Жергiлiктi бюджеттiң қалыптасуындағы жанама салықтардың экономикалық мазмұны


Кiрiспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4

1. Жергiлiктi бюджеттiң қалыптасуындағы жанама
салықтардың экономикалық мазмұны

1 1. Жанама салықтардың экономикалық мәнi және маңызы ... ... 7

1.2 Қазақстан Республикасының салық жүйесi ... ... ... ... ... ... ... 13
1.3. Жанама салық бойынша әлемдiк салық салу тәжiрибесi ... ... 16


2. ҚР ЖАНАМА САЛЫҚТАРДЫҢ ХАЛЫҚТЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ЖАҒДАЙЫНА ӘСЕРІН ТАЛДАУ
Акциздiк салықтардың есептеу әдiстерiн және құжаттау тәртiбiн талдау

2.1. Акциз салығы мен қосылған құн салығының тұрғындардың әлеуметтік жағдайына әсері.22
2.2. Акциздiк салық ставкасы, есептеу және төлеу тәртiбi ... ... ... 26 2.3. Акциздiк салық салу механизмi мен құжаттау тәртiбi ... ... ... .38


3.ЖАНАМА САЛЫҚТАРДЫҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ САЛЫҚ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ҮЛЕС САЛМАҒЫ ЖӘНЕ ЖЕТІЛДІРУ бАҒЫТЫНДАҒЫ МЙӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН ШЕШУ ЖОЛДАРЫ

3.1.Акциз салығының Қазақстан Республикасының салық жүйесiндегi үлес салмағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52

3.2. Акциз салығында салықты жетiлдiру бағыттарына байланысты
байланысты мәселелермен шешу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... 58


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..62

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..65
Салық-өркениет үшiн төленетiн төлем. Оның қандай түрiнен болмасын жалтаруға жол бермеу-бүгiнгi күннiң басты назарында. Салық салу мемлекеттiк реттеудiң маңызды тәсiлi ретiнде орын алып, әрекет етуiнiң тиiмдiлiгi әлеуметтiк және экономикалық саясаттың жетiстiктерiне әкеледi. Нарықтық экономикалы елдерде салықтар мемлекеттiк және муниципалдық табыстарды қалыптастыруда басты роль атқарады да, экономиканы басқарудың күштi стимулдық құралы болып келедi, әсiресе олар ғылыми-техникалық прогрестi жеделдетуге, антиинфляциялық және құрылымдық саясатты жүзеге асыруда белсендi орын алады. Сондықтан да салықтарды төлеу (төлеушiлер үшiн онша қызықты iс болып келмегенiмен) өте қажеттi де маңызды iс болып табылады.
Қазiргi таңда салық жүйесiнде ең негiзгi мәселе ретiнде жанама салықтар болып табылады. Кез-келген мемлекет болмасын салық жүйесi туралы сөз қозғалғанда ең бiрiншi мәселелердiң бiрi болып, қосылған құнға салынатын салық, акциздiк салықтар, яғни мемлекеттiк бюджеттiң кiрiс көзiнде айтарлықтай орын алатын салықтар жайлы сөз қозғалары сөзсiз. Және бұл салықтар көптеген тауарларға, қызмет түрлерiне және орындалған жұмыстарға белгiленедi. Нарық экономикасының дамуына байланысты жанама салықтардың да маңызы зор, демек мемлекеттiк бюджеттiң дефицитiнiң ұлғаюына және қазiргi кездегi бюджет шығыстарының қысқаруына байланысты кiрiс кездегi әрбiр салық бойынша түсiмнiң қажеттiлiгi артып отыр.
Акциздiк салық бойынша салықты есептеу тәртiбiнiң бiр жүйеге келтiрiлуi ұзақ уақыттарға созылуда, бiрақ әлi де тиiмдi шешiм толығымен қабылданбаған.
1. Қазақстан Республикасы Салық кодексi 2003 жыл қаңтар
2. Карагусова Г. ²Налоги: сущность и практика пользования² -Алматы, ²Қаржы -қаражат², 2000ж
3. Ермекбаева Б.Ж. ²Жалпы мемлекеттiк салықтар² / Алматы ²Экономика², 1997ж.
4. Бухгалтерлiк бюллетенi, 2000ж, 1999ж N1-12
5. Дуканич Л.В. ''Налоги и налогообложение'' Ростов-не-Дону Феникс 2002г
6. Мән берiлер мәселелер- Салық қызметi туралы, ²Қаржы -қаражат² 2000ж. N24-27б.
7. Аудит и налогооблажение –2000 N1-12
8. Деловой мир Казахстана –2000г. N3,с 20-22
9. Юткина ²Налоги и налогооблажения². Москва, Учебник М, Инфра- М 1999 г.
10. Налоговое законодательство РК. /Изд ²Қаржы-қаражат²-1997г.
11. А.И. Худяков, Н.Е. Наурызбаев. Налоги: понятие, элементы, установление, виды. Алматы 1998г.ТОО Баспа.
12. А.И. Худяков. Налоговое право РК. Алматы ²Жетi жарғы² 1998г.
13. Дербисов Е.Ж., Ержанов С.Ж. Налоги в Казахстане. Алматы, ЮКЗЭ, 1999 ж.
14. Салыққа салаутты көзқарас керек Зерде N3 2000ж.
15. Салық жинауда салғырттық болмасын. Қ. Ашутов. Қаржы-қаражат 1998/8.
16. Экономика и право Казахстана 2000-6 6 стр. Налоговая политика.
17. Бабкина С. Новая налоговая политика ; Финансы Казакстана 1999-N6.
18. ²Дамудың бiр кепiлi салық² Заң және заман 2000 ж. N4 47-51б.
19. ²Салық және бюджет саясаты² Қазақстан ХХI ғасырға жол 2000 ж. N2
20. ²Мемлекеттiк салық саясаты² Заң газетi. 1999 жыл 3 желтоқсан.
21. ²Салық бюджеттiң қайнар көзi² Заң газетi 2000 жыл шiлде.
22. ²О налогах и других обязательных платежах в бюджет и закон РК с изменениями и дополнениями² 1 января 2000 г. Алматы
23. Гражданский кодекс РК- Алматы- ²Қаржы-қаражат².
24. Нормативные акты по финансам, налогам, бухгалтерскому учету Алматы: ²Қаржы-қаражат² 1997г.
25. Егемендi Қазақстан ²Салық және бюджетке түсетiн басқа мiндеттi төлемдер туралы Салық кодексiнiң жобасы², 2000.2 қараша.
26. Бухгалтерлiк бюллетенi, 2000ж, 1999ж N1-12
27. Салық- халық несiбесi Еегемендi Қазақстан, 2000ж.1 қазан.
28. Мән берiлер мәселелер- Салық қызметi туралы, ²Қаржы -қаражат² 2000ж. N24-27б.
29. Аудит и налогооблажение –2000 N1-12
30. Деловой мир Казахстана –2000г. N3,с 20-22
31. Налоговое законодательство РК. /Изд ²Қаржы-қаражат²-1997г.
32. Қаржы –қаражат 12-1999ж. Д. Ысқақов lлгерiлеу бар, баяулы байқалады.
33. Салық жинауда салғырттық болмасын. Қ. Ашутов. Қаржы-қаражат 1998/8.
34. Экономика и право Казахстана 2000-6 6 стр. Налоговая политика.
35. Ермекбаева, Зейнелегбдин. Налоги и налогооблажение. Алматы 1995г.
36. Н.В. Миляков ²налоги и налогооблажение² 2000г.
37. ²Есенбаев М. На пути к новой системе : Беседу с начальником инспекции, первый зам. Министром С. казахстанская правда—1999г-9-июля
38. ²Салық және бюджет саясаты² Қазақстан ХХI ғасырға жол 2000 ж. N2²
39. Коможанова Е. Налоговая система; какой же оно должна быт? ''Казахстан экономика и жизн—1999 .
40. журнал ''Финансы икредит'' N 11. 1999 год.
41. Мусинов С.М. ''Налоги и населения'' Республики Казахстан. Алматы; 'Қаржы қаражат'' 2000год.

Пән: Салық
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




МАЗМҰНЫ

Кiрiспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... .4

1. Жергiлiктi бюджеттiң қалыптасуындағы жанама
салықтардың экономикалық мазмұны

1 1. Жанама салықтардың экономикалық мәнi және маңызы ... ... 7

2. Қазақстан Республикасының салық жүйесi ... ... ... ... ... ... ... 1 3
1.3. Жанама салық бойынша әлемдiк салық салу тәжiрибесi ... ... 16

2. ҚР ЖАНАМА САЛЫҚТАРДЫҢ ХАЛЫҚТЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ЖАҒДАЙЫНА ӘСЕРІН
ТАЛДАУ

Акциздiк салықтардың есептеу әдiстерiн және құжаттау тәртiбiн
талдау

2.1. Акциз салығы мен қосылған құн салығының тұрғындардың әлеуметтік
жағдайына әсері.22
2.2. Акциздiк салық ставкасы, есептеу және төлеу тәртiбi ... ... ... 26
2.3. Акциздiк салық салу механизмi мен құжаттау тәртiбi ... ... ... .38

3.ЖАНАМА САЛЫҚТАРДЫҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ САЛЫҚ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ҮЛЕС
САЛМАҒЫ ЖӘНЕ ЖЕТІЛДІРУ бАҒЫТЫНДАҒЫ МЙӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН ШЕШУ ЖОЛДАРЫ

3.1.Акциз салығының Қазақстан Республикасының салық жүйесiндегi үлес
салмағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52

3.2. Акциз салығында салықты жетiлдiру бағыттарына байланысты
байланысты мәселелермен шешу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... 58

Қорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ...62

Пайдаланған
әдебиеттер ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... 65

Кiрiспе

Салық-өркениет үшiн төленетiн төлем. Оның қандай түрiнен болмасын
жалтаруға жол бермеу-бүгiнгi күннiң басты назарында. Салық салу мемлекеттiк
реттеудiң маңызды тәсiлi ретiнде орын алып, әрекет етуiнiң тиiмдiлiгi
әлеуметтiк және экономикалық саясаттың жетiстiктерiне әкеледi. Нарықтық
экономикалы елдерде салықтар мемлекеттiк және муниципалдық табыстарды
қалыптастыруда басты роль атқарады да, экономиканы басқарудың күштi
стимулдық құралы болып келедi, әсiресе олар ғылыми-техникалық прогрестi
жеделдетуге, антиинфляциялық және құрылымдық саясатты жүзеге асыруда
белсендi орын алады. Сондықтан да салықтарды төлеу (төлеушiлер үшiн онша
қызықты iс болып келмегенiмен) өте қажеттi де маңызды iс болып табылады.
Қазiргi таңда салық жүйесiнде ең негiзгi мәселе ретiнде жанама
салықтар болып табылады. Кез-келген мемлекет болмасын салық жүйесi туралы
сөз қозғалғанда ең бiрiншi мәселелердiң бiрi болып, қосылған құнға
салынатын салық, акциздiк салықтар, яғни мемлекеттiк бюджеттiң кiрiс
көзiнде айтарлықтай орын алатын салықтар жайлы сөз қозғалары сөзсiз. Және
бұл салықтар көптеген тауарларға, қызмет түрлерiне және орындалған
жұмыстарға белгiленедi. Нарық экономикасының дамуына байланысты жанама
салықтардың да маңызы зор, демек мемлекеттiк бюджеттiң дефицитiнiң ұлғаюына
және қазiргi кездегi бюджет шығыстарының қысқаруына байланысты кiрiс
кездегi әрбiр салық бойынша түсiмнiң қажеттiлiгi артып отыр.
Акциздiк салық бойынша салықты есептеу тәртiбiнiң бiр жүйеге
келтiрiлуi ұзақ уақыттарға созылуда, бiрақ әлi де тиiмдi шешiм толығымен
қабылданбаған.
Қазiргi кезде жаңа салық жобасы құрылған. Бұл жоба негiзгi мәселенiң
бiрi жанама салықтардың салық ставкасы болып отыр. Жанама салықтар
бойынша көзделiп отырған мәселе жанама салықтар оның iшiнде акциздiк салық
пайызын төмендету, яғни осы ставканы төмендете отырып, өндiрушiлерге деген
салық ауыртпалығын азайту және тұтынушылардың сұранысын жоғарлату.
Акциз салығы бойынша да акциздiк тауарлардың тiзбегiнiң тұрақсыздығы
және ставкiлерiнiң өте жоғары болуы да салық жүйесiндегi жанама салықтар
бойынша шешiлмеген мәселелердiң бiрi. Осы мәселелердi шешу үшiн ең алдымен
акциздiк тауарлар тiзбесiн дамыған мемлекеттердiң салық жүйесiне сай және
дәстүрлi экономикаға сай өзгерту. Сонымен қатар, акциздiк тауарларға
белгiленетiн акциз салығының ставкасын төмендету. Себебi бiздiң мемлекетте
бұл салықтың ставкасы есебiнен елде өнiм бағасының бiрнеше есе өсiп
кетуiне әкелiп соғады. Мұның салдарынан елде сұраныс төмендеп отандық
өндiрiстiң дамуына бұл керi әсерiн тигiзiп отыр. Мұндай мәселелердiң
барлығы қабылдануға қажет жаңа салық кодексi жобасында ескерiлудiң қайта
қарастыруды талап етiп отыр.
Қазiргi кездегi дамыған мемлекеттердiң салық жүйесiне сүйене отырып,
салық жүйесiн күннен-күнге жетiлдiру мәселелерi қарастырылуда.
Дүние жүзiлiк тәжiрибе көрсетiп отырғандай бүкiл өркениеттi
мемлекеттердегi салықтың реттеу несие-қаржылық реттеумен бiрiгiп әрекет
етуде ғана нарықтық эканомиканы жүргiзудiң аса тиiмдi формасы болып
табылады. Сондай-ақ салықтар қоғамның экономикасын тұрақтандырудың және
әлеуметтiк теңдiктi оған қоса реформалаудың тиiмдiлiгiн қамтамасыз ететiн
маңызды элементтерi болып келедi.
Сондықтан бiздер салық жүйесiн жақсартуда әрқашан қарапайым және баянды
принциптi естен шығармауымыз керек. Себебi: “салық халықтың несiбесi”
екенiн кiмде-кiм дұрыс түсiнгенi жөн.

I. Жергiлiктi бюджеттiң қалыптасуындағы жанама
салықтардың экономикалық мазмұны

1. Жанама салықтардың экономикалық мәнi және маңызы

Жанама салықтар мемлекеттiң фискальдық қажеттiлiктерiн көрсетедi.
Оларды дұрыс пайдалана бiлу, баға белгiлеу процесi мен тұтыну құрылымына
құрылымына позитивтi түрде әсер етедi.Сонымен қатар, салық төлеушiлерге
табыстарына тiкелей салық салудан гөрi шығындарына салық салу деңгейiнiң
өскенi тиiмдiрек. Жанама салықтарға: қосылған құнға салынатын салық және
акциз жатады. Сонымен қатар сыртқы экономикалық қызметтен түсетiн түсiмдер
де жатады. (кедендiк баж түрiндегi кедендiк табыстар, экспортқа импортқа
салық, iшкi базарда әрекет ететiн тауарлардың бағасының өзгерiсi)Салықтар
әрдайым мемлекеттiк заңға байланысты белгiленген, анықталған қайнар
көздерден алына бермейдi. Кейбiр салықтар Үлттық экономиканың әр-түрлi
құрастырылған бөлшектерiне ауысуы мүмкiн. Осы себептен салықтардың қазiргi
түрлетiнiң мүмкiн ауысуы саласын дәл анықтау қажет және салықтардың соңғы
ауысуы пунктерiн ашу қажет. Басқаша айтқанда салық ауыртпашылығы басқа
түрлерге ауысуы мүмкiн. Салық проблема теориясында салықтардың ауысуы ең
қиын мәселе болып табылады. Сонымен қатар бұл құбылыстың практикалық
мағынасы өте үлкен, себебi ол салық саясатында барлық мемлекеттiк билiктiң
жобалауын төнкерiп жiберуi мүмкiн.Салықтар белгiлi бiр шарттар арқылы
ауысуы мүмкiн. Ең алдымен салық қандайда бiр нарық операциясымен
байланысқан кезде болуы мүмкiн. Мысалы: сату, сатып алу, жалға беру. Бұл
кезде салық төлеушi бұны нарық операциясымен салықты байланыстыруға және
салық бағасы көлемiн көтеруге тырысады.

Осылай акциз салынған тауар өндiрушi, тауарды сата отырып, тауар
бағасына акциз суммасын қосуға тырысады және сол арқылы оны тұтынушыға
аударады. [N14,10-20б]

Салықтардың ауысуы мүмкiндiгi нарық жағдайына, сұраныс қатынасына және
тауар мен баға ұсынысына байланысты. Егер салық төлеушi тауар құнын төлеген
салықты жабу мақсатында көретiндей мүмкiндiгi болса, онда ол салықты
ауыстырып жiберетiн жағдайда болады, яғни бiр субьекттен екiншi бiр
субектке (тұтынушыға) салықтың ауысуы. Бiрақ нарықта ауысуы сұраныстан көп
болса және баға төмендесе, онда салық субьектiсi бағаны сатуға көтеруге
мүмкiндiк болмайды және тауарды тауарды төмен бағамен сатуға мiндеттi. Бұл
кезде салықты алып жүрушi оны түгелдей немесе бөлшектей артқа алып
тастайды, басқа субьектке (мысалы сатушыдан, өндiрушi сатып алушыға, ал
акциз немесе қосылған құн салығын төлеу керек) ал оны өз есебiне алуы тиiс.
Бұл керi ауысу жағдайы. Салықтардың тiкелей және жанамаға бөлу дәл осы
негiз болды.
Жанама салықтар-салықтардың соңғы тұтынушығы ауысуы арқылы
жүргiзiлетiн салықтар. Бiздiң мемлекетте мҮндай салықтарға акциздер,
қосылған құнға салынатын салық және кедендiк баж салығы жатады.
Жанама салықтардың тiке салықтарға қарағанда кеңiрек пайдалану
артықшылығы неде? Оларға келесiлердi жатқызуға болады:
Жанама салықтарды егер ұтымды және әсерлi пайдаланса, олар мемлекетте
өте үлкен қаржылық түсулер әкелуi мүмкiн. Көрсетулi мысал—қосылған құнға
салынатын салық қазiргi кезде бюджет түсiмдерiнiң негiзгi көзi болып
табылады. Жанама салықтар кiшi, аз мағыналы көлемде алынады, демек салық
төлеушiлерге азырақ сезiледi, ал тiке салықта бiрден үлкен көлемде төлеудi
талап етедi.
Жанама салықтарды төлеу егер олар бiрiншi қажеттiлiктi заттарға
түспесе, тек салық төлеушiнiң ақшасы бар кезде ғана төленедi. Бұған дәлел
екiншi дәрежелi затты сатып алу, оған салық қосылады. Ал тiке салықтарда
салық төлеушi қиын жағдайда тұрған кезде салық төлеудi талап етуi мүмкiн,
бұдан салықтан жанарту қызығушылығы пайда болуы мүмкiн.
Жанама салықтардың ыңғайлы сонда оны төлеушi ешбiр бұрмалай алмайды, ал
тiке салықтар қалай ұқыпты ойластырылса да. әрқашан оларды төлемеуге
бұрмалаушылық табылады.
Жанама салықтар тiке салықтарға қарағанда жеңiлiрек жиналады, себебi
адамдардың көп көлемi салықты алып жүрушi болып табылады, ал оларды тәртiп
бойынша өндiрушi немесе сатып алушы төлейдi. Олардың саны мағынасы аз.
Көбiнесе жанама салық салуларға екiншi дәрежелi қажеттiлiктегi заттар жату
керек. Жанама салықтар негiзiнде бағаның өсуiне әкеледi. Мемлекет халықтың
әлауқаты нашарламауы үшiн, керектi калорийларды алмау нәтижесiнде ауруларды
болдырмау үшiн бiрiншi қажеттiлiктегi тауарларға құның жоғарылатпай ұстауы
тиiс. Сондықтан бұл тауарлардан салық ұсталмауы тиiс немесе адамдардың өмiр
сүру дәрежесi төмендейдi, әсiресе табысы төмендерде. Соңында ол әлеуметтiк
жарылысқа әкелуi мүмкiн. [N16,21-28беттер]
Бiздiң елiмiзде жанама салықтардың екiншi бiр түрi бұл- акциз салығы.
Қазақстанның жерлерiнен ақсүйек байларының өткен керуендерi белгiленген
тауар немесе ақшалай түрiнде мiндеттi төлемдерiн төледi. Менiң ойымша осы
кезде жанама салықтың бiр түрi—акциз пайда болды. Бiрақ ол өзiнiң қазiргi
кездегi экономикалық категория ретiнде пайдаланылған жоқ.
Акциз тар мағынада—бұл көпшiлiктiң сұранысы мен сән—салтанатты
заттарға, белгiлi тауарлар тiзбесiне салынатын салықтар түрi. Әлем
тәжiрибесiнде көптеген тауарларға салынатын акциз мөлшерi оның бағасының
12 бөлiгiн кейде 23 бөлiгiнде құрайды.
Алғашқы кездерде акциз салығы пайда болған кезде ол таңдаулы ғана
заттарға салынатын болған. Тұз, қант, сiрiңке, сабын сияқты тауарлардың
кұны алғашқы акциз салығының обьектiсi болған болатын.
Соңғы он жылдықта акцизделетiн тауарлардың тiзбесi мағыналы
кеңейтiлдi. Оған автомобилдер, тоңазытқыштар, парфюмериялық бұйымдар,
энергия алып жүрушiлер (бензин, керосин, газ) т.б. енгiзiле бастады. Бұл
тауарларға әр мемлекетте белгiленген ставкалар қолданылады. Сонымен қатар,
жаппай сұранысты талап ететiн қызметтер: телефон, кинофильмдердi көрсету,
сақтандыру, көлiктiк тасымалдаулар және т.с.с. заттарға акциз салынады.
Мысалы, Германияда қазiргi кезде таңдаулы акциздiң 20 түрi әрекет етедi, ал
Жапонияда—600 ден аса.
Кейбiр дамыған мемлекеттерде кеден шекараларында акциз салынбайтын
дүкендер орналасқан. Сондықтан бұл тауарларды сатып алу кезiнде мiндеттi
түрде мемлекеттен жөнелту туралы құжаттарды көрсету қажет. Шет елге алып
шығарушы тұлғаларға акциз құны қайтарылып берiлуi мүмкiн. Бiрақ ол акциз өз
елiнде белгiленген тәртiппен ұсталуы мүмкiн. Бұл тәжiрибеде тұтынушыны екi
рет салық ұстаудан босатады
Мемлекет салықтарды экономиканы дамыту, тұрақтандыру барысында қуатты
экономикалық тетiк ретiнде пайдаланады. Салықтардың мәнiн толық түсiну
үшiн, олардың экономикалық маңызын түсiну қажет. Ал салықтардың
экономикалық маңызы олардың атқаратын қызметiне тiкелей қатысты. Әр түрлi
мемлекеттерде акциз салығының құру негiздерi жалпы бiрдей болып табылады,
тек бюджетке төленетiн салық сомасын анықтау әдiстерiнде қолданылып отырған
ставкаларында және жеңiлдiктерiнде маңызды емес ерекшелiктерi бар.
Қазақстанда ТМД елдерiнiң iшiнде басқа да елдердей жанама салықтарды
яғни, акциздi есептеудiң 2—шi әдiсi, яғни қосылған құнның өзiн анықтайтын
әдiсiн қолданылады.
Батыс Еуропаның бiрқатар елдерiнде өнiмдердi шығарушы кәсiпорынға
акциздiң онша әсерiн тигiзбейдi, өйткенi төленген акцизға онша әсерiн
тигiзбейдi, өйткенi төленген акциз салығының сомалары төленген акциздiң
сомаларымен жабылады, яғни акциз төлеу тұтынушыларға аударылады. Бiрақ
Қазақстан Республикасында мұндай көзқарас жұмыс iстемейдi акциз салығының
Қазақстанда қызмет етуiнiң негiзiнен акциз салығының экономикалық мәнiмен
республикамыздағы экономикалық жағдайдың ерекшелiгiне байланысты болады.
Акциз салығын енгiзген кезiнде акциз өндiрiстiк қатынастарға тигiзетiн
ықпал болжамдалынбаған және Қазақстан коньюктурасын ескерiп, салықтың
функциялары талданылмаған. Бұл салықты енгiзген кезiнде Қазақстан
Республикасының аумағында өндiрiстiң күрт төмендеу, тауарлардың жалпы
тапшылығы, инфляцияның өсуi сияқты тежеушi факторлары орын алды. Мұның
үстiне 28% ставка арқылы акциз салығының енгiзiлуi жағдайы одан сайын
қиындатылды: бағалардың өсуiн күшейттi және тұтынушылық талғамын азайтты.
Осының нәтижесiнде өнеркәсiп және ауыл шаруашылығының кәсiпорындары өзiн-
өзi қаржыландыру түгiл жай ұлғаймалы өндiрiстiң процесiн қамтамасыз ете
алмайды.
Батыс нарық қатынастар дамыған елдерiнде бұл салықтың түрi өндiрiстiң
ұлғаюын тежеушi тетiк ретiнде қолданылады.
Қазақстанда мұндай тетiк қолдану мүмкiн емес, өйткенi бiздiң
экономикамыз даму үстiнде, яғни Батыстың нарықтық қатынастары дамыған елдер
қатарына жатпаймыз. Бiздiң өндiрiстiң ұлғаюы әлi байқалмайды, керiсiнше
жалпы өндiрiстiң төмендеуi байқалады. Осының салдарынан бiз салықтың
өндiрiстi тежеушi тетiгi тұрғысынан емес, өндiрiстi ұлғайтушы тетiгi
ретiнде қарастыруымыз керек. lшкi функциясы фискальдық, 2—шi функциясы
қайта бөлу, 3—шi функциясы реттеушiлiк.
Осы фунциялардың iшiнде Қазақстан Республикасында акциз салығын
фискальдық функциясы ғана жұмыс iстейдi деп айтсам қателеспеймiн деп
ойлаймын. Тiкелей өндiрiстiң дамуына ықпал ететiн реттеушiлiк фунциясының
дамымауы салдарынан.
Акциз салығы тұтынушыларға ғана емес, өндiрушiлерге де қатты әсерiн
тигiзедi. Оларға мынадай терiс мiнездемелер беруге болады. Кәсiпорын
айналмалы қаражаттардан бұрылып кетуi, яғни кәсiпорын мен жабдықтаушыларға,
төленген акциз салығы мен өнiмдi тұтынушыларға сатудан түсетiн акциз
салығының уақытқа байланысты сәйкессiздiгi. Осы жерде бiздiң салық
есебiмiзде салықты есептеу (начисление) әдiсiнiң қолданылуының салдарынан,
кәсiпорын өздерiнiң айналмалы қаражаттарын мақсатты жұмсалмай, салықты
төлеуге жұмсалады.
1. Жанама салықтардың көбiсiндей акциз салығы регрессивтi салық
болып табылады және ауыртпалықтың үлкен салмағы тұтынушыларға
жатқызылады, ал табысты аз тұтынушылар мұндай ауыртпалықты
одан қиын сезiнедi. Басқаша айтқанда бұл салық халықтың өмiр
сүру деңгейiн төмендетедi.
2. акциз салығының жоғары ставкасын қолданғанда халықтың сатып
алу қабiлетi азайып, өндiрушiлер үшiн өткiзу нарығы
қысқарады.

1.2.Қазақстан Республикасының салық жүйесi

Салық жүйесiн мемлекет пен заңды тұлғалар арасындағы қаржы
қатынастарының жиынтығы, салықтар мен алымдар , салық салу әдiстерi мен
тәсiлдерi. Салық заңдары мен салыққа қатысты актiлер , салық салу органдары
мен салық қызметi жиынтығы құрайды.
Салық жүйесi мемлекет қаржы көздерiн жасақтаудың ең негiзгi құралы
болуымен қатар, ел экономикасын қайта құруға өндiрiстiң ұлғайып дамуына
және саяси –әлеуметтiк шаралардың толығымен iске асуына мүмкiндiк
туғызады.
Қазақстан Республикасының 1991 жылдың 25 желтоқсанында қабылданған
“Қазақстан Республикасындағы салық жүйесi туралы” заңы, тәуелсiз
Қазақстанның салық жүйесiн құрудың ең алғашқы бастамасы болып табылады. Бұл
елiмiздiң экономикасын реформалаудағы күрделi iстердiң бiрегейi. Осы
мезгiлден бастап ел экономикасында бұрын болмаған жаңа құбылыстар iске аса
бастады. Оларды атап айтсақ: шаруашылықты жүргiзудiң еркiндiгi; меншiк
түрлерiнiң бiр-бiрiне өзара тепе-теңдiгi; шаруашылық жүргiзушi субьектiлер
мен мемлекет арасындағы қатынастардың құқықтық негiзiнде жүргiзiлуi т.б.
Бұл заң салық жүйесiн құрудың басты принциптерiн, алымдар мен
салықтың түрлерiн, олардың бюджетке түсу тәртiбiн белгiлеген тұңғыш тарихи
құжат болып есептеледi.
Осы заң бойынша салық төлеушiлер мен салық қызметi органдарының
құқықтары мен жергiлiктi басқару органдарының да салыққа байланысты
қызметтерi, құқықтары мен мiндеттерi айқын бекiтiлген. Қазақстан
Республикасының салық жүйесiн құруда ең алғашқы тарихи құжат болған
жоғарыда көрсетiлген заңның ел экономикасын реформалаудағы маңызы мен олар
орны ерекше.
Дегенмен, өмiрге келген әрбiр жаңа құбылыста кездесетiн
ерекшелiктермен қатар кемшiлiктер де бұл заңда да тыс қалмаған сияқты, яғни
Қазақстан Республикасының алғашқы құрылған салық жүйесiнде бiрқатар шешуiн
таппаған мәселелер, кемшiлiктер мен жетiспеушiлiктер аз емес. Әрине
бұл кемшiлiктердiң түрлi себептерi де бар. Басты себеп ол бiз салық жүйесiн
құрағанда елiмiзде жиынтықталған ғылыми немесе практикалық тәжiрибеде
болған жоқ. Салық қызметi органдары да, салық төлеушiлер де мұндай жаңа
бастамаға психологиялық жағынан дайын еместiгi көрiндi.
Елiмiздiң алғаш қабылданған салық жүйесiнде бiз жоғарыда айтып кеткен
дүниежүзiлiк тәжiрибеде қолданылып келген салық принциптерi сақталмады.
Сондықтан бұл салық жүйсiнiң нарықтық қатынастардың талабына толығымен
жауап беруге мүмкiндiгi болмады. Ең бастысы салық жүйесiнiң өндiрiстi
дамытуға ешқандай ықпал етпеуi, бюджет кiрiсiн құрудағы өз ролiн жете
атқара алмауы, яғни салық көзi табыс немесе пайда емес, керiсiнше тұтыну
болып табылады. Салық санының көптiгi, айналымды анықтауды қиындығы, шектен
тыс дәлелсiз берiлген салық бойынша бiрнеше түрлi болуы, халықаралық салық
салудың негiздерiнiң тыс қалуы және т.б. кемшiлiктерi салық жүйесiнiң одан
әрi қарай реформалаудың қажет екенiн айқын көрсеттi. Әрине бұл өмiр
талабына сай экономиканы реформалау 1-2 жылдың iшiнде мүмкiн еместiгiн
баршамыз түсiнемiз. Сондықтан, салық жүйесi де бiртiндеп қалыптасады
түзетiледi, ары қарай дамиды.
Қазақстан Үкiметi 1995 жылдың басында салық реформасының ұзақ
мерзiмдi концепциясын қабылдады. Бұл құжатта, негiзiнен, салық жүйесiн
салық зандылығын бiрте-бiрте халықаралық салық салу принциптерiне қызмет
етуге жеткiзу көзделген. Осы концепцияны iс жүзiне асырудағы бiрiншi кезең
Қазақстан Республикасы Президетiнiң 1995 жылдың 25 сәуiрiнде қабылданған
Заң күшi бар “Салық және бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi төлемдер
туралы” жарлығы болып табылады. Қазақстан Республикасында 1995 жылдың
бiрiншi шiлдесiнен бастап жаңа салық жүйесi iске қосылды. Бұл жаңа салық
жүйесi бiршама болса да нарықтық қатынастар талабына бейiмделiп халықаралық
тәжiрибеге мейлiнше жақындатылады.
Ендi бұрын қызмет еткен 42 түрлi салықтар мен алымдардың саны едәуiр
қысқартылып, жалпы салықтар саны 9--ға жеткiзiлдi. Олар 2 топқа бөлiндi:
Жалпы мемлекеттiк салықтар және жергiлiктi салықтар.
Бақылау функциясының мазмұны болып мемлекеттiк салықтардың көмегiмен
өзiнiң заңды және жеке тұлғаларының табыстары мен шығындарын олардың қайнар
көздерiн сонымен қатар олардың шаруашылық қаржылық қызметтерiн бақылау
болып табылады. Мемлекет мына жоғарыда көрсетiлген салықтардың қызметiн
(функциясын) пайдалана отырып елiмiздiң салық жүйесiн анықтайды. Салық
механизмiнiң қызмет ету жолдарын белгiлейдi, жалпы экономикалық саясатты
негiзге ала отырып, салық саясатын анықтайды.
Салықтардың анықтамасы, мәнi және мазмұны жоғарыда айтылған болатын.
Оған тоқталмай ендi салықтарды топтастыру туралы айтып өтейiк.
Салық салу обьектiсiне қарай салықтар тiкелей және жанама салықтар
болып жiктеледi. Жанама салықтар дегенiмiз-салықтардың соңғы тұтынушыға
ауысуы арқылы жүргiзiлетiн салықтар немесе бағаға үстеме түрiнде
жүргiзiлетiн салықтар.
Жанама салықтарды сатушы емес сатып алушы, яғни тұтынушы төлейдi.
Тауар немесе қызмет бағасына алдын ала салық енгiзiлмегендiктен, iс жүзiнде
оны бюджетке сатушы аударады.
Бюджетке түскен соң қандай шараларға жұмсалатын белгiсiне қарай жалпы
және арнайы салықтарға бөлiнедi.
1.3. Жанама салықтар бойынша әлемдiк салық салу тәжiрибесi

Жанама салықтар әлем тәжiрибесiнде кең тараған салықтардың бiр түрi
болып табылады. Бұл салықтар әр мемлекетте әр түрлi кезеңдерде ел
экономикасына еңген. Бiздiң мемлекетте бұл салықтар Қазақстан егемендiгiн
алғаннан кейiн 1992 жылы енген болатын.
Салық саясатының мақсатын Германия мемлекетiнiң канцлерi ауыл
шаруашылық өнiмдерiне кеден бажын енгiзу мәселесiн талқылау барысында Отто
Бисмарк анықтаған болатын. Ол 1879 жылы 2 мамырда Пенхтагте айтқан сөзiнде
былай пiкiр айтқан болатын: “Мен қазiргi жағдаймен келiсе алмаймын, себебi:
ол тiкелей салықтардан өте көп нәрсенi талап етедi, ал жанама салықтардан
өте аз талап етедi және тiкелей салықтардан түсiм орнына жанама салықтарды
ауыстыруына ат салысамын”
Жанама салықтардың iшiнде таралуы өзiнше “салық феноменi” (ерекше
салық) ретiнде көрiнедi деп жазады. Алғаш рет Францияда пайда болған бҮл
салықтың түрi өте қысқа мерзiм iшiнде бүкiл әлемге, әсiресе “жалпы нарығы
ортақ” елдерiне кең таралды.
Акциздi “Еуропалық салық” деп атайды, өйткенi бұл салықтың түрi
Еуропа—экономикалық қоғамдастыққа кiретiн елдердiң бәрiнде қолданылады және
осы қауымдастыққа кiрудiң бiрден бiр шарты болып табылады. ОЭСР—дiң 24
елiнiң 19 жанама салықты қабылдады.
Қазақстанда жанама салықты еңгiзгенге дейiн бүкiл әлемнiң 40 елiнде
жақсы қолданылып тәжiрибесiнен өттi.
Жанама салықты нарықтық қатынастардың бiрден—бiр элементi болып
табылады, оның алынуы тауарларды, жұмыстарды және қызметтердi өндiру мен
сатудың әр стадиясында болады.
Өзiнiң экономикалық мазмұны бойынша бұл—ақырғы тұтынушыға толығымен
аударылатын салықтың әмбебап жанаматүрi болып табылады. Басқадай жанама
салықтар сияқты акциздер негiзiнен фискальдық функцияны атқарады. Бiрақ
оның механизiмiнде реттеу мүмкiншiлiктерi де бар.
Акциз бюджет қаражаттарының инфляциялық құнысыздануын ескеретiн
тиiмдi тұтқаларының бiрi болып табылады және бағаның өсуi мен салық
түсiмдерiнiң арасындағы тура байланыстылығын көрсетедi. Ол мемлекеттiң
мүддесiнен туындайтын, яғни бағаларды босату мен және инфляция мен тығыз
байланысты. Бағалардың өсуi жанама салық ставкаларының өзгермей
қалғанына байланыссыз, одан түсетiн түсiмдерiнiң өсуiне әкеледi. Салықтың
ставкаларын дифференциялау арқылы, акциздер мемлекетке тұтынушылардың
сұранысын реттеуге маңызды еркiндiк бередi. Осындай күйде жанама салық
экономиканы мемлекеттiк реттеу тетiгi ретiнде көрiнедi және экономикасы
дамыған елдердiң өндiрiстiк ұлғаюын теңейтiн, яғни артық өндiрушiлiк
процесiн бақылайтын мемлекеттiң берiк тетiгi. [12.38-45б]
Жанама салықтар елдер арасында тек ставкалардың деңгейiне ғана емес,
көлемi арқылы да ерекшеленедi. Ставкалардың төмендетiлген деңгейi (2-
10%)—азық—түлiк, дәрiгерлiк және әлеуметтiк маңызды тауарлар мен
қызметтерге; стандарттық негiзгi ставка (12—23%)—өнеркәсiптiк және басқадай
тауарларға; және жоғарылатылған ставка (25%--тен астам) бағалы заттарға
қолданылады.
ЕЭҚ—тың елдерi өздерiнiң шекаралары iшiнде акциздiң 15%--тiк ставкасын
енгiзуi туралы келiсiм—шарттар жүргiзiп бiр шешiмге келмекшi.
Әр түрлi мемлекеттерде жанама салықтарға құру негiздерi жалпы бiрдей
болып табылады, тек бюджетке төленетiн салық сомасын анықтау әдiстерiнде
қолданылып отырған ставкаларында және жеңiлдiктерiнде маңызды емес
ерекшелiктерi бар.
Қазақстанда ТМД елдерiнiң iшiнде басқа да елдердей акциздi
есептеудiң 2—шi әдiсi, яғни қосылған қҮнның өзiн анықтайтын әдiсiн
қолданылады. [N8,12-20беттер]
Бюджетке төленетiн жанама салықтардың акциздiк сомаларын анықтау
әдiстерiнiң екеуiн де мысалда қарастырамыз.
Мысалы: Кәсiпорын 100000 теңге сомасына материалдық ресурстарын сатып
алды және 20000 теңге мөлшерiнде 20 пайызын ставкасымен
акциз төледi. Дайын өнiмнiң құны 20000 теңге болады. Дайын
өнiмдi тұтынушыларға сатқанда, тұтынушы тауардың құнынан
басқа 40000 теңге мөлшерiнде акцизтөледi (яғни
200000*20%=40000)
Жоғарыда аталған 1—шi әдiс арқылы бюджетке төленетiн жанама салықтың
сомасы қосылған құнды салықтық ставкасына көбейтiлгенде анықталады.
200000 теңге—100000 теңге=100000 теңге бюджетке төленетiн
акциздiң мөлшерi.
Ал 2—шi әдiсi бойынша бюджетке төленетiн жанама салық сомасы былай
есептеледi
40000—20000=теңге бюджетке төленетiн акциз мөлшерi. Мұндағы 40000
теңге—тұтынушылардың алынған акциз 20000 теңге—жабдықтаушыларға төленген
акциз
Осы мысалдардың екеуiнiң де нәтижесi бiрдей, бiрақ мысалдың 1—шi әдiсi
қосылған құнды анықтау, яғни шығындарды есепке алуды қиынға соқтырады.
Сондықтан әлемдiк тәжiрибеде 2—шi әдiс кең таралған.
Батыс Еуропаның бiрқатар елдерiнде өнiмдердi шығарушы кәсiпорынға
жанама салықтарға онша әсерiн тигiзбейдi, өйткенi төленген акциздiк
салыққа онша әсерiн тигiзбейдi, өйткенi төленген акциздiк сомалары
төленген акциздiң сомаларымен жабылады, яғни акциз төлеу тұтынушыларға
аударылады. Бiрақ Қазақстан Республикасында мұндай көзқарас жұмыс iстемейдi
акциздiң Қазақстанда қызмет етуiнiң негiзiнен акциздiң экономикалық
мәнiмен республикамыздағы экономикалық жағдайдың ерекшелiгiне байланысты
деп атайды—өзiнiң баяндамасында Идрисова Э.К.(1)
Жанама салықты енгiзген кезiнде акциздiң өндiрiстiк қатынастарға
тигiзетiн ықпал болжамдалынбаған және Қазақстан коньюктурасын ескерiп,
салықтың функциялары талданылмаған. Бұл салықты енгiзген кезiнде Қазақстан
Республикасының аумағында өндiрiстiң күрт төмендеу, тауарлардың жалпы
тапшылығы, инфляцияның өсуi сияқты тежеушi факторлары орын алды. Мұның
үстiне 14% ставка арқылы жанама салықты енгiзiлуi жағдайы одан сайын
қиындатылды: бағалардың өсуiн күшейттi және тұтынушылық талғамын азайтты.
Осының нәтижесiнде өнеркәсiп және ауыл шаруашылығының кәсiпорындары
өзiн—өзi қаржыландыру түгiл жай ұлғаймалы өндiрiстiң процесiн қамтамасыз
ете алмайды.
Батыс нарық қатынастар дамыған елдерiнде бұл салықтың түрi өндiрiстiң
ұлғаюын тежеушi тетiк ретiнде қолданылады.
Қазақстанда мұндай тетiк қолдану мүмкiн емес, өйткенi бiздiң
экономикамыз даму үстiнде, яғни Батыстың нарықтық қатынастары дамыған елдер
қатарына жатпаймыз. Бiздiң өндiрiстiң ұлғаюы әлi байқалмайды, керiсiнше
жалпы өндiрiстiң төмендеуi байқалады. Осының салдарынан бiз салықтың
өндiрiстi тежеушi тетiгi тұрғысынан емес, өндiрiстi ұлғайтушы тетiгi
ретiнде қарастыруымыз керек.
Бiз бiлетiн салықтың 3 негiзгi функциялары бар деп I.1 бөлiмде айтып
кеткен болатынбыз.
lшкi функциясы фискальдық, 2—шi функциясы қайта бөлу, 3—шi функциясы
реттеушiлiк.
Осы фунциялардың iшiнде Қазақстан Республикасында жанама салықты
фискальдық функциясы ғана жұмыс iстейдi деп айтсам қателеспеймiн деп
ойлаймын. Тiкелей өндiрiстiң дамуына ықпал ететiн реттеушiлiк фунциясының
дамымауы салдарынан.
Жанама салықтың тұтынушыларға ғана емес, өндiрушiлерге де қатты
әсерiн тигiзедi. Оларға мынадай терiс мiнездемелер беруге болады.
1. Кәсiпорын айналмалы қаражаттардан бұрылып кетуi, яғни кәсiпорын мен
жабдықтаушыларға, төленген жанама смалық пен өнiмдi тұтынушыларға сатудан
түсетiн жанама салықтың уақытқа байланысты сәйкессiздiгi. Осы жерде бiздiң
салық есебiмiзде салықты есептеу (начисление) әдiсiнiң қолданылуының
салдарынан, кәсiпорын өздерiнiң айналмалы қаражаттарын салықты төлеуге
жұмсалады.Жанама салықтардың көбiсiндей регрессивтi салық болып табылады
және ауыртпалықтың үлкен салмағы тұтынушыларға жатқызылады, ал табысты аз
тұтынушылар мұндай ауыртпалықты одан қиын сезiнедi. Басқаша айтқанда бұл
салық халықтың өмiр сүру деңгейiн төмендетедi.
2. Жанама салықтардың жоғары ставкасын қолданғанда халықтың сатып алу
қабiлетi азайып, өндiрушiлер үшiн өткiзу нарығы қысқарады.
Осы жерде ғалымдар былай жазады: “Салықтың ставкаларын
дифференциялау немесе негiзгi ставкасын төмендету арқылы, жанама
салықтардың кәсiпкерлiк қызметiне тигiзетiн терiс әсерiн жоюға болады”.
Жанама салықтардың 2—шi бiр түрi бұл- акциз. Қазақстанның жерлерiнен
ақсүйек байларының өткен керуендерi белгiленген тауар немесе ақшалай
түрiнде мiндеттi төлемдерiн төледi. Менiң ойымша осы кезде жанама салықтың
бiр түрi—акциз пайда болды. Бiрақ ол өзiнiң қазiргi кездегi экономикалық
категория ретiнде пайдаланылған жоқ.
Акциз тар мағынада—бұл көпшiлiктiң сұранысы мен сән—салтанатты
заттарға, белгiлi тауарлар тiзбесiне салынатын салықтар түрi.
Әлем тәжiрибесiнде көптеген тауарларға салынатын акциз мөлшерi оның
бағасының 12 бөлiгiн кейде 23 бөлiгiнде құрайды.
Алғашқы кездерде акциз салығы пайда болған кезде ол таңдаулы ғана
заттарға салынатын болған. Тұз, қант, сiрiңке, сабын сияқты тауарлардың
кҮны алғашқы акциз салығының обьектiсi болған болатын.
Соңғы он жылдықта акцизделетiн тауарлардың тiзбесi мағыналы
кеңейтiлдi. Оған автомобилдер, тоңазытқыштар, парфюмериялық бұйымдар,
энергия алып жүрушiлер (бензин, керосин, газ) т.б. енгiзiле бастады. Бұл
тауарларға әр мемлекетте белгiленген ставкалар қолданылады. Сонымен қатар,
жаппай сұранысты талап ететiн қызметтер: телефон, кинофильмдердi көрсету,
сақтандыру, көлiктiк тасымалдаулар және т.с.с. заттарға акциз салынады.
Мысалы, Германияда қазiргi кезде таңдаулы акциздiң 20 түрi әрекет етедi, ал
Жапонияда—600 ден аса.Кейбiр дамыған мемлекеттерде кеден шекараларында
акциз салынбайтын дүкендер орналасқан. Сондықтан бұл тауарларды сатып алу
кезiнде мiндеттi түрде мемлекеттен жөнелту туралы құжаттарды көрсету қажет.
Шет елге алып шығарушы тұлғаларға акциз құны қайтарылып берiлуi мүмкiн.
Бiрақ ол акциз өз елiнде белгiленген тәртiппен ұсталуы мүмкiн. Бұл
тәжiрибеде тұтынушыны екi рет салық ұстаудан босатады.[3.17-25б

2.Акциздiк салықтардың есептеу әдiстерi мен құжаттау тәртiбiн
талдау

2.1. Акциз салығы мәнi және акциздiк тауарлар тiзбесi

Қазақстан Республикасының аумағында өндiрiлген және Қазақстан
Республикасының аумағында импортталатын тауарларға, сондай-ақ ойын
бизнесiне акциз салығы салынады. Тауар өндiрушi тауарлардың экспортқа
шығарылуын растаған жағдайда экспортқа шығарылған акцизделетiн тауарларға
акциз салығы салынбайды. Қазақстан Республикасы қатысушы болып табылатын
халықаралық шарттарда көзделген жағдайлар бұған кiрмейдi.
Алыс-берiс шикiзатының меншiк иесi осындай шикiзаттан өндiрiлген
акцизделетiн тауарларды экспорттаған кезде өнiмдi беру кезiнде төленген
акциз алыс-берiс шикiзатына меншiк иесiнiң осы салық бойынша алда төлейтiн
төлемi есебiне жатқызылады, немесе салық органы оның өтiнiшiн алған кезден
бастап 60 күн iшiнде қайтарылады.
Акциз салығының төлеушiлерi заңды тұлғалар яғни, мыналар :
Қазақстан Республикасының аумағында акцизделетiн тауарлар өндiретiн;
бензинмен (авиация бензинiн қоспағанда), дизель отынмен көтерме және
бөлшек сауданы жүзеге асыратын ;
Қазақстан Республикасының аумағына акцизделетiн тауарларды
сипаттайтын;
Қазақстан Республикасының аумағында ойын бизнесiн жүзеге асыратын жеке
тұлғалар акциздердi төлеушiлер болып табылады.

Осы төлеушi заңды тұлғаларды мына кесте түрiнде көрсетуге болады:

кесте-1

Акциздi төлеушi—заңды тҮлғалар

Сонымен қатар, резидент емес заңды тұлғалар, олардың филиалдары,
өкiлдiктерi және өзге де оқшауланған құрылымдық бөлiмшелерi де акциздердi
төлеушiлерге жатады. Қазақстан Республикасы аумағында акцизделетiн
тауарларды өндiретiн және ойын бизнесiн жүзеге асыратын заңды тұлғалар
Қазақстан Республикасы аумағында акцизделетiн тауарлар өндiретiн және ойын
бизнесiн жүзеге асыратын өз филиалдары, өкiлдерi және өзге оқшауланған
құрылымдық бөлiмшелерi үшiн олардың орналасқан жерi бойынша, Қазақстан
Республикасының салық заңдарында белгiленген тәртiппен тиiстi бюджеттерге
акциздер төлеудi жүзеге асырады.
Тәркiленген мұрагерлiк құқығы бойынша мемлекетке өткен иесiз және
мемлекет меншiгiне өтеусiз берiлген акцизделетiн тауарлар бойынша,
сондай—ақ қолданылып жүрген заңдарға сәйкес Қазақстан Республикасының
аумағында ол бойынша бұрын акциз төленбеген тауарлар бойынша аталған
тауарларды сатуды жүзеге асыратын тұлғалар акциз төлеушiлер болып табылады.
Акцизделетiн тауарлар тiзбесi
Қазақстан Республикасының аумағында өндiрiлген немесе Қазақстан
Республикасының аумағына импортталатын тауарлар акцизделетiн тауарлар болып
табылады:
1) спирттiң барлық түрлерi;
2) арақ;
3) ликер—арақ өнiмдерi;
4) күшейтiлген сусындар, күшейтiлген шырындар мен бальзамдар;
5) шарап;
6) коньяк;
7) шампан шарабы;
8) сыра;
9) шарап материалдары;
10) темекi өнiмдерi;
11) құрамында темекi бар басқа да өнiмдер;
12) бекiре мен қызыл балық, бекiре мен қызыл балық уылдырығы, бекiре
мен қызыл балықтан және уылдырықтан дайындалған жеңсiк тағамдар;
13) алтыннан, платинадан немесе күмiстен жасалған зергерлiк бҮйымдар;
14) хрусталь бұйымдар, жарық беретiн хрусталь приборлар;
15) бензин (авиация бензинiнен басқа), дизель отыны;
16) жеңiл автомобильдер (мүгедектерге арнайы арналған қолмен
басқарылатын автомобильдерден басқа);
17) атыс және газ қаруы (мемлекеттiк өкiмет органдарының мҮқтажы үшiн
сатып алынғандардан басқасы);
18) өңделмеген мұнай, газ конденсатын қоса алғанда;
19) электр қуаты;
1)—11) тармақшаларда көрсетiлген тауарлар Қазақстан Республикасының
Үкiметi белгiлеген тәртiппен және шарттарға сәйкес акциздiк маркаларымен
таңбалануы қажет.
4- кестеде бiз акцизделетiн отандық және импортталатын мiндеттi
маркiлеуге жататын тауарлардың тiзбесiн көруiмiзге болады. Бұл кестеде
көрсетiлген акциздiк тауарлардың маркiленуi Қазақстан территориясына бұл
тауарларды өндiру, өткiзу заңсыз алып келудi болдырмау үшiн және акциздiк
алымдарды толығымен жиналуын қамтамассыз етудi мақсат етедi. Сондықтан
маркiлеудiң отандық өндiрушiлер және импортерлер өз жауапкершiлiгiне алады.
Акциз алымы маркалармен таңбалануға жататын акцизделетiн өнiм бойынша
сатылған өнiм жөнiндегi акциз сомасы алымы маркаларының құнына (олардың
дайындау құнын қоспағанда) кемiтiлуге жатады. Бұл жағдайда маркiленген
тауарлардың акцизiн есептеу және төлеу келесi формулалар бойынша жүзеге
асады.
а) тауарларды сату кезiндегi акциз = төленуге тиiстi акциз—сатылған
тауарларды көлемiне байланысты акциздiк маркiлердiң бағасы;
б) тауарларды импорттау кезiндегi акциз = төленуге тиiстi
акциз—енгiзiлген тауарлардың көлемiне байланысты акциздiк маркiлердiң
бағасы;

Кесте-2 Мiндеттi маркiлеуге жататын акцизделетiн тауарлар тiзбесi

Отандық товарлар Импортталатын товарлар
1. Арақ 1. Арақ
2. Спирттiң барлық түрлерi 2. Спирттiң барлық түрi
3. Ликерлар: Күшейтiлген сусындар, 3. Ликер—арақ өнiмдерi: күшейтiлген
бальзамдар. сусындар, шырындар және бальзамдар
4. Коньяктар 4. Коньяктар
5. Шараптар 5. Шараптар
6. Шампан 6. Шампан шараптары
7. Темекi өнiмдерi “Казахстанские”, 7. Темекi өнiмдерi: құрамында
“Медео” фильтерсiз барлық темекiлер темекi бар басқа да өнiмдер.
және “Полет”, “Прима” ,
“Беламорканал” класындағы папиростар

2.2.Акциздiк салық ставкасы, есептеу және төлеу тәртiбi

Акциз салығы бұл—акцизделетiн тауардың құнына енгiзiлетiн жанама салық
болып табылады.
Акцизделетiн тауардың құны (ҚҚСС қоспағанда) келесiдей диаграмада
құралады:

= + +

Сурет1- Акциздiк тауардың құнының құрылуы

Отандық өндiрiлген тауарлар үшiн өндiрушi осы тауарды немесе даяр
өнiмнiң нақты көлемiн берiп тұратын акциздер қосылмайтын бағалар бойынша
белгiленген құн салық салу обьектiсi болып табылады.
Тауар өндiрушi акцизделетiн тауарды заттай төлем, сый ретiнде берген
кезде, кепiлге салынған тауарларды кепiл ұстаушының меншiгiне берген немесе
айырбастау операциялары кезiнде өзi өндiрген тауар бағасы бойынша
белгiленген, акциздер немесе даяр өнiмнiң нақты көлемi қосылмайтын тауар
құны салық салу обьектiсi болып табылады.
Акциздеуге жататын, өзi өндiрген шикiзаттан акцизделетiн өнiмдi
өндiрген кезде, осы шикiзаттың құны немесе оның заттай көлемi салық салу
обьектiсi болып табылады.
Ойын бизнесi бойынша (лотереядан басқа) салық салу обьектiсi
бизнесiнен түскен түсiм, лотереялар бойынша (олардың үлгiлерi ментүрлерiне
қарамастан) салық салу обьектiсi лотереяны өткiзуден түскен мәлiмделген
түсiм болып табылады. Есептi кезенде электр қуатының өзiн өндiретiн
технологиялық процесте нақты пайдаланылғаның қоспағанда, электр қуатын
өндiру және сату кезiнде өндiрiлген электр қуатының бүкiл көлемi салық салу
обьектiсi болып табылады.
Акциз ставкалары тауардың құнына немесе белгiленген мөлшерде заттай
күйiндегi физикалық көлемiне шаққанда, пайызбен Қазақстан Республикасының
Үкiметi бекiтедi.
Акциз ставкаларын бiз төмендегi кестеден көруiмiзге болады:
Қазақстан Республикасында өндiрiлетiн және Қазақстан Республикасының кеден
аумағына әкелiнетiн, Қазақстан Республикасының аумағында сатылатын
акцизделетiн тауарларға және құмар ойын бизнесiне арналған акциз ставкалары

Кесте-3
Салық салуөндiрiлген әкелiнетiн
обьектiсi тауарларға және тауарларға
қҮмар ойын арналған
Атауы бизнесiне акциз
арналған акциз ставкалары
ставкалары
2 3 4 5
Спирттiң барлық түрлерi Физ.к 300 теңге 1 литр3 евро*1
(тауар өндiрушiде көрсетiлгенәлемi литр
өнiмдi өнiдiру қҮқығына
Қазақстан Республикасының
лицензиясы болған жағдайда,
емдiк және фармацептiк
ғимараттарды дайындау үшiн
босатылатындардын сондай—ақ
белгiленген квоталардың
шегiнде мемлекеттiк
медициналық мекемелерге
босатылатындардан (басқа)
Тауар өндiрушiде көрсетiлген Физ.к 30 теңге 1 литр 0,3 евро1
өнiмдi өндiру қҮқығына өлемi литр
Қазақстан Республикасының
лицензиясы болған жағдайда,
ликер—арақ өнiмдердiң
күшейтiлген сусындарды,
күшейтiлген шырындары, шарап,
бальзам дайындау үшiн
босатылатын спирттiң барлық
түрлерiнен
Арақ, ликер—арақ, күшейтiлгенФиз.к 100 теңге 1литр 1,7 евро1
сусындар, күшейтiлген өлемi литр
шырындар және бальзамдар
Коньяктар Физ.к 20 теңге1 литр 1,7 евро1
өлемi литр
Шараптар Физ.к 10 теңге 1 литр 0,4 евро1
өлемi литр
Шампан шараптары Физ.к 20 теңге 1 литр 0,4 евро1
өлемi литр
Шарап материалдары Физ.к 10 теңге 1 литр 0,4 евро1
өлемi литр

2 3 4 5
Сыра Физ. 6 теңге1 литр 0,2 евро1
көлемi литр
Темекi бҮйымдары, қҮрамында Физ. 0,75 евро1000 2 евро1000
темекi бар басқа да бҮйымдар көлемi дана дана
Бекiре және албырт балықтар, Өндiрiлетi100 % 100 %
Бекiре және албырт балықтың н
уылдырығы, Бекiре және албырттауарларға
балықтардын дайындалған -қҮны,
жеңсiк тағамдар және әкелiнетiн
уылдырықтар тауарларға
-кедендiк
қҮны
Алтынның платинадан немесе Өндiрiлетi10% 10%
күмiстен жасалған зергерлiк н
бҮйымдар тауарларға
-қҮны,
әкелiнетiн
тауарларға
-кедендiк
қҮны
Қорғасын хрустальiнен Өндiрiлетi0 0
жасалған бҮйымдар, хрустальдiн
жарық беретiн аспаптар тауарларға
-қҮны,
әкелiнетiн
тауарларға
-кедендiк
қҮны
Бензин (авиациялықтан басқа) Физ. 2-қосымша сәйкес 31 евро1
көлемi тонна
Судада жанама салықтар 200 теңге1 литр
“шыққан елi” принципi бойыншаФиз.
алынатын Тәуелсiз МемлекеттерКөлемi
Достығына мүше мемлекеттерге
экспортталатын бензиннен
басқа
Дизельдiк отын Физ. 2-қосымшаға 20 евро1
Көлемi сәйкес тонна
Газ конденсатын қосқанда шикiФиз. 0 0
мҮнай көлемi
Жеңiл автомобильдер Кедендiк 10 процент,
қҮны, не бiрақ 0,5
двигательi евротекше
нiң көлемi см-ден кем
емес
(двигательiнi
ң көлемi 3000
текше см.
жоғары
автомобильдер
үшiн ғана)
Оқпен және газбен атылатын өндiрiлетi0 0
қару (мемлекеттiк н
тауарларға
қҮны,
әкелiнетiн
тауарларға
кедендiк
қҮны

Өкiмет органдарының
мҮқтаждары үшiн сатып
алынғанынан)
Электр энергиясы Физ. 0,03 0,03
көлемi теңгекВт.сағ. теңгекВт.сағ
.
Ойын бизнесi (лотереядан Қүмар ойын20%
басқа) бизнесiмен
түсiм
Лотереялар мемлекеттiктен Лотереялар10%
(Үлттықтан) басқа өткiзуден
түскен
түсiм

Акциз ставкалары шығу үшiн елi Тәуелсiз Мемлекеттер Достығына мүше
мемлекеттер болып табылатын және көрсетiлген тауарлар келiсiм шарттардың
жасалған күнiне және олар бойынша ақы төлеу фактiсiне қарамастан, Қазақстан
Республикасының кеден аумағына әкелiнетiн акцизделетiн тауарларға да
қолданылады.
ТМД--ға мүше мемлекеттерде (саудада “арналған елi” принципi бойынша
жанама салықтар алынатын мемлекеттерден басқа) шығарылатын және олардан
әкелiнетiн, қазақстандық шикiзаттан жасалғандарды қоспағанда, бағасы
Қазақстан Республикасында әкелiнетiн тауарлар үшiн белгiленгеннен төмен
акциз ставкаларын қолдану арқылы қалыптастырылған акцизделетiн тауарлар
бойынша акциз ставкалардағы айырмашылық бойынша алынады.
Сонымен қатар Қазақстан Республикасының аумағында өндiрiлетiн,
бензинмен (авияциялықтан басқа), дизель отынымен көтерме және бөлшек
сауданы жүзеге асыратын заңды және жеке тұлғалар сататын бензин
(авиациялықтан басқа) мен дизельдiк отынға арналған келесiдей акциз
ставкалары қолданылады. Мұны төмендегi кестеден көруiмiзге болады:
Қазақстан Республикасының аумағында өндiрiлетiн, бенцинмен
(авияциялықтан басқа), дизель отынымен көтерме және бөлшек сауданы жүзеге
асыратын заңды және жеке тұлғалар сататын бензин (авияциялықтан басқа) мен
дизельдiк отынға арналған акциз ставкалары

Кесте-4
Төлеушi 1 тоннаға арналған акциз
ставкалары (теңгемен)
Бензин Дизельдiк
(авияциялықтан отын (СЭҚ ТН
басқа)(СЭҚ ТН коды-2710 00
коды-271000270,271610, 2710 00
000 360) 650, 2710 00
690)
1 2 3 4
Мүндай өндеу зауыттарыныңМӨЗ 4 500 540
(МӨЗ) өз өнiмдерiн бөлшек
сауданы (түпкi
тұтынушыға), көтерме
сауданы (одан әрi қайта
мақсатында) жүзеге
асыратын заңды және жеке
тұлғаларға сатуы
Мүндай өндеу зауытының МӨЗ 5 000 600
(МӨЗ) өз өнiмдерiн,
операцияларды және өзара
есеп айырысуларды
жүргiзудi қоса алғанда,
өндiрiстiң мұқтаждары
үшiн
тұтынушы—кәсiпорындарға
сатуы
Мұндай өндеу зауыттарыныңМӨЗ 5 000 600
өз өнiмдерiн бөлшек сауда
желiсiне сату
Заңды және жеке Жанар-жағар май 500 60
тұлғалардың жанар-жағар материалдарымен
май материалдарын бөлшек бөлшек сауданы
саудамен жүзеге асыратын
(түпкi тұтынушыға) сатуы заңды және жеке
тҮлғалар
Заңды және жеке Жанар-жағар май 0 0
тҮлғалардың жанар-жағар материалдарымен
май материалдарын бөлшек бөлшек сауданы
сауданы жүзеге асыратын жүзеге асыратын
заңды және жеке заңды және жеке
тҮлғаларға көтерме сатуы тҮлғалар
(одан әрi қайта сату
мақсаты үшiн)

6- кестеде көрсетiлген ставкалар өнiм бағасының процент мөлшерiнде
немесе тауар бiрлiгiнiң Еуро бойынша қойылған . Сонымен Еуро ҚР µлттық
банкiнiң курсы бойынша теңгеге:
-отандық тауарлар үшiн сатып алушыларға акцизделетiн тауарларды
жөнелткен күнi;
-импортталатын тауарлар үшiн кеден төлемдерiн төлеу күнi акциз
сомасын төмендегi 7- кестеден көруiмiзге болады, мҮнда формулалар бойынша
есептеледi:
Бюджеттке төленуге тиiстi акциздердi есептеу
Кесте-5
Формулалар
Акцизделетiн өнiмнiң Егер ставка Евро болса Егер ставка %-болса
операция түрi
1. Отандық акцизделетiн Акциз=өткiзiлетiн Акциз=өткiзiлген товарлар
товарларды өткiзу товарлар санына x ЕВРО бағасы ҚҚС мен акциздi
белгiленген ставка х есепке алмағанда х %-те
тауарды артқан күндегi белгiленген ставка: 100%
Үлттық банктiң курсы.
2. Импортталған Акциз=әкелiнген товарларАкциз=әкелiнген товарлардың
акцизделетiн товарлар саны х ЕВРО да кедендiк қҮны х %-те
белгiленген ставка х белгiленген ставка: 100%
кедендiк төлемдердi
төлеген күндегi Үлттық
банктiк курсы
3. Ойын бизнесi Акциз=ойын бизнесiнен
түскен түсiм ҚҚС мен акциз
... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Жергілікті бюджеттің экономикалық ролі
Салықтардың экономикалық мазмұны
Республикалық бюджеттің экономикалық мазмұны
Мемлекеттік бюджеттің экономикалық мазмұны
Салықтардың экономикалық мазмұны мен функциялары
Салықтардың экономикалық мазмұны және мәні
Салық жүйесіндегі жанама салықтардың мәні
Мемлекеттік бюджеттің экономикалық мазмұны туралы
Салықтардың әлеуметтік-экономикалық мәні мен мазмұны
Жергілікті бюджеттің кірісін қалыптастыру
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь