  мәуесіекендігін ауыз әдебиетінен гөрі қалыптасқан,  гүлденген  жазба  мәдениетініңмәуесі екендігін  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... қаласымен әйтеуір бір  тамырластығы  бар  ма  деген  ой  келеді.Түркі әдебиетін зеріттеудің ірі ... В.В.  ...  Г.  ...  С.  ...  ...  ...  е  ғалымдардың,  ідебиетшілердің  «Құтты   білікте»кездесетін түйінді, мәнді атауларға  ...  мән  бере  ...  әр  ... ...  тұжырым  айтуы,  айта  отырып,  көне  ескерткішке  кереметықтиярлықпен, ... ... ... ... ...  адалдықтыңбелгісі, үлгі өнегесі.Өлеңмен   жазылған   бұл   философиялық    ...    ... ... ... ... дарыны мен білімін, сонымен қоса  солкездегі жазу өнерінің, жазба мәдениеттің жақсы дамығанын көрсетеді.«Құтты  білік»  сол  ...  ...   ...   ...   ... ... Мұнда да  сол  дәстүр  бойынша  құдайға  ...  ...  ...  ...  ...  өтеді.   Содан   кейінкітаптың негізгі тараулары. Кітаптың соңғы тарауларында  Жүсәп  Баласағұнныңөмірдің, уақыттың өтпелілігін,  ...  ...  ...  ...  өзкемшілік күналарына  күйінеді.  Кейінгілерге  өсиет  ...  ...  ... ... ... тән ... композициялық  жағынан  шымыр,  ұтымды  даұшқыр. Тақырып  аясы  өте  кең,  ...  ...  ...  ел,мемлекет басқару, еларалық  саясат  мәселелеріне  ...  ...  сөз  ... ақыл-өсиетін ақын  сол  кездегі  астрономия,  геометрия,  математика,медицина, философия, т.б. ... ... ...  білім  мағлұматтарыменбезендіріп отырады.Ғылыми зеріттеулерде «Құтадығу біліктің»  өлең  өлшемі  сегіз  бунақтыкелте  мұтақариппен  жазылғаны   ...   ...   С.Н.   ...  т.б)  ...  ...  өлең  өлшемі  негізінен  қазіргі  қазақөлеңінде ықылым заманнан келе жатқан он бір буындық қара өлең ...  ... ... осы ... бір ...  ...  Әрине,  бунақ  пенырғақ тарауларды мазмұнына, ... ... ... ... ...  Ара  ...  13  буынға  ауысып  ...  ...  да   ...   ...   ... ... 11  ...  жетпей  қалатын  жолдарда  бар.  Бірақ,  оныңешқайсысы шығарманың тынысына  бітіміне  нұқсан  ...  Өлең  ... ... басы ашық ... 11 буынды  қара  өлең  өлшемі  өте  қазақпоэзиясына  тән  төл  ...  ...  ...   ...   мұрасын   туғанпоэзиямызға  туыстастыратын,  ғұлама  ақынның  туып  өскен  жері  ... басы ашық  бір ... осы ма деп те  ...  Ұйқас  жүйесіде  бұлойымызды растай түседі. Жүсіп Баласағұн ... ... ... ...  ...   Еуропа   әлеміне   әйгілі   болуы   австралиялықшығыстанушы Фон Хаммер Пургшталь ... ... ... Ол  1796  ... ...  ...  ...  қолға  түсіріп,  Вена  кітапханасынасыйға тартқан болатын. Еңбекті алғаш  рет  неміс  тілінде  жарыққа  ... ... ... 1891 – 1910  ...  ...  түпнұсқасыменқоса, оның немісше аудармасын жариялаған. В.В.Радлов  ...  ...  ... шын ... ... ... ...  бастады.  Дастанның  үзінділерінтұңғыш рет орыс тіліне аударған ...  1971  жылы  ...  ... ... ...  ...  ...  еркін  аудармасын  жасады.  1971  жылыК.Керимов «Құтадғу білікті» өзбек тіліне  аударды.  Ал  ...  1986  ...  ...  ...  Егеубаев  тәржімалады.  Үш  ...  ...  ... ... сын елегінен өткізіп, елеулі еңбек еткен  Р.Р.Арат  1947жылы дастанның ғылыми ... бір  ізге  ...  ...  ...  шықты.«Құтадғу біліктің» толық текстін «Рақатқа жетелейтін ілім» деген атпен  1983жылы орыс  ...  ...  ...  ...  академиялық  деңгейдегібасылымы академик  А.К.Кононовтың  ...  ...  ...  туралымақалалары  С.Н.Иванов  редакциясымен  бірігіп,  жарық  көрді.   1970   жылыЛенинград қаласында «Құтадғу ...  ...  ...  ІV  ...  осы  ескерткішті  жүйелі  ...   ...   ...   ... атап ...  ...  және  оның  еңбегі  жазылған   дәуірдізерттеу ісі  аса  көрнекті  орыс  шығыстанушылары  ...  ...  ...  әрі  әдебиеттанушылар:  Е.Э.Бертельс,  А.Н.Самойлович,А.Н.Кононов және т.б. ғалымдар арқылы ойдағыдай ... ... ... ... ... білік»  дастанында  көтерген  этикалық-филомофиялық мәселелердің бірі – қанағат,  ынсап  мәселесі  болып  ...  ...  ...  философиялық  категория  ретінде   қарастырып,   ... ... ... ... ынсапты  болуға  шақырады.  Сондай-ақол дүниеқұмарлықты, ашкөздікті, ... ... ... ... ұятты ойла, адал бол,Ашық айтып, әділ іске жарар бол!Мешкей тынып, сұғанақ көз қояр ма?!Ашкөзділер жаһанды жеп, тояр ма?!Сұғанақтық – ... ... ... ... емі ... ... аштар жесе ақыры тояды,Сұғанақ көз тек көрінде қояды. (44, 219)Жүсіп Баласағұн «Құтты білік» дастанында  адам  ...  ... ... ... ... ... барып  қана  ақыл-парасаты  артатыныноқырманға зор шеберлікпен жеткізеді:Ешкім іштен данышпан боп тумайды,Сөйлеуді, ақылды біртіндеп үйренедіАдам үйрене келе ... ... істі ... адам ... білік» дастанының  осы  бәйіттеріндегі  моральдық-этикалықой-тұжырымдардың қайнар -бастаулары Әл-Фарабидің «  Интеллект  »   (сөзінің)мағынасы жайында » деп ...  ...  ...  ...  ... ... Фараби « жүре келе   дарыған   ...  »  ...  айта  ...  ...  ...  ... ...   интеллектің  өзі  жүре  келе,естеп,  көріп   барып   қанадамитынын   ...   (187,  30-33).  Дәл  ...  ...  ...  сан  ...  ...  барып,   Абайдың   «  Онтоғызыншы сөзінен » өзінің  логикалық  жалғасын ...  (2, 173).Ж. ...  «  ...  ...  »  ...   басты   идеясытөрт принципке негізделіп жазылған. Біріншісі,  мемлекетті   дұрыс   басқаруүшін қара  ...  қақ  ... әділ ... ...  ...  ... елге  құт қонсын  деген  тілек,  үшіншісі,   ақыл-парасат,  төртіншісі,қанағат-ынсап  мәселесі.Белгілі   ...   С  .Г.  ...   атап  ...  ...   шығармасы   Қарахан   мемлекетінің   Ата   заң   ...  ...   ...   ...  ...   ...   барлық  адамдардыңміндетін, мінез -құлық нормасын айқындап берді.Қорытынды.Жүсіп Баласағұнның  « Құтты  ...   ...  ...  ...  гөрітүркі халыктарының бай ауыз  -әдебиеті,  фольклор  жанрларының  әсері  басымсияқты. « Құтты білікте» салт жырларының ...  ...  Бұл  ...  ...  ...  ...  көбірек   жырлаған.   Сол   себепті   ЖүсіпБаласағұнның  ... бір ғана ... ... ...   деп  ...  болмасакерек. Түркі  тілдес тайпалардың тілінде жазылған  сан  –алуан   тұрмыс-салтжырлары сол  кездің ...  ақ  аз  ...   ...  Олар  ...  толғау,терме, түрінде айтылған. Жүсіптің сүйенген үлгісі  халық  аузындағы  осындайдәстүрге ... ... ... -ақ ...  ...  сияқты  жыр-өлеңдердебуқара  халықтың  мұң-мұқтажы, ой- арманы  жырланса,  дастандарында   көбінехан ... ...  ...  жырланған». [9]Міне, көріп отырсыздар,   X-XI   ғасырларда  ...  ...   ... ...  тұрған заманында  Жүсіптің  таза түркі тілінде осындай   руханидүниені  өмірге  алып   ...  ...  ...  ...  Ол   түркі   тілініңболмысын, ... ...  паш ... Мұнда түркі  тайпаларының салт-дәстүрі, санасы  бай   ...  ...  ...  ...  жырлары   үлкенкөрініс  тапқан.   Жүсіп    халық    фольклорының    ...    ...  өте  ...   ...   ...  ...   ...   бастыкейіпкерлерінің Күнтолды,  Айтолды  деп аталуының  өзі  ...  ...  ...  ауыз  әдебиеті  туындаларында  кездесетін  сөздер.  ... ... ... ...  ... ... Сондай-ақ  дастанда  көшпелі-түркілердің   болмысына,  тіршілігіне   ...  ...   ...   ... теңеулер  жиі  кездеседі. Мұнда   қасқыр,  жылан,  сұңқар,  ат   ...  жан  ... кең ... ақын  көп  ... ... ...  ... түркі  тектес  халықтардың   табиғатын,  тағдырын,  бұрынғы  наным-сенімдерін  Жүсіп  ...  ... ...  ... ... ... ...  жұмыс  болғандықтан  әр тілдегі  аударманың  өзжақсылығы , өз   ерекшелігі,  ...   ...   ...   ...   ...  ақ   тұр.   Сондықтан    ептеген    өзгешеліктер    ... ... . ...  ...  ...  көп  тізіп  көрсетуге  болареді . Бірақ, қай  ...  ... ...  ...  де  ...   шама-шарқынша мұқият  қараған.Әрине , « Құтты біліктің » текстінің, ...  ...  жай- ...  ...  ...   тани   түсу  ...   ісі.  Бұл   жай   ғанатарихи- әдеби  мұра емес,  бүтін  бір  ... ... ...  ...  жол- ...  дерлік  дүние.Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:1. Шыңғыс  Айтматов.  Рухий  дөөлөттүн  башаты.  «Қырғызстан  ... 1986, ... ... ... ... билик» и азербайджанский язык, «советскаятюркология», 1970 №4, стр.463. М.Н.Хыдыров. отнашение  туркменского  языка  к  ...  ... ... 1970, №4 ... ... О ... и ... в  поэме  «кутадгубилик»,  «советскаятюркология», 1981, №35. ... ... «Ұлы ... ... 51-56 беттер.6. Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. 392-б.7.  Н.Конард. ... и ... ... «Нов.мир». 1971, №1, 214-б.8. Х. Короглы. Алп Ер ...  и  ...  по  ...  ...  ...  и  ...  авторам.   «Советская   тюркология»,   1970,   №4;А.Сикалиев. Древнетюрские письменные памятники и  ногайцы.  ...  1970,  №4;  ...   ...   ...   билик».«Советская тюркология»,1970, №4; В.У.Махпиров. Антропонимы  в  «Диванулугатит тюрк» и ... ... ... ... 1979,  №4   ... ...  Ә.,  Қоңыратбаев  Т.  Көне  ...  ...  ... ... А. ... ... ... философиясы», Алматы-1996. 94-бет  
        
      

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі9 бет
Жүсіп Баласағұнның және хіх-хх ғасыр басындағы қазақ әдебиеті өкілдерінің шығармашылығындағы замана бейнесі9 бет
Жүсіп Хас Хажиб Баласағұни4 бет
Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу біліг» дастанындағы халықтық педагогика негіздері136 бет
Жүсіп Хас Хабыж Баласағун20 бет
Әл-Фараби- ғалым-энциклопедист17 бет
Бұрынғы көрнекті ойшылдар мен ғұламалар16 бет
Тараздан шыққан тарландар4 бет
Ұйғыр жазуы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь