XVIII - XIX ғғ. Қазақстанның мәдениетi

К I Р I С П Е3
Бiрiншi дәріс.
Е Ж Е Л Г I Қ А З А Қ С Т А Н 5

Екiншi дәріс
ҚАЗАҚ АТАУЫНЫҢ МӘНI және МАҒЫНАСЫ 14
/бүгінгі әдебиеттегі ой.тұжырымдар/
Үшiншi дәріс.
ҚАЗАҚ ¤ҢIРIНДЕГI АЛҒАШҚЫ ТАЙПАЛЫҚ
БIРЛЕСТIКТЕР (б.з.д.VII ғ..б.з.V ғ.) 23

Төртiншi дәріс.
ҚАЗАҚ ЖЕРIНДЕГI АЛҒАШҚЫ
ТҮРIК МЕМЛЕКЕТТЕРI33

Бесiншi дәріс.
ҚАЗАҚСТАН МОҢҒОЛ ШАПҚЫНШЫЛЫҒЫ
ЗАМАНЫНДА56

Алтыншы дәріс.
ҚАЗАҚ ЭТНОСЫ МЕН ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ
ҚАЛЫПТАСЫП, ҚҰРЫЛУЫ (XIV . XVII ғғ.) 65

Жетiншi дәріс.
ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ XVI . XVII ғғ. САЯСИ,
ӘЛЕУМЕТТIК.ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ80

Сегiзiншi дәріс.
XVII.XVIII ғғ. ҚАЗАҚ.РЕСЕЙ ҚАТЫНАСТАРЫ95

Тоғызыншы дәріс.
XVIII.XIX ғғ. ҚАЗАҚТАРДЫҢ ҰЛТ.АЗАТТЫҚ
К¤ТЕРIЛIСТЕРI 105
Оныншы дәріс.
XVIII . XIX ғғ. ҚАЗАҚСТАННЫҚ ЭКОНОМИКАЛЫҚ
ЖәНЕ ӘЛЕУМЕТТIК ДАМУЫ133
Он бiрiншi дәріс
XVIII . XIX ғғ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ
МӘДЕНИЕТI 161

Он екiншi дәріс
XIX.шы ғ. АЯҒЫ МЕН XX.шы ғ. БАСЫНДАҒЫ
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ДАМУЫ 181

Он үшiншi үшінші.
БIРIНШI ОРЫС РЕВОЛЮЦИЯСЫ МЕН РЕАКЦИЯ ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ САЯСИ АХУАЛ190

Он төртiншi дәріс.
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ 1916 ЖЫЛҒЫ ҰЛТ.АЗАТТЫҚ К¤ТЕРIЛIС197

Он бесiншi дәріс.
РЕСЕЙДЕГI 1917 жылғы АҚПАН ЖәНЕ ҚАЗАН САЯСИ ОҚИҒАЛАРЫ /революция, төңкеріс/.
ҚАЗАҚСТАНДА КЕҢЕС ҮКIМЕТIНIҢ ОРНАТЫЛУЫ206

Он алтыншы дәріс.
АЗАМАТ СОҒЫСЫ (қарсыластығы) ЖЫЛДАРЫ.
ҚАЗАҚ АКСР.ның ҚҰРЫЛУЫ218

Он жетiншi дәріс.
ХХ ғ. 20.30 ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ САЯСИ.
ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТIК
¤ЗГЕРIСТЕР229

Он сегiзiншi дәріс.
ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ ЖӘНЕ ХАЛЫҚ ШАРУАШЫЛЫҒЫН ҚАЛПЫНА КЕЛТIРУ 250

Он тоғызыншы дәріс.
ХХ ғғ. 50.70 ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ САЯСИ.ЭКОНОМИКАЛЫҚ, ӘЛЕУМЕТТIК ЖАҒДАЙЫ 261

Жиырмасыншы дәріс.
КСРО.нiң ТОҚЫРАУ КЕЗЕҢIНДЕГI ҚАЗАҚСТАН 275
Жиырма бiрiншi дәріс.
Т Ә У Е Л С I З Д I К Ж О Л Ы Н Д А300
Қ О С Ы М Ш А МАТЕРИАЛДАР310
Қазақ халқының XVIII ғасырдағы - XIX ғасырдың бiрiншi жартысындағы мәдениетi өткен дәуiрдiң мәдениетiмен, оның озық дәстүрлерiмен сабақтасқан байланыста болды. Cонымен қатар бұл кезде онда жаңа құбылыстар да бой көрсеттi. XVIII ғасырға дейiн қазақ ақындарының есiмдерi, олардың әрқайсысының шығармашылығы, олар өмiр сүрген уақыт белгiсiз дерлiк едi. Сыпыра жырау, Шалкииз жырау және басқалары шежiрелерде, аңыз-әңгiмелер мен эпостарда ғана аталады, тiптi олардың өмiрi мен творчествосы жайлы нақты деректер XX ғасырдың аяғында да Қазақстан ғылымында өте тапшы.
Тек XVIII ғасырдың орта шенiнен, әсiресе XIX ғасырдан бастап орыс ғалымдары мен қазақ интеллигенциясының жекелеген өкiлдерi ақындар, импровизатор-әншiлерi, жыршылар туралы деректер жинап, олар шығарған өлеңдер мен жырлардың текстерiн жазып ала бастады. Ақындар мен жыршылардың кейбiреулерi өз шығармаларын өздерi жазғандықтардан олардың өлеңдерiнiң түпнұсқасы өзгерiссiз сақталып қалған. XIX ғасырдың орта шенiнен бастап жекелеген ақындардың өлеңдерi мен жырлары жариялана бастады.
Бiр жағынан қазақ қоғамының дәстүрлi негiздерiнiң талқандалуы, екiншi жағынан - жаңа қоғамдық-экономикалық қатынастардың қабылдануы адамдар қызметiнiң бұрын белгiсiз түрлерiн дүниеге алып келдi. Еңбектiң қоғамдық бүлiнiуiнiң тереңдей түсуi халықтың мәдениетi мен рухани өмiрiне шынайы әсер еттi. Қазақстан Ресейдiң, Англияның, Францияның және басқа мемлекеттердiң мүдделерi түйiскен жерiнде қалған, сөйтiп, өлкенi өнеркәсiптiк-көлiктiк, саудалық және басқа тұрғыдан игеру айтарлықтай тездетiлген жағдайда ғылым, техника, мәдениет жетiстiктерiн кiм ертерек меңгерсе, сол халықтың тарихи болашағы жарқын болатындығы туралы түсiнушiлiк қоғамдық санада берiк орнықты.
Қаралып отырған кезең қазақ арасынан шыққан көптеген рухани қазынаның иелерiне толы. Олардың басым көпшiлiгi бұрынғы оқулықтар мен басқа да түрлi басылымдарда жан-жақты сипатталған. Сондықтан, бұл еңбекте бұрын-соңды жарық көрмеген, тiптi ел аузында ардайым құрметпен аталып жүрсе де, кезiнде аталуына тыйым салынған есiмдердi тұңғыш рет жазып отырмыз.
        
        Он бiрiншi лекция.XVIII - XIX ғғ. Қазақстанның мәдениетi.Қазақ халқының XVIII ғасырдағы -  XIX  ғасырдың  бiрiншi  жартысындағымәдениетi ... ... ... оның озық  ...  ... ... ... қатар  бұл  кезде  онда  жаңа  құбылыстар  да  бойкөрсеттi.  XVIII  ...  ...   ...   ...   ...   олардыңәрқайсысының шығармашылығы, олар өмiр  сүрген  уақыт  белгiсiз  ...  ... ... ... ... және ... ...  аңыз-әңгiмелер  менэпостарда ғана аталады, тiптi олардың өмiрi  мен  ...  ...  ... XX ғасырдың аяғында да Қазақстан ғылымында өте тапшы.Тек XVIII ғасырдың орта шенiнен,  ...  XIX  ...  ...  ...  мен  ...   ...   жекелеген   өкiлдерi   ақындар,импровизатор-әншiлерi,  жыршылар  туралы  деректер  жинап,   олар   ... мен ... ... жазып ала бастады. Ақындар  мен  жыршылардыңкейбiреулерi өз  шығармаларын  өздерi  жазғандықтардан  олардың  өлеңдерiнiңтүпнұсқасы ... ... ...  XIX  ...  орта  шенiнен  бастапжекелеген ақындардың өлеңдерi мен жырлары жариялана бастады.Бiр жағынан қазақ ... ... ... ...  ...  -  жаңа  ...  қатынастардың  қабылдануы   адамдарқызметiнiң бұрын белгiсiз түрлерiн дүниеге  алып  ...  ...  ... ... ... ...  ...  мен  рухани  өмiрiне  шынайыәсер  еттi.   ...   ...   ...   ...   және   ...   ...   ...   жерiнде   қалған,   сөйтiп,   өлкенiөнеркәсiптiк-көлiктiк,  саудалық  және  ...  ...  ...   ... ... ғылым,  техника,  мәдениет  жетiстiктерiн  кiм  ...  сол  ...   ...   ...   ...   ...   туралытүсiнушiлiк қоғамдық санада берiк орнықты.Қаралып ... ... ... ... ... көптеген рухани  қазынаныңиелерiне толы. Олардың басым ... ... ... мен басқа да  түрлiбасылымдарда  жан-жақты  ...  ...  бұл  ...  ... ... тiптi ел ... ... құрметпен аталып жүрсе де,  кезiндеаталуына тыйым салынған есiмдердi тұңғыш рет жазып отырмыз.Бекет-Ата ... жж.) ... ... ... iшiнде Батыс  Қазақстанөңiрiне рухы әйгiлi тарихи тұлға. Орал  мен  Копет-Даг  арасын  алып  жатқанұлан-байтақ ... ...  ...  ...  Бекет-Атаға  бағыштап  бiрауыз қиянат сөз айта алмаған, зәрiдей де қиянат  ...  ...  ...  ... әр ... ... ... де,  құлазыған  кезiнде  де  ең  алдыменБекеттiң атын ауызға алған. Жақсы да жаман да, жаман заманда да  Оған  ... ... ... ... ... жоқ. ... ол  ...  -  елiнiңжел жақтағы панасы, ық  жақтағы  Санасы  бола  ...  ...  ...  елдiарашалаған батыр, дауда  әдiлеттi  арашалаған  Қази.  Озбырылқтан  обал  ... ... ... қыранның қанаты талар қиян  даланы  жайлаған  ата-жұртының,  ата-мекенiнiң барлық шекарасында  қырандар  түлек  ...  қия  ...  ... тас ... ... ... жер асты ... салып,  мешiт-медреселерашуы да ескi аңыздардағы Прометей мен Фархадтарды, Киелi  кiтаптардағы  Мусамен әзiрет әлiнi еске түсiретiндей тұлға ... Шөл ...  ерiнi  ...  ...  ...  тас  ...  кәусар   бұлақ   тауып   берген   Мусапайғамбардай Маңғыстау мен үстiрттегi Бекет-Атаға байланысты жердiң  ... ... ... көк кұрақ, маңыраған арқар, таутеке. Елi мен  жерiн  шексiзсүйген Асыл Азамат, Абзал Адамды Елi де шексiз сүйедi.Бекет-Атаның басты  ...  -  мiне,  ...  ...  ол  көзiнiңтiрiсiнде қиянатқа жол бермес әдiлдiктiң, күпiрлiкке жол бермес  адалдықтың,қараулыққа   жол   ...   ...   ...    жол    ... арсыздыққа жол бермес  парасаттың  асқан  үлгiсiн  танытып,үлкен-кiшiнi, алыс-жақынды, дос пен дұшпанды ... ... ... бойы жетi ... ... ...  аталардың  құт  қонысы.  ОсындағыАқкиiзтоғай ауылының “Ақмешiт” аталатын қасиеттi  бiр  мүйiсiнде  1750  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ақын,  жезнайзалы батыр, iзгi жүректi  Бекет  Ата  Мұрзағұлұлы  дүниеге  ...  ... бас ... ... ... ... танылды. Бұл кезде бүкiл  ОртаАзия хандықтары түгелдей дерлiк Хорезм мемлекетiнiң қарамағында ...  ... мен ...  де  ...  ...  ...  оларда  Орта  Азия  менҚазақстаннан ғана ... ... ...  Иран  мен  ...  жәнебасқа да коптеген араб,  парсы,  түркi  елдерiнен  шәкiрттер  келiп  оқыған.Сондай-ақ бiлiктi ғалымдар Хиуа мен ... ... ... ...  ... ... астрономдар, физиктер, дүние танушылар, дәрiгерлер,  ақындармен абыз-қажылар болған. Бекет-Ата да ... ... ... ғұламадан  дәрiсалған.  Бұл  деректердi  XIX  ғасырда  үстiрттi  зерттеген  орыс   ... ...  ...  ...  бұл  туралы  1820-1821  ... ... ... Э. ...  мен  В.  Дюгамель  және  1853  ... ... көп ... ... дәуiрi кезiнде, оның зобалаң шақтарында Бекет Атаның  ұрпақтары,оның  ұстап  -  ...  ...  ...  ...  ...   ... ... қалған. Ел арасындағы ауыздан-ауызға тараған аңыздардың  өзiимандылыққа ұюдың бастау бұлағы тәрiздi. 1993 жылы  тарихшы,  дiн  өкiлi  ...  1994  жылы  ...  Қ.  ...  1998  жылы  ақын   ... ... Ислам Мырзабекұлы Қосқұлақтегiнiң (I-II кiтап)  аруақтыБекет Ата туралы жәдiгер кiтаптары жарық ... де алып ... Сол  ...  бiр  бұтағы  -  Бекет  ... ... ... ... ... Атырау аймағында  XVIII-XIX ғасырларда өмiр  сүрiп  өз  атағын  пiрлiк  есемiмен  ел  ...  ... Ол - Кiшi ... ... тайпасының адай  руынан  шыққан  табиғатыерекше жаратылған жан. Ол кереметiмен қол бастаған  батыр,  от  ...  ... ... ... ... дамытқан  сәулетшi  шебер,  алдындағыны  ... ... ... ... ... ... ойы  ...  әдiл  де  шешенби. Cондықтан да: “ Ердiң соңы - Есет, Пiрдiң соңы - ... ...  ... ... Бекет те  айтқандырын  екi  етпейдi”  -  деген  қанатты  сөздiңөзiнен ... ... Ата ... ғасырлар бойы  аса  құрметтеп,  оған  ... ... ... ... орын ... XVIII  ғ.  белгiлi  жырауы  БұқарҚалқаманұлының (1693-1787) “Әй,  Абылай”,  ...  ...  ...  ... ... адам ғұмыры, оның моралi, қазақтың үш жүзiнiң  ... ... ... ... туралы  халықтың  ой-армандары  жыр  түрiндебейнеленген. Бұқар жырау ...  хан  ...  ...  ең  ...  ... ... қайраткер ретiнде дәрiптеп, оның Ресей  мен  Қытай  арасындаел пайдасы үшiн диплоамтиялық саясатын ...  ...  -  ...  ...   Шалдың,   Көтештiңөлеңдерi сақталмаған. Тарихта үмбетейдiң Бөгенбай батырдың Қлiмiне  арналғанжоқтауы белгiлi. Бөгенбай Үмбетей жоқтауында -  ...  ...  ... ... iрi ... ... әрi жырауы  Тәттiқара  қатардағыжауынгер  ретiнде  көптеген  ұрыстарға  қатысқан.   ¤зiнiң   ...   ...  ол   ...   ...   ...   күресте   ешқандайқиыншылықтарға бас имеуге шақырады. Кейiнгi  толқын  Қкiлдерi  XIX  ...  өмiр  ...  Шал,  ...  ...   өз   ...   әлеуметтiктеңсiздiктi,  хандардың  халыққа  жасаған   зорлық-зомбылығын   ... ... ... ... ақын ... Шал  ақын  ...  жыршы-импровизаторлар  қазақ   әдебиетiндегi   жекелей   ... ... ...  ...  ...  ...  эпос  пен  соныңалдындағы дәуiрдiң ... ... көп ... ... болып келедi.XVIII ғасырдағы - XIX ғасырдың алғашқы жартысындағы  қазақтардың  ... ... ... ... ... ...  ...  бұрын  шыққанжанрлар мен олардың  көркемдiк  ерешелiктерiн  де  ...  ...  ... ... ...  ...  -  осы  жанрлардың  бәрiнiң  туындыларыбiртiндеп түрiн ... жаңа ... ...  ...   ...   ...   ...   тақырыбы   қазақтардыңжоңғарларға қарсы күресi ... ... ... ...  ...  ...  ...  тарихында  елеулi  iз  қалдырған  батырлардың  есiмiмен  байланыстыраберiледi.Қазақтардың  жоңғарлармен  ...  ...  ...   ... 1723 ... жеңiлiс көптеген аңыз-әңгiмелер мен  өлеңдер  тудырды.Осы жылдың қатал қысында жұттан көп мал қырылып қалды;  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Халық  осынау  бастан  бақыттайған  ауыр  ...  ...  ...  әнi  ...  есте   ...   ...  “Шаңды  жорық”  өлеңдерiнде  ақындар   ...   ... Баян  және  ...  ...  ...  көп  қазақтың  қаза  тапқаныжайында айтады.XVIII ғасырда дүниеге келген эпикалық  ...  ...  ... Қзiнiң шынайылығы және сонылылығы мен көзге түседi. Онда  хандар  менсұлтандардың  ауыр  күндерде  ...  ...  ...  ...   ... ... ... сатқындык саясаты әшкереленедi; халықтың  қалыңортасынан шыққан қаhармандар, олардың халықтың бостандығы  жолындағы  күресiжырланады.Халық өлеңдерi мен әңгiмелерi Кiшi  жүз  ...  XVIII  ... ... ... оның ... ... ...  арналған.  Сырымбатыр туралы өлеңдерде, аңыздар мен  ...  оның  ...  және  ... ... ... жайлы айтылады.Халық ағарту  iсi.  XVIII  ғасырдың  соңы  мен  XIX  ...  ...  тек  қана  дiн  ...  мен  ...   ... ... ...  жаза  бiлдi.  Оқу  тек  мұсылмандық  сипатта  ... ... жеке ...  ...  оқу  ...  ата-аналардың  есебiненөтелдi. Бұл мектептерде молдалар ... ... ...  ...  ... ... ... ержелерi), әптиек-құранның  жетiден  бiр  бөлiгiноқып, жатқа бiлуге мiндеттi болды. Бiлiм ... ... үшiн ...  ... ... ... Самарқанд, Ташкент және  басқа  да  орталықтарғажiберiп отырды, олар мұнда араб тiлiн, философиясын т.б. оқып ...  ...  ...  империясының  отарланған  аймағына  ... бiлiм  ...  ...  жол  ...  Алғашқы  орыс  мектептерi  Омбы,Орынбор, Орал, Семей және басқа қалаларда ... ... ... 1761  ... Змеиногорск қорғаныс-мырыш  кен  орнында  жұмыс  ...  ...  ...   орта   шенiне   қарай   кәзiргi   ...    ...    ... осы ... 16  кен  ...  ...  олардағы  оқушылардыңсаны 1800 адамнан асты. Жергiлiктi жерлердегi әскери ведомстволардың  ... ... 1765 жылы ... ...  мектептер”  көмектесiптұрды.1789 жылдан бастап қазақтардың дәулеттi топтары iшiнен тiл маштар  менұсақ   ...   ...   ...   ...   ...    ... ... түлектер орыс тiлiне  қоса,  араб,  парсы,  түрiк  жәнебасқа шығыс тiлдердi меңгердi, ... ... ...  және  жер  ... ...  ...  iшiнен  отарлаушы  әкiмшiлiк  үшiн  шенеунiктердаярлауда  1813  жылы  Омбыда  және  1825  жылы  ...  ...   ... ... рөл ... ... олар 1847  жылы  Сiбiр  кадет  корпусыжәне 1844 жылы Орынбордың Неплюев кадет корпусы  болып  қайта  ...  ... ... ... әскери пәндермен  қатар  жалпы  тарих  пен  Ресейтарихын,  орыс  және  ...  ...  ...  ...   ...    математиканы,    минералогияны,    ...    ... ... ... ... немiс, түрiк, моңғол, араб  жәнепарсы тiлдерiн оқытты.Бұл мектептердiң барлығы, үкiмет белгiлеген ...  ... ... ... орыс  ...  ...  және  оған  ... және өлкеге бiлiмi бар қайраткер дайындап беру”172 тиiстi болды.  1841Хан ставкасында, Бөкей ... 1850 жылы ... ...  комиссиясыныңжанынан құрылған мектептер де осы бағытта бiршама жұмыстар атқарды.Қазақ жерлерiнiң зерттелуi. Қазақстан өңiрiн зерттеуде орыс  ... зор рөл ... ...  ...  ...  және  ... ... туралы мәлiметтер  жинақталып,  сондай-ақ  Каспий  менАрал теңiздерiнiң карталары жасалған. Ресей ... ... Е.  ...  ... ... ...  материалдары  бойынша,  сондай-ақ  А.Кожин  мен  В.  ...  ...  ...  ...   ...   шығысжағалауын картоға түсiрген. Олар  сол  уақытқа  дейiн  орын  алған  АмударияКаспий ... ... ... ... ... шығарды.Ресей  ғылым  академиясы  мемлекет  құрамына  жаңадан  кiрген   кездеП.И.Рычков  -  Орынбор  ...  ...   ...   ...   ... ... қатар, бойына бiткен  кен  терең  шығармашылық  жәнесаяхатшылық дарынымен өз еңбектерiнде қазақ  халқының  тұрмысы  мен  ... ... Айту ... ... ... ... ...   ұлыдержавалықтұрғыдан сипатталған.Қазақстанға  келген  зерттеушi  ...  әр  ...      П.  ... ... Н.П. ... ... баласы) ж. б. басқарған.  Кiшiжәне iшiнара Орта жүз жерлерiнiң ...  ...  ...  ...  кезiтуралы  юрисдикциялық  актiлердi  дайындауда  қазақтардың  өмiр-жайын   А.И.Тевкелев ... ... XVIII ... өмiр ... ... ...  ... зерттеушiлер iшiнен Д. Гладышевтi, И.  Муравиндi,  К.  Миллердi,  М.Араповты, И.К. Кирилловты, В.И.  ...  ...  И.  ...  ...  атауға   болады.   Ресейдiң   шығыстану   ...   ...   ...  мен   ...   табиғат   байлықтары   туралы   офицерлерИ.Г.Андреев, Г.Н.Волошанин, А.Незнаев, Зеленов, Богданов, Мотов;  ...  ...  ...  ...   және   т.б.   ... (XVIII ғасырдың соңғы үштен бiрiнде  және  XIX  ғасырдың  басында)Қазақстанға жiберiлген орыс экспедициялары қомақты үлесiн қосты.1731848-1849 ... Г.С. ...  ...  теңiзiне  және  капитан  А.Бутаковтың экспедициялары Арал теңiзi  мен  оған  құйып  ...  ... ... ... дәлме-дәл картасын жасады.  Ал  XIX-шы  ғ.  орташенiндегi  осы  ...  ...  ...  Е.П.  Ковалевский,  Н.А.Северцов,  В.П.  ...   Н.В.,   ...   М.,   ...   В.И.,   ...  т.б.  ...  ...  табиғатын,   оның   халқыныңмәдениетi  мен  тұрмысын  зерттеген,  ...  ...  ...   ... ... ... экономикалық жай-күйiн анықтаған.1845 жылы құрылған Орыс жағрафиялық қоғамы ... ...  ... мен жер рельефiн, әлеуметтiк-мәдени жағдайларды  ғылыми-зерттеудiңтұңғыш базасы  болды.  Қазақтардың  тарихын,  этнографиясы  мен  ... А.И. ... ...  ...  ...  ...  мендалаларының сипаттамасы” деген үш томдық еңбегiнiң аса зор  танымдық  маңызыболды.Қазақ  ...  ...  ...   ...   ... (Ф.  Булгарин,  И.  Скобелев  ж.б.)  қатар,  өз  ...  ...  ...   жазушылардың   айтарлықтайедәуiр тобы да (А.С. Пушкин, В.И. Даль, В.А. Ушаков т. б.) болды. 1833  ... ... ... генерал-губернаторының ерекше  тапсырмасымен  жiберiлгеншенеунигi  В.И.  Дальды  қасына  ...  ...  ...  ...  жерлердiаралады. Ақын қазақ ауылдарының тұрмысымен танысты,  тiптi  ...  ... ... сөз өрнектерiн жаттап та алды.174XIX-шы ғ.  ортасындағы  қазақ  әдебиетi.  Ресей  ...  ... ... ... ... ... ... халқының  отарлық  езгiгеқарсы  күресi  осы  кездегi  ауыз  ...  ...   ...   менжырларының  маңызды  тақырыбына  айналды.  Ақындардың  көптеген  өлеңдерiндеәлеуметтiк тенденциялар анық көрiнедi, сонымен бiрге ...  ...  ... ... ... анық ... ... поэтикалық дарыны аса зор  көрнектi  импровизаторларболды.  Шоқан   Уәлиханов   Жанақ,   Шөже,   ...   ...   ...  талантын  жоғары  бағалады.  Ы.Алтынсарин  де   XIX   ... ... ...  атап  ...  отырды;  ол  тiптi  өзiнiңхрестоматиясына Орынбай мен Жанақ ақындардың өлең-жырларын енгiздi.Осы  кездегi  аса   ...   ...   ...   ...   ... ...  ...  халық  көтерiлiсiмен  тығыз  байланысты.Көтерiлiске тiкелей қатысуы ақынды ...  ...  ...  мен  ... ұғынуға үйреттi Ол өз елiнiң азат әрi бақытты  болғанын  көрсем  депғұмыр бойы арман еттi.Қазақ ... ...  ...  қалың  бұқара  жадында  сақталыпқалған Кiшi жүздiң  Ойыл  болысында  кедей  отбасында  ...  ...  ... ... ... көрнектi  орын  алады.  Бала  жiгiт  кезiненбастап ол өлең, жырға, ... ...  ...  Оның  ...  ... бастаған кезi Бөкей  хандығында  болған  көтерiлiс  уақытымен  ... 1836 жылы ... ... хандығына келiп, Исатай  Таймановқа  қосылды.Шернияз көп ұзамай оның ең жақын достарының бiрiне айналды.Әйгiлi халық  ақыны,  ...  ...  ...  өз  ...  ...  ...  ел   билеушi   сұлтандар   дың   озбырлығынәшкереледi. Сүйiнбай Жетiсу жерiнде дүниеге ... ... ...  ... ... ... тiлдi, тапқыр ақын Жетiсудағы қазақ пен қырғыз  халқыiшiнде өте әйгiлi болды.XIX ғасырдың 30-50-шы жылдарында ауыз ...  ...  ...  ... ... ...  жыраулар  бұрыңғы  батырлар  жырларын  ... ... ...  Қармыс”  ,  ”Балуан  Нияз”,  “Бекет  батыр”,  ... ... Хиуа  ...  ...  және  ...  ...  ...  күресi,  қазақ  қоғамындағы  әлеуметтiк  ...  ... ... анық ... ... ... халқының тұрмысы мен қоғамдық өмiрi  және  еңбекәрекетiмен бiте қайнасқан рухани  мәдениетiнiң  ...  ...  саз  ...  ...  ...  ән  айту  мен  ...  жеке  тарту-кеңтараған, әндi қосылып айту сирегiрек; шығармалардың негiзгi түрлерi  ән  ... ... ... әр ... ... ... болған, олардың  бiр  сарындығана дыбыс шығаратын ... ... ... -  шертер,  жетiген,  саз  сырнай,кепшiк  шаңқобыз,  даңғыра,  ...  және   ...   -   ... сай ... ... ... ... Ал  дыбыстық  сапаларынжетiлдiруге  келетiн  ...  ...  ...  ...  ...   Олар:домбыра, қобыз, сыбызғы, дауылпаз, сырнай.Әншiлер  мен  сазгерлердiң  ...  ...   ... - ... ... ай, күн және ... планеталар жайлы,  демонологиятақырыбындағы-жезтырнақ, жын-перi жайлы әндер мен  ...  ...  ... ... ... ...  “арбау”  музыкасы  да  орындалатынболды. әндiк музыкалық мәдениетте ежелгi заман авторларының туындылары:  “Ақсақ құлан мен Жошы ... ... ... “Қамбар  батыр”  күйлерi,  “Қозыкөрпеш-Баян сұлу”, “Қыз Жiбек” және басқа әндi циклдер сақталып ...  ...  ...  ...  ...  бiр  ...  ежелгiзамандар тақырыбына  және  әсiресе  сол  ...  ...  ... ... ... даласында “Ескендiр”- шапқыншылық жасаған  жорықтаркезiнде Окс пен  Яксарт  (Амудария  мен  ...  ...  ... жеткен  Александр  Маке  донский  туралы,  “Әмiр  ақсақ”-  ортаазиялыққолбасшы және ... ... ... ... ...  ... музыкада аса көрнектi  тарихи  тұлғаларға  жеке  күйлер  арнаунемесе күйлерде олардың өмiрiнiң әр ... ...  ...  суреттеу  дәстүрiқалыптасты. Мысалы, “Сырым сазы” күйi Сырым Датов жайлы  туындылардың  бiрi.Жоңғарлардың  1723  жылдың  ...  ...  ...  ... тарихындағы қайғылы оқиғалар замандастарының көптеген  күйлерi  менәндерiнен көркем бейнесiн тапты. Cолардың  бiрi  ...  және  ... ... Ол ... ...  мен  ...  сауған”  (қайың  шырыныхалықты аштан  өлуден  аман  алып  ...  және  ...  өмiрi  мен  ... 300-ге жуық күй шығарған.Белгiсiз автордың  әнi  “Елiм-ай”  тарихтың  осынау  түнек  жыл  ... ... ...  ...  ...  ...  қарапайым  осынау  әнде,мәңгi ескiрмейтiн  ...  ...  ...  ...  ...  бара  жатқанхалықтың қайғы-қасiретi көлденең қоспасы жоқ таза күйiнде берiлген.Шығармашыллық  ...  ...  ...  азаттық   көтерiлiсжылдарында бастаған болашақ халық композиторы  Құрманғазы  Сағырбаев  (1806-1879) Қзiнiң ... ... бiрi  -  ...  ...  осы  тарихиоқиғаға арнады.  Көтерлiске  қатысқан  ол  бұл  ...  ...  езгi  ... ... азат ... ... тегеурiндi талпынысын көрсеттi.  Оданхалық қайғысының, жеңiлiс күйiнiшiнiң үнi естiледi.Еңбек құралдары мен қару-жарақ. Қазақтардың  материалдық  мәдениетiнiңдамуына ... ... ... ...  мал  ...  әсер  еттi.  ... ...  саудаға,  көршi  халықтармен  жүйелi  саяси-экономикалықбайланыс  прогрестi  ықпалын  тигiздi.   ...   ...   ... бiрi мал ... мен және  ...  үй  ... қолөнерiмен байланысты еңбек  құралдары  болып  табылады.  Көшпелi  малшаруашылығына күрделi еңбек құралдары керек ...  жоқ.  ...  ...  ... ... ... ... немесе жылқының  жал-құйрығын  ан  тұсаумен шiдер жасалды; малды байлау үшiн  жiп-арқандар,  ноқталар  ... ... ... науа және т.б. ...  ...  ...  ... әбзелдерiн қоспағанда, мал өсiрушiлер өздерi  жасап  алып  отырды.Ат тұрманын арнайы ерекше шеберлер дайындады,  олар  өз  ...  ...  ... ... отырып та жұмыс iстедi.Қарудың ең оңай түрi ұзындығы 3 метр ... ... одан соң ...  ...  ...  ...  Неғұрлым  ауқатты  қазақтар  айбал  та,  жебесi   менқорамсағы бар  ...  ...  ...  ...  ...  ры  мен  ... ... мен металл ұшты найзасы болған. ¤те  сирек  болса  да  қазақшонжарлары iшiнде бiлтелi мылтық ұстаушылар кездесетiн.Қазақ ...  ...  үйi  -  ...  мәдениеттiң  ең  көрнектiескерткiшi. Қазақстанда тастардан, шикi қыштан және шымнан салынған  тұрақтытұрғын үйлер ... ... ... ... ... ... ...  үй”,“жер үй”, “кiрпiш үй” деп атады. Үйдiң аумағы  иесiнiң  қорына  және  ... ...  ...  ...  тұтас  алғанда  ол  үйлер  көшпелi  тұрмысжағдайына барынша бейiмдендiрiлiп ... жылы ...  ...  ...  ...  киiз  ... - тұрақты, от жағылатын: “ағаш үй”, “жер үй”, “қара там” деп  аталатынүйлерде тұрды. Ағаш пен  ...  ...  ...  киiз  үй  керегеден,шаңырақтан, уықтардан  құралған.  Киiз  ...  ...  ...  ... ... байланысты болды. 12  қанаттан  тұратын  үйлер  120-200шаршы метр алаңды алған; 12,15,18 ... ... XII ғ.-XIX  ...  басынадейiн кездестi.¤зiнiң пайдалануына қарай киiз үйлер үш  түрге  бөлiндi.  ...  ... ... ... ...  ...  ...  мен  және  байжиhаздарымен ерекшелендi. Салтанатты үйлер  ең  кем  ...  он  екi  ...  ...  ...  ...  ақ  киiз  бен  аса  ...  ... Жасаулары жөнiнен неғұрлым бай үйлер үйлену тойлар  өтетiн  -  отауүй ... ... ... жорық тық,  қойма  және  басқа  тұрмыстық-әжеттергепайдаланатын үйлер болды.Жорықтық  үйлердi  әскери  ...  үшiн   ...   ...   ... әдейi  арналып  жасалған  үйлер  санатына  жатқы  зуға  болады.Тасымалдауға ... ... ... үй - ...  сырықты  конус  пiшiндiетiп қадап, сыртын киiзбен жаба  салып  отыра  беретiн  шатыр  ...  ...  ...  кереге  мен   уықтардан   тұратын   “жолама   үй”   ... ... ... қазақтар көшiп-қону кезiнде  сыйымды  жылжымалыкүймелердi де пайда ланды. Олардың сырты матамен, киiзбен  немесе  әр  түстiтерi-терсек  ...  ...  ...   ...   ...   мен   ... ортасына таман орналасатын ошақта тамақ  әзiрлендi  және  күн  суықуақыттары ол үйдi ... ... ... түс  ...  ...  орны  ... деп ... төрге қонақтар мен ауылдың қадiрлi  адамдары  ... ... ... “босаға” деп аталды.  Есiктен  кiре  берiстегi  оңқанатта үй аспаптары мен ыдыс-аяқтар,  сол  қаната-ат  ...  ... оң ... үй ... ... ...  оның  iшке  қарағантұстары шымылдықпен жабылып қойылды.Үй жиhаздары әр түрлi  ағаш  және  терi  заттардан,  ...  ...  ...  ...  және  ...  ...  Киiз  ...  өрнектер  ойылып  тiгiлген  киiз-кiлем  сырнақтар  кеңiнен,  алтоқыма кiлемдер аздау ... ... екi түрi: түгi  жоғы  ...  ... түгi бар ... ...  болған.  ¤рнектермен,  оюлы  безектермен  жәнекестелермен ... ... бай ... киiз  ...  ... ... мен ... аяққаптарда, киiз қораптарда,  кiлем  қоржындардасақталды. ... ...  ...  белгiсi  -  сандықтар  болды.  Ағаш  ... ... ... жүк ... ... сақталатын  кебежелеркөркем ою-орнетермен әшекейленетiн.Қазақтың ұлттық киiм-кешегi өзiндiк этностық белгiлерiн ...  ...  ...  ақ  ...   ...   ...   ... ақ тышқанның терiлерi ерекше  бағаланды.  Құнды  аң  терiсi  астаретiлiп тiгiлген тон ... деп ... және ...  ...  ...  да  ... жiбекпен тысталып тiгiлгенi - бас тон,  көк  мауытымен  тысталғаны  –көк тон, қамқамен тысталғаны - ... тон ... ...  ...  ... ... ұзын  тон  -  ...  тон  деп  аталды.  Ешкi  терiсiнен  ... ... ... ... тонды “қылқа жарғақ” дедi.Шалбарлар күдерiден, маутыдан, шұғадан тiгiлiп,  көрнектi  кестелерменәшекейлендi. Жеңi жоқ жеңiл сеңiл ...  ...  пен  жұқа  ақ  ... ... - ...  аса  әйгiлi  болды.  Байырғы  киiмдердiң  қатарынасондай-ақ түйе жүнiнен  тоқылатын  ұзын  сулық  киiм  -  ...  де  ... мен  ...  сырт  ...  ...  түрi  жүн  және  жiбекматалардан  тiгiлетiн  ...  ...  Жаз  ...   ...   киетiнжиынтығы iш жейде мен дамбалдан және желбегей жеңiл  шапаннан,  әйелдердiкi-ұзын етек көйлек пен ... ... ... бас киiмдер де ғасырлар бойы қалыптасқан  этностық  ерекшелiгiнсақтады. Еркектердiң бас  киiмi  ...  ақ  ...  ...  жұқа  ... айыр қалпақ) болды. Көктем мен күзде  қазақ  тар  дөңгелек,  төбесiбиiк, мiндеттi түрде аң ... ... ... киiп ...  ал  қыста  -тымақ (үш құлақшынды бас киiм) кидi. Қазақ  еркектерi  киiм  ...  ... ... ... құймалы былғары белбеу  буынды.  Бұл  белбеулердебылғары, яки ... ... қын мен ... және ... ... тұрды.Еркектер киетiн аяқкиiмдердiң түрлерi де әр алуан:  өкшесi  өте  биiк,қонышы тiзенi ... ... ... етiк - ...  ...  (бұл  қоныштыетiк киiз байпакпен  киiледi),  аңға  киiлетiн  қайқы  тұмсық  ...  ... ... бiр ... жеңiл етiк  (шетiк),  жұмсақ  терiден  тiгiлгенмәсi, сауыр былғарыдан тiгiлген ...  терi  ...  ...  ...  мұныкөбiнесе аңшылар мен малшылар кидi.Әйелдердiң киiмi  көбiнесе  безектi  пұлдан,  жiбектен  яки  мақпалдантiгiледi.  ...  ...  ...  өте  көп,  ...  мен  ... көп ... қатырмалы,  жаға-жеңi  кестелi,  желбiр  шектi,  қосетектi, сан-алуан үлгiде болды. Бой ... ...  ...  бешпент,  шапан,төбесiне маржанды үкi тағып, кәмшат бөрiк немесе кестелi сопақ тақия  ... ... ... ... ... алтын-күмiс әшекей және  моншақтарменбезелген шошақ төбелi сәукеле  киедi.  Жаңа  ...  ...  ...  ... киiп келген сәукелесiн киiп  жүредi.  Жыл  өткен  соң  сәукеле  алыныптасталып, ... ... ... ... ... соң,  ...  ...  кимешеккигiзiледi.  Жасы  отыз,  қырықтан  төменгi  әйелдер  кестеленген   әшекейлiкимешек  ...  ...  ...   ...   бергек,   түйреуiштерқадайды. Бiрнеше балаға ана болған орта ...  ...  ...  ... жоқ ... ... кимешек киiп, ақ жаулық (шылауыш) тартады.Әйелдердiң дағдылы аяқкиiмi кебiс-мәсi,  ...  ...  ... ... ... кестелi  етегi,  көк  сауыр  былғарыдан  тiгiлiп,оюлап, күмiс құйма қақтырған ... ... Асыл  ...  ...  ... сақина, шолпы, түйреуiш, бiлезiк, шашбау, қаптырма,  алқа  және  кемербедiктерi аса ... ... ... ... ... жергiлiктi  ру-тайпалық  сәндерде болды. Мысалы, керей ...  ...  ...  арғын  тымақ,  албан  бөрiк,қызай ... адай ... ... ... ет және сүт  өнiмдерiнен  құралды.  Бие  сүтiнен  -қымыз, түйе ... -  ...  ...  ...  ешкi  мен  ...  ... ... айран ұйытуға,  май  пiсуге,  әр  түрлi  құрт,  iрiмшiктержасауға пайдаланылды. ... мал  ...  ...  уыз  қатырып,  оны  сүретпен араластырып жейдi.Қазақтың қастерлi тағамының бiрi - жент.  Ол  ...  ...  ... мен ... iрiмшiк және шекердi сары  майға  араластыру  арқылыжасалады. Қыс мезгiлiнде әдетте әр қазақ семiз ...  ...  ...  ... сою - мал ... ... арықтап союға жарамай қалған  кезде  азықтанқысылып қалмаудың ... ... ... ... етi ...  ысталыпсүрленедi. Сүр ет  келесi  жылы  көктемде  ақ  молайып,  мал  семiрiп  ... ... ... етiп ... Соғымның  кесек  еттерi  сүйегiменбiрге сүрленедi де,  ұсақ  ...  ...  ...  ...  ... етiнен қазы айналдырылып сүрленедi.Бабаларымыз мал еттерiнiң iшiнде жылқы мен қой етiн қадiр  тұтқан,  еңқадiрлi қонақтарға қысырдың тайын ... ...  ...  ...  ... ... сияқты кәделi еттерiн тартады. Соғым етiмен  езген  құрт  ... ... ... ... ... iшетiн сусындардың бiрi  -  айран  болды.  Күбiдепiсiп, сүттен май алды. Ол майдың ұзақ ... үшiн оны суық  ...  ... ... салды. Қазақтардың тағам түрлерiнде сүттен дайындалатын құрт-iрiмшiктер маңызды орын алды.Қыстың кезiнде тағамдардың көбiсi ет және ұннан әзiрлендi.  ...  ...  ...  ...  мен  қара  ...  болды.  Тарыданқазақтар  түрлi  тағамдар  ...  көже  ...  Тары  ...  таба   ... оны ... ... жедi, одан аса ... дәм-мап  сөк  әзiрледi.Бидай бұдан да артығырақ ...  Одан  ...  ...  ...  бидайданталқан, ақ бидай талқаннан -жент  дайындалды.  Бидай  ұны  таба  нан,  ... ... ... ... Қазақтың тамақ түрлерiнде  қара  бидаймен арпа өз  орнын  алды.  ...  ...  ...  ...  ... ... ... әзiрледi.Көшпендiлердiң  ыдыс-аяқтары  мен  үй  аспаптары  олардың   тұрмысынабейiмделiнiп, ... және ... ... ... ... ...  ... дорба-”шынықап”, айталық,  құрастырылып  және  жас  шыбықтан  тоқылыпәзiрленетiн шыны қаптар пайдаланылды.Қалпы, сиымдылығы, не  үшiн  ...   ...  әр  ...  ... ... мес және ... ...  Саба  жылқының  арнайы  өңделгентерiсiнен, кейде мүйiздi iрi қара малдың  терiсiнен  ...  ...  ... ... әр ... ... етiлiп жасалды, олар оюланып, көп жерде  сабынакүмiс пен сүйектен безек  ...  ...  ...  қатарына  мiндеттiтүрде шойын  қазан  да  ...  ...  ...  саз  ... ... ... ... кеңiнен пайдаланатын.Қазақтардың  материалдық  мәдениетi  халықтың  шаруашылық  тұрмысыныңерекшелiктерiн бейнеледi, дала ... ...  ...  ... ... ... ... шаруашылық-экономикалық  құрылыс,тамақ, киiм олар өмiр сүрген табиғат жағдайларына неғұрлым  бейiмдендiрiлгенқалыпта болды. Сондай-ақ, қазақтың материалдық және ...  ...  ...  мен  ...  да  ...  Ел  аузындағы   аңыз-әңгiмелерде сақталып қалған тегiмiздiң әлеуметтiк, ...  және  ... ... ... ... аз ...  халқының  әдет-ғұрыптары  ғасырлар  бойы  өңiрдегi  ... ... ... ...  ...  iшiнде  қарттардықұрметтеу, үлкендердi сыйлау, балаларға жанашырлық, жастарға қамқорлық  ... ... ... ... iзгi ...  ...  ...  қатал,досқа адал болу” - қазақ халқы ның негiзгi мiнез-құлқы. Қазақ  халқында  ... келе ... ... ... ... ұрпаққа iзгi  болып,  әрзаманның жарқын және қиындықтарының  жиынтығымен  толықтырылып  келедi.  Бұләдет-ғұрыптар  ...  ...  ...  ...  заң  сияқты  терең  тамыртапқан.Меймандостық. Қазақтар үйiне келген әр қандай  ...  ...  ... ... да, ... да жылы ... құшақ жая қарсы  алып,  сыйлапкүтiп ... ... Тек ... өзiн ғана  ...  оның  ат-көлiгiн  декүтiп, аттанарда аман-есен қолына тапсырады.  Бұл  үшiн  ...  ... ... ... ... деп бiледi.  “Егер  қоналқы  жердiң  бәрiнде  ... бiр уыс ... бiр тиын ...  алмай  жылдық  жолға  жолаушы  жүругеболар едi” ... әзiл ... ... ... ... “қой сойып, қол  қусыру”  -қазақтар үшiн  аса  ...  iс  және  ...  ...  ¤те  ... тай сойып, қонақасы берiп аттандырады.Cойылатын  малды  асаба  алдымен  қонақтар  отырған  үйдiң  босағасынаәкелiп батасын ... ...  кең  ...  ...  ...  үй  ... ... күй тартылып, ән  айтылады,  қазақтың  ежелгi  әдер-ғұрпыбойынша “ауылдың алты ауызы” жасалады. Одан соң  меймандар  ән  ...  ... яки ... ...  ...  Егер  айта  ...  түрлi  әзiл-қалжыңдарiстеледi. Ет тартылғанда қонақтың  алдына  ...  ...  ...  ... тағы ...  ...  дайындалған  табақ  тартылады.  Қонақтың  еңсыйлысы бастың оң езуiнен ауыз тиедi. Оң құлағын кесiп табаққа ...  ... ... ... Бұл  асабаның  құрметiне  бiлдiрген  разылықболатын, одан кейiн табақтағы еттi  кесiп  жеуге  кiрiседi.  ...  ... үй ... көңiлi көншiмейдi.Мейман күтуде малдың он екi жiлiгiнiң өз алдына  мәртебесi  бар.  Жасыүлкен сыйлы ... бас пен ... ... мен ...  ...  жiлiк  пентөс тартылады. Балаларға тiл,  құлақ,  бүйрек,  жүрек  берiледi.  Тамақ  жепболғасын бата ... ... ... су ... Көшпелi қазақ халқы көшi-қонды аса  келелi  iс  ...  ... үшiн ... ... ... үшiн  ...  ...  үлкен  қорлықжоқ. Сондықтан, қазақ қауымы  көшкен  күнi-еруде  кимейтiн  ...  ... ... жұрт ... ... ... сырмақтарын оң  бетiн  сыртынақаратып жауып салтанат  етедi.  Еру  отырған  ...  ...  ...  ... ...  ...  ...  “қоныс  жайлы  болсын”  айтып,  олардың  жүгiнтүсiрiсiп, үйiн тiгiседi  және  “ерулiк”  ...  Бұл  ...  ... шай, қымыз немесе қой сойып апаруға да болады.  Бұл  ...  ... ... жасалған сый-құрмет және қамқорлық едi. Бұл  iстерарасында ...  ...  ...  ...  ...  ...  Мұны  ... берекесi” деп атайды.Көшiп келе  жатқан  көш  еру  отырған  ауылдың  үстiнен  ...  ... ... ... ... сияқты сусын алып,  көш  жетелеп  келе  ...  мен  оның  ...  жас  ...   ат   ...   ... Еру ... еркектерi көш бастап келе жатқан  ақсақалдарға  сәлемберiп “көш байсалды болсын! ” айтады.Қалжа мен ... ... ... ... тек сол ...  ...  ғанақуанышы емес, күллi ауыл-аймақтың ортақ қуанышы. әсiресе ұл баланың  дүниегекелуiн қазақтар ерекше қастерлеп, “ұл  туғанға  күн  ...  ...  ...  ...  ...  салты  бойынша,  бала  туған  күнi  сол  ...  ... ... ... ... абысын-ажын,  тағы  басқа  әйелдер  солүйге жиналып, “баланың бауы берiк ... деп игi ... ...  ... ... ән ... ...  ойын-сауықпен  кейде  тiптi  үш  күнгедейiн созылатын “шiлдехана” тойын күзетедi.Бесiк тойы. ... жаңа ... ... ат  ...  оны  ...  ... яғни “бесiк тойы” әдет-ғұрпын да аса  құрметтеген.  Бұған  көбiнесесол ... ... ... Олар балаға  арнап  шашу,  көйлек-көншек,тана-моншак, үкi т.б. тойлықтар әкеледi. Осы  тойда  тектiң  ...  ... ... ... оң құлағына үш рет, сол  құлағына  үш  рет  ... деп ...  ...  ат  ...  Ұрпақ  өсiрген  үбiрлi-шүбiрлiқадырмен әйел бiр-екi келiншектiң  ...  ...  ...  ... немесе шешесi түбектiң тесiгiнен баларға бауырсақ, түрлi  ...  ... мұны ...  деп  ...  Онан  соң  әлгi  әйел  ... рет бесiкке бөлейдi. Тойға жиналғандар дәм  татып,  балаға,  отбасынатiлек-бата бередi.Баланы атқа мiнгiзу салты. Қазақ  балалары  бес  ...  ...  ... мiнуге жаттығады. Ата-аналары баланың алғашқы атқа мiнуiн қуаныш  етiп,той жасайды. Атқа ... бала жаңа киiм киiп, ...  үкi  ...  ... аталатын екi қасы “Х” түрiнде айшықталып  жасалған  ерге  мiнiп,  туған-туысқандары  мен  ...  ...  ...  оған  шашу  ...  айыл-өмiлдiрiк,  құйысқан,  жырым-шеттiк,   шыбыртқы-қамшы   сияқты   ер-тұрманынбайғазыға бередi. Осыдан бастап бұл бала өз  ...  ...  ие  ... ... ... мiнiп жүре ... заманнан  көшпендi  қазақта  адам  басына  бiрден-бiр  ер-тоқымболған. Қазақ iшiнде  ...  табу  ...  ...  табу  қиын.  ¤йткенiқазақтың өмiрiнiң көбi  ат  үстiнде  өтедi.  Сондықтан-да  “ер  ...  ... деп, атты ер  ...  ...  ...  Атқа  мiнудiң  алдыңғышарты ер-тоқым, атқа ... ... жаяу ... ... көредi. “Ат  табылады,ер табылмайды” деген айту содан шыққан.Cүндет тойы. Ислам дiнiнiң жол-жосығы ... ... ұл ...  ... яки жетi ... ... отырғызады. Осыған  байланысты  той  жасалады.Той қарсаңында сүндеттелетiн баланы ... және екi ...  үкi  ...  ... ... мен ... ... Барған туыстары  балаға  шашушашып, құттықтап, оған үкi қадайды, кепеш кигiзедi, әл-ауқатына  қарай  ... ... ... жас ... ...  ен  салып  бередi.  Осы  ...  ... ен ... ... ... ... баланың “сүндет аты” есептеледi.Әдетте  баланы   сүндетке   осы   ...   ...   ... ... - ... ... ... екi түрi болған  дейдiтарихи деректер: бiр түрi әлгiнде ...  ...  ...  ,  яғни  ... әр ... өз ... ... екiншiсi, жас балаларға шешек  егетiнқожалар “қорасан  қожалар”.  ...  ...  да  ...  ...  соңтиiстi ақы: “қой, қозы” алып отырды.  Баланы  сүндетке  отырғызудың  төркiнiислам дiнiнен келген, ... келе бұл ... ...  ...  ... ... халық iс жүзiнде оның қара  құлақ  болып,  қатарға  қосылуыныңалғаш қы бiр белесiн санаған.Қазақтардың ежелгi тарихынан келе ... өте бай және  ...  ... қыз ұзату және келiн түсiру дәстүрлерi.  ...  ... ... ...  ...  ...  ...  көптеген  ырымдардан  азатболды.  Соның  нәтижесiнде   келiсуден   және   қалымның   ...   ... ... ... ... қалыңдығымен жасырын  жолығыса  алатын  жәнеоның алғашқы ... ...  ...  ...  әке-шешесiнен  жасырынтүрде,  сол  қалыңдығының  аға-iнiсiнiң  немесе  ...  ...  ... ... ... ... ... келуi ашық түрде болды және ол  “қалыңдықойнау” деп аталды.XV-XVII ғғ. қазақтардың отбасылық өмiрiне iсләмнiң ықпалы онша  ... ... ... ... ... қию ...  қолданылмады.  Ерлi-зайыптылық  (жұбайлық)  халықтың  жалпы  ...  бәрi   ...   ... ... ... ...  айтумен  бекiтiлдi.  “Жар-жар”  -айтыс өлеңi. Оны әдетте екi топ: күйеу бастаған-еркектер, қалыңдық бастаған-әйелдер жағы айтады.¤лең патриархальдi ...  ...  ...  ...  баян  ... ауылға, ортаға кетiп бара  жатқандығына,  туыстарымен  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ... күйеуге өзiнiң еркiсiз кетiп  бара  жатқандығын  сезiнуiнен  ... ... ...  ...  әрi  ...  ...  ...  -сыңсуға, “қыз танысуға” келiп қосылатын. Мұнда  қыз  ...  ...  ... ...  қайғы-қасыретiн  де  өлеңмен  өрнектейтiн.  Қыз  өзiне  ... ... мен ... қоштасу  өлеңiн  айта  жүрiп  өз  ...  ... және ... ...  ...  ...  ...  дәстүр  ретiндеталап еттi. Қазақтарда қыздың бұл қоштасуы “қыз танысу” деп аталды.Әдет-ғұрып бойынша келiннiң жiгiт ауылындағы алғашқы  ...  ... ... ...  онда  ...  әуелi  әдетте  кҮйедiң  ең  жақынтуыстарына және ауылдастарына таныс тырылады. ...  соң  жаңа  ғана  ...  ...  ...  ...   аттаған   қалыңдыққа   ақыл-қасиетайтылады.Әр жүзде өзiнiң ерекшелiгi бар қалыңдық жағына қалым төлеу мен  ... ... ... ... ... Оның  ...  ...  ру-тайпаларда тарағаны: шешесiне - сүт ақысы, әкесiне  -  той  малы,  яғни  ... ... ...  ...  ...  -  ...  (ер-тұрман, белдiктер, т.б.) кәде берiледi. Құдалардың қыз жағы да  екi  ... ... ... ... ... ... ...  Алғашқы  субхат  кезiндеолар қарғы-бау, яғни келiсiмнiң адалдығына кепiлдiк  салуға  тиiстi  болады.Құдаларына сый  ...  киiт  ...  ...  сый-құрмет   көбiнесе  қызжақтың алған ... ... ... да асып ... Туыстары қызына  сәукелетiктiрiп, көлiк - күйме сыйлап, ал қоры мол болса  ұзатылған  ...  ... қоса ... ... тiгiп беретiн.Ерте заманнан сақталып келе жатқан  жауапты  әдет-ғұрыптардың  бiрi  -бұл дүние салған адамды ... ...  ...  ...  ... болып, iсләмнiң әдет-ғұрпына яғни шариғатқа  негiзделедi.  Қазақтар  одүниелiк өмiрге сенiп марқұммен бiрге оның қабiрiне садағын,  ...  ... ... ... ... ... ... үйiнде өлiктi  түнде  күзетуұйымдастырылады. Жаназаға жиналған жұрт  осы  үйге  кiрiп  ...  ... ... ...  ...  ...  ...  кебiнiне”  орап,  “дәуiр”жүргiзiп, ысқат  шығарады.  Бiрнеше  мал  ала  жiппен  байланып,  сол  ... ... ... ... ... адам мал  ...  жiптi  ұстап:“бұл адамның бiр жылдық өтпеген ораза,  намаз,  тағы  ...  ... ... төр ... отырған моллаға ұстатады, молла  “қабыл  алдым”  депжiптi алып, қайта бередi. Марқұм қанша жасқа ... ... ... рет  ... Ал ... ... жас бала ... оған дәуiр жүргiзiлмейдi.Марқұмға  қайғы-күйiнiшiн  бiлдiру  ретiнде   жылап-сықтау,   әйелдербеттерiн тырнау (бет ... ...  осы  ...  ...  сақталған.  Әйелi  азатұтуын сақтап бiр жыл бойы басына қара орамал  тартып  жүредi  (қара  ... ... ... ... қара жабумен жабылды. Жыл өткен соң аза  тұтуаяқталып, қабiр үстiне ескерткiш орнатылып, оның жылы ... Оның  ... ... ... ... ол сойылған. Аттың басы, тұяғы  және  терiсiиесiнiң бейiтiне қойылады.Қазақ  арасында  ...  дiн  -  ...  дiнi,  оның  ...   ... ... ... және Бұқара болатын. Дей-тұрғанмен бұл  өңiрдеiсләм тамырын терең жая ... жоқ, ... ...  ...  ...  әлiалыста болды, сөйтiп, бұрынғысынша  “тәңiрге”  табынушылықпен  (аспанға  басие) ризаласқан ежелгi ... ... ... XV-XVII ғғ.  ...  әлi  де  ...  ...  болды.  Iсләмнiң   алдын-алаойластырғанына  қарамастан  қазақтар  ата-бабаларының  дiнiн  ...  ... ... ... ...  ...  жылнамасының  негiзiн  ғасырлар   бойы   ... ... мен ... ... ... iлiмi ...  Халықтыңшаруашылық  тiрлiк  тынысында  табиғат  құбылыстарының  ...  ... ... зор ... ... Ерте ... берi халық  арасындаадам баласының тәжiрибесiне ғана негiзделген  метеорологиямен  және  уақыттыесептеумен кәсiпқой  ...  ...  ...  ...  мұрагерлiкпенөрбiп, әкесiнен бала сына  ауысып  ...  ...  ...  ... ... ... және бақылаулар нәтижесiнде, ауа-райы  болжамдарынбердi. Маусымдық жұмыстарды ... ... ... ...  ... ... жылдарын т.б. белгiледi.Ата-бабаларымыз   жұлдызды   аспанның   картасын   әдетте   өздерiнiңөмiрлерiнде маңызды рөл ... ... ... аша  бiл  ген.  ... жол ... олар сол ... ...  бағдар  ұстады.  Жетi  қарақшытоп жұлдызы әрбiр тарихи дәуiрде: ”Жетiген”,  “Жетi  қарт”,  ...  ... ал кiшi Жетi ... боз ат”, ... боз ат”, ...  әр  ... ... Бұл  топ  жұлдыздардың  аттары  ...  ...  ...  ... ... туған.Қазақ  есепшiлерi  айдың  қозғалысын  үнемi  ...  ...  iшiн  ... ... айға қарап,  ай  күндерiн  белгiлеген  және  айлардың  санағынжүргiзген. Осындай тәжiрибе арқылы  ...  12  ...  айды  үш  он  ... уақыт есептедi. Күннiң аспан әлемiндегi орна ласуына  қарай  қазақтаржыл мезгiлдерiн ... ... ... ... олар  “жұлдыз”  депатады. Бұл ретте олар 12 айлық кезеңге сәйкес күннiң  жүрiсiн  ...  ... басы ... топ  ...  санын  ескердi.  әлемнiң  тұстарын  күннiңкүндiзгi  орналасуына  қарай  ...  ...  ...  ...  “күнбатыс” деп айыра алды.Қазақ халқының өмiр-жолында  өткен  дәуiрден  мұраға  қалған  ... ... рөл ... ... ... 12 ... кезеңмен есептеп  оныбiр мүшел деп санады. әрбiр кезеңнiң жылдары  жануарлардың  ...  ... ... қоян, ұлу, жылан, жылқы,  қой,  мешiн,  тауық,  ит,  ...  ... ... ... ... сәрсенбi, бисенбi, жұма,  сембi,  жексенбiдеп аталатын жетi  күннен  тұрады.  Күндердiң  аттары,  “жұма”,  ...  ... ... ... ... ... шыққан.Жылдың басы көктемгi күн мен түннiң ұзақтығының теңескенiн  анықтау  -“Наурыз” (парсы тiлiнде “жаңа ... ... ...  ...  басталды.Бұл күнi халық ауылдан ауылға қыдырып “наурыз көжеден”  (жетi  ...  ... дәм ... Мереке кезiнде ауылдың сыйлы  адамдары  (ақсақалдар)көпшiлiкке тiлек-баталарын ... мал ... мен ... ...  өмiр  ...  ... бiрыңғай мәдениетiнiң негiзiн қалыптасты рып  болашақ  үлкен  әдет-ғұрпына жол ашты. Қазақ халқының мәде ...  ...  ...  ... маңы, Сiбiр және Орта Азия халықтарының  мәдениетi  едәуiр  әсер  ...  ...  XV-XX  ...  ...   ...   ...   ... мәдениетiнiң таңдаулы дәстүрлерiне негiзделген  бiрыңғай  мәдениетiс-әрекетте болды.XIX ғасырда  ...  ...  ...  ...  үлес  қосқан  қазақарасынан шыққан аса көрнектi тұлғалар бар болатын. Мәдениет пен қоғамдық ... ... ... ... ... көрнектi демократ-зерттеушi  Ш.Ш.Уәлиханов (1835-1865) терең iз қалдырды. Оның  саяси-қоғамдық,  ...  ... ... ... ... ... ... тарауына кең  жол  ашты.Ш. Уәлиханов 1858-1859 жылдарда  Шығыс  Түркiстанда  болып,ондағы ... ... мен ... ... осы  ...  Қырғызелiнiң тарихына байланысты бай  материал  жинап,  соның  ...  ... ... Оның ... ... туралы еңбектерi шығыстану ғылымына  зорүлес болып қосылды. Ол Ресейдiң ғылыми-жағрафиялық  қоғамының  толық  мүшесiболатын.XIX ...  60-шы  ...  ...  ...  ...  тарихиоқиға болды, яғни Ресей отаршылар үкiметiнiң шешiмiмен  Қазақстанда  алғашқыбiлiм жүйесiнiң негiзiне қадам ... ... ... ...  ... көрнектi ағартушы, жаңашыл  педагог,  қазақтың  жазба  әдебиетiнiң  жәнетiлiнiң  негiзiн  салушылардың  бiрi  ...  ...  ...  ...             Ы. ...  орыс  ...  ...  ... жасады. Осы алфавит бойынша жүргiзiлген сабақтар ол  ұйымдастырғанқолөнер және ауыл шаруашылығы училищелерiнде оқитын қазақ баларының  дүниегекөзiн ... ... ... ... ... ... ол бiр топ  мектеп-интернаттар  ашуға  себепкер  болды.  Олар  1888  жылы  Ырғызда,  1891  ... 1893 жылы ... 1895 жылы  ...   1896  жылы  ... ... ... Бұл оқу ... түлектерi - қазақ қыздары  елiмiздебiлiм таратуға себепкер болды.Осы кезде Батыс  Қазақстанда  өмiр  сүрген  ...  ... ... ... ... ...  кеңiнен  мәлiмболды. Орынбордағы кадет корпусын үздiк бiтiрген ол қазақтардың  мәдениетке,бiлiмге ... ... ... ... тарихына,  тұрмыс-тiршiлiгiне,  Оралказактарының зорлық-зомбылығына байланысты  ...  ...  ... ... көптеген  мақалалар  шығарды.  Ол  орыстың  ғылыми-жағрафиялыққоғамының тiлшi-мүшесi болды.XIX ғасырдың екiншi жартысында өмiр сүрген,  ...  ...  ... ... ... тамаша шығармалары  мен  танымал  болған  Орынбай,Шөже, Бiржан, Жамбыл, Майкөт, әсет т.б.  жұртшылықты  ...  ...  ... ... ... ... ... жұрттың есiнде, аузында  жүрген  қазақтаншыққан қыз-келiншектер де  аз  болған  жоқ.  ...  ...  ...  ... т.б. ... ... жатқызуға болады.Қазақ  музыка  мәдениетiн  ...   паш   ...   ...   ... ... ...  Дәулеткерей,  Дина,  Тәттiмбет,  Ықыласатақты әншiлер Мұхит, әсет, Бiржан сал, Жаяу Мусаның атағы осы  ...  ... ... ... ... шығармалары  қазақтың  музыкалық  мәдениетiнодан әрi дамытып, жаңа белеске шығарды. Олардан қалған мол  мұра  -  ... да ... ... ... ... ...  ...  екiнiшi  жартысында  өмiр   сүрген,   қазақтың   ... ... ... ... ... өлеңдермен,  дастандарын  және  қарасөзбен жазылған ғақлияларының мол мұрасын  қалдырды.  Ол  өз  ... ... ... ... қулық-сұмдықты, залымдықты шенедi.Абайдың ақын шәкiрттерi өз балалары - Ақылбай, ... ...  ... ... ... әдебиетiнiң алтын қорына қосылатын  көптеген  шығармаларқалдырды. Олардың  арасында:  “Қазақ  шежiресi”,  ”Қалқаман-Мамыр”,  ...  ...  ...  ...  ...  поэмаларын,   Хафиз   ақынөлеңдерiнiң, ... ... ... ...  ...  ...  балағаны”деген романының, Лев Толстойдың шығармаларының қазақ тiлiндегi  аудармаларынатауға болады. Қазақтың iрi ойшыл шежiрешiсi, ... ... ...  ...  ...  осы  Шәкәрiм  мен  тұстас  өмiр  сүрiп,  халық   ...   ... ... ... аяғы мен XX-шы ғасырдың басында елiмiздiң  ...  ... ... ......  ...  ...  рухани-психологиялықерекшелiгiн  бейнелеуге  шешiмдi  қадам  жасаған  бiр   топ   интеллигенттертанылды. Олар ...  ...  ...  ...  жұлдыздай  көзгетүскен Ахмет Байтұрсынов (1873-1938), Мағжан Жұмабаев (1893-1938),  ЖүсiпбекАймауытов (1889-1931), Мiржақып Дулатов ... ... ... ... ... ... ғ. аяғы XX-шы ғ. басындағы Қазақстан.Ресей империясының құрамындағы Қазақстан XX-шы ғасырдың  ...  ... ... ... генерал-губернаторлығында - Сырдария  және  Жетiсуоблыстары  (орталығы  Ташкент);  Дала   ...   ... ... Торғай облыстары.  Бөкей  Ордасы  Астрахань  губерниясында,  алМаңқыстау Закаспий  ...  ...  XIX  ...  ...  ... ... бойынша   Қазақстанда 4,2 млн адам  ...  ...  81,7  ... ... 1914 ... ... өлке халқының жалпы  саны  5,9  млн  адамғажетiп,  ...  65,1  ...  ...  ...  ...  саны   ... себебi Ресей үкемiтiнiң жүргiзген отарлау саясатының бiр  бағыты  -Жетiсу, Торғай, Ақмола облыстарына славян ... ... ... ... ...  ауылдарда  тұрып,  әдеттегiше  жартылайкөшпелi мал шарушылығымен айналысатын, соның iшiнде мал ұстаудың жайылымдық-жартылай қолда бағу  ...  ...  шөп  ...  шұғылдану  тәнiсiболды. XX-шы ғасырдың басында да ... ... ...  төрт  түлiк  мал(жылқы,  қой,  түйе,  ешкi)  және  iрi  ...  мал   ...   Осы   ...  ...  кең  ...  1897  жылғы  мәлiметтер  бойынша   бұлкәсiппен айналысатындар ... ... үлес ... 55%  ... Сырдария  облысының  Шымкент  пен  әулиеата  уездерiнде  кеңкөлемде  болып,  жедел  ...  ...  Бұл  ...  әр  ...  себушiшаруашылықа егiстiк орта есеппен 10,7 десятинадан  келдi.  Жетiсу  облысыныңҚапал уезiнде 1910 ж. ... ... 81 ...  ал  Верный  уезiнде79,3 пайызы  егiншiлiкпен  айналысатын.  Қостанай  уезiнде  егiншiлiкпен  үйқожалықтарының 88 ... ... олар ...  ...  ...  ... десятина жерден келетiн 107,4 мың десятина егiстiкке тұқым сепкен.176Жер өңдеушiлiк ... ... ... ... ... рөл  ... қазақ арасында тез тарауы, жаңа  ауылшаруашылық  құралдары  ... ... ... меңгеру, рыноктарға  астықтық  және  жемдiк  дақылдарғасұраным, егiстiктерде бидайдың, арпаның, арпа мен ... ...  ...  ...  ...  себепкер  болды.   Күрiш,   бақша   дақылдарының   егiстiктерiкеңейтiлдi.Бұрын-соңды байқалмаған тағы бiр ... -  XX-шы  ...  ... ... қала ... жүйелi өсуi байқалды.  Тек  бiрiншi  15-жылдықтақала халқының жалпы саны 1,5-есе өсiп: Оралда  -  47,5  мың,  ...  ... де - 43,2 мың,  ...  де  -  34,4  ...  ...  олар  iрi  ... болды. Қалалардың көпшiлiгi әкiмшiлiк  орталықтары  ретiнде  пайдаболып, тез арада сауда мен өңдеушi өнеркәсiптердiң орталығына айналды.Қазақстан  ...  ...  ...  ... ... ... болды. Бiрiншiден, олар жалпы  дүниежүзiлiкэволюция заңдылығымен ұштасады және сол  ...  ...  ...  ...  ...  ...  пайда  болуы   мен   өсуi   өлкенiотарлаудың тарихымен, орыс-қазақ саудасынының ... ...  ... ... ... өңiрiндегi казак  елдi  мекендерiнiң  саны  осыжылдары ... 400-ге ... ... ... ...  ...  Ресейимпериясының шеткi аймақтарындағы  XIX-шы  ғасырдағы  саяси  реформалар  зорәсерiн тигiздi.Реформалардан кейiнгi кезеңде ... көбi  ұсақ  ...  ... ... ... ұсақ ... саны  барлық  қалалардың  71  пайызыналды.  XX-шы  ғасырдың  басында  Қазақстан   ...   ...   ... ...  ... САНЫ        ҚАЛА     ХАЛЫҚ  САНЫОрал         36446                ...              ...      22744                 ...               ...       20216           Перовск ...        ...   19688                  ...            ...     16094                 ...           ...    14275                 ...               ...    11722                 ...              ...      9688                  ...                ...      6322                    ...                ... ... саны ... оның ...  ...  өзгердi.  Қалалардаофицерлер,  құрметтi  азаматтар  мен  көпестер,  ...   ...   ... ... ...  ...  Қала  халқының  көпшiлiгi  шаруалар,жұмысшылар және  ерекше  топ  мещандар  болды.  Құқы  ...  ...  ...  ...  жағынан  iс  жүзiнде  бiртектес  емес  едi.   ... ...  ...  ...  ...  кәсiпкерлер  шығыпотырды. Алайда, мещандардың негiзгi бөлiгi шаруашылық  жағынан  дербестiктенайырылып, бара-бара кедейлер құрамын ... ...  ...   қала   халқы   негiзiнен   казактардан,   әкiмшiлiкаппаратынан және ... ... ... Одан әрi ол  ...  ... ...  есебiнен  көбейдi.  Қазақстан  қалалары  XX-шы  ғасырдыңбасында Қнеркәсiп шоғырланған iрi орталықтар есебiнде  болмаған  едi.  ... ... шет ...  ...  Қазақстанның  жағрафиялық  жағдайымұнда ауыл шаруашылығы шикiзатын алғашқы өңдеумен байланысты негiзiнен  ұсақөнеркәсiптiң  таралуына  себепшi  ...  Ұсақ  ...  үлес  ... ...  мен  оның  сипатына  байланысты  шағын  қалалар  басым  ... ең ... ... салалары, терi илеу өнеркәсiбi  және  механикалықұстаханалар негiзiнен темiр жол жанындағы шеберханалары ... ... ... ...  ...  ...  аграрлық-сауда  жәнемәдени орталықтарына айналып, оларда ауыл шаруашылық және  жер  қойнауындағышикiзаттарды ... ... пен  ауыл  ...  ...  ... ... өндiрiсi. XX-шы ғасырдың басында  Қазақстанда  өнеркәсiпөндiрiсi қанат жая бастады. Ол үшiн өлкеде қолайлы  ...  ...  ... мен ... арзан, жұмысшылардың жалақысы төмен, басы артық  жұмыс  қолымол  едi.  ¤неркәсiп  саласының  негiзiн  ...  кен  ...   ... сол ... ...  ...  сала  бола  ...  Ғасырдың  басындаҚарақаралы уезiнде 70-ке жуық шағын мыс рудниктерi,  170  күмiс-қорғасын,  ... 2 ... 4 ... ... ...  ...  ...  15  жерденмыс,  күмiс,  ...  ...  ...  толық  болмаса  да  iскеқосылған. Сiбiрде  алтын  шығатын  жерлер  ашылған  ...  ...  ... және ... ... кәсiпкерлерiнiң  құқы  Қазақстанның  қазақ  даласымен таулы ... ... ... ... ... ... ... облысының Ақмола, Баянауыл  жәнеҚарақаралы, Семей облысының  ¤скемен  уездерiнде  ...  Жеке  ...  ...  ...  саны  ...  ...   ...  Көкшетау  уезiнде  70-шы  жылдардан  бастап  алтын  өнеркәсiбiндеПодсосовтың,  Петровтың,   ...   ...   ...   саудафирмалары пайда болды. 1878 жылдың қазанында  ...  ...  ... ... мен М.  ...  ...  уезде  алтын  шығару  жөнiндежарналы  ...  ...  ...  шарт  ...  Осы   ... ... Меньшиковтар ж.б. секiлдi акционерлер шықты.Елiмiзде негiзiнен кен қазып шығару және тау-кен  зауыттық,  сондай-ақөңдеушi кәсiпорындар дамыды. Тау-кен өнеркәсiбi түстi ... мен  ... ... пайдаланып жатқан Алтай мен  Орталық  Қазақстанда  көбейдi.Бұндай мыс, алтын, темiр ж.б. өндiрiстiк шикiзат  шығатын  орындар  ... ... ... көштi.  Мысалы,  ағылшын-француз  акционерлiк  қоғамыСпасск-Успенск  кен   зауытын,   ...   ...   ...   ... ... ... Көбiнесе акция ұстаушылар американдықтар,  немiстер,шведтер, австриялықтар т.б. шет ел  өкiлдерi  болған.  1914  жылы  ... ... ... ... ... жол салынып жатты.XX  ғасырдың  бас  кезiндегi  өлкедегi  тұрлi  иелiктегi  Қнеркәсiптiкорындардан алтын, көмiр  ...  ...  ...  тұз  ...  ...    аймақтарда)    шығарылды.    Кәсiпорындардың    бiршамасыартельдерге,  ...  және  ...  ...  ...   БатысҚазақстанда¬ы Жайық-Жем  аймағында  мұнай  ...  ...  ...  ... ... саласын ағылшындықтар қолына алып “ Орал-Ембi қоғамы”,  “Батыс-Оралдық  мұнай  қоғамы”  және  “Солтүстiк-Каспи  ...   ...   ... ...  өлкеде  экономикалық  билiк  жүргiзген.  Cөйтiп,  оларжұмысшы қолын, бәсекесiз  және  ...  бай  кен  ...  ... ... ... пайда алған.Тұтас  алғанда   өлке   өнеркәсiбiнде   ауылшаруашылық   ... ... ... ... май ... ... қайнататын,  спiртшығаратын, май  шайқайтын  кәсiпорындары  басым  болды.  ...  ... ... ... ... ...  ерекше  ынталық  танытқанжүн-шұға фабриктерi, ет-консервi зауыттары,  сондай-ақ  ұн-жарма  өнеркәсiбiдами ... ... ... ...  өңдейтiн  майда  кәсiпорындарданбасқа мақта тазарту өнеркәсiбi  ...  XX  ...  ...  ... ... - екi ... тазартатын зауыт салынған.Қазақстанда балық кәсiпшiлiгi едәуiр дамыды.  XX-шы  ғасырдың  басында150-ден  астам  балық  кәсiпшiлiктерi,  ...  ...  мен  ...  ... ... едi.  ...  Жылқосын,  Гортамбаев,  Забурин  жәнеГанюшкин балық зауыттары iске қосылды.Жем  мен  Жайық  ...  ...  ...   ...   ... ... бастады. Олар  балықтарының  бiразын  Астраханьға  жәнебасқа қалаларға апарып сатып, олардан алған астық пен  өнеркәсiп  ... ... ... ... болды.  XIX-шы  ғ.  70-шi  жылдарынан  бастапАрал теңiзi мен Сырдарияда да балық ... ... кең ...  ...  ... балық Ырғыз бен Жаманқала арқылы Троицкiге жөнелтiлiп тұрды.Балқаш көлiнде балық аулайтын тұрақты кәсiпшiлiк  1880  ...  ... ... Iле мен Шу ... және ... ...  жағаларында  балықкәсiпшiлiгiмен  шұғылданған  135-ке  жуық  отбасылары  аулаған  балықтарыныңденiн Верный мен ...  ...  ...  ...  ...  ... ... кәсiпшiлiгi қазақ шаруашылығында, әсiресе кедейлер  үшiн  үлкенсүйенiш едi. ... ... ... ...  көп  су  ...  болуы  бұлөңiрде балық кәсiпшiлiктерiнiң өркендеуiне себепшi  ...  ...  ... ... ... ... көлi мен Қара ...  сағасы  бiрiншi  орыналатын едi.  Балықшылар  басы  артық  балығын  ...  ...  ... ... жергiлiктi алыпсатарларға өткiзiп отыратын болды.Сайып келгенде, XX-шы ғасырдың басында қазақ жерi  ...  ... ... бола тұра ... ... ... сүйенген  өнеркәiсiпсалаларының дамуына нық  қадам  ...  ...  ...  ... ... Қазақстан болды. 1894 жылы Оралға темiр жол келiп бүкiл  елiмiздiЕдiл жағалауындағы халықтармен жалғастырды, Жайық өңiрiнiң  өнiмiн  ... ... ... ... ... нүктесiне айналды.Екiншi  маңызды  өнеркәсiп  орталығы  Ақмола  облысы,   оның   ...  ...  ...  ...  1895  жылы  1155  ...   216   ... ... жұмыс iстеп, олар жылына 1 миллион сомның  ... ... ... ... жолдар, пошта  қатынастары  негiзiнен  Ақмола,Көкшетау, Гурьев, Орал, Орынбор, Омбы, Петропавл, ...  ...  ... ... ... ... ... Тауарлар өгiзбен,  түйемен,атпен тасылып тұрды. Шикiзат пен өнеркәсiп өнiмiнiң,  азық-түлiк  пен  жұмыскүшiнiң  бағасы  да  ...  ...  сол  ...   жолдарының   жағдайынабайланысты болды. XIX-шы ғасырдың  80-шы  жылдарынан  бастап  Ертiс  ... ... ... кеме  қатынасын  жолға  қоюға  әрекет  жасалды.  Омбы,Семей, Павлодар секiлдi ... ... ... ... жайлар  салынды.1860 жылдан бастап  кеме  жүзу  ...  ...  көлi  мен  Iле  ... жыл ... ... жүк тасылып тұрды.Iшкi  Ресейден  Қазақстанға  темiр  жолдар  салу  ...   ... XIX ... 70-шы ... ... ...  ...  Орынбортемiр жолы (Самара-Орынбор) салынып, ол Торғай облысы мен Орынборды  ...  ...  ...   жылдарда   Каспий   теңiзiнiң   шығысжағалауынан Ташкентке дейiн жол салу iсi онан әрi ... ... ...  ...  ...  ...  қоғамыПокровская Слобода-Орал жолын,  1897  жылы  Урбах-Астра  хань  ...  ... ... ... ... жол 90-шы ... салынып бiттi.Сiбiр магистралы құрылысының Батыс  Сiбiр  учаскесi  Ақмола  ... және Омбы ... ... 178 ... ... ... едi.  1901-1905 жж. толық iске қосылған Орынбор-Ташкент темiр  жолы  Түркiстан  өлкесiнөнiм   шығаратын   және    ...    ...    ...    ... бiрден-бiр  жол  болды.  Бұл  жол  ...  ... ... Жем су ...  бойымен  Шалқар  көлiне  қарай,  Мұғалжартаулары мен кiшi ... ... ...  Арал  ...  Қазалыға,  Сырдарияжағалауына, Перовск, Түркiстан және одан әрi Ташкентке қарай тартылған  едi.Жалпы 1917 ж. ... ... ... ... 2793 ...  ...  жол  ... 2557  шақырымы  жалпылай  пайдаланатын  және,  тек  236  шақырымы  ғанажергiлiктi маңызы бар ... ...  ...  және  ...  ...  ...  ... Қазақстанда XIX ғасырдың  орта  тұсынан  бастап  жұмысшы  кадрлардыңқалыптасуына ... ... ... ... ...  шаруаларының  кедейленгенбөлiгiнен  шыққан  жалданушылар  мен  ...  ...  ...  ...  ...  ...  қолөнершiлер  мен  жергiлiктi  қалалардың  жарлы-жақыбайлары, ... шен ... ... ... ... ...  ... басқа  губернияларынан  келген  маман  жұмысшылар  мен  кедей  шаруаларқұрады.Қазақстанда өндiрiс жұмысшылары қалыптасу  ...  мен  оның  ... ... ... ...  болған  жоқ.  Кен  өнеркәсiбi  бар  аудандардажұмысшылар саны тез өсiп, XX ... ... 11225 ... ...  ...  ...  ...  бердi  және  олардан  тұрақты  кадрлар  құралабастады. Дегенмен, Қазақстанда мерзiмдi ... ...  ...  және  ... қалуы жағдайларында бұл процесс  Орталық  Ресейдегiден  гөрi  ... ... ... кадрлары  ең  алғаш  қалыптасуынан  бастап-ақ  көп  ұлттыболған едi. Мысалы, XX ғасырдың ...  ...  ...  Ресейдiң  23-тен астам губернияларынан келгендер жұмыс  iстедi.  ...  ... ...  санының  50-60  пайызы  қазақ  жұмысшылары,  қалғандарыорыстар, украиндар, татарлар, башқұрттар және басқа болған едi.1913 ж. ... ... ... 75 ... жуық  ... ... Олардың  iшiнде  51  мыңы  еңбек  еткен  675  таза  ...  ...  ал  ...  19  ...  ...  iрi   өнеркәсiпорындарында iстедi. Темiр жол мен су қатынасы  орындарында  25  мың  ... ... ... ...  ...  жылдарында  жұмысшылар  саныiрi өнеркәсiп және қатынас салаларында  өстi.  1917  жылғы  ...  ... ... ... саны  90  ...  ...  Жалпы  Қазақстандағыжұмысшы кадрлардың өлкеге тән ерекшелiктерi болды: а) тұрақты  және  уақытшаеңбекпен  ...  ...  б)  ...  ...   шоғырлануынабайланысты (орта  есеппен  әрбiр  кәсiпорынға  20  жұмысшыдан  ғана  ... ... ... болған темiр жол шеберханалары  мен  деполарболды,  ал  мұның   өзiнiң   ...   ...   және   ...   ... қозғалыстың дамуына ерекше маңызы  болды.  Темiржолшылар  ... ... ...  ...  ...  ...  Омбы,  Орынбор,Ақтөбе, Қазалы, Перовск, Шалқар, ТҮркiстан станциялары).Фабрик-зауыт  жұмысшыларының  арасында  әдетте  жергiлiктi  ... ... ...  ...  ...  дәрежесi  және  техникалық  дағдысыбарларды  талап  ететiн  темiржол  жұмысшылары  ның  ...  ...  ... Ал күндiк немесе уақытша жұмысшылардың ұлт құрамына  келетiн  болсақонда қазақтар көп  болды.  Жұмысшылардың  ...  ...  ...  жәнетұрақты кадрлары бар тау-кен және  өндiру  өнеркәсiбiнiң  ұжымдарын  құрады.1887  ж.  ...  ...  ...  ...  ...  ...  бiр   ... оған  “қырғыз  тау-кен  жұмысшылары”  қатысты,  ал  оларды  “орысмастеревойлары” ... деп ... ...  ...  ол  ...  және  ... ... тау-кен жұмысшылары”  кен  қазу  жұмыстарымен  10  жылданастам уақыт бойы айналысып келе  ...  ...  ...  көбi  ... ... ... атап көрсеткен-дi.¤лкенiң  өнеркәсiп  жұмысшыларының  хал-ахуалы  Ресейдiң   өнеркәсiбiдамыған өңiрлерiмен салыстырғанда  әлде  қайда  ауыр  ...  ...  ... ... күннiң ұзақтығы 12 сағатқа  дейiн,  алтын  шығаратынкендерде - 10-12 ... ...  тұз  ...  кәсiпшiлiктерде  -  14-16сағатқа дейiн, темiр жол кәсiпорындарында да осы шамаға созылды.  Еңбек  ... ... ... ...  жұмысшыларының  жалақысынан  орта  есеппеналғанда 3-4 есе кем ...  ...  ...   ...   техника   жетiстiгiдеңгейiнен төмен болуы, еңбек қауiпсiздiгiн сақтаудың қарапайым  шараларыныңболмауы ... ... мен ... ұшырау оқиғалары жиi  кездесетiнжаппай жарақаттануға соқтырып  отырған.  Жұмысшылардың  көбiнiң  ...  ... тек 40  ...  ...  ғана  құранды  лашықтарда,  жер  үйлер  менбарақтарда жайласты. Cондықтан әрi дәрiгерлiк көмек ...  ...  ...  ...  ...   мен   ...   от-басыларындаэпидемиялар мен жұқпалы аурулар жиi шығып тұрды.Осының бәрi: еңбектерiне төленетiн ақының әдiлетсiз  төменгi  деңгейi,көптеген жаза мен ... ... кем ...  кем  ...  және  ... ... тағы ... озбырлықтары, еңбектiң,  тұрғын  үй,  тұрмыстықжағдайларының жайсыздығы жұмысшыларды өздерiнiң экономикалық және саяси хал-ахуалдарын жақсарту үшiн ... ... ... ... реформасы және Қазақстан. XX-шы ғ. басында  Ресейүкiметiнiң отарлау саясатының негiзгi бағыты  қазақ  жерiнде  жаңа  ...  ...  ...  жоспарланды.  Осы  кезден  былай   империяныңорталық аудандарынан крестьяндардың  қоныс  аударуы  ұйымдасқан  әрi  ... ... ... ...  ...  ...  ...  аудандарына,соның iшiнде Қазақстанға да қоныс аударту ... ...  ...  ... ... Жер артығын алу деген желеу  мен  жұрттың  ...  ...  ... ... ... ...  ...  күйзелту  арқылы  “қоныс  аударуқоры”  дейтiндi  ...  Бұл  қор  ...  ...  жер  жөнiндегiқұқыларын өрескел бұзу жолымен  жасалады,  ал  Ресейден  ...  ...  ... ... ... бәз-баяғы  ұлтшылдық  принциптi  дәрiптеуүшiн жасалады’’.183“Қоныс аудару ... ...  ...  XX  ...  басында  Қазақөлкесiн “зерттеу” үшiн арнаулы ... ...  ...  оның  ... шаруалардың пайдаланатын жерiнiң көлемi шектелдi. Егер  1893  ... ... ... ... 4 ...  десятинадан  артығырақ.  жер  тартыпалынса, 1906 жылмен 1912 жыл аралығында 17  ...  ...  ...  ... ...  ...  ...  тарапынан  ғасырдың  басында  қабылданғанбiрнеше  құжаттарда  қоныс185  аударудың  ...  ...  ...   ... ... ...  берiлетiн  жеңiлдiктер,  пайдалануға  бөлiнетiнжердiң ... және ... ... ... ... ... ... бойынша Ресей үкiметi Қазақстан  территориясын  қонысаударатын бес  аймаққа  ...  ...  ...  ...  ...  жәнеЖетiсу  жерлерiн  бөлдi.  Сонымен  ...  ол  ...   да:   ... қажеттерiне немесе  уақытша  тұруына  арналған  құрылыстар  жердiтартып алу үшiн бөгет бола ... деп ... ... ... қоныс аудару қозғалысының шешушi  қадамы  Ресей  министрiСтолыпиннiң аграрлық саясатынан айқын көрiнiс тапты.  Жаңа  ...  ... ... ... ... ... ... аудару туралы  ережелер”талдап-белгiледi.  Оған  сәйкес  шаруалар   мен   ...   ... ... үлестi жерлерiн сатуына  және  шеткерi  аумақтарға  ... ... ... ... ... бос жер  ...  ...  жәнеиелену үшiн Азиялық Ресейге ходоктар жiберуге рұқсат етiлдi.Жалпы XX ғасырдың басынан былай қоныс ... үдей ...  ...  ... 1905 ... ... Ақмола, Торғай және  Орал  облыстарына  234134  адамқоныс ... ... алты ... ... 400327 ... адам қоныстанған.Қоныс аудару жөнiнде ол кезде қолданылған  жүйе  ...  ... ...  ...  ...  бiразы  керi  қайтуға  мәжбүр  болды.Қазақстаннан Ресейге жыл сайын 40-110 мыңға дейiн қоныс  ...  ... ... Бұл  шаруалардың  жағдайы  өте  ауыр  бола  тұрсада  ... ...  ...  өзi  ...  ...  ...  ...  аудару  саясатын  жүргiзген  кезде  орталық  үкiмет   көздегенотаршылдық-реакциялық мақсаттарға қарамастан, шаруаларды  Қазақстанға  ... ...  ...  және  ...  ...  ... ...  алғанда  прогрестi  маңызы  болды.  Мұның  өзi  ... ...  ...  ...  ...  пен  отырықшылықтың  өрiсалуына, жалпы ұлт-азаттық, таптық күресте  орыс  және  ...  ...  да  ...  ...  ...  ...  ...  аударту  саясатыҚазақстанда аграрлық қатынастардың шиеленiсуiне, бүкiл  қазақ  жұртшылығыныңата-тегiнен иеленген жерiнен айрылып, күйзелуiне әкелiп соқтырды.Он үшiншi ... орыс ... мен ... ... ... ...  ...  буржуазиялық-демократиялық   революция   Қазақстанеңбекшiлерiнiң саяси оянуына, өлкеде  езгiнiң  ...  ...  ... ... ... ... жұмысшы,  аграрлық  қозғалыстардың  жеделқарқынмен дамуына серпiн бердi. ¤лке халқының әртүрлi  топтарының  Ресейдегi1905-1907  жж.  ...  ...  ...   ...   жоқ.   ... және ... дамуы дәрежесi баяу болғандықтан  Ресей  орталығынанкөрi жұмысшы ... ... ... ... тек  ...  ... ... көтерiлдi. Оған өнеркәсiп пен қала жұмысшылары белсене қатысты.1905  жылғы  9  қаңтардағы  қанды  оқиға  және  одан  ...   ... ... орталықтарындағы  халық  қозғалысы  туралы  хабарларқазақ даласына тез тарады. Верный, әулиеата  қалаларының,  ...  ...  ...  ...  темiр  жол   станцаларының   ...   ... ... ... ал Ақмола облысы мен  бүкiл  Дала  өлкесiнiңорталығы Омбыда бүкiлхалықтық ереуiл-шерулер болды.1905 жылдың  ортасында  бүкiл  ...  ...  жолы  ...  ...  ...  Қазалы,   Шалқар)   станцаларда   ... ... ... ...  ...  ...  ...  талапеткен ереуiлдер  өттi.  Петропавл  темiр  жол  депосының  жұмысшылары  ... ... ал ... ...  ...  ...  ... жыл¬ы қаңтар-ақпан  аралығында  өлкенi  қоныстанған  кедейлердiң  патшаүкiметiне ашу-ызасын бiлдiрген көптеген ... ... орыс ... өрiс алу  барысында  әлеуметтiк  таптар  менсаяси бiрлестiктер мен партиялардың бағдардамалық  көзқарастары  айқындалды.әрбiр саяси  ...  ...  ...  жуыр  ...  iс-қимылын,  өзгепартиялар мен ағымдарға көзқарасын, сондай-ақ ...  ... ... ... жж. ... ... ...  қалыптасып  орталықтағыәрiптестерiнiң тәжiрибесiне сүйенiп  өзiнiң  ...  жаңа  ...  ... ... революциялық оқиғалармен  ұштасып  Қазақстанның  жұмысшыларшоғырланған аудандарында ... ... және ... ... ...  ... 1905 жылы желтоқсанда Успенск мыс руднигiнде, 1907 жылы  маусым  ... мыс ... ... ... кен  ...  және  Семей,  Орал,Ақтөбе,  Верный,  Қостанай  және  басқа  ...  мен  ...  ... ... ... орыс ... ... өлкеде РСДЖП-ның алғашқы топтары  менұйымдары  қалыптаса  бастады,  ол   ...   ...   ...   ... ... ... комитеттерi  елеулi  ықпалын  тигiздi.  1904  ... ... ... социал-демократиялық Одағы”,  әсiресе  оның  Омбы  ұйымыаса маңызды iс тындырды. Ол бiрiншi кезекте Петропавл, Көкшетау  ...  ...  ...  ...  ...  жұмысшылар,   жалпыеңбекшiлер арасында айтулы үгiт-насихат жұмысын жүргiздi.Қазақстандағы алғашқы өз  ...  оқып  ...  ...  ... ... ... Оны 1896 жылы Оралдан жер аударылған  жұмысшы  А.Д.Ушаков ұйымдастырды. XX ғ. ... ... ...  Ақмолада,  Петропавлда,Оралда, Қостанайда, Семейде, Верныйда  және  өлкенiң  басқа  да  қалаларындапайда болды.187 Революцияның алғашқы ...  ...  ...  ...  ... ... ... негiзiнде Петропавл мен Оралда  РСДЖП  ұйымдары,Перовскiде,  Қазалыда  және  Түркiстанда,  ал  ...  ...  ... ... ... және өлкенiң басқа да  қалаларында  социал-демократиялық топтар құрылды. Алғашқы РСДЖП ұйымы Семейде ... ... ...  ...  ...  ның  кәсiподағықалыптаса бастады. 1905  жылдың  ...  ...  ...  ... Ульянов басшылығымен алғашқылардың бiрi  болып  Орал  темiржолшыларыныңкәсiподағы,  одан  ...  ...  ...  ...  әрi  ...  ұйым  ...  жұмысшыларының  кәсiподағы  құрылды.  Қатарына   6   мың   ... ... ... ...  ең  iрi  ... жылы ... ... революциялық  әрекеттерiмен  белгiлi  болды.  Кенөндiру саласында алғашқы кәсiподақ Успен руднигiнде құрылып, ол  Орыс-Қырғызодағы  деп  ...  ...  ...  ...  орыс  ...   ... ... жұмысшылары мен қызметкерлерiнiң бар болғаны  3,5  процентi20-25 түрлi салалық кәсiподақтар қатарына тартылған болатын.188Сайып ... ... өзi  ...  ...  аздығы,  олардыңкәсiпорындар  бойынша  шоғырлану  дәрежесiнiң  төмендiгi   және   ... ... ...  ...  ...  ...  ...  саясиұйымдарға  еңбекшiлердiң  аз  тартылуы  жұмысшы   ...   тек   ... ... ... ... ... қазақ шаруалары  мен  Ресейденқоныс аударғандар  ...  және  ...  ...  ... да  себепкер болды.Бiрiншi орыс революциясы жылдарындағы көтерiлiс немесе  ереуiлдер  текқана ... ... ... ... де ...  ...  ... қозғалыс тұтас алғанда аса қарқынды болмай,  шаруалардың  дара-даражекелеген шағын ереуiлдерiмен шектелдi.  Шашыраңқы  ...  ...  және  ...   ...   өкiлдерiнiң   озбырлықтарына   ... ... және ... ...  ...  ...  Ондайәрекеттер көбiне қожайындарды, өкiмет өкiлдерiн  ұрып-соғу,  салық  төлеуденжәне борыштық жұмыстарын орындаудан бас  тартулармен,  ...  ...  ... ... егiстiктерiн бүлдiрумен көрiндi. Мысалы, Жетiсу облысының  Лепсiуезiндегi Арғанаты  болысының  200  адамнан  ...  ...  ...  ... ... ...  ...  өлтiрiп,  оның  қасындағы  нөкерлер  менбайларды сабап тастаған. Осы ... ... ...  ...  Орал  және  Сырбойында қазақ шаруаларының арасында бiрнеше ереуiлдер болды.Қазақстандағы  революциялық  қозғалыс   ...   ...  ...  ...   ...   ...   ...   ‘’17қазандағы’’  патша  манифесiнiң   ...   мен   ...   ... 1905 жылы 15 қарашада  Қарқаралыда  Ж.  ...  ...  ... ... Оған ... ... ... шаруалар  және  солдаттарменбiрге осы уездiң  ...  мен  ...  ...  ...  Осындайкөтерiлiстер  Жетiсудың  ұйғырлар  мен  дүнгендер  орналасқан  өңiрлерде  деболды.Революция ... кең ... ...  езгiге  қарсы  күрестiң  бiртүрi - ақ ... ... ... ... ... арыз бен ...  ... жiберу болды. Бұндай петициялар  қазақтардың  патшаның  әдiлдiгiнесақталған сенiм болғандығын ғана сипаттап қоймайды,  сонымен  бiрге  ... ... ... ...  ... жерлерiн, жайылымдары  меншабындықтарын тартып алуларынан көрiнетiн  озбырлықтарына  қарсы,  аса  ауырсалықтарына, жұмыстық  ...  және  ...  ...  ... бiр түрi ... ... Бұл ... 1907 ж.  ақпанда  “Оренбургскийкрай”,  “Уральский  дневник”  газеттерiнде  ...  ...  ... ... ...  шаруаларының  орыс  халқына  “Орыстарға  қырғыздардан”деген атаумен ... ... орын ... ... ... рет  қазақ  пен  басқаұлттардың,  соның  iшiнде  орыс  еңбекшiлерiмен  ...   ...   ...  ...  ...  ...   ...   шаруаларының   саясисезiмiндегi жаңалықтардың нышанын анық көрсетедi.Әлемдегi  басқа  елдердегiдей  ...  да  ...   ...  және   ...   қуаттаушысы   жаңа   қалыптас   қан   ... топ ... ... ... ... өзiнiң  құрамы  жәнебағыты, қоғамдық-саяси қызметiнiң сипаты бойынша кғптеген маман  иелерiнiнентұрды. Мысалы ... ... ...  және  ...  ... т.б. ... Олардың барлығының көзқарастары және  iс-қимылдарышынайы  төңкерiстi  қолдау,  ...   ...   ...   ...   партиялардың   ұйымдарында   және   басқареволюцияшыл топтар мен бiрлестiктерiнде болған.¤лке интеллигенциясының күресi қазақ ... ...  ...  ...  мәселенiң  әдiл  шешiлуi  жолындағы  күресiмен  тығыз  сабақтасып,олардың көпшiлiгiнiң қатарлары жергiлiктi  жерлерде  ...  ... ... айрықшаланды. Интелигенцияның көзқарасы  мен  күрестегiорнына социалистiк, ... және  ...  ...  бiршамаәсер еттi. Олардың арасынан осы жылдары шынығып, кейiн бүкiл қазақ  қоғамынабелгiлi болған: қарқаралық  Мұхаммед-Мақсұт  Хамидуллин-Бекметов  ... ... орта және ... ... ... А.  ...  ...  феодалдық-ақсүйектiк  топтарының  өкiлдерi  -  Қ.  ...   ... ... ж. ... олар  Оралда бес облыстағы қазақ халқы  делегаттарыныңсъезiн  өткiзiп,  жергiлiктi  ...  ...  ...  қорғауға  тиiстiөздерiнiң  партиясы  -  Ресейдiң  конституциялық-демократиялық   ... ...  ...  Ал  ...  жылы  Семейдегi  қазақтардың  екiншiсъезiнде кадет  партиясына  тәрiздес  бағарламасындағы  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Ол  ... орыс мұжықтарының қазақ  жерiне  көшiп-қонуын  тоқтату,  Қазақстанныңбарлық ... ... ...  ...  ...  ...  ашу,  дiн  ... ескеру, ұлттық мәдениеттi дамыту,  елiмiзде  ана  тiлдi  ... ... ... ... ... ... қойған талаптарының  iшiнде  дiн  мәселесiерекше орын алады. үкiмет орындарының алдына ... ...  ... басқармасын ұйымдастыру, мешiттер салу, дiни мектептер ашу,  мектептердеiсләмдi оқыту, қазақ ... ... ... ...  қажылыққа  бару  үшiншетельдiк құжаттар беру т.б. талаптар жиi-жиi көтерiлдi.XX ...  бас  ...  ...  ...  Думасына  депутаттарсайлауы да қазақ халқының саяси  санасының  өсуiне  елеулi  әсерiн  тигiздi.Сайлаулар елiмiздiң орыс ... саны ... ... iрi облыстарында социал-демократтар мен еңбек  партиясының  өкiлдерi,  ал  қазақ  халқының  ...  ұлт  ...  ...  үлкен   ықпалменпайдаланатындығын көрсеттi. I-шi -  Мемлекеттiк  Думаға  ...  ... ... ... ...  қазақ,  ал  II-шi  -  Мемлекеттiк  ДумағаҚазақстаннан сайланған 13 депутаттың бесеуi қазақ болды.  Осы  ...  ...  ...  сайланған  депутаттар   кадет   партиясының   тобына   ... ... ... ... басқа  ұлттық  партиялары  Қкiлдерiменбiрге орыс немесе басқа ұлттардың қазақ жерiне қоныс аударуын тоқтатуға  күшсалды.Қазақстандағы  революциялық  ...  ...  орыс   ...  ...  бұл  ...  ...  иемденушiлерге   қарсысипаты айқын болды. Осы революция қазақ жұмысшылары  мен  шаруаларын  оятып,оларды өз ... ... ...  ...  1905-1907  жж.  бiрiншi  орысреволюциясы жылдарында  елiмiзде  болған  оқиғалар,  әсiресе  жұмысшылардың,шаруалардың және ... бас  ...  ...  ...  олардың  әлсiздiгiне  және   ...   ...   ... үшiн ... ... ... қалды.  Сол  мектептiң  тәжiрибесiн  олародан арғы ұлттық және әлеуметтiк ... алу ... ... ... жж. ... саяси жағдай. 1907 жылғы 3  маусымдағы  II- Мемлекеттiк Думаны тарату және сайлаудың  жаңа  жүйесiн  ...  ...  Заң   ...   ...   ...   деп   ...   ... аса қатал реакцияның басталғанын  бiлдiрдi.  “Күштi  күзет  қоютуралы ереже”  енгiзiлдi,  ол  ...  ...  ...  ... әрекеттерге  қатысқан  солшыл  ұйымдар  мен  адамдар  ешқандай  заңсызжолдарымен жазаланды.Бұл жылдары Қазақстандағы социал-демократиялық ұйымдардың бәрi  ... ... ... ...  ...  көптеген  адамдарқамауға  алынды.  Түрмеге  отырғызылып,  шет  аймақтарға  айдалды.  Перовск,Ақмола,   Орал   т.б.   ...   ...   Ембi,    ...    ...  ...  “сенiмсiз”   адамдарды   жұмыстан   қуа   бастады.Кәсiпорындарда өнiм өндiрудiң ережелерi, жұмыс күнiнiң  ...  ... ... ... ... ... айып ... көбейдi.Кәсiптiкодақтар және жұмысшылардың  әр  түрлi  жария  қоғамдары  саясиполицияның  ...  ...  ...  қарсы  қаражүздiктер  арандатушылықұйымдар “Орыс халқы одағы”, “Михаил Архангел одағы”  ж.б.  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   айдапсалды. Прогресшiл газеттер мен журналдар жабылып жатты. 1910  жылы  ... ... ... ... тыйым салатын нұсқау  хаттаратты.Бұл жылдарда Ресей  орталығынан  шет  аймақтарға  ...  ... ... ... ... жаңа қарқын  алды.  Бұған  қоса  Қазақстандыотарлауды  орыс  ...  ...  ...  ...  ...   ...   болды.Нәтижесiнде қазақ халқының  ежелден  ата-тегi  жайғасып,  ...  ең  ... ... ... ... ... ... тартып алынды.  Тек  1906-1912 жж. аралығында ғана басқа жақтан көшiп келгендерге 17 млн.  ... жер  ...  ...  ...  ...  жер  ...  екi  ...  болды-қоныс  аударушыларға  -  15,  ал   ...   ... ...  ...  ...  ...   ...   күшеюi,   патшаүкiметiнiң ауыл өмiрiндегi саясаты, елдiң әлеуметтiк-экономикалық  жағдайынажаңа қатынастардың енуi қазақ ...  ...  ...  ...  ... Қазақ қоғамындағы  ұлттық  қозғалысты  -  Петербург,  Мәскеу,  ... Омбы және ... оқу ... ... жас  интеллигенция  өкiлдерiжүргiздi. Олардың әр түрлi  идеялық-саяси  көзқарастары  “Айқап”  (1911-1915жж. редакторы  Мұхамеджан  ...  ...  мен  ...  ...  ... бетiнде жарияланып отырды.“Айқап”  журналында  Ж.  Сейдалин,  Қ.  Қаратаев,  C.-М.  ...  Б.  ...  және  ...  ...   ...   ойыныңаграрлық-демократиялық бағыттарын бiлдiрген. Ал “Қазақ”  газетi  ...  ...  ...  ...  оның  ...  ... ... және қазақ  халқының  жалпы  ұлттыққозғалысының жетекшiсi, ғалым-экономист Қ. Бөкейханов,  А.  ...  ... және ... ...  iстеген.  Олардың  жарық  көрген  еңбектерiндежерге мемлекеттiк меншiктi жойып, оны қазақтардың меншiгiне өткiзудi,  жердiсатуға тыйым салу ...  ...  ...  алғанда  бұл  басылымдар  өзбеттерiнде империяның отар шет аймағы жағдай  ындағы  қазақ  халқының  ... ... мен ... бiлдiре алды.Ресей империясының экономикалық дамуының  1910  жылдан  бiршама  өрлейбастауы   мемлекеттегiдей   ...    ...    және    ...  ...  қозғалыстарды  жандандырды.   Мысалы,   1911   жылыеңбекақыларын көбейтудi талап еткен 300-ге жуық  Перовск,  ...  ... ... мыс ... ... ... кен  ... ереуiлге шыққан. Орынбор және оның темiр жол  тораптары  ... ... ... комитетiнiң 1  мамырды  мейрамдауға  шақырған,сондай-ақ 8 сағаттық  жұмыс  ...  ...  ...  ...  ... оның ... ... милициясын құруды талап еткен үндеулер  таратқан.1912 жылдың көктемi мен  ...  ...  және  ... ... талап еткен еңбекшiлердiң жүйелi ереуiлдерi болып  өттi.Олардың iшiнде Орынбор-Ташкент, ... ...  жол  ... ...  зауытының,  Доссор  мұнай  кәсiпорындарының,  сол  ... ... ... Торғай уезiндегi Шоқпаркөл көмiр  кенi  жұмысшыларыболды.  Бұл  ұжымдардың  жұмысшылары  ...  ...  ... ... ...  ...  ...  талап  еттi,өздерiнiң құқығы үшiн күресте саяси саналылығы мен  батылдығын  дамыту  ... рөл ... ... ...  ашық  ...  ...  өлкедегiРесей  империясының  отарлау  жүйесiне  ыдыратуға  ...   ... ... ... ...  ...  ереуiлдерiнiң  өрлеуiне   өлкеге   қонысаударғандар да белсене қатысқан. Жағдайдың лажсыздығы, қоныс  ...   ...   ...   елдi   ...    ...  күшеюi  осы  шарулардың  ашық   күреске   ...   ... ... ... мемлекеттегi аграрлық және отарлық  саясатқа  қарсы  қазақшаруалары  да  ...  ...  ...  мен  ...   тер   ... ... ... қанаудың  тереңдеуiне,  парақорлық,қорқытып алушылық, параға сатып алу ж.б. жат көрiнiстерге қарсы  бағытталды.Қазақ  шаруалары  ...  ...   ...   ...   салықтөлеуден бас тартты, әскери бөлiмдерге шабуыл жасады.Қазақстандағы  еңбекшiлер  ...  ...  ...  ... ... соғысқа тартылуы да  өз  әсерiн  тигiздi.  Бұл  жылдарықазақтарды  “өз  ерiктерiмен  қаржы  ...  ...  ...  ... және ... салығы түрiндегi барлығы 10-ға жуық  әр  салықтарды  ...  ...  ...  ...  ...  аса  ауыр  тиiп   ... ... болған:  олар  шаруалардың  жерiн  тартып  алу,  ... үшiн ... ... және ... ...  ...  қажетiлiгiатымен ерiксiз алу, соғыс жүктерiн  жол  тораптарына  жеткiзу  үшiн  олардыңкөлiк күштерiн өздерiнiң ықтиярысыз ... ...  ...  ...  ...  көрсету  деген  себептерменқазақтарға  келiмсектердiң  жерiн  өңдеу,  егiн  ...  ...   ...  жұмыстарды  атқару  мiндеттердi  өтеу  жүктелген  болатын.  Соғысжылдарында   егiстiк   көлемi,   мал   саны   ...   ...   ... ... ... ... ...  ұлтаралық  қатынастаршиеленiсе түстi.  Осы  кездерде  түрлi  ...  ...  ...  менбiрлестiктер  өздерiнiң   шовинистiк   бағдарламаларын   жариялап,   ...   ...   ...   Оның   ...   патша   үкiметiкелiмсектердiң iшiнен басшы топтарын қаруландырып жергiлiктi  халыққа  айдапсалып  отырды.  ...  1914  ж.  9  ...  ...   ...   ... ... бұйрығымен уездiк бастықтарды “сенiмдi  христиандардан”және келiмсектердiң дәулеттi адамдарынан мұсылман халқына  қарсы  ... құру ... ...  жер  ...  да  туып  ...  ... ... мен  қазақтардың  арасындағы  жер  үшiн  күрестер  бiрiншiдүниежүзiлiк соғыс жылдарында ауқымды болды. Ша  ...  жер  ... ... бай мен ру ... ...  да  жапа  ...  Ата-тегiнен келе жатқан өз жерлерiн бермеу үшiн  табанды  күресе  отырып,  қазақшаруалары патша шенеунiктерiнiң де,  ...  ...  ...  ...  ...  да  талаптарын  орындамады,  ...  ... ... қаржы бөлуден бас тартты. Тiптi Черняев  уезiнiң  Ноғай-Нұрынболысының  қазақтары  ...  ...  мен  ауыл  ...  ...  ... ... мiндеттерiн орындауына қарсылық бiлдiрген.Елдегi   үкiметке   ...   ...   ...   ...   ... ... ...  лауазымды  адамдарға,  салықтартөлеуге және жұмыстық мiндеттерiн өтеуге байланысты ереуiл-көрестерi  көшейетөстi. 1915 ж. наурызында ... ...  ...  ...  және  ... ауыл тұрғындары орталық үкiметтiң баға саясатына  қарсы  наразылықбiлдiрдi.  Лепсi  уезiнiң  Андреевск,  Осиповск  елдi  ...  ... ... ... дүкендерiн қиратып, тауарларын талап  алып  кеткен.1916 ж. Зайсанда болған әйелдердiң бас кҚтеруi әскери кҮшпен тоқтатылып,  13адам ... ...  1910  ...  кейiн   жаңа   революциялық   дәуiрiндегi   бойкҚрсетулердiң  басым  кҚпшiлiгiнiң  әлi   ...   ...   ... ... ... мен ... саяси  сана-сезiмiн  дамытуҮшiн олардың зор маңызы болды. Қазақстан еңбекшi лерiнiң бар¬ан ...  ... ... езгi мен ... қанау¬а қарсы кҮреске тартыла тҮстi.Он тҚртiншi лекция.Қазақстанда¬ы 1916 жыл¬ы ұлт-азаттық кҚтерiлiс.1914 жылы Ресей империясы бiрiншi дҮниежҮзiлiк ...  ...  ... ... ... барлық халықтар¬а,  соның  iшiнде  Қазақстан¬ада ауыр зардаптарын тигiздi. Ол  патша  ...  мен  ...  ... және байлардың зорлық-зомбылы¬ы мен  озбырлы¬ын  кҮшейттi.  Со¬ысқажетiне  Қазақстаннан  кҚп  жылқы,  ауыл  ...  ...  ... халықтан алынатын салық 3-4 есе  кҚбейдi,  шаруалардың  iрi  қарамалы мен мал Қнiмiн со¬ыс қажетiне алу да ...  ...  ...  ...  бәрiегiстiк жердiң қысқаруына, iрi қара мал басының  кҮрт  азаюына  әкеп  соқты.Елдiң  Қнеркәсiбiндегi  ...  ...  пен   ...   ... ... ... Қазақстан  экономикалық  қуатын  тҚмендеттi.  Қалалармен ауылдарда¬ы еңбекшi бұқараның жа¬дайы кҮрт тҚмендедi.Кәсiпорын  иелерiнiң,  ...  бай  мен  ...  ...  1916  ж.  25  ...   ...   ...   ...   халықтымемлекеттiк   қор¬аныс   жұмыстарына   пайдалану   тәртiбi   туралы   ...  ...  тiптi  ...  ...  ...  ...  әкiмшiлiкережелерi мен талаптарын орындаудан  бас  тартқан  азаматтарды  ...  ... Үш ай ... ... ... болмаса  айып  ретiнде  ақша  өндiрiпалуға  ...  ...  ...  ...  есе  ...  да  ... ... түстi.Қазақ жастарын майдандағы тыл жұмысына  алу  жөнiндегi  патшаның  ... 25 ... ... ... ... ... оларды отарлау  езгiсiмен еңбектегi  қанауға  қарсы  көтерiлуiне  себеп  болды.  Қазақтардың  жасытуралы  ...  ...  ...  ...  ...  мен  ...  ...  асқандығына  қарамастан  кедей  жiгiттердi  майданғажұмысқа ... ...  ...  ...  ал  ...  ...  ...  өзбетiнше үлкейтiп, немесе кiшiрейтiп  көрсетiп,  әскерге  жiбермеудiң  амалынжасап бақты.Майдан жұмысына қазақ ...  ...  ...  ...  ... ... ... зор  наразылық  туғызды.  Елде  болыстық  басқармалардыталқандау,  ауыл  старшындарын,  қатыгез,  ...  ...  ...   ... ... ... жасау, жер сату  жөнiндегi  құжаттарды,алым-салық қағаздарын т.б. жойып жiберу ... ... ... кең  орыналды. Сойыл, кетпен, шалғы, орақ, мылтық, қылышпен  ...  ел  ... ... ... малдарын айдап әкету  әрекеттерiн  жиiлей  түстi.Халықтың үкiметке  және  оның  ...  ...  ...  мен  ашықкөтерiлiстерi жиналып келiп, 1916 жылғы ... ... ... ж. ... және ...  ...  ...  өшпендiлiктiң  күшеюiжаппай құбылысқа  айналды.  Соғыс  елдегi  жалпы-ұлттық  дағдарыстың  пiсiп-жетiлу процесiн тездете түстi. ... ... бiр ... ... мен  ...  ...  ...  түҮгел  дерлiк  қамтыған  1916  ж.  ұлт-азаттықкөтерiлiсi болды.Көтерiлiстiң  сипаты  мен  ...  ...  ...  ...  жөнiненқозғалыс  отаршылдыққа  және  қанаушылыққа  ...  ...  ...  Қазақстандағы  көтерiлiс  Ресей  әкiмшiлiгi   үшiн   де,   сондай-ақжергiлiктi ... тобы үшiн де ... ... ... ... ... отарлық езгiнiң күшеюi,  жердiң  тартыпалынуы, салықтар мен алымдардың шексiз өсуi,  ...  ...  ... ... ұлттық  араздықтың  өршiтiлуi,  соғысқа  ...  ...  ...  күрт  ...  ...  ...  ...   Патшаөкiметi өзiнiң Қазақ даласындағы басты мiндетiн империялық өкiмет  негiзiндеорыс мемлекеттiгiн нығайту деп ... ... емеc ... болғанымен, 1916 ж. қозғалыс ұлт - азаттық ... ...  ...   ...   ...   және   иемденушi   топтарға   ... Оның ... ... күшi ... ... ...  ...  шаруалардың  қалың  топтары,  жергiлiктi   жұмысшылар,   батырақтар,қолөнершiлер. Cол кездегi ... ... ... көбi  қырғыздардыңкедей табынан тұрады, “пұрс атты таптар - байлар ғана  үкiметке  адал  болыпқалуда” деп  ...  ...  уезд  ...  да  өз  ...  ... ...  ...  қырғыз  халқы  арасындағы  толқу  тоқталар  емес,әсiресе әскерге  шақырылатын  жастардың  көңiл-күйi  тым  ...  ... олар  ...  өз  ...  ...  де  бай  ...  ... тартып алып, өз беттерiмен әрекет iстеп жүр...”192Көтерiлiстiң  өрiстеу  ...  ...  ...  ...  ...   ...   аңғарылды.   Қазақтың   демократияшыл    ...  ...  ...  Олар   ...   ...   ниетiнәшкереледi, халықты барлық ұлт  топтарын  отарлаушы  патша  үкiметiне  ...  ұран  ...  бұл  үшiн  ...  ...  ...  ... арқылы) мен “Қазақ” газетiн пайдаланды. Жергiлiктi жерлерде  қазақинтеллигенттерi  көтерiлiс  топтарына  басшылық  еткендер  ...   ...  ...  ...  ...  ...  ...  Мағатжанов,  БәйменАлманов,  Орал  облысында  -  Сейiтқали  ...  пен  ...   ... - ... ... ... ... -  Әдiлбек  Майкотов,  Ақмоладаласында - Сәкен Сәйфуллин, Жетiсуда - Тоқаш Бокин, Бекболат  Әшекеев,  СәтНиязбеков, Сырдария ... - ... ... ж.б. болды.Көтерiлiстiң басталуына патшаның 1916 ж. 25  маусымдағы  ...  ... ... Орта  ...  және  iшiнара  Сiбiрдiң  19-дан  43жасқа дейiнгi ... ер ... ...  ...  ...  тiкелейсебеп болды. Қазақстанда байырғы халық - Сырдария,  ...  ...  ... және  ...  облыстарында  тұратын  -  қазақтар,  өзбектер,  тәжiктер,түрiкмендер,  дүнгендер  мен  ...  390  мың  ...  ...   ... ... тиiс  ...  ...  iшiнен  мемлекеттiк  қызметатқарып жүрген, жергiлiктi басқару буындарындағы қызметкерлер,  жоғары  ... оқу ... оқып ... мен  ...  ...  мобилизацияданбосатылмақ  болған-ды.  Губернаторлар  ...  ...   ...  отын  ...  кеме  ...   ...   ... әскерге шақыруды кейiнге қалдыруға рұқсат алды.Кейiн  үкiметтiң  әскерге   ...   ...   ...   ... ... босатылатын адамдардың  шеңберi  едәуiр  тарылатүстi. ... және село мен ... ...  ...  ... мен мүдәрiстер, байлар, “байырғы” халықтан  шыққан  төменгi  полицияшендерi, дворян және құрметтi азамат құқы барлар мобилизациядан ... ... ... үшiн ... ауыл  старшындары  мен  жоғарғы  топәскерге шақыру жасындағы жастардың тiзiмдерiн жасауға ... ...  ... ... ... ... мәнiн қалың  бұқараға  түсiндiрiпте жатпады. Қазақ  арасында  туу  туралы  және  басқа  да  ...  ...  ...  жоқтығын  пайдаланып,  олар  жасына  қарамай  кедейжiгiттердi  тiзiмге  ...  ...  ...  ...  өз   ...  немесе  азайтып  әскер  қатарынан  босатты.   Жер-жердiң   ... етек ... бұл iстi тек қана пара беру  ...  ...  үкiметтiңресми рұқсатын пайдаланып, үстем топтар өздерiнiң және  жақындарының  орнынабасқа  жiгiттердi  жалдады  немесе  ...  ...  ...  ...   ... кедейлердi “реквизициялауға” күштеп  көндiрдi.  Ауылдың  әкiмшiлiгi“реквизициялатын” ... ... ... жат  ...  адамдардың  да(көбiнесе кедейлердiң) балаларын енгiздi.194Осының барлығы Қазақ ... ... ... ...  ... ... ... жасындағы  жастардың  тiзiмдерiн  зорлықпен  қолғатүсiрiп, жойып жiберiп ... ... ... болыстарды, ауыл  старшындарын,“құрметтi” ақсақалдарды және басқа қызмет адамдарын  өлтiрдi,  iрi  байларғашабуыл  жасап,  өсiмқорлардың  ...   ...   ...   қолхаттар   менвексельдердi, жердi сату ... ...  ...  ...  ...  ... ... уезiндегi Бiрмола деген жерде көтерiлiсшiлер патша  армиясынаарнап ат жинап жүрген  пристав  пен  ...  ...  ...   12  ... ... ... ... шаруалары болыстың ауылына шабуыл  жасап,болысты өлтiрдi; 22 тамызда сол уездегi Аққарға болысында  “патша  өкiметiнемойынсынуға ... ... ... “құрметтi” ақсақал өлтiрiлдi.195Сойылмен,  пышақпен,  орақпен,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  билеушi  топтардың  ауылынталқандап, малын  айдап  кетiп  отырды.  Шiлде  айының  аяқ  ...  ... ... және ... ... ... олар байлардың  жылқысын  айдапкеттi; 17 қыркүйекте 200 адамнан тұратын отряд Павлодар уезiнiң iрi  иемгерiШормановтың ауылын шауып, оның 4 мың ...  ...  ...  ...  ... Ырғыз уезiнде  көтерiлiсшiлер  байлардың  ...  ...  рет  ... отырған.196Тамыз-қыркүйекте Жетiсу, Ақмола, Семей  облыстарында,  әсiресе  Торғайөңiрiнде бұқаралық бас көтерулер  ...  ...  ...  ... олар мемлекеттiң жазалаушы әскери  құрылымдарына  қарсы  табандыұрыс   жүргiздi.   Көтерiлiстi   ...   ...   ...   ... 1916 ... 20 маусымдағы “биылғы жылдың  егiнiн  ...  ... ... ... ...  ...  тұру  жөнiндегi;  30  шiлдеде  жер-жердiң бәрiнде ... ... ... ... 1916 ...  15  ... ... жөнiндегi ресми құжаттарға қарамастан уақыт өткен  сайын  жер-жердегi ұлт-азаттық көтерiлiс ұлғая түстi.Жетiсу облысындағы көҚтерiлiс. Мұнда 1916 ... ...  ...  ... ... ... ... тылдағы жұмыстарға  шақырылутуралы үкiмдi орындаудан қазақ, ұйғыр және дүнгендер бас ... 11  ... ... ... ...  ...  болысты  және  басқа  қызметадамдарын  ұстап  алды.   Нарынқол-Шарын   ...   ...   ... ... ...  ...  құртылды.  Осы  жылдың  7-8шiлдесiнде  Верныйдың  маңында  ...  ...  ...   қазақхалқының өкiлдерi съезiнде “реквизицияға” көзқарас  туралы  мәселе  қаралды.Онда  жастар  әскерге  ...  ...  ...  ...  ... ... ... бұзылсын, “реквизицияланатын”  адамдардың  тiзiмiжойылсын деген шешiм қабылданды.Жетiсу облысында қарулы қарсыластық  шiлде-тамыз  айларында  ... ... 17  ...  ...  мен  ...  ...  соғыстық  жағдайжарияланды.  Патша  өкiмет  орындары  мұнда  iрi  әскери  күштердi   ... ...  ...  нығайтып,  көтерiсшiлердi  жазалау  үшiнЖетiсудың  қоныс  аудар¬ан  ...  ...  ...  ...  ...  ...  iрi  қақтығыстары  Асы  мен  Қарқара  жайлауларында,  Самсыстанцасы маңында, Қастек, Нарынқол, Шарын, Қорам өңiрлерiнде, ...  ... ... және ... ... ... Қыркүйек пен  қазан  айыныңбасында  барлық  жағынан  жазалаушы  ...   ...   ...   ...  ...  ...  табан  тiрескен  шайқастармен   шегiнуге,сөйтiп, Батыс Қытайға өтiп кетуге мәжбүр ... ... ... ... көрнектi демократияшыл  сауатты,бiршама революциялық сындардан өткен  Тоқаш  Бокин,  Бекболат  әшекеев  ... ... ж.б. ... ... ...  ...  патша  әкiмшiлiгiнеқазақтар ғана емес, олармен бiрге ұйғырлар мен дүнгендер  де  ... ... ...  ...  ...  ...  сипатына  ие  болды.Жетiсулықтар отаршы үкiмет әскерлерiне қарсы батыл ұрыс жүргiздi.Жазалаушылармен  ...  ұрыс  1916  ...  ...  ...  ...  Вежа  өзенiнiң   маңында   болды.   Көтерiлiсшiлердiң   ... ... ...  ...  ...  Бұл  аймақтағы  көтерiлiс  1916жылғы қазанда басып-жаншылды. Патша ... ...  ғана  ... халықты да жазалады. Ондаған қазақ және  қырғыз  ауылдары  қиратылды.Ресей отаршы үкiметiнiң әскерлерi қудалаған 300 мыңнан  ...  ...  ... ... ... ... ... кеткен.Көтерiлiс басшыларының кейбiреулерi  ғана  жазалаудан  жасырылып  аманқалды. Неғұрлым табанды қарсылық көрсеткен ауылдар күйзелдi.  Олардың  ... ... ...  ...  ...  ...  ...   мен   қаралаушы   әскерлердiң   ...   қаза    ... ... ... сот ... ...  бойынша  ғана  Түркiстанөлкесiнде 1917 жылғы 1 ақпанға дейiн 347 адам өлiм жазасына,  168  адам  ... ... жер ... 129 адам ... ... ... Ақмола, Семей, Орал облыстарындағы  және  Бөкей  ордасындағытолқулар. Бұл  өңiрлерде  де  ...  бас  ...  ...  халықтытылдағы жұмыстарға күштеп тарту туралы патша үкiмi ...  ...  ... едi. ... ... 11 ...  ...  қазақ,  өзбек  жәнеқырғыздар арасында  өрiс  алды.  ...  ...  ...  мен  ... ... жазалады, болыстардың мал-мүлкiн  құртып,  полиция  жәнеүкiмет әскерлерiмен соқтығысты.Сол  кездегi  ...  ...   ...   ...  ...  шендерiнiң  тылдағы   жұмысқа   алынатын   ... ...  ...  көрсетiлуiнен  көрдi,  соның  iшiнде  байырғыәкiмшiлiктiң шендi алты адамы өлтiрiлдi” делiнген. 24  маусымда  ... 50-ге ... ... бар қазақтар  тобының  болыстың  үйiне  (Перовскуезi) шабуыл жасап, болыстың өзiн және  ...  ...  ...  соң  ... ... кеткенi жөнiнде жоғарыға  жазылған.  Ендi  бiр  хабарламада  ”1)Болат ... 5 ... ...  адам  бар  ...  тобыр  жиналып  жатыр;  2)Шымкент  жолы  бойында    7-8  ...  ...  ...  ...   жатқаныбайқалады”,197 деп баяндалған.1916 жылғы тамыздың бас  кезiне  қарай  ...  ...  ... ... ... ...  уезд  ...  таяу  жерлергежиналып, казак жүздiктерiне шабуыл жасап отырды. Әулиеата уезiнiң  жекелегенаудандарында (Мерке маңында), Алматы, Арғын, Аспары, Ашын  және  ... ... және  ...  ...  ...  ...  ...  ұзаққа  созылды.  Осы  жылғы  қыркүйектiң  аяқ  шенiнде  Сырдарияоблысындағы көтерiлiс аяусыз  басыплып-жаншылды.  ...  ...  ... ... ... Торғай облысына көшiп  барып,  мұнда  ... ... ... ...  ...  да  өңiрлерiндегi  сияқты  Ақмола   және   Семейоблыстарында көтерiлiстiң мобилизацияға ашық ...  ...  ...  анықболды. Мәселен, 1916  жылғы  17  шiлдеде  Шерубай-Нұра  болысының  ... ... пен ... ... бастауымен  болыстық  үй-басы  тiзiмiнболыс  әкiмiнен  ...  ...   ...   ...   (Павлодар   уезi),Қарқаралыда “бiрде-бiр қазақ қаралуға  ...  жоқ,  ...  ... тығылып қалды”.198Ақмола  облысының  8  болысының  көтерiлiсшiлерi  негiзiнен  Қорғалжынкөлiнiң маңына жиналды,  ал  ...  ...  ...  ...  ... бес ... көтерiлiсшiлерi  қосылған.  22  шiлдеде  Петропавл,Ильинск, Смайыл, Меңгiсерi және басқа болыстарда тәртiпсiздiктер басталды.“Қырғыздардың неғұрлым көп  тобы,-  деп  ...  Омбы  ... ...  ...  ...  топ,  ...  мың  ... Семей уезiнде  -  7  мың  адамнан  құралған  топ,  ...  ... 3 ... ... адам  ...  ...  топ,  Ақмола  уезiнде,Қорғалжын көлiнiң маңында және Ереймен тауларында - 5 мыңға  тарта,  ... ... ... - 7 мың адам және ... ...  2  мыңға  тартақырғыз жиналған”.1991916  жылғы  26  қыркүйекте  Көкшетау  ...  ...  ...  ...  ...  казак  әскерлерiнiң  отрядына  шабуыл  ...   ... ... уезiнiң Қоржынкөл болысында да қарулы қақтығыс  болды.  Алқазанның  3  мен  ...   осы  ...  ...  ...  ...  ...  екi  iрi   ұрыс   өттi.   ...   ...   ...  ...  қаруланған  патша  әскерлерi  1916  жылғы  ...  ... ... және ...  ...  ...  қарсылығын  басаалды. Бұл соққыдан кейiн олардың бiраз  тобы  Торғай  уезiне  барып  кеткен,Аманкелдi ... ... ... 1917 ... дейiн Атбасар көмiр  кендерiмаңында қарсылықты жалғастырды.Ақмола  және  Семей  облыстарындағы  көтерiлiс   басып-жаншылғанымен,халықтың күресi ... ...  ...  ...  ...  ... тиiстi ерлер жинақ нүктелерiнен келуден жалтартды.  Семей  облысыбойынша 5 қарашаға дейiн ... ...  ...  85479  ...  ... ... бармады.200Осы жылдың шiлде-тамыз айларында Орал облысы мен  Бөкей  ордасында  дапатша ... бұл ... ... ... өттi. Орал  ...  ... ... қызметке шақырылуға тиiстi 50270 адамның iшiнен  32  ... жiгiт ... ... ... бас тартқан. Бөкей  ордасында,  Темiржәне Атырау (Гурьев) уездерiнде қозғалыс 1916 ...  ...  орта  ... ... қарсы қарулы  соқтығыстарға  ұласты.  Қозғалыс  ... ... ... ... ...  бұқаралық  сипат  алды.  Бұлқозғалыстар ұйымдасу жағынан әлсiз әрi жергiлiктi ... ... ... ... ... ең бұқаралық, ең ұзаққа  созылған,ең табанды  және  ұйымдасқан  көтерiлiсi  Торғай  ...  ...  ... ... және ... Көтерiлiсшiлер  поштаға  шабуыл  жасап,  ... ...  ...  ...  ...  соқыға  алып,  тiптi  болыстардыөлтiруге  дейiн  барды.  Оған  жұрт  ...  ...  ...   ... еттi. Ол 1873 жылы Торғай уезiнiң Қайдауыл  ...  ...  ...  ...  ...  ...  едi.  әкесiнен  ерте   айрылғанАманкелдi  ...  ...   ...   бала   ...   жоқшылық   пенмұқтаждықтар көрдi.Аманкелдiнiң өзiн сардарбек (бас қолбасшы) деп  атады.  Көтерiлiсшiлербақылайтын аудандарда бұрынғы ауыл-болыс ... ... ...  ... билiгi iс жүзiнде көтерiлiсшiлердiң қолына  көштi.  Қазанның  ... ... ... мен ... ... барлық пошта  бекеттерiмен байланыс желiсiн өз ... ... ... А. ... ... 15 мың  ...  Торғай  қаласын  үшкүнге созылған ... ... Сол ... ... ... үш ... ... А.  Лаврентьевтiң  жазалаушы  әскер  тобы  келе  жатты.  Отарлаушыүкiметтiң жазалаушыларының қаруланған негiзгi  ...  ...  ...  ...  ...  көтерiлiсшiлер  Торғайды  қоршауын  қойды  және  патшаәскерлерi ... ...  ...  ...  мен  ... ... Татырда, Ақшығанда, Доғал-үрпек, Күйiкте болып өттi.  А.Имановтың штабы орналасқан Батпаққара маңындағы  ұрыстар  шиеленiстi  өрбiп,1917 жылдың ақпан ... ... ... кең ... ... Cол  шайқастардаА. Имановтың көтерiлiсшiлерi  ақпан  ...  ... ... ... ... ... ... қозғалысы болған 1916  жылғыкөтерiлiстiң барысында патша өкiметiнiң отарлау ...  ...  ... ...  ...  ...  ...  қалпына  келтiруге  бағыт  алғаншаралар iске асырылды. Сөйтiп, Торғай өңiрiндегi  көтерiлiсшiлер  ӘбдiғаппарЖамбосын ұлын хан көтерiп, ... ... ...  елдер  мен  елшiлiк  жәнебасқа қарым-қатынас жасауға талаптанған да ұмтылыстар болған.1916 ... ...  ...  ...  ...  ХХ  ... ... көтерiлiс ғасырлар бойы армандап, бостандықты  аңсағанкүреске қосылған сүбелi үлес, ол ...  ...  және  ...  тарихындаерекше орын алады. А. Иманов пен оның  рухани  ақылшылары  және  әрiптестерiқазақ  ...  өз  ...  ...  Датов,  Исатай  Тайманов  пен  Махамбет¤темiсов, Кеңесары мен ... ... ...  ...  ... деңгейiне дейiн көтердi. Кеңесары Қасымовтың басшылығымен болған  ұлт-азаттық қозғалысынан кейiн бiрiншi рет  1916  жылы  ...  ...  ... аймақтарын қамтып,  кең  көлемдегi  азаттық  ...  ...  ...  ...  және  ...  саясатқа  қарсы  бағытта  өрбiдi.Халықты  ұлттық  және  ...  ...  ...  ...   ...  бұл  ...  ...  жағы  (ауылдың   феодалдық   басшытоптарына қарсы күрес) екiншi ... ... ... ... ... ... 1917 жылғы Ақпан және Қазан саяси оқиғалары.Қазақстанда Кеңес үкiметiнiң орнатылуы (1917-1918 жж.).1917 жылдың басында Ресей ... ... ...  жаңа  ...  кең  көлемдi  мазмұн  алды.  Осы  ...  ...  ...  ...  соғысты  азамат  соғысына  айналдыру  ұраны   кеңiненнасихаттап  оны  биiк  ...  ...  ...  Тағы  бiр   ...  ...  халықтың  большевиктер  бағдарламасын  iшiнара   қолдауындаболды. Орталық ... осы ... ... түрлi айла-шаралар  iздедi.Революциялық дағдарыстың  пiсiп-жетiлiп  келе  жатқандығы  ұлт  ... ... ... да ... ... бастады.1917  жылы  27  ақпанда   ...   ...   ... ... жеттi.  Патша  өкiметi  құлатылып,  үкiмет  басшылары  менжетекшi шенеуниктерi орындарынан босатылып iшiнара  тұтқынға  ...  ... ... ... ... да қос  ...  орнады  (Уақытша  үкiмет-Кеңестер). Патша өкiметiнiң  құлатылуын  Қазақстан  еңбекшiлерi  саяси  жәнеұлттық ... ... ...  ...  ...  Революцияшыл  халықбұқарасының белсендi қимылдары нәтижесiнде ...  ...  ...  ... ...  ...  ...  Буржуазиялық-демократиялық  ақпанреволюциясының жеңiсi өлкедегi халықтың саяси белсендiлiгiн өсiрдi.Уақытша  үкiметтiң  Қазақстандағы  жергiлiктi  органдары  ... ... ... ... арқа  ...  ...  ... революциялық шабытын  қайтаруға  тырысты,  халықты  тонауларынжалғастыра   бердi.   ...   ...   ...   ...    өзмойындарымен   көтеруге   мәжбүр   еттi.    ...    ...    ...  ...  ...  ...  Ол  Қазақстан   мен   ОртаАзиядағы   1916   ж.   ...   ...   ...   ... ... жөнiнде қаулы  қабылдады,  жергiлiктi  жерлерде  бұрынғыуезд бен болыс бастықтары, ... ендi ...  ...  ...  төрағалары  бола  бастады.  Қазақтарды   саяси   құқықтарынанайырған ескi заңдар күшiнде  ...  ...  зор  жер  ...  мен  ... ... ... сол бұрынғы күйiнде қала  бердi.  Қазақхалқының таңдаулы жерлерiн тартып алушы-Қоныс аудару басқармасы өз  ... ...  ж.   ...   ...   ...   ...   қантөктiрежазалағаннан  кейiн  Қытайдан  қайтып  орала  бастаған  қазақ   пен   ... ... ... тек 100  сомнан  жәрдем  ...  ...  ... бұл ... пайдаланып, осындағы  түпкi  халықты  тонауменшұғылданды, зорлық-зомбылық жасап,  олардың  ...  ...  алып  ...  ...  Жетiсудағы  комиссары  Шкапский  “ешқандай   татуластыружөнiнде сөз болуға тиiстi емес,  ...  ...  ...  ... ... - деп ...  Кеңестер  1917  ж.   наурыз-мамыр   ...   ...   ...   ...   ...   ...   Оралда,¤скеменде,  Атбасарда,  Ақтөбеде,  Түркiстанда  және  т.б.   ...   ... ... ... ... құрамында сан  жағынан  жұмысшы  меншаруа депутаттары басым болды. Олардан кейiнгi  орындарда  ...  ... ... ... ... Осы ...  буржуазиялық  Уақытша  үкiметтiңжергiлiктi  органдары  қалыптасты.  Уақытша  үкiметтiң  облыс  және  ... ...  ...  патша  шенеуниктерi,  эсерлер,  меньшевиктержәне ұлтшылдардан тұратын комиссарлары қолына тидi. Сайып  келгенде  Уақытшаүкiметтiң жергiлiктi ... ... ... жағынан  революцияға  дейiнгiпатша әкiмшiлiгi қалың бұқараға қалай қараса, бұл да солай қарады.Ресейдегi  ...  ...  ...  ...  ...  ... және үгiт-насихат шараларын ашық жүргiзуге мүмкiндiк  алды.Орынбор және Торғайда П. Кобозев, Ә.Жангелдин, А.  Коростелев,  Ақтөбеде  В.Ф. ... ... А.В. ... ...  П.  ...  П.  Дмитриев,Шымкентте Н. Морозов, Семейде П.  ...  ...  К.  ...  ...   саяси-ұйымдастырушылық    жұмыстарын    жүргiздi.    Большевиктерпартиясының қатарына С. ... Б. ... Т. ...  С.  ... ... кiрдi. Олар Уақытша өкiметтiң саясатының мәнiн  халыққа  ашыпбердi, революция қарсыластарын  әшкереледi,  ...  ...  ...  ... топтарын күреске жұмылдырды.Елiмiзде  қазақтың  ұлттық  интеллигенциясы  басқарған  облыстық  жәнеуездiк  комитеттерi  де  ...  ...  мен   ...   ... ... ... ... Орал  және  Жетiсу  казак  әскерлерi  жәнестаницаларының  ...  ...  ...  ...  органдары  -   казактықкомитеттер  құрылды.  Татар,  өзбек  және  ұйғыр  саудагерлерi   ... ...  1917  жылы  7  ...  ...  З.  Тазетдиновтыңбасшылығымен жалпымұсылмандық комитет - Құрылтай құралып қызмет жүргiздi.Қазақстанның әр  ...  ...  ...  ...  мәдени-ағартуiстерiмен айналысатын үйiрмелерi мен  ұйымдары  қалыптасады.  Мысалы,  1915-1917 жж. 20-ға  жуық  ...  мен  ...  ...  ...  ...  ...   ...    мәселелерi    туралы    мәдени-көпшiлiк    шараларұйымдастырды. Олардың арасында ерекше ... ... ...  “Еркiн  дала”,Омбыда “Бiрлiк”, Оралда “Жас қазақ”,  Троицкiде  “үмiт”  тағы  басқа  ... ... ... бағдарламалары болмаса да бұндай  үйiрмелер  халықтыұлт-отарлық езгiден азат  етудi  шын  пейiлдерiмен  ...  ...  ... ... еттi, ұлттық бiрлiк, бостандық пен тәуелсiздiк идеяларын  оятуғаұмтылды.  Олардың  iшiнде  ...  ...  ...  ...  ... жастарының революцияшыл одағы” бiршама игi iстер тындырды.Бұл кездегi  Ресей  империясын  түгелдей  қамтыған  ...  ...   ...   ...   ...    ...    маңдай    алдыинтеллигенциясы  ...  ...  ...  ...   ...   мәселелергебайланысты бiр тұжырымға келу үшiн жалпы қазақ съезiн  ...  ...  ... ... ... ... қазақ және қырғыз халықтарына арнайы  үндеужарияланды. 1917  жылы  21-26  шiлдеде  ...  ...  ...  ... ... ... құрылып  оның  басшы  органдары  сайланды.  Партияныңбасқару ... ... ... ... ...  Мiржақып  Дулатов,Елдос  Омаров,  Мұстафа  Шоқаев,  Мұхамеджан  Тынышпаев,  Халел  және  ...  ...  ...  т.б.  сайланды.  Сол  жылы  5-13  (18-26)желтоқсанда Орынборда ... ...  ...  ...  ...  -  ... үкiметi - Ұлт Кеңесi құрылды.Алаш  Орда  ...  ...  15  ...  ...  ал  ...  ... болып  Әлихан  Бөкейханов  тағайындалды.  Үкiметтiң  алдына  ... ...  ...  бiрлiктi  жандандыру  болатын.  Қазақ  елiнiңинтеллигенциясының осы қозғалысты  ...  ...  ...  отаршылдықезгiдегi  халқымыздың  ғасырлар  бойы  армандап  келген  және  ...  ... ... ... ... ... ... соның iшiнде еңбекшi халықтың мұңын  түсiнiп,  сол  арқылыоларды өз идеясына табындырған саяси ұйым  -  социал-демократтардың  ... ... ...  1917  ж.  ...  бұл  ...  ашық  ... мүмкiндiк  алып,  олардың  саяси-көпшiлiк  шараларына  ...   және   ...   ...   ...   ...   РСДЖП-ныңПеровскiдегi, Қазалыдағы, Ақтөбедегi,  Оралдағы,  ...  ... ... т.б. қалалардағы және  Қазақтстанның  темiржол,  кенорындарындағы ұйымдары топтастырылды.Табанды  әрi,  шыдамды  және  ...  ...  ...  ...  ...  өз  мақсаттарының  айналасына  топтастырабiлдi.  Көптеген  қалаларда,   темiр   жол   ...   ...   ...  ...  Оралда,  Ақтөбеде,  Түркiстанда   т.б.   жерлердебольшевиктер партиясының ұйымдары ... және ... ... ...  ...  ...  кейiн  Қазақстан  жұмысшы  ... ...  сол  -  ...  жүйесi  қалыптасып,  жер-жерде  оныңұйымдары құрыла бастады. Олардың  қалыптасуында  Орынбор-Ташкент  ...  ...  ...  ...  ...   және   Омбы   ...   жол   торабықызметшiлерiнiң I-съезi үлкен  рөл  атқарды.  Cъездер  ...  ...  ... ... ... ...  ...  пен  соғысқа  көзқарастуралы,  8-сағаттық  жұмыс  күнi  туралы,  жұмысшы,  солдат  және   ... ... ... ... ... мен ...  туралы,  Құрылтайжиналысына кажеттiлiгi туралы, пенсиямен қамтамасыз ету  туралы  және  басқамәселелердi талқылады.Большевиктер билiкке келген алғашқы кезден-ақ ...  ...  ...  ...  ...   бұл   қозғалыстар   мен   Алаш   партиясынапролетарлық  ...  ...  ...  жолындағы   кедергi   есебiндеқарады. Бұл бағыт  оның  iшкi  және  сыртқы  ...  ашық  ...  ... әсiресе Сталиннiң  елге  жеке  билiгi  орнағаннан  кейiнгi  ... ... ... ... Соның нәтижесiнде  бұрынғы  империяның  шетаймақтарында дами бастаған қозғалыстарға үзiлдi-кесiлдi тежеу салынды.Қазан төңкерiсi және Қазақстанда ... ... ... 1917  ж.  24қазанда  (6  қарашада)  ...  ...  ...  ...   ...  ...  солдаттар  мен  матростар  астананың  аса  ... ... ... ХХ ... ... бұл  ...  оқиға  бүкiл  елде,кейiн дүние жүзiнде радикалды өзгерiстерге әкелiп соқтырды. Осы ...  ... ... ... ... оның ... аймақтарында Кеңес  өкiметiнқұру, нығайтумен ұштасты. Бұл саяси процесс әр ... әр ... өттi  ... және ... күш ... ... ... кейiн елдегi бүкiл  билiк  жұмысшы,  солдат,  шаруадепутаттарының қолына берiлдi деп ресми жарияланды және сол арқылы  ...  ...  ...  мен   ұлттардың,   халықтардың   келешектегi   тағдырынабайланысты бұрын ... ... ... жол ...  ...  ... солдаттар  қалың  бұқарасы  елдi  соғыстан  бұрын,  ...  ... пен ... ...  ...  әбден  қажыған  олардың  жағдайынтүзеуге  ендi  айқын  жол  ашылады  деген  ...  ...  ...  ...  қол  ...  ...  келген  орыс  емес  халықтардыңеңбекшi   ...   ...   ...   кейiн    экономикалық-әлеуметтiккүйзелiстен  шығумен  ...  ...  ...  ...  тәуелсiздiкалатын  шығармыз  деген  үмiтте   болды.   Большевиктер   зауыт,   ... жер ...  ...  -  ...  ...  ...  ұран  ...  Ресейге  тәуелдi  болып  келген  халықтар  жөнiнде  өз   ... ... ... да ... ... мен ...  халықтарғатеңдiк пен бостандық, азаттық жарияланып,  оларды  ...  ...  ... ... ... ...  Петроградтағы  жеңiсiнiң  және  орталықта,сондай-ақ Қазақстанмен iргелес iрi қалалар - Ташкентте,  ...  ... ... ... ...  ...  ...  билiгiнiң  мемлекеттiбасқарудың  жаңа  түрiне  көшiрiлу  маңызды  болды.  Бiздiң  елiмiзде  ... ... төрт ... яғни 1917 ж. ...  1918  ж.  ...  дейiнсозылды. Жаңа үкiметтiң орнауы өлкенiң әлеуметтiк-экономикалық  және  ... ... ... ... ...  ...  ұйымдарының  әлсiзболғандығынан,  ұлтаралық  қатынастардың  күрделiгiнен  туған   қиыншылықтаресебiнен ... ... ... ... өлкеде  жеңiске  жетуiнде  солдатдепутаттары Кеңестерiне бiрiккен жергiлiктi гарнизондардың  солдаттары  жәнеАқпан революциясынан кейiн Қазақстанға майданнан  ...  ...  ...  ... ал шаруаларға -  жер  беруге  уәде  жасаған  үкiметтiң  ... ... ... оның ... маңызды рөл атқарды.Орал, Жетiсу, Сiбiр және Орынбор казак әскерлерiнiң әскери  үкiметтерiдеп аталатындардың табанды қарсыласуымен, сондай-ақ  Қазақстанның  әр  ... ... ... аудандардан қашқан бұрынғы  құлатылған  Уақытшаүкiмет жақтастарының шоғырлануымен  жалпы  ел  iшiндегi  саяси  ...  ... ... түстi.Ресей  орталық  аудандарынан  Қазақстанға  көмек  көрсету   үшiн   ... В. ... П. ... және т.б. төтенше  комиссарлардың  келуiКеңес үкiметiн жақтап,  қазақ  халқының  арасынан  Әдiлбек  ...  ... ... ... Тоқаш Бокин, Ораз  Жандосов,  Әбдiрахман  Әйтиевсияқты көптеген күрескерлердiң  шығуына  себепкер  болды.  Еңбекшi  ... өмiр ... ... ... ұлт өкiлдерi  К.  Шугаев,  П.  ...  ...  С.  ...  П.  ...  И.  ...   тағы   ...   ондағаназаматтардың ат салысып Кеңестердiң Қазақстанда жеңуiне жол салды.Төңкерiстi қолдайтын күштер басым болған жерлерде ...  ... ... бүтiндей шықты. Ал қызыл әскер жасақтары бар  аудандардаөкiмет билiгi  ...  мен  ...  ...  ...  ... ... ие болуы арқылы  жүзеге  асты.  Мұндай  ...  ... ...  ...  ...  ...  және  ... болды. Бiрақ төңкерiс қарсыластарының күштерi көбiрек  шоғырланғанОрынбор, Орал, Жетiсу облыстарында өкiмет билiгi ... мен  ... ... ... ...  ...  осы  ...  жанын  пидаеткен құрбандықтар арқасында ғана тидi.Уақытша үкiметтiң жақтастары едәуiр  ...  ие  ...  ...  ...  және  ...  ...  ...  iстiң  барысы  басқаша   өрбiдi.Көптеген жерлерде, соның  iшiнде  облыс  орталықтары  мен  ...  ... ... ... ... отрядтардың  және  жергiлiктi  гарнизондардыңбольшевикшiл солдаттарының күштерiмен қарулы көтерiлiстер  ...  ...  ...  ...  және  олардың  одақтастарының  қарсылықкөрсеткен күштерiн басып-жаншу жолымен орнатылды.1917 ж. қазан айының соңынан бастап 1918 ж. ... ...  ...  ... ... ... Қазақстанның қалалары мен  iрi  елдi  мекендерiндеорнап бiттi. Ал ауылдар мен селолардың басым көпшiлiгiнде Қазақстанда  кеңесөкiметiн  ...  ...   ...   соғысы   басталғанға   дейiн   созылды.Қазақстанда кеңес  Қкiметiн  орнату  iсiне  С.  ...  К.  ...  ... Б.  ...  Ә.  ...  С.М.  ...  Л.П.  ...  F.Розыбакиев және басқалар неғұрлым белсендi қатысты.Жалпы алғанда Кеңес үкiметi Қазақстан  аймақтарына  ...  әр  ... ... ... (Қызылорда)  жұмысшылары  мен  солдаттары  үкiметбилiгiн 1917 жылғы 30 қазанда (12 қарашада) өз ...  ...  Ол  ...  ... ... ... орналасқан iрi темiр  жолы  торабы  ...  ... ... ... ...  оның  ...  және  әкiмшiлiкорталығы Ташкент қаласында 1917 жылғы 31 ... ...  ...  ... iске асты. 1917  жылдың  қараша  айының  орта  кезiнде  Кеңес  үкiметiЧерняев (Шымкент) қаласында ... ... ... ...  ... ... Қазалыда, Арал поселкасында және облыстың басқа  даiрi елдi мекендерiнде бейбiт жолмен орнады.  ...  ...  және  ...  Кеңесiнiң  темiр  жол  жұмысшылары  мен   бiрлескен   қимылыныңарқасында 1917 жылы 12 ... ... ... ...  құрылды,  оныңқұрамына Ғ. Ыдырысов, Я. Побелянский, К. Сүтiшев  және  басқалар  кiрдi.  Алказак ... ... ... ... жаңа ...  ...  бiраз  қиындық,тiптi қантөгiс арқылы жүрдi ... ... ... Семей, ¤скемен).Торғай облысының орталығы және Қостанай, Ақтөбе қалары  мен  басқа  даiрi елдi ... ... ... 1917 ... ... - 1918  жылғы  наурызаралығында орнады. Жаңа үкiметтiң бұл өңiрде билiкке келуiне А.  ...  ... В. ... В. Зинченко және т.б. күрескерлер елеулi үлес қосты.Жетiсуда Кеңес өкiметiн  орнату  жолындағы  күрес,  төңкерiс  ... ... ... ... 1918  ...  ...  ...  созылды.Жаңа үкiметтiк басқару жүйесiнiң орнауына бұнда 1917 жылдың  ...  ...  ...  мен  ...  ...   ...   төңкерiс   идеясынқолдаушылардың мол үлесi қосылды. Сол жылдары Верный  ...   ...  ...  ...  әскери-төңкерiс  комитетiн  қалыптасуына   Т.Бокин, Т. ¤тепов,  Ж.  ...  А.  ...  ...  ...  халықтыңөкiлдерi зор үлес қосты. әскери-төңкерiс басқарған жұмысшылардың Қызыл  ұланжасақтары мен екiнiшi ... ...  ...  ...  ... қала ... қолдауымен наурыздың 2-нен  3-не  қараған  түнi  Верныйқаласында  Кеңес  өкiметi  орнады.  Осы  айда   ...   ...   ... ... ... көкектiң бас кезiнде Лепсiде орнады.Қазақстандағы   Кеңес   үкiметi   жарияланғаннан   кейiнгi   алғашқыөзгерiстер. ... ... ... ... ... ескi  ...  ... iшiнде уақытша өкiметтiң комиссарлары,  отарлау-шенеунiктiк  әкiмшiлiк,қоныстандыру мекемелерi, бұрынғы сот жүйесi ... ...  ...  ... солдат депутаттары кеңестерi  арқылы  жұмысшы  шаруалардың  қолына  ... ... ... iске ...  Қазақстан  қалаларында  құрылғанреволюциялық комитеттердiң рөлi зор болды. Олар  ...  ...  ...  ...  ...  ...  арқа   ...   қанаушы   таптардыңқарсылығына тойтарыс бердi. Ревкомдар өз мiндетiн  кеңестерге  ...  ... ... ... ... ескi  құрылымы  әуелi  кеңестердiң  қарамағынаөтiп, араға уақыт салып ... ... ... ... ...  ...  1918  жылы  ақпанда   жұмысшы,   ...   ...   ... ... ... ... басқарманы кеңес басқару орны  етiп  қайтақұрып, қалалық думаны таратты. 1918 жылы 9 ...  ...  ...  ... мен ...  ...  уақытша  өкiметтiк  уездiк  комиссарларыныңмiндеттерiн  жаңа  ...  ...  ...   Осы   ...   ...  ...  ...  комиссарлар  Кеңесi  азық-түлiк  басқармаларынатиiстi Кеңестердiң азық-түлiк бөлiмi етiп қайта құру жөнiнде  үкiм  ... ... ... ... ... ... алынды. Ал  аталғанөзгерiстерге қарсылық  бiлдерген  бұрынғы  земстволық,  қалалық  басқармаларешқандай  сылтаусыз  ...  ...  ...   ...   ...  ...  ...  Қапал,   Лепсi)   немесе   олар   Кеңестердiңқарамағына көштi (Қостанай, Перовск, ... ... бойы ... құрсағында болған халықтар Қазан  революциясыныңнәтижесiнде жарияланған ұлттық бағдарламаны зор ықыласпен қабылдап,  бiрiншiкезекте ...  ...  ...  ...  ...  ... ... ұлт саясатының негiзгi  принциптерi  Кеңес  ...  ... ...  -  ...  ...  құқықтарының  Декларациясы  (1917  ж.  2қараша) мен “Ресей мен Шығыстың  ...  ...  ...  ... ж. 20 ... жарияланды.Кеңестердiң III - Бүкiлресейлiк  съезi  қабылдаған  (1918  ж.  қаңтар)“Еңбекшiлер мен қанаулы  халықтарының  Декларациясында”  ...  ...   ...   ...   ...   түрi   ретiнде    кеңестiкфедерациялау үшiн ұстанған принциптi нақты жүзеге асыруға  ...  ... Ол ... ... ... Кеңестiк Ресей Республикасы еркiн  ұлттардыңеркiн  одағы  ...  ...  ұлт   ...   ...   құрылуыбелгiлендi.  РКФСР   құрылғаннан   ...   ...   ...   ...   ... ... ... әзiрлiк жөнiндегi жұмыстар басталды.Қазақстандағы  большевиктер  ұйымдары  мен   Кеңестер   ... ... ... ...  ...  Мазмұны  және  бағыт-бағдарыжағынан бұл шаралар Кеңес үкiметiн нығайту  жолындағы  ауқамды  ...  ... ... ... ... революциясын және Қазақ  мемлекеттiлiгiн  кеңестiкнегiзде құру идеясын ... ... ... ... ...  ...  болашағын  либералдық-демократиялық  тұрғыдан   сараптап,   өздерiнiңбағдарламалық көзқарастарын ... Ол  сол  ...  ...  ...   ...   ...   ...   туралы   бағдарламасыПетроградтағы революциядан кейiн “Қазақ”  газетiнiң  21  ...  ...  ...  он  ...  ...  бағдарламаны  бүкiл   қазаққабелгiлi  ...  ...  ...  Ахмет  Байтұрсынов,   МiржақыпДулатов, Елдес Ғұмаров, Есенғали  Тұрмұхамедов,  Ғабдухамит  Жүндiбаев  жәнеҒазымбек ... т.б. ... ... Ол ... ... ... қамтылған болатын:I.  Мемлекет  қалпы.  Россия  демократическая,  ...  ... ... hәр ... ... ... ынтымағы  бiр  болады.hәр қайсысы өз тiзгiнiн өзi алып ... ... ... ... ... облыстардың бәрi бiр  байланып,өз  тiзгiнi   өзiнде   ...   ...   ...   ...   ... партиясы ғадiлдiкке жақ,  нашарларға  жолдас,  жәбiрлерге  жауболады...III. Негiзгi  құқық.  Россия  республикасында  ...  ...  ... ... адам ... тең болу.Жиналыс жасауға, қауым ашуға, жария сөйлеуге,  газет  шығаруға,  кiтапбастыруға еркiншiлiк...IV. Дiн. Дiн iсi ... ...  ...  ...  Дiн  ...  ... қазақта өз алдына болу...V. Билiк hәм сот. hәп жұрттың билiк пен  соты  ...  ...  ... Би hәм ... ... ... тiлiн ...  Қазақ  көп  жерде  соттiлi қазақ тiлi болу...VI. Ел қорғау. Ел қорғау үшiн ... осы ... ...  болмау.  Әскерлiкжасына жеткен жастар  жерiнде  үйретiлiп,  ...  ...  ...  әскерлiкқызметiн қазақ атты милиция түрiнде атқару.VII.  Салық.  Хал-ауқат,  табысқа  ...  ...  ... ... жолмен таратылу.VIII.Жұмысшылар. Жұмысшылар закон панасында  болу...  “Алаш”  партиясыжұмысшылар    турасында    ...    ...     ... ... ... ... Оқу ... есiгi кiмге де болса ашық  hәмақысыз болу; жұртқа жалпы оқу  жайылуы.  Бастауыш  мектептерде  ана  ... ... ... орта ... университет ашу; оқу жолы өз алды  автономиятүрiнде болу; хүкiмет оқу iсiне кiрiспеу...X. Жер мәселесi. Учредительное собрание негiзгi  ...  ...  ...  алдымен  жергiлiктi  жұртқа  ...  деу;  ...  жер  ... ... алып  ...  қазақ  жерiне  ауғын  мұжық  келмеуi,бұрын алынған жерлердiң мұжық отырмағандары қазаққа ...  ...  ...  ...  ...  ...  қоғамдағы  орнынкөтеруге елеулi себепкер болды.  1917  ж.       5-12  ...  ... ... ... ... ... ... әр түрлi топтарының  Қкiлдерiнбiрiктiрдi. Төралқа төрағасы Бақыткерей  Құлманов  және  оның  орынбасарларыӘлихан Бөкейханов, ... ... ... ... және  Омар  ... съезде күн тәртiбiнiң  бiрiншi  тұрғысындағы:  қазақ  автономиясынқұру және оның үкiметiн қалыптастыру тактикасы ... ...  ...  ХХ  ...  90-шы  ...  дейiн  қазақтардыңармандаған  мемлекеттiк  автономиялық  құрылымның  негiзгi  жобасы  пiшiлдi.Яғни, Алаш Орда ... ... ... ...  ...  Торғай,  Ақмола,Семей,  Жетiсу  облыстары  және  Закаспий  облысы  мен  Алтай  ... ... ... ... тиiс болды. Съезд “уақытша  халық  Кеңесi”түрiндегi билiк құру, оған ... ... ... ... ...  ... жөҚнiнде шешiм қабылдады және бүкiл қазақ халқына “бағынған  үкiметiмiздеп сенiп...басқа үкiметтi танымай өз үкiметiнiң ... екi  ...  ...  баса  ...  ...  әр  ...   ...   бiр   санда,үйретiлген және қару-жарақпен жабдықталған  милиция  топтарын  ...  ...  ...  жетекшiлерiн  даярлау  үшiн  Орынбордағы   атаман   Дутовтыңтәжiрибесi басшылықа алынып, казактармен одақ құруға тура  ...  Бұл  ... ...  болса  да,  Алаш-Орда  мен  жаңа  билiкке  келген  Кеңестер(большевиктер) арасындағы қатынастарды ... ...  ...  оңтүстiк  Оралда  қызылдардың  Жангелдин  құрған  Уфалықотрядi П. Кобозев пен С. ... ... ... 1918  ж.  18  ... ... ... ...  Дутовпен  бiрге  Орынбордан  ...  ...  ...  ...  ...  оның  ...  бөiмi  Алашқаласы Жаңа  Семейге  көшедi;  екiншi  жартысы  ...  ...  ...  ... Орал облысының Жымпиты қаласына орналасады. Ал үшiншi  тобы  Жетiсуөңiрiнде  жұмысқа  кiрiседi.  Алаш  ...  ...  ...  ... ... ... ...  ұмтылыс  жасайды.  Ә.  Бөкейханов,Ленинмен Ұлт iстерi жөнiндегi Халық Комиссары Сталинмен  кездесуге  МәскеугеХалел және Жанша ...  ...  ал  ...  ...  ... 1918 ж. 20 ... ... арқылы Сталинмен сөйлеседi.Кеңес  Үкiметiн  орнату  кезiнде   Алаш   партиясының   жаңа   ...  ара  ...  ...   әрi   ...   жоқ.   ...   билiкбольшевиктер  партиясының  радикалды  қимылды  тобында  болғандықтан,  ... ... ... ... ...  Әулие-ата  {Жамбыл})  Алашбелсендiлерi  тұтқындалады,  Семейде,  Верныйда  (Алматы),  басқа  ...  ...  ...  ...  ...   ...   ...   қолжеткiзiледi.  Бiрақ  екi  жақ  бiр-бiрiне  сенбейдi,  өйткенi   ...  ...  ...  бар  едi:  ...  Алаш  ...   үкiметбилiгiне  тартылған  басшылары  мен  ...  ...   ...   бұқарасыарасындағы ықпалын күшейтпек болды, ал Алаш  басшылары  Кеңес  үкiметiн  сөзжүзiнде ... ... ... өкiлдерi арқылы  жаңа  өкiметтi  iшiнен“iрiтпекшi” едi.ХХ ғасырдың басындағы ... ... ... ...  ... ... ... белгiлi болған партияның бiрi “үш  жүз”  болатын.  Оныңжетекшiлерiнiң ұстанған бағыты “Алаш” партиясына  ...  ...  ... ... ... ... бастапқы кезiнен-ақ “үш  жүз”  партиясыбольшевиктер басқарған ... ...  ...  ...  ... бұл ... жетекшiсi Көлбай Тоғысов пен оның  серiктерiнiң  саясикөзқарасы мен iс-әрекеттерi 1917 жылдың күзiнен  1918  жылдың  ...  ...  ...  ...  Iлкi  ...  бұл  партия   социалды-революцияшылдарпартиясымен  одақтасу  бағытын  ұстанса,  1918  жылдың  қаңтарынан   ... ...  ...  ол  ...  ...  ...  ...  тiптi  большевиктермен   бiрге   алашордалықтарға   қарсы   ... және ... ... ... ...  Алаш  Орда  үкiметiбiрнеше ай iшiнде (1917 ... ... ... ...  ...  большевиктер  басқарған  Кеңестердiң   әлсiздiгiн   ... ...  ...  ...  отрядтарын  ұйымдастыруға  кiрiседi.Азамат соғысы жылдарында Қазақстанда жаңа  әскери-саяси  жағдай  қалыптасадыда, соның ... ... ... ...  ...  ...  асқыныпшиеленiсе бередi.Кеңес  үкiметiнiң  елдiң  ...  ...   ... Ескi мемлекеттiк апаратты  қирату  отарлау  ...  ... ... болды.  Ол  еңбекшiлердiң  Кеңес  жұмысына  белсене  қатысуынажағдай туғызды. Олардың көмегiмен үстем ...  ...  ...   ұлттық   теңдiкке   ұмтылысын   қуаттап.   ...   ... ... тең ... ... ... ... бiр жаңа  саяси  қадам  -  ол  шiркеудiң  мемлекеттен,  мектептiңшiркеуден ажыратылуы, ерлер  мен  ...  ...  ...  ...  ... ... Орталық Атқару Комитетiнiң 1917 жылғы 10  ... мен ... ... ... ...  құқықтық  артықшылығы  меншектеушiлiгi, сондай-ақ сословиелiк мекемелер, ұйымдар жалпы сословие  атауыжойылды.Кеңес үкiметiнiң алғашқы кезеңiнде  ...  ...  ...  ... ... орталықтағы сияқты  халық  комиссарлар  Кеңесi,  екiншi  бiржерлерде ...  ...  мен  ...  ...  ...  ...  күзiнен  бастап  басқарудағы   ала-құлалық   жойылып,   атқарукомитеттерi ... оз ... ... ... ... ...  салалықколлегиялардың мәжiлiстерiнде қаралып отырды.Бастапқы  жылдары  ауылдардағы   мемлекеттiк-басқару   ... баяу ... ... ... ... үкiметiнiң  жарлық-нұсқауларынаашық қарсылық көрсетiлдi. Азық-түлiк тапшылығы басым болып, байлар мен  ортажәне ұсақ иегерлер өздерiнiң меншiктегi ... ... ...  бойыншамемлекетке сатудан бас тартты. Күнделiктi қажет азық-түлiк және  ... ... ... ... зауыт,  кәсiпорындарды  жауып,  жұмысшыларғаКеңес заңдары бойынша еңбек ақы төлеуден бас тартты. Кеңес  ...  ... бас  ...  ...  бәрi  ...  Кеңестерден  шұғыл  және  шешушiшараларды iске асыруды талап еттi. Кеңеске қарсы күштердiң қарсылығын  ... ... ... ...  ...  қажет  болды.  Бұл  мiндеттердiiске асыру басқарудың коллегиялық әдiсiн ... ... еттi.  ...  ... маңызды мәселелер коллегия мәжiлiстерiнде қаралып шешiлдi.Жаңа үкiметтiң әр сатыдағы буындарында  жер,  азық-түлiк,  шаруашылық,сот, бақылау, қаржы ... ...  ...  ...  ...  ...  қосылды.  Жаңа  үкiметке  қарсы  күштермен  күрес  жөнiндегi   ... ... ...  ...  ...  еңбек,  ағарту,  денсаулықсақтау  т.б.  бөлiмдер  ашылды.  Заңдар,  жарлықтар  ...   ...  ...  Бұндай  бөлiмдерге  кадрлар  даярлайтын  арнаулы  қысқамерзiмдi тұрақты оқулар ұйымдастырылды (Семей).  Облыстық  ...  ... ... ... ...  ...  Олар  ...  көшiпкеткен  1916  жылғы  азаттық  қозғалысына  қатысушылардың  елге  ...   ... ... ... ... ... 1917 ...  22  қарашадағы  “Сот  туралы”жарлығы мен соттың ескi құрылымы  түгелдей  таратылып,  жергiлiктi  ... жаңа ... ... ... Осы  кезде  ескi  прокурорлық  бақылаумен қылмысты iс тергеушiлерi институттары, қорғаушы және жеке  адвокатураларжойылды.  1918  жылы  ...  ...  ...  ...  ...  сотбөлiмдерi, ал өлке орталығында Қазақ өлкелiк соты ұйымдасты.1918  жылғы  көктемде  Түркiстан  ...  ...  ... құрылды. Оның құрылуы  1918  жылғы  сәуiрдiң  20-нан  1-мамырғадейiн  Ташкент  қаласында  ...  ...  ...   ...   бесiншiсъезiнде  iске  асты.  Оның  ...  ...  ...  Жетiсу,Сырдария облыстары кiрдi.  Орта  Азия  республикалары  мен  Қазақстан  жерiнмежелеу жүргiзiленге ... ...  ...  ...  орталығы  Омбы  қаласыболған Батыс-Сiбiр өлкесiне, Торғай, Орал  облыстары  Орынбор  губерниясына,Бөкей облысы Астрахан губерниясы қарамағында ... ... 15 ... Кеңес өкiметiнiң нұсқауына  сәйкес  елде  ... ...  ...  ...  Олар  ...  ...  ... уездiк Кеңестер жанынан әскери комисариаттары мен  ...  ... ... олар ... ... iсiне ... шұғылданды.Кеңес өкiметi орнауымен қатар экономикалық және мәдениет  құрылымдарынтүбегейлi өзгертуге  бағыт  алына  бастады:  өнеркәсiп  ...  ... ... ... Успенск руднигi, Жем мұнай кәсiпшiлiктерi  жәнет.б.)  бақылау  енгiзiлiп,  бiрқатар  кәсiпорындар  мен   ...   ... ... Кеңестердiң Бүкiлресейлiк II съезiнде  қабылданған  жертуралы Декреттi жүзеге асыру  жөнiндегi  алғашқы  қадамдар  жасала  ... ...  үш  ...  ...  ...  ...  Ресейлiкқоғамын, “Дихан”- коммунистердiң екiншi Ресейлiк  қоғамын  және  “Солнечная”коммунасы ұйымдастырылды. Кеңестердiң Бүкiлресейлiк,  облыстық  және  ...  ...  жер   ...   ...   ...   ... дамытылды.Кеңес  үкiметiнiң  декреттерi  негiзiнде  фабрика,  зауыт,  банктердiұлттандыру  жүргiзiлдi.  Қазақстанда  ...   ...   орта   ... ... ...  ...  еңбек  тәртiбiн  нығайту,  жұмысшылардыңқұқықтарын ... ... ... ...  ...  кеңiнен  айналысты.Олар өндiрiс пен өнiмдi бөлудi  бақылауға  алды.  ...  күнi,  ...  ...  жұмысшылардың  әлеуметтiк  жағдайын  жақсарту,  ...  ... ... мен жасөспiрiмдердiң еңбек құқықтарын қорғау  мәселелерiменшұғылданды, кәсiподақ Кеңес ұйымдарымен тығыз  қарым-қатынас  жасап  отырды.Кеңестердiң екiншi съезiнiң шешiмдерiне ...  ...  жеке  ... ...  шiркеу  мен  монастырлардың,  помещиктердiң  (казак-орыстардың), ... ... ... болып келген,  сондай-ақ  қонысаудару қорындағы жерлер еңбекшiлердiң пайдалануына  берiлдi.  Жер  мәселесiншешудегi жергiлiктi Кеңес орындарының ... ... ... ...  ...  (1917  қараша-1918  жылдың  ...   ...   ... мен ... бос  ...  ...  ...  алынғанжерлердiң есебiн алып, шаруалардың жағдайын анықтап, жерсiз ...  жерi  ... ... ... ету ... ...  Шаруалар  съезiнiңшешiмдерiмен қоныс  аудару  қорынан  алынған  жерлердi  пайдалану  ережелерiжасалды.Екiнiшi кезеңде (1918 ж. ... ж. ...  ...  ...  меншiккеайналдыруға  әзiрлiк  жұмыстары  жүргiзiлдi.  Оны  iске   ...   ...  ...  ...  ...  шаруалардың  пайдалануына   берушаралары жүргiзiлдi.Үшiншi кезеңде (1921-1922 жж.)  ...  ...  iске  ...  ... ... ... ... шабындық, егiстiк жерлердi қайта  бөлужұмыстары жүргiзiлдi. Мұндай шараларды iске асыруда  жеткiлiктi  тәжiрибенiңжоқтығы  салдарынан  ...  ...  ...  ...   ...  ...  ...  сiлтеушiлiк,  солақайлық,   Кеңес   үкiметiнесенiмдi азайтатын терiс әрекеттер мен ... ... ... ... ... ... соғысы (қарсыластығы).Қырғыз (Қазақ) АКСР-ның құрылуы.1918 жылдың бiрiншi  жартысында  Кеңестiктердiң  iшкi  қарсыластығыныңшиеленiсуi ел iшiндегi ... ... ... ...  ... мен ... жұмысшылар  мен  шаруалар  арасында  болып  шиеленiсе  түстi.Жұмысшы-шаруалар ... ...  пен  ел  ...  ...  тiзгiнiнбасып  алуы,  алғашқы  кезден-ақ  билiктен  ...  ...   ... ... ... ... мемлекеттегiдей  Қазақстанда  да  азаматтыққарсыластық қарулы ұрысқа - азамат соғысына ...  ...  оты  1917  ...  ...  ...   облысыныңәкiмшiлiк орталығы Орынборда тұтанды.  ...  ...  ...  ...  үкiметiнқұлатып, ондағы С. Цвиллинг басқарған революциялық ... ...  Ал1917 ж. 13 ... ... ... ...  күресу  үшiн  әскериүкiмет құрылымын ...  ...  осы  ...  ...  ... топтастыра бастайды.1917 ж. қарашасында революцияға  қарсы  ауқымды  топ  Оралда  құрылды.Басшылыққа  келген  ...  ...  ...  ...  ...   ... қолына алады.  Осынау  әскери  үкiметтер  Қазақстандағы  революцияғақарсы ақгвардияшылардың басты күшi болады.  Олар  ...  ... ... мен келiмсектер  елдi-мекендерiнiң  бай-билеушi  топтарынасүйенiп, жергiлiктi кадет, эсерлер мен  ...  ...  ... басшыларынан, тағы басқа саяси қозғалыстар мен  топтар  тарапынанқолдау тапты.Атырауда  (Гурьевте)  1918  жылы  23  ...  Орал  ...  ...  ...  генерал   Толстовтың   бұйрығымен   жұмысшы   және   солдатдепутаттары Кеңесiнiң 9 ... ... ...  Ал  осы  жылы  ...  ... ақ  ...  Алаш  Орда  ...  бiрiгiп,  Орал  қаласындатөңкерiс ұйымдастырды.Сайып   келгенде,   Кеңес   үкiметiн   құлату   үшiн   ел   ... ...  ...  ...  ...  ...  қатысыпқолдауымен 1918  ж.  жазында  азамат  соғысы  кең  көлемде  жайылып  ... ең ... ... күшi ... солтүстiгi мен шығысында, яғни  Австро-Венгрия тұтқын солдаттары сапар шегiп бара жатқан бағытында болады.  Ciбiрде1918  жылдың  ...  ...  ...  ...  Чехословак   әскеритобының офицерлерi бүлiк шығарды.  Кейiн  олар  ел  ...  жаңа  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Қостанай,   Семейқалаларын басып алды. Қ. Сүтiшев, И. Дубинин, П. Калюжная, Ғ.  Ыдырысов,  Қ.Шугаев,  П.  ...  және  ...  ...  ...  ...  ... Я. Ушаковты тiрiлей кеменiң оттығына тастады.Жаңа үкiметке қарсы күштер Самарада ақ  ...  мен  ...  ...  ...  ...  ...  “Үкiметiн”,  ОмбыдаКолчак  бастаған  Сiбiр   ақгвардияшыларының   “Үкiметiн”,   ...   ... ... “Үкiметiн” құрды. Ал Донбасс өңiрiне немiстерден  қауiптөне бастады. Краснов пен Деникин соғыс қимылдарын күшейте түстi. 1918  жылы2 ... ... ... Қызыл Армия бөлiмдерi кейiн шегiну  нәтижесiндеАқтөбе   майданы   құрылды.   Оның   ...    ...    ... ...  ...  ...  Қазалы,  Перовск  /Қызылорда/,Черняевск /Шымкент/, Әулиеата)  қалыптасқан  шоғырлар  ...  ...  ... ... ... болды. әскери мiндет  туралы  БОАК-тiнiң  1918жылы  29  мамырда  қабылданған  ...  ...  ...  ...   ... ... жас мөлшерлерiндегiлер шақырылатын болды. 1918  жылдыңжазында алғашқы ұлттық әскери бөлiмдер  ... ...  ...  ... ... Ордасында ұйымдаса бастады.  1918  жылдың  күзiнде  БөкейОрдасында қалыптасқан қазақ атты әскер полкiнде ...  ...  Ж.  ... ... В. Жәнекешев т.б. белсендiлiк көрсеттi.1918-1919 жж. Торғайда Әлiби Жанкельдин және Аманкельдi ...  ... ... ... кiшi  ...  ...  даярлайтын  оқу  тобы,зеңбiрекшiлер тобын, Ырғыз қаласында тағы  бiр  атты  ...  ...  ...  ...  ...  ...  мен  ...  бiрiншi  дүниежүзiлiк  соғысжылдарында Ресейде қалып қойған шетелдiктер ... чех, ... ...  ... ... Осы ... Ә. Жанкельдин бастаған экспедиция Мәскеуден  көпқару-жарақ пен ... ... ... ...  жақтаушы  күштердiң  (ҚызылАрмия) 1 және 4-шi бөлiмдерi шабуылға  шығып,  Бугуруслан,  ...  ... ... ... Орынбор мен Орал қалаларына жақындады.Жетiсу  өңiрiндегi  азаматтық  қарсыластық  жаңа  үкiмет   жауларыныңпайдасына шешiлмедi. Бұл ...  ...  ...  ...  ...  Армиякүштерi шабуылға шығып, Абакумовка стансасын  ақ  гвардияшылдардан  босатты.Ақтөбе майданының  қарулы  күштерi  1919  жылы  22  ...  ...  ... Орал ... азат етiп,  ...  және  ...  аудандары  менОрталық Ресей арасындағы қатынасты қалпына келтiрдi.Азаматтық қарсыластық толықтай қарулы  сипат  алғанда,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   Алаш   ОрдаОрынбордағы Дутовпен, Омбыдағы  Сiбiр  уақытша  үкiметiмен  және  ... ... ... (Комуч) одақтасып, Орал мен  Сiбiр,  Жетiсуқазақтарымен байланысты  күшейтiп,  ...  ...  ...  1918  ...  Алаш  Орда  ...  Кеңестердiң  мемлекеттiк   жүйесiне   қарсыбiрқатар жарлық  шығарады.  Бұл  ...  Алаш  ...  ...  ... ... ... заң ... түгелдей күшiн жояды  деп  жарияланып,большевиктер партиясының мүшелерiн қудалау заңды деп табылды.Ә. Бөкейханов, Ә. Ермеков және бiрқатар әскери ... 1918  ж.  ... ... ... ... мен ... Комуч пен Сiбiр уақытша  үкiметтерiнiңәскери ведомстволары өкiлдерiмен кездесiп, Алаш Ордаға көмек беру және  оныңқарулы күштерiн құру жөнiнде келiссөздер ...  Алаш  ...  ... ... ... ... Ж. Досмұхамедовтер  таяу  уақытта  2мың адамнан тұратын қазақ отрядын ұйымдастыруға уәде  бередi.  Қазақстандағыазаматтық ... ... ... ...  ...  бiр  ...  ... себептi де Қазақстан майдандарындағы күрес-тартыстың дамуы мен  барысынасоғыстың  басты  майданындағы  соғыс   ...   ...   ғана   ... ... жаулап  алған  территориясындағы  партизандардыңкөтерiлiстерi ... ...  ...  және  ...  майдандарында  шайқасыпжатқан негiзгi күштерiнiң күрестерiне елеулi көмек көрсетедi.Азамат  соғысының  ...  ақ   ...   ...   ... көп әсер еттi. Қазақстандағы партизан  қозғалысының  iрi  ошақтарыҚостанай  уезi,  ...  ...  ...  ...  ...   ... мен Зайсан уездерiнде, әсiресе  Зырян,  Қатон  Қарағай,  Шыңғыстау,Шемонаиха болыстарында партизан ...  кең  ...  ...  ...  ... қамтыған. Черкас қорғанысы, Тарбағатай мен Ұрджардың  “Таудың  қызылқырандары”  ...  ұрыс  ...  ...  ...   ...  орын  ...  ...  мемлекетiнiң  тарихында  22  және  25-шi  Чапаевдивизиясының қимылы, Орал мен ...  ...  пен  ...  елiмiздiңтарихының аса елеулi беттерi болып саналады.1919   жылы  Фрунзе  бастаған  Қызыл  әскер  ...   ...  ...  ал   ...   ...   шоғырлар   оңтүстiк-батысаудандарда  соғыс  жүргiзiп,  ...   ...   ...   әскерлерiменқосылуына жол  бермей,  оларға  күйрете  ...  ...  ...  Колчакәскерiне қарсы көтерiлiс Қостанай уезiнде болды. 1918 жылы желтоқсан  айыныңаяғында Ә. Жанкельдин, А.  ...  және  ...  ...  ...  күшiменТорғайда  Кеңес  үкiметi  қалпына  келтiрiлдi.  Бұл  кезде   ...   ...  да  ...   қозғалыстар   өрiстедi.   Сондай-ақ   Жетiсумайданының,  солтүстiк-шығыс  шебiнде  1918  жылы  ...  және  1919   ... орта ... дейiн ақ гвардияшыларға қарсы күрес жүргiзiлдi.Шығыс майданындағы Колчак армиясы жеңiлгеннен кейiн Батыс,  Солтүстiк,Солтүстiк-Шығыс Қазақстан мен ... азат ету  ...  ...  ... ... аяғында Қазақстанның  негiзгi  территориясы  ақ  гвардияшыларданазат етiлiп, 1920 ж. наурызында  азамат  ...  ...  ең  ... - ... ... майданы жойылды. Кеңес үкiметiне қарсы  күштердiңҚазақ  ...  ...  ...  ...  Алаш  Орда  қарулы   топтарыныңарасында толқулар туғызып, Алаш милициясының қатарының сирей бастауына  алыпкелдi. 1919 ж. ... ... ... ... ... Алаш  ... ... жарияланғаннан кейiн және Алаш Орда басшыларының бiрi  А.Байтұрсынов пен оның ... ... бiр ...  Кеңес  өкiметi  жағынашығуына байланысты бұл құбылыс өзiнше тоқтамайтын сипат алды. Азамат  соғысыаяқталысымен ... ... ...  ...  келтiрiлiп,  1919  ж.  шiлдесiндеРКФСР Халық Комиссарлары Кеңесiнiң ...  ...  ...  өлкесiн  басқаружөнiндегi Революциялық Комитет (Ревком) құрылды.Елiмiздi шет ел ...  мен  ...  ...  ...  ... ... ұрыстарда М.В. Фрунзе, М.Н. Тухачевский, В.И.  Чапаев  сияқтықолбасшылар, И.П. ... И.С. ... А. ... т.б.  ...  командирлеререн ерлiк көрсеттi.Әскери коммунизм  саясаты  және  оның  нәтижелерi.  1918  жылдың  ... елде ... ... ... ... ...  ...  мен  Кеңесүкiметi барлық материалдық қорларды жаңа мемлекеттi қорғауға жұмылдыру  жәнеоларды үнемдеп бөлу үшiн экономикада бiрқатар төтенше  ...  ... ... тарихқа әскери коммунизм  саясаты  деген  атаумен  ...  ...  ...  ...  мен   ғылыми   зерттемелерде   “Ол   ... ... ... ... ... болды, бiрақ сонымен  бiргесол  жағдайдағы  қажет  әрi  бiрден-бiр  ...  ...  едi,  ол  ... ... ... және  жаңа  ...  ...  ерекшеқиыншылықтарынан туған едi”203 деген тұжырымдар берiлдi.Бұл ... ... ... туралы  ғылымдағы  пiкiрлер  сан-қилы.Олар негiзiнде: большевиктер партиясының жетекшiлерiнiң,  Кеңес  дәуiрiндегiғылымның, шет ел (Шығыс, Батыс)  ...  ...  ХХ  ...  ... ғылымның  жаңаша  бағалары  мен  көзқарастары  болатын.  Бiздiңелiмiздiң ХХ ...  ...  жолы  ...  ...  ...  әскерикоммунизм әдiсiмен бейбiт  жағдайда  жаңа  қоғам  құрылысын  жүргiзу  мүмкiнеместiгiн анықтады. Адамзаттың тарихындағы тең және ...  ...  ... жүзiнде орындауға  алғашқы  қадам  жасаған  В.И.Ленин  бұл  ...  ... ... iстеудiң қажетi  де  болды:  бiз...  адам  ... ... ... ... өмiр сүрдiк; мұндай жағдайда бiзге  экономикажөнiнде де соғыстағыдай ... ... ... ... ... ... ... алғашқы төтенше  шаралардың  бiрi  ... ... ... ... Кеңес үкiметiнiң 1918  жылдың  көктемiндежәне жаздың басында  қабылдаған  декреттерi  ...  ...  ...  ...  ...  ...  тыйым  салып,   халықты   бiрорталықтан жабдықтау тәртiбiн  белгiлеудi көздеген едi.  ...  ... ... кейiн мемлекет астық дайындауды  көбейтуге,  ... ... ... қала ... мен азық-түлiгi тапшы  ауданхалқын ашаршылықтан құтқару мiндеттерi ... ...  ...  ...  ...  белгiлерi  өнеркәсiптiжедел қарқынмен ұлттандыру,  оны  ...  ...  ...  ... ... ... және  ...  материалдық  жағынан  жабдықтапбасқа да бұйымдар өндiретiн етiп қайта құру  қажет  болатын.  ...  ... және ... ... ғана ... ұсақ ...  де  ұлттандыруға  бағыталды. Осындай  шара  арқылы  мемлекеттiң  әскери  өндiрiсiн  ...  ... ... ... ... ... ...  материалдыққорларды iшкi және сыртқы жаңа үкiметке қарсыластармен күреске  пайдалануынамүмкiндiк бередi деген мақсат көзделдi.1919 жылғы 29 қаңтарда Халық ...  ...  ...  ... ... еңбек мiндеттiлiгi енгiзiлдi. Еңбекке жарамды  халықтың  бәрiтұрақты   қызметiне   қарамастан,   жергiлiктi   ...   ...    ...  ...  деп  ...  ...  ...  атқаруға;  жолдарды,көпiрлердi жөндеп  қалпына  ...  ...  ...  ...  ... ... ... мен жүктердi көлiкпен тасуға тартылды.205Ауыл шаруашылық өнiмдерi  мен  көпшiлiк  қолмен  iстелiнетiн  ... ... қала  мен  ауыл  ...  ...  байланыстардыңүзiлуiне әкелiп соқтырды; рынок  қатынастары  барған  сайын  тауар  айырбасысипатына ие болып келе  ...  ...  ...  ...  ...  ... қолданысты бұйымдармен тұрақты  немесе  арзан  ...  ал  ... ... ... ... ...  мақсаты  жарияланды.  Тек  қанажарияланды!  Осы жылдары (1918-1920) жалақыны  ...  беру  және  ... ауыл ... ... тiкелей  айырбастау,  тұтыну  заттарынбөлудегi теңгермешiлiк экономикалық саясаттың құрамдас бөлiгi ...  ... ... ... Қазақстанның майданнан тыс аймақтарында  жүргiзiлдi.Азық-түлiк  ...  ...  ...  бұл  негiзi   -   ... ... ... жоқ.  ...  өзi  ең  ...  ...  аудандарында  қалыптасқан  жағдайдан   туған   едi.   Майдандардыңқоршауында болған бұл аудандардың ... ... ...  ...  ... ауыртпалығының едәуiр үлесi  орта  шаруаның  мойнына  түскен  азық-түлiк салғыртын дереу  енгiзу  ...  емес  едi.  Олай  ...  адам  ... ... жергiлiктi шаруалардан құралып, толықтырылып отырған  жаңамемлекеттiк  әскери  ...  ...  ...  ол  кер   ... ...  ...  ...  алған  аудандарда  ескi  тәртiптердi   қайтаорнатқан  ақгвардиялық  тәртiбiнiң  қыспағын  көрмеген  орта  ...  ...  ...  ...  оңай  ерiп  ...  болды.  Шаруалар  екiнiңбiрiнде мемлекеттiк монополиядан  және  тұрақты  ...  ...  ... “қара”  рынокта  өнеркәсiп  тауарларына  айырбастауға  тырысты.Оның үстiне Қазақстанның кеңестiк аудандары ...  аз  ...  ... ... денi көшпелi мал  шаруашылығымен  шұғылданды.  ... ... ... орыс және ...  орналасқан  азын-аулақелдi мекендерiнде  ғана  60  мың  десятинадай  егiн  егiлетiн.  Қазақстанныңоңтүстiгiндегi ... және ... ... ... де ол кезде егiн  өндiруменжөндi шұғылданбайтын және оны сырттан алатын.Жетiсу облысында ... ...  ...  ...  ...  ... ...  негiзгi  астықты  аудандары  1918-1920  жылдары  өршiгенсоғыс орталығы болғандығынан, астық өндiруден қол үздi.  Бұл  ...  ... ...  ...  ...  қарсы  күштер  оларды  күйзелтiп,талап-тонап кеткенi сонша, халыққа  азық-түлiк  пен  ...  ...  ... ... ... ... Ал ... жөнiнде әңгiме де болуы мүмкiн  емеседi.Торғай және Орал  ...  ...  және  ...  ...  ... ... ... етiлген едi. Түркiстан республикасының  орындарыменжасасқан шарт бойынша  тауар  айырбас  ретi  мен  Ақтөбе  ...  ... 1918 ... орта ... ...  150  мың  пұт  ...  ...  Темiруезiнде 1918 жылдың ортасынан 1919 жылғы наурызға дейiн азық-түлiк  ... пұт, ал ... ... - 944,1 пұт ...  ...  ...  жол  ... жөнелттi.206Қазақстанның  кеңестiк  аудандарының  Ресей  империясының  орталығынаншалғай жатқандығы,  соғыс  қимылдарының  шаруашылық  ...  ...  ... ... мен ...  ...  жағынан  дамуыныңәркелкiлiгi   мен   ...   ...   және   ...   ...    ... ... ... бұл жылдары егiннiң аз себiлуi, жер  мәселесiнiңшешiлмегендiгi,  ұлттық  қарым-қатынастардың  күрделiлiгi)   т.б.   ... ... ... ... ... майдандар жойылып,  астықөндiретiн негiзгi аудандар азат  етiлгеннен  кейiн  ғана,  тек  1920  ... ... ... iске ... ... ... Кейбiр  уездерде1919 жылы азық-түлiк салғыртын жүргiзуге әрекет  жасалып  көрдi,  алайда  олелеулi ... ... ... монополиясы, астықтың тұрақты  бағасы  барлық  жердебiрдей жүзеге асырылған жоқ  және  ол  ...  емес  едi.  ...  ... ... ... ... ... орындарына тұрақты  бағаларментапсыруға  мүлде  қарсы  болды.  ол  астығын  жасырып,  оны  ...   ... ... Орталықтандырылған жолмен өнеркәсiп тауарлары мен  азық-түлiк ала-алмаған халық оларды  түрлi  сәудегер  мен  алыпсатарлардан  алуғамәжбүр ... ... ... жеке ...  ...  жоюға  ұмтылған  түрлiайла-әрекеттерiне  қарамастан,  бұл  ...  ...  жоқ,   ...   облысорталықтары мен темiр жолдардан шалғай жатқан жерлерде қанат жайды.Малы көптерi мен ... ... салу ... ...  ...  ...  ...  шаруалардың  артық   малын   алу,   ...   ...   ... мүлкiн  реквизициялау,  малды  аудандарда  еркiн  баға  ... алу  және  ...  ...  ретiмен  тұрақты  бағалар  ...  ... ... ... ... ...  ...  ақыны  заттай  беруөте-мөте шектеулi болды. Негiзгi тамақ өнiмдерi - ет,  астық,  ...  ... ... ... тобы үшiн ... ...  ...  шектеулi  мөлшердеберiлдi. Бiрқатар уездерде тамақтандыру нүктелерi мен асханалар  ашу  ... ... ... ... ... коммунизм саясатының Қазақстанда  өнеркәсiптi  ұлттандыру  ... ... ... ... ...  орындарын  әскерге  арнапқару-жарақ  пен  ...  ...  ...  ...  элементтерi  толықкөлемде қолданылды. Ең қажеттi өнеркәсiп тауарларына деген қатты  тапшылықтыiшiнара болса да өтеу үшiн iрi және орташа ... ... ...  ... және қолөнер өндiрiсi майдагерлiк кәсiпорындары  ұлттандырылды.¤лке  экономикасының  аграрлық  ...   ...   ... ... ... пен қатынастың жұмыс күшiн  қажетсiнуiнiңшектеулiлiгiне байланысты Қазақстанда баршаға бiрдей еңбек мiндеттiлiгi  кеңқанат ... жоқ.  Ол  ...  ...  ...  және  тұрақты  сипат  алмады,негiзiнен кәсiпорындары бар қалалар мен  елдi  ...  ...  ... 25 шақырым өңiрдегi ауылдарда темiр  жолдарды  жөндеу  және  қардантазартуға  сол  жерлердiң  ...  ...  Осы  ...  ...   үкiметмүддесiне тiкелей еңбек ету және  көлiк  беру  мiндеттiлiгi  (отын  дайындаужәне тасып ... ... және ... ... ... ... де болды.  Алкөшпелi қазақ халқы  еңбек ету және  көлiк  беру  мiндеттiлгiне  бiршама  ... ... мен  ...  ...  ... үшiн Халық шаруашылығы кеңестерi құрылды. Алғашқы  кеңестердiң  бiрi1918 жылғы 16 мамырда Ақтөбе уезiнде қалыптасты.  Сол  жылғы  ...  ... ... ... шаруашылығы кеңесi Жетiсу  облысында,  Черняев,  Арал,әулиеата, Қазалы, Перовск және ... ... ... үшiн зор ... бар  ...  кәсiпорындарда  соғыстық  жағдайжарияланды.  Жергiлiктi  жерлерде  халық  шаруашылығы   кеңестерiмен   ...  ...  ...  ...  ...  ...   Олар   халықшаруашылығы  кеңестерiмен  бiрге  әскер   ...   ...   ...   етумен   шұғылданды.   Шикiзат   пен   ...   ...    ... қажеттi материалдармен, құрал-жабдықтармен  қамтамасыз  етугекөмектестi.1918 жылғы 12 ...  ...  ...  ...  кеңесi  қорғасынқорыту зауыты мен кен  орындарын  отынмен  және  кадрлармен  қамтамасыз  етутуралы шешiмнiң ...  ...  бас  ...  ...  ...   ...    Перовскiде,    Верныйда,    Қапалда,    ... ... қару  ...  ...  ...  киiм  ... әбзелдерi мен ер-тұрман жасайтын шеберханалар жабдықталды.  ... шұға ... тек 1919 ... I ... әскер  үшiн  47мың кездей шинельдiк шұға тоқыды; ... 7 ... ...  ...  24  ... ... берiп тұрды.207CолтҮстiк Жетiсу майданының әскерлерiне  қажеттi  аттар  мал  ...  ...   ...   ...   ...   облысынды   Царицынмайданының мұқтаждары үшiн 1918 жылы  тамызда  500  ...  ал  ...  ... мен 500 түйе сатып алынды. осы облыста әскердi  етпен  жабдықтау  үшiнтек 1919 жылдың  ...  ...  5000  iрi  қара  мен  40  000  ... ... ... ... тартып алынды.208Қазақстан территориясы арқылы өтетiн негiзгi темiр  жол  магистралы  -Орынбор-Ташкент жолында әскери  коммунизм  ...  ...  1918  ...  ... ... ...  ...  енгiзiлдi.  Майданға  жүк,  ал  Ташкентке,Шымкентке, Қазалыға және ... елдi ... ... тасуды  қамтамасыз  етуүшiн темiржолшылар жолдарды қалпына келтiретiн жөндеу топтарын  құрды.  Оларәскер үшiн бiрнеше бронепоезды мезгiлiнде iске ... кiрiс ...  ... ... ... енгiзiлдi.Соғыстың аса қиын жағдайларында  “әскери  коммунизм”  талабын  орындаужелеуiмен большевиктер ... мен ...  ...  жағдайға  аса  көңiлбөлдi: мұндағы өндiргiш күштердi  сақтау,  аграрлық  ...  шешу  ... ... ... егiндiк және  жайылымдық  жерлерi,  шабындықтары,құрал-саймандары, жемшөбi, астығы мен малы ... ... ... ... ... мен ... ...  жаңа  әлеуметтiкқұрылым   орнатыла   бастады.   Қазақстанның   ...   ...    ...  ...   қатынастарға   негiзделген   алғашқы   ошақтарқұрылды. 1918 ... ... де  ...  Кеңес  үкiметiнiң  күшiмен  Жетiсуда“Новая эра” ... ... Одан ...  осы  өңiрде  “Заря”,  Карл  Марксатындағы, “Единение” коммуналары құрылды. 1919 жылдың бас кезiнде  облыстағыжүзден ...  ...  мен  ...  4  ...  жуық  шаруалар  күштептартылды. Бөкей ... сол ... 19 ... жер ... 11-не   қазақтардың   басы   күштеп   бiрiктiрiлген   болатын.   ...   ... ... ...  ...  ...  қою  ...  басқаөңiрлерде де өктемдiкпен таратылды.Сайып келгенде, әскери коммунизм саясаты кезiнде қазақ жерi жаңа,  әрiкөп ... ... ...  әлеуметтiк  құбылыстарға  толыболды.  Осы  ...  ...  ...  ...  ...   жүйесi   құрылымнегiзiнiң алғашқы тiректерi қалана бастады.Қырғыз (Қазақ) АКСР-ның құрылуы. Жұмысшы-Шаруа  Қорғаныс  Кеңесi  ... 2 ...  ...  және  ...  революциялық  комитеттердiтарату және бүкiл өкiмет  билiгiн  Кеңестердiң  қолына  шоғырландыру  туралықаулысына  сәйкес  ...  ...  де  ...  ...   ... ала  ... Осы мiндеттi  түсiндiру  және  оған  халықты  қалайдакөндiру мақсатымен 1920 жылдың бiрiншi жартысында  бүкiл  ...  ... ... өкiлдерiнiң уездiк съездерi өткiзiлдi. Мысалы,  Семей  уезiндегiқазақ халқы өкiлдерiнiң съезiне 90 делегат қатысты. Адайлардың,  табындардыңжәне ... ... ... ... басқа да қазақ руларының  1920  жылғы  11-15маусымда Маңғыстау уезiнде Бозащы болысының Буракөл деген жерiнде  ...  1-шi  ...  ...  ...  ...  мен  ...   ...   жәнеТүркiстан АКСР-iнiң Закаспий облысындағы Красноводск ... ...  ... ... ... ... ... Кеңестерге көшу ең алдымен  Орал  облысындабасталды. 1920  жылғы  қаңтардың  бас  кезiнде  Орал  ...  22  ...  ...  және  селолық   Кеңестерi   ...   өтiп,   ... ... 101, ал ауылдық Кеңестерге 396 депутат  сайланды.  1920жылдың шiлдесiнде Ақмола, Атбасар, Көкшетау және  Петропавл  уездерiнiң  ... ... ... және ... ... сайланды. Сол кезден бастап-ақ большевиктер  партиясы  демократия  мен  теңдiк  идеяларын  ...  ... ... ...  ...  тек  қана  өз  ...  ... талабын ашық қойды.                    ...  1920  ...  ... ... ... жерлерде мемлекеттiк  өкiмет  органдарының  бiрыңғайжүйесiне көшу аяқталды. Революциялық ... ... ... ретiнде  өзмiндеттерiн атқарғаннан кейiн орнын конституциялық органдарға  -  Кеңестергебердi.  Ерекше  жағдай  жағдайға  ...   Адай  ...  және  ...   комитеттер   сақталып   қалды.   Қоғамдағы   Кеңестер   ... ... ... ... ...  ұйымдастыру  және  саясибилiктi  өз  қолына  алуды  да  назардан  тыс  ...  жоқ.  Осы   ... бәрi  ...  ...  ...  ...  ...  негiзгiсебепкер болды.Кеңестiк Қазақ  мемлекетiнiң  қалыптасуы  мен  нығаю  мәселесi  ... ... ... ... ...  Бүкiл  ресейлiк  ОрталықАтқару Комитетi мен Халық Комиссарлары кеңестерiнде талқыланды.  1920  жылғы25 ... ... ... және ...  революциялық  комитетiнiң  төрағасыболып  В.А.Радусь-Зенькович   тағайындалды,   ал   осы   жылы   бұл   ...  және  мол  ...   бар   ...   ...   ... 1920 жылғы 26 тамызда  “Автономиялы  Қырғыз  (қазақ)  СоциалистiкКеңес Республикасын құру ... ... ...  ...  Онда  ... бөлегi ретiнде  Автономиялы  Қырғыз  ...  ...  ... деп ... ...  ...  (1917  жылға  дейiнгi  әкiмшiлiк  шекараларда)Семей, Ақмола, Торғай  және  Орал  губерниялары,  ...  уезi,  ... ... ... 4-шi  және  5-шi  Адай  болыстық,  Астраханьгуберниясындағы ... ... ... ордасы (Бөкей даласы), 1-шi және 2-шi Приморье  округтарына  шектес,  ...  ...  ...  қазыналықоброктық  жерлердiң   территориясы   кiрдi.   1920   жыл¬ы   22   ... ... ... ...  жаңа  декретi  бойынша  КАКСР-iнiңқұрамына  Орынбор  губерниясы   қосымша   ...   ал   ...   ...  астанасы  болды.  Декретте  былай  деп   көрсетiлдi:   ”ҚазiрТүркiстан  республикасының  ...  ...  ...  ...  ... құрамына енгiзу осы облыстар халқының  еркi  бойынша  жүзегеасырылып отыр.”210Қазақстанның екi соғыстан кейiн күйзелiске ұшыраған  экономикасы  ... ... ... барлық қажеттi финанс  және  техникалық  құралдарменРСФСР-дiң қаржысынан  ...  ...  ...  ...  зор  ...  жылы  4  қазанда   Орынбор   қаласында   ... ... ... топ өкiлдерiнiң Құрылтай  съезi  ашылды.Съезге Қазақстанның барлық облыстарынан 273 делегат  және  ...  ... ... 6 ... ... Делегаттардың iшiнде 128  қазақ,  127орыс, басқа ұлттардың 18 өкiлi, 197 большевиктер партиясының мүшесi  және  ... ...  ...  ...  ...   “Қырғыз   (Қазақ)   АКСР-iеңбекшiлерi  праволарының  Декларациясы”  оның  аса  ...  ...  ... Онда  ...  ...  ...  ...  РСФСР-ге  бiрiккен  Кеңестiкреспубликалардың ерiктi ... ...  ...  ...  ...  халқының  түрлi  әлеуметтiк  топтарының   депутаттары   республикасынқұрудың негiзгi ... ... ... таптық мәнiн белгiлеп,  оны  “Бүкiл  өкiмет-заңшығарушы, атқарушы және бақылаушы  ...  және  тек  қана  ...   ...   ...   ...   деп   анықтады.   Кеңес   үкiметiнiңҚазақстандағы  негiзгi  мiндетi  “адамды  ...  ...   және   ... ... толық  жою”,  “қоғамның  социалистiк  ұйымын  орнату”  депжарияланды.Декларация ұлттық езгi мен ... ... ...  ... Кеңес өкiметi жариялаған халықтардың тең құқылығы, өзара  ... ... ... ... ... ...  негiзделген,олардың тығыз топтасу және  туысқандық  ынтымақтасу  принңипiн  жария  ... ... ... ...  ...  және  ...  құқын,нәсiлдiк және ұлттық тегiне қарамастан, барлық азаматтардың  тең  құқылығын,әйелдердiң  тең  ...  сөз,  ...  ...   ...   ... баянды еттi. Азаматтардың  бейбiт  жағдайда  еңбек  ету,  ал  ... ... ... ... қару ... ... мiндеттерi де белгiлендi.Кеңестердiң Құрылтай съезi жер мәселесi жөнiнде, экономикалық  құрылыстуралы, халыққа бiлiм беру, денсаулық сақтау туралы  шешiмдер  ...  ... ... ...  жетекшiлерiнiң  пайымдауынша  қоғамдағы  әлеуметтiктоптардың ара-қатынасын нығайтап, жалпы  халықтардың  достығын  қалыптастыруделiнген.12 ... ... ... ... ... 76 ... 25  үмiткерболған  Қазақ  АКСР  Орталық  Атқару  ...  ...  ...  құрамынаА.Д.Авдеев,   Ә.Әйтиев,   И.А.    Акулов,    ...    ...  ...  ...  ...   ...   В.А.Радусь-Зенькович, М.Т.Ряхов, С.Сейфуллин, П.Я.Струппе және ... ...  ... ... Президиумында 10 мүше мен 5 үмiткер  болды:  С.  Меңдешев(төраға), В.А  ...  ...  С.  ...  ...  Орталық  Атқару  Комитетi  республиканың  Халық  Комиссарлары  Кеңесiнқұрды, оның төрағасы болып В.А.Радусь-Зенькович  ...  ...  ... ... Қырғыз революциялық комитетi  өзiнiң  барлық  өкiлеттiлiктерiнҚазақ АКСР-iнiң үкiметiне бердi.Он жетiншi лекцияХХ ғасырдың 20-30 жж. ... - ... ... өзгерiстер.Жаңа экономикалық саясат  кезеңi.  Азамат  соғысы  аяқталғаннан  кейiнөлкедегi жалпы ... ... ... ... ...  салыстарғандаөте ауыр болды. Бейбiт құрылысқа көшудiң шаруашылық және  саяси  қиындықтарыөте күрделi болды. 1920 жылдың аяғында ... 4,7 ...  адам  ... iшiнде қазақтар 50,3,  орыстар-31,1,  украиндар  14,4  ...  ... ... ... ...  жерлерде  тұрды.  Егiншiлiкте  жердi  бiразтыңайтып алып  ...  ...  ...  ал  мал  ...  ...  ... ... шаруашылық  басым  болған.  Егiстiң  көлемi  азамат  соғысыжылдарында ... ... ... ... ... үш есеге жуық азайды.  Бұндайкему басқа да шаруашылықта ... ... мал саны  ...  ...  ... ... 10,8 млн. басқа қысқарды. 1914-1922 жж. iрi қара  мал  саны  ... ... ... ... 6,5 ...  түйе-0,3  млн-ға  азайған.Осының бәрi қазақ жерiндегi ХХ ... ... апат -  ...  ... ... 1921-1922 жж. ресми статистикалық  мәлiметтер  ... 2,3 млн. адам оның  ...  ...  губернiсiнде  445  мың  адам,Қостанай губернiсiнде 225 мың адам, Оралда-400 мың, Ақтөбеде-360 мың,  Бөкейгубернiсiнде-100 адам аштық ... ... Бұл  ...  қасiрет  1,1  млн.жуық қазақтың елiн, ата-тегiнiң  ...  ...  бет  ...  ...  кетугемәжбҮр еттi.212әлеуметтiк-экономикалық мәселелердiң тұғырыққа  тiрелуiмен  мен  ...  ...  жаңа  ...  алған  мемлекеттiк  құрылымға  керi   әсерiнтигiздi. Мемлекеттiк күштеу саясаты ауыл ... ... ...  ... ... ...  болды.  Кейбiр  жерде  үкiмет  қолданған  әкiмшiлiктiңшаралары шаруаларды қарулы қарсылыққа дейiн ... ... 1920 жылы  ... орта және  ...  ...  ...  тобы  мемлекетке  қарсыкөтерiлiп, өздерiнiң талаптарын ашық  жариялады.  Бұндай  толқу-көтерiлiстер1921 жылы Батыс ... ... ... ... ...  ... орын ... жа¬дай өлкедегi экономикалық  және  саяси  да¬дарыстыңжалпы сыңайын танытқандай ...  ...  ...  ...  ...  ... де ... құрылымы  мен  оны  басқару  саясатының  жаңа  әдiсiне(принципiне) көшу қажеттiгi айқын көрiндi, оның ... ... -  ... қажеттiлiгi болатын. әскери коммунизм саясаты  жаңа  қоғамдыққұрылым орнатудың неғұрлым таяз түсiнiгi екенiн өмiрдiң өзi анықтады.  Азық-түлiктi ... алу, iрi, орта және ұсақ ... ...  сауда-сатыққа, рыноққа тиым салу, ақша айналымын ... сол ...  жаңа  ... ... бұл  ...  ...  екi  жылы  анық  көрсеттi.Билеушi  партия  ...  ...  ...   ...   ...   ... көздерi жеткендей  болып,  оны  жаңа  ...  ... ... ... ... ... ауыстыруға бағыт алады.Елiмiзде жаңа экономикалық саясатты  (ЖЭС-НЭП)  iске  асыру  1921-1923жылдарда Қазақ АКСР Орталық  ...  ...  ...  ...  ... ... негiзiнде жүргiзiлдi. Салықтың мөлшерi салғыртқа қарағанда  ... және ... ендi  ...  ...  өз  бетiмен  рынокка  шығаруғамүмкiндiгi туып, оларда ынта туғызатыны көзделдi. Мәселен, 1920 жылы  ... ... ... ... ... бойынша 10,4 млн. пұт  дәндi  дақылжиналса, 1921 жылы ... ... ...  ...  ...  6  млн  ...  жоқ.  Шаруалардан  алынатын  ауыл  шаруашылығы  өнiмдерiнiң  мөлшерiнсалықпен шектеу ауыл-селолардың қалалармен байланысын  ...  жол  ...  ...  ...  басы  ...  ...  қалаға  апарып  сатып,  тұрмысжағдайын түзеуге мүмкiндi ... ... ... жаңа ...  ...  мен  жалпы  өндiрушiлердiңсенiмi тереңдей түстi. Бұл тұста Кеңестердiң  өлкедегi  шараларын  нығайтуғабайланысты бiраз саяси-ұйымдастыру жұмыстары ...  1921  жылы  ... ... ... ... ... өттi. Алайда, Қазақстандағы  Кеңестерқұрылысында бiрқатар қиыншылықтар мен  кемшiлiктер  кездестi.  ...  ...  жаңа  ...  ...  ...  ...   бұрынғысыншаәскери  коммунизм  әдiстерiн  ...  ...  ...  жаңа   ... қарсы, iштен бүлдiру әрекетiне бейiм адамдардың  кiрiп,  керi  ...  ...  де  көп  ...  ...  ...  ...  нығайтужұмыстары мақсатты жүргiзiлдi. Оған белсене қатысқан Қазақ КАСР  Комитетiнiңтұңғыш төрағасы С. Меңдешев,  орынбасары  Ә.  ...  ҚАСР  iшкi  ... ... Ә. ... және ...  Кеңестердiң  жұмысын  жандандыруғаелеулi еңбек сiңiрдi.Билеушi  партияның  (РК/б/П)  Х  съезi  (1921  ж.  ...  ... iске ... ... ...  ...  ...  салымынан  азық-түлiк салығына көшу туралы  шешiм  қабылдады.  Iлкi  әзiрде  бұл  шара  ...  ...  ...  жүзеге  асырылғанымен,   жаңа   ...  ...  ...  ...  ...  ...   ...   саласындағыбелсендiлiкке жаңа серпiн берген аса  ...  ...  ...  ...  ақша  ...  ...   қатынастың   басқа   да   ... ... қам ... ... жылғы  4-10  қазанда  өткен  Қазақ  АКСР  Кеңестерiнiң  II  ... өмiр ... ... жыл ... ...  және  шаруашылыққұрылыстың қорытындыларын шығарды. Оның  жұмысының   басты  мақсаты  -  ... ... ... ел ... этностар арасындағы  қарым-қатынасқаталдау жасап оны түсiнушiлiк, достастық жолымен дамыту  ...  ... едi. 1921 жылы ... ...  ...  ...  ...  да  дағасырдың қатерi  стихиялық  апатқа  -  ...  ...  ...  ... ... ... және Қостанай губернияларындағы  егiстiң  көбi  күйiпкеттi. Малға азық ... оның  ...  ...  Егiннiң  шықпауы  тек  қанақуаңшылықтан емес, сонымен бiрге ауыл шаруашылығының ... ...  ...  ...  ...  ...  үстiне  шет  ел   ...   ... ... қарсыластығының  зардабы  және  билеушi  саяси  күштер  ... ... ... ... болды.Қазақстанда  ашаршылық  көлемi  зор  болды.  1921   жылы   қыркүйектежүргiзiлген толық емес есеп ... 2,1 млн. ... ...  егiс  көлемiнiң8,4 млн. десятинасында егiн көктемей қалды, ал ... ... өнiм  ...  болды.213  жүз  мыңдаған  ...  ...  ...  ал  ... үшiн ... өте қатты соққы болып тидi. бейбiт халыққа  озбырлықжасап, ... және  ...  ...  ...  жаңа  ...  ...  ...  осы  кезде  олардың  қатарына  ағымды  жағдайға  наразылықбiлдiрген жәй ... да ...  ...  ...  пен  билеушi  саяси  күштер   өздерiншеәрекеттер ...  Осы  ...  ...  ...  4,5  млн.  пұтастық, 183 мың пұт ... ... ...  ...  тек  1922  жылы  егiскөлемiнiң 60 процентiнен астамына тұқымды Ресейден алып септi. Елге  ...   ...   ...   ...   ...   қамқорлық   Кеңесмемлекетiнiң  әр  халықтар  арасында  кеңiнен  тарады.  ...  ... және ...  көп  ...  ...  республикасы  1921-1922жылдары қазақ елiне  2  млн-ға  т.  жуық  ...  ...  ...  ... ... ...  қарамастан  Қазақстан  республикасының  жалпыәлеуметтiк-экономикалық жағдайы, соның ... ... күйi өте  ауыр  ... ... ... 20-жылдарында Қазақстанда жер реформасы елдегi  әлеуметтiктоптардың арасын нығайтуда орасан  зор  рөл  атқарды.  Ресей  ...  ... ... ... нәтижесiнде  жердi  жаппай  және  жөнсiз  тартыпалуы  шаруаға  ...  ...  ...  күрт  тарылтты,  жер   пайдаланушекаралары ауысты, малды жая жүрiп көшетiн және суға ... ...  ... ... ... ... ... пайдаланып  отырған  үлкеншүйгiн жайылымдары, ал  отырықшы  аудандарда  -  суармалы  жерлер  мен  ... ... ... жаңа ... ... ...  Жетiсу,  Сiбiр  және  Оралказак әскерлерiне алып ... ... ... ауыр  ...  ... мен егiс алқаптарын, қыстауларды  пайдаланғаны  үшiн  ...  көп  ...  ақы  ...  егiн  ...  ...   етiп,   ... малын  бақты,  астықтың  недәуiр  бөлiгiн  сыйға  бердi.  Гурьев(Атырау) ... ...  және  ...  ...  ...  1921  ... Жер Халық Комиссариатына өтiнiш жолдап, онда Кеңес  өкiметiнiң  ... ... ... пен шөп ... ғана ... тiптi ... үшiн  ...  кiлең  сортаң  жерлер  ...  деп  ...  ...  пен   ... ... ... аудандарда да жағдай осындай болды.Кеңес үкiметiнiң алғашқы жер реформасы саласындағы  шаралар  негiзiненжалдамалы ақы мен жердi пайдаланғаны үшiн ... ... заң ...  жойыпқазақтарға жер құқын бердi. Алайда азамат соғысы және одан кейiнгi  жылдардакөптеген  жерлерде  бұрынғы  ...  ...  ...   жердi   пайдаланудағышиеленiсушiлiктi барынша пайдаланып, жалдама  ақысын  одан  әрi  ала  ... 1920 ... ...  ...  ...  ...  Комитетi  жанынан  жеркомиссиясы құрылып, ол  1921  ...  ...  ...  ...  жердiұлттандыру Декретiне сәйкес, бүкiл жердi мемлекеттiк қор деп  жариялады  ... өз ... алу, ... алу және жалдау атаулыға тыйым салды.2151921 жылдың ақпан және  ...  ...  жер  ...  байланыстықосымша қабылданған мемлекеттiк құжаттар  қазақ  шаруаларына  дәстүрлi  ата-тегiнен қалған тиесiлi жерлердi өздерiне ...  ...  ...  Осы  ... ... сол жағалауындағы жерлер межелеп бөлiнiп, қазақтарға  қолайлыжайылымдар тидi. 1922 жылы Орал ... ... ...  ...  ...  ...  жер  алды.  Семей   губерниясында   әскер   ...   ...  ...  көштi,  межелеп  бөлуге  184  мың  десятина   жерәзiрлендi. Ақмола губерниясында Ертiс ... он ...  ...  ... ... дейiн 35 iрi қоныс аудару учаскесiне 350 қазақ  шаруашылығы- бұрынғы жалдаушылар мен бақташылар көштi. Көкшетау уезiнде барлық бос  ... ... ... ... жылы ... реформасы Түркiстанның  көптеген  аудандарында,  ... ... ... ... ... ... жүзеге аса  бастады.  Осыкездерде бұнда қазақ кедейлерi мен ...  ...  ...  ұйымы  -Қосшы  одағы  ұйымдасып,  оның  қызметiнде  бұқараның  өрлеуi  ...  ... ... ... одағын  құруда,  оның  практикалық  ...  ... С. ... Т. Рысқұлов, В. Познер, И. Сольц, Ж.  Бәрiбаев,  ... және ... ... рөл атқарды.Сөйтiп, 20-шы жылдардың  басындағы  аграрлық  реформалар  ондаған  ... ... ... ... еттi, ...  ...  ... ақысының  ауыртпалықтарынан  құтқарды,  олардың  шаруашылықтарыныңбiршама  ...  ...  ...  ...  ...  және  егiншiлiккекөшуiне жағдай туғызды. Реформалар қазақ халқының iс  жүзiндегi  теңсiздiгiнжоюға маңызды қадам болды.Сонымен  ...  ...  ...  ...  жер  ...  ...  ...  мұраларын  жоюға   ұмтылған   Қазақстан   менТүркiстандағы аграрлық реформалардың жергiлiктi  халық  пен  ...  ... ұлт ... үшiн ... ... ... ... және  жартылай  көшпелiауылдардағы тұрғындардың салықтан босатылып, жеңiлдiктер алуына жол  ашылды.Мұнымен ... ... ... ... қарапайым түрлерi,  сауда-саттықжабдықтау,  қарыз  пайдалану,   кейде   мәдени-ағарту   жұмыстарының   ... ... ... дамытуға жол салды.Қазақстанның ауыл шаруашылығында  елеулi  өзгерiстер  болды.  Бiрыңғайауыл  шаруашылық  салығы  ...  оның  ...  ...  100   мың   ... 1925 жылы 46 мың ... және әл-ауқаты кем  шаруашылықтар  мал,құрал-сайман алуға, жер жырту мен егiс егуге қарыз  алды.  1922-1925  ... мал басы екi есе ...  26  ...  ...  Осы  шаралардыңнәтижесiнде республиканың  ауыл  шаруашылығында  орташаландыру  процесi  бойкөрсете бастады.Тұтас алғанда республика бойынша 1925  жылы  ...  ауыл  ... ... 332,7  мың  ...  бар  2811  бiрлестiктер  жұмысiстедi, олардың iшiнде 62,6 мың мүшесi бар бiр мың  ...  ...  ... ...  қатар  қоныс  аударып  келген  шаруалардың  ...  ... (27,1 ... ... ... жылы ... ... өттi, олардың  құрамына  жергiлiктi  ұлттыңбiршама өкiлдерi өттi. ... ... ... ...  ...  болыстықатқару  комитетiнiң  сайлауынан  кейiн   депутаттардың   ...   ... ... Бұқара арасында саяси жұмыс жүргiзу мақсатында Қызыл  ... ... ... отау ... ... жаңа түрлерi  пайдаланылды.  ҚАКСРОрталық Атқару Комитетiнiң тұңғыш ... ...  1922  ж.  Ә.  ... ел ... шықты. 9 мамырдан 12 маусымға дейiн  ...  ... ... ... 26 болыстың 37  ауылында,  сондай-ақ  Екiбастұз  жәнеСпасскi зауытында ... жылы 30 ...  ...  ...  ...  ... Кеңестердiң Социалистiк Республикалар Одағы  құрылғанын  жариялады.Осы құжат бойынша Қазақ АКСР-i Кеңестiк Ресей  Федерациясы  құрамына  кiрдi.Бұл ... ... ...  ...  ...  өркендету  iсi  өрiсалды. Мұнай, тұз өндiру жолға қойылып, жеңiл және тамақ  өнеркәсiп  орындарықалыптаса ... ...  ...  жолы  iске  ...  ... және Сiбiр темiр жолдарында жүк айналымы өстi,  Жетiсуда  ...  ... ... ... емес ... бойынша Қазақстанның iрi өнеркәсiбiнде,  қатынассаласында, мемлекеттiк ауыл ... ... 1925 жылы 40  ...  ... мен қызметшi болды.  Жалпы  жұмысшылардың  ...  ...  ...  Олардың  көбi  мұнай  өнеркәсiбiнде,  кен  ...   ... ... ...  ...  ...  ...  өнеркәсiбiндегiжұмысшылардың жалақысы 1921-1925 жылдарда  (салыстырмалы  көрсеткiшпен)  ... өсiп, ал ауыр ... ... жалақысы одан  да  көп  ...  ...  ...  ...  ...  еңбектi  қорғау  жөнiндемемлекеттiк бақылау жүйелерi құрылды. Риддер,  Доссор  т.б.  сондай  ... ... ... ... ... тұрғын үйлер салына басталды.1924 жылы сәуiрде Кеңестiк ... ... ... ... ...  ... ... халықтарын жерге  орналастыру  туралы  жарлық  шығарды.Жерге  орналастыруға  ...   ...   ...   өз   ...   ... шаруаларға салық жөнiнен бiршама жеңiлдiктер берiлдi.Орта  Азияның  Кеңес  республикаларын  ұлттық  -  мемлекеттiк  ... ...  ...  ...  ...  ...  Оның  нәтижесiнде  ендiбұрынғы  Жетiсу  және   Сырдария   облыстарының   ...   ...   ... Cоның нәтижесiнде Республика жерi 700 мың  шаршы  шақырымға,  алхалық саны-1 млн. 468 724 адамға өстi. ... ... ...  ...  ...  ...   губерниясы   бөлiнiп,   республиканың   астанасыАқмешiтке (Қызылорда) көштi. ХХ ғасырдың осы ...  ...  -  ...  ...  ...  бiртұтас  ұлттық  мемлекетке  бiрiктiру,   ұлтымыз   үшiн   зорәлеуметтiк және экономикалық маңызы бар ... ... жылы ... ... ... Кеңестерiнiң V  съездi  Қттi.Ол “Ауылға, қыстаққа және деревняға бет бұрыңдар” деген ұранмен өтiп,  ...  ...  ...  ...  ...   құрылысын   дамыту,мемлекеттiк және кооперативтiк сауданың рөлiн одан әрi  күшейту,  ... ... ... ... ...  атын  мемлекет  атауынақайтару және Республиканы Қазақ АКСР-i деп атау  туралы  ...  ... ... 1925 жылы ... ... ... ...  60  мыңғажуық депутат сайланды.1925 жылы өлкеде 76 клуб, 72 кiтапхана  мен  қызыл  бұрыштар,  ауылдармен ...  584  оқу  үйi,  93  ...  ...  ...  ...  ...  ...  кезде  үш-ақ  газет  шықса,  ал  1925  жылы   ...  ...  ...  ...  ...  ...  “ҚызылҚазақстан” т.б. сияқты 13 газет пен 5 журнал жарық көрдi.Кәсiподақтардың қатары 100 мың адамнан асты. 1925 жылы  тек  ... ... оның ... мүше ... 20 ...  жуық  еңбекшiлер,  соныңiшiнде 6 мыңнан астам қазақтар қабылданды. Осы жылдары жастар  ...  ...  ...  51  мың  жiгiттер  мен  қыздарды  бiрiктiрдi.Жастардың көптеген танымал жетекшiлерi арасында С. ...  Қ.  ...  ... Ф. Рузаев, С.  Сафарбеков,  С.  Тәтiбеков,  А.  ...  ... 1925 жылы ... ... өздерiнiң дарынды басшыларының бiрi  ҒаниМұратбаевтан  айрылды.  Зор  ...  ...   ...   мен   ... ол ... республикасының, ал кейiннен бүкiл  елiмiздiң  жастарұйымында басшы қызметте ... 1921 жылы  ...  ...  Ғ.  ... ... ... ...  хатшысы,  ал  1922  жылғы  мамырданбастап РКЖО Орта Азия ... ... ... ... ...  ...  ...  тартылды.  1925  жылықала мен ... ... ... 6,6  мыңы  ...  ...  мүшеболып сайланды. Қазақ әйелдерiн басыбайлықтан  құтқаруға  ...  ... ... әйелдер қозғалысына  Алма  Оразбаева,  Сара  Есоват.б. ұйытқы болды.Қазақстандағы ауыр ...  ...  ...  жұмыстары.   Шаруашылықсалаларын қалпына келтiрудi бiршама  деңгейге  жеткiзгеннен  кейiн,  ... мен ... ... экономиканы жаңа  жолмен  құрып,  оның  ...  ...  ...  Бұл  ...  мiндеттi   орындаудағышешушi буын елдi индустрияландыру  немесе  бiрiншi  кезекте  барынша  ... ауыр ... ... жасау болатын.Бұл бағдарламаны орындаудың өзiне тән ерекше әдiсi -  iрi  өнеркәсiптiқалыптастыру  үшiн  қаржыны  ел  ...  табу  ...  едi.  ...   ...   ...   (национализациялау),   меншiктi   иемденушiлердiңтұтынуын жою, еңбек өнiмдiлiгiн үздiксiз арттыру, iшкi және ...  ...  ...  ...  ...  салаларын   жоспарлы   түрде   дамыту,мемлекеттiк  заемдар  арқылы  халықтың  жинақ  ...  ...  ... ... ... үнем тәртiбi - индустрияландыру  үшiн  пайдаланылғанқорлардың негiзгi көздерi осындай болды. Жалпы елдi  индустрияландыру  әдiсiтуралы  ...   ...   ...   ...   ...   туды,   ал   оныңқорытындысында елде Сталиннiң тоталитарлық ... ... ...  ... алынды.Қазақстандағы күрделi қоғамдық-саяси жағдай 20-шы  және  30-шы  жылдарбасында республиканың  ...  ...  оны  ...  ...   ...   қалыптастырудың   жолдары    жөнiндегi    ...  ...  ...   ...   ...   ...   ...   екiкөзқарастың арасында өрiстедi. Ф.И.  Голощекин  Қазақстан  елдiң  ... ... Үшiн ... базасы  болуға  тиiс  деген  пiкiрдi  жақтады.Саяси  қайраткер  С.  ...  оған   ...   ...   ... ... мүмкiндiктерiн, табиғи және адам қорларын  ескереотырып, ол үшiн барынша пайдалы тұрғыдан жүргiзу қажет деген пiкiрде  болды.Ол шет ... ... ...  ...  ұсынды.  ¤неркәсiптiңсан-салаларын республикада жан-жақты үйлесiмдi дамытуға керектi шикiзат  пенбасқа да алғы ... бар, және ... ...  ...  оған  ... бола ... дедi. ...  алып  өнеркәсiп  орындарына  ...  ... ... “қолы бос”  жұмысшыларды  жаппай  ...  ...  ... ... ... ... көмiрдiң, мұнайдың,  түстiметалдардың және басқа қазба байлықтардың аумақты  кенiштерi  жаңа  зерттелебастаған  болатын.  Сондықтан  жаңа  ...   және   жол   ... ... ... ... ... Мәселен,  даңқты  ТүрксiбҚазан (1917 ж.) оқиғаларына  дейiнгi  жобалар  бойынша  жүргiзiлiп,  ... ... ... ... бөлiгiндегi Қордай  және  Шоқпар,  алсолтүстiк бөлiгiндегi Балқаш және  Лепсi  жоспарларын  жақтаушылар  арасындашиеленiстi  ...  ...  ...  ...   әрқайсысында   тиiмдiжобаларға бiраз уақыт пен көп қаржы  кеттi.  Жаңа  ...  ...  ... ... ...  күшi,  құрылыс  материалдары,  техника  мен  техникақұралдары, сондай-ақ ақша қаражаттары және т.б. ... ...   жж.   ...   ...   дамуындағы   қалыптасқанәлеуметтiк-экономикалық жағдайына, халықтың демографиялық сипатына,  сондай-ақ  ...  ...   ...   және   т.б.   ...   ... ... ... қарамай әрбiр республика өзiнiң нақты  жағдайынабайланысты ауыр  өнеркәсiптi  баса  дамытқан  ...  ... ... ... ... өнеркәсiбiне өз үлестерiн қосты.Қазба  байлықтарының  аса  бай  ...  ...  ...  ... ...  оның  кен  ...  мұнай,  көмiр,  түстi  металлургиясалаларының ауқымды  дамуы  үшiн  негiз  болды.  Бұл  ...  ... ... оның ... ...  бағытын  ұзақ  уақытқабелгiлеп бердi. Риддер полиметалл, Қарсақпай  мыс  ...  ...  ...  ...  және  ...  ...  ...  кәсiпорындар  жергiлiктi   жерқорларының базасында жұмыс  iстедi.  Шымкент  қорғасын  зауыты,  Балқаш  ... және ... ... комбинаттары салынды. Текелi  полиметалл  жәнеЖезқазған  мыс  ...  ...  ...  ...  зауыты  ж.б.алыптардың құрылысы жүрiп жатты Мұның  көпшiлiгi  кейiн  тек  республикадағығана  емес,  ...  ...  ...  ең  iрi   кәсiпорындарыесебiнде болды.Көмiр өнеркәсiбiнiң даму қарқыны өстi,  1940  жылы  оның  90  ... ... ... ол ... пен Кузбасстан  кейiнгi  елдiң  Үшiншiотын ... ... ... ... ...  жөнiнде  Үшiншi  орынға  (Ресеймен  Әзербайжаннан  кейiнгi)   шықты.   Химия   ...   ...   ...  ...  ...  ...  ...  құрылды.  1931  жылы   Ақтөбехимкомбинаты қатарға  қосылып,  ол  фосфор  тыңайтқыштарын  шығара  ...  ...  ...  ...  Қаратау  фосфорит  кенiшiн  игеругедаярлық жасала бастады.Осы ... ауыр ... ... және  ...  ...  -  негiзiқалыптаса бастады. Iрi өнеркәсiп орындарының салынуына байланысты  ...   ...   ...   ...   мыс    балқыту    ...    ...  ...  ...  комбинатының  және  т.б.  жылу  электрстанциялары салынды. Осыған байланысты  электр  қуатын  өндiру  ... ж. ... 486 есе ... индустрияландырудың тағы бiр  ерекшелiгi  түстi  металлургия,мұнай және басқада негiзгi тау-кен салаларымен бiрге ауыр өнеркәсiптiң  ...  жол  ...  ...   ...   ...   ...   1928-1940   жж.Қазақстанның темiр жол желiсi 50  процентке  өстi.  Осы  ...  ... ... ... жол ... ...  ол  ...  Қазақстанның  табиғибайлықтарын  игеруде  үлкен  рөл  ...  ...  ...   ШығысҚазақстанның түстi металлургия саласын дамытуға  елеулi  үлес  ...  ... ...  Қазақстанды  оңтүстiк  Орал  және  Ресейдiң  басқа  ... ... ...  ...  ...  ...  дамуы  Кеңес  Одағыныңөнеркәсiбi дамыған басқа  республикаларының  жан-жақты  көмегiнiң  арқасындамүмкiн болды. Бұл ... ... ...  және  ...  ...  жүргiзiлдi.Бiрақ Қазақстанның индустриялық дамуындағы қол  жеткен  ауқымды  табыстарменқатар бұл аумақты iсте елеулi  ағаттықтар  мен  ...  де  орын  ...  ...  ...  өнеркәсiбi  шикiзатты  игеру  ...   ... ... ...  ...  машина  жасау,  мұнайды,  газды,түстi металдарды ... ... ... ...  жетекшi  салалары  (станок,өлшегiш және болжамдаушы  техника,  автомобиль,  трактор),  ауыл  өндiрiсiнеқажеттi ... ... ... ...  сол  ...  назардан  тысқалған.  Жеңiл  өнеркәсiп   және   тұтыну   заттарын   шығаратын   ... ... iсi де ... ... ... елiмiздiң 20-40-шы жылдардағы индустриялық дамуы  оданбұрын қазақ тарихында кездеспеген экономикалық және ...  ... ... Олардың қатарына ең  алдымен  оның  аграрлы  елден  индустриялы-аграрлы елге айналуын, қалалардың Қсуiн және республика  ...  ...  ...  Үлес  ...  ...   жұмысшы   табының,   әсiресе   ұлткадрларының қалыптасуын,  инженер-техникалық  ...  ...   ...   ...   басқа    да    әлеуметтiк-демографиялықөзгерiстердi жатқызуға болады.  ...  ...  ...  ... ... 60 ... асты. Сол жылдары бұл саланы дамытуға  4,6  млрд.сом күрделi ... ... ... ауыр  ...  ...  ...  ...  жәнеқайшылықсыз болған екен деген қорытынды  жасауға  болмайды.  Негiзiнде  ... ... ... ... ... игi  мақсатпен  басталған  бұлжұмыс  әкiмшiл-әмiршiл,   бұлтартпайтын   ...   ...   ... ... жаңа  ...  ...  салу,  өнiм  өндiру  ... ... ... ... ...  ...  ...  талапетiлдi.  Көптеген  жаңа  құрылыстар  қудаланған   адамдардың   қол   ... және ...  ...  орта  және  ...  ...  ... үнемi толықтырып отырды.Индустрияландырудың барлық ауыртпалығын шаруалар көтердi.  Олар  салықтөлеу,   заемға   жазылу,   ...   бар   ...   ...    бұйымдарыниндустрияландыру   қорына   өткiзу   арқылы   өнеркәсiптiң   дамуына   ... ... ... ... мал шаруашылығы  өнiмдерiнiң  басымкөпшiлiгiн мемлекетке өткiзу арқылы ... iсiн  ...  ...  саясатқа  қарсы  шыққандар  ұсталып,   айдалып   және   ...   ...  ...  ...  ...   ...   бөлiгi   ауқаттышаруалар болатын.  1927-1928  жылы  ...  ...  ...  ... ... ауыл шаруашылығының салығының бүкiл  мөлшерiнiң  33процентiн  ...  ал  мал  ...  0,6  ...  iрi  ...  ... ... бойынша есептелген салықтық бүкiл  сомасының  төрттен  ...  ...  ...  1928/29  жылы   ...   ...   1927-1928   жылменсалыстырғанда салық  ауыртпалығы  98,8  процентке  артты.  Күштеудiң  бұндайәдiстерi ауқатты ... ... ... ...  мен  ...  ...  ғылыми  еңбектердiңкөбiнде   Еуразия   аймағындағы    елдердегi    индустрияландыру,    ... ... ... шығарды деген қорытынды  анық  жазылған.  Алосы елдердiң ...  ...  ...  ...  еттi.  ¤ндiрiстегiжәне  еңбектегi  белсендiлiк  бұрын-соңды  ...  ...  ...  ... ... iсiнiң табыстарына жетудеқалтқы болды деуге  болады.Қазақ даласындағы ұжымдастыру  саясаты.  Қазақ  ...  төл  ...  ...  ...  ...  орын   ...   ...   елдегiиндустрияландыру  саясатымен  қатар  шаруаларды  ұжымдастыру  саясаты  қатаржҮргiзiлдi. әрине оның ел ... ... ...  ...  ... орай ... ерекшелiктерi болды. Бұл  саясаттың  iске  асырылуынашаруалардың  тiлегi  мен  ...  ...  ...  жоқ,  ол   ...   ... шешiм -қарарлары мен әмiр-нұсқаулар негiзiнде жүргiзiлдi.Кооперация индустрияландыру iсiмен өзара байланысты  қаралды.  ... ... жаңа  ...  ...  ...  бiр  жәйт,индустрияландыру да, кооперация да өзiндiк мәнi бар мақсат деп ...  ...  ...  ...  ...  мен  мәдени  дәрежесiн  арттыруғажеткiзетiн мүмкiндiк ретiнде қаралады,  ...  өзi  жаңа  ...  ... ... деп түсiнiлдi.Бiрақта  20-шы  жылдардың  аяқ  кезiнде   жаңа   ...   ... ... ...  бағыт  түбiрiнен  өзгередi.  Индустрияландыруқам-қарекетiн қамтамасыз ететiн қорды жинауды ... ... ...  ... ... есебiнен жүргiзу  көзделген  болатын.  Бiрақ  бұлмемлекет өндiрiс құралын тотальдi түрде озбырлықпен  ауыздықтап ...  ... ... асар едi, мұны ... аса ... ... ...  астықдайындаудың  күшпен  жүргiзiлген  әдiсi  айқын  көрсеттi.  Ал   бұл   ... ... ... жасау арқылы  яғни  ұжымдастыруды  жаппайөткiзу арқылы iске асырылды, мұның өзi өнiм ... ...  ... ... өзi мен өнiмдi бөлуден де толық шеттету деген сөз едi.Сөйтiп  ...  ...  жаңа  ...  ...  жан-жақтытұйықталып, оның орнын экономика  мен  саяси-қоғамдық  ...  тек  ... рухы ... етуi  ауыл  ...  ...  ...  ... саясаттың ең басты  шарты  -  әмiршiл-әкiмшiл  ықпал  немесе  күшкенегiзделген экономикалық  ...  ...  ...  ...  ... қауымын  ұжымдастыру  идеясын  дұрыс  түсiндiрмеуне,  оның  пайдалыжақтарында ... ... ... ...  ...  құрылымдарды  қатығез-қаталдықпен аяусыз  қиратумен  ...   ...  ...  ...  ... ...  ең  iрi  ...  ХХ  ғ.  тарихындағы  аса  ...  ... ... - оның ауыл  ...  ...  болды.Билеушi партия және мемлекеттiк басқару  ...  ...  ... ... ...  ...  1933  ж.  көктемiнде  (көшпелiжәне жартылай көшпелi аудандардан басқасы) аяқтауға  тиiстi  аймақтық  ... ... ... өмiр ...  бағалағанда  осынау  тым  қысқамерзiмнiң  өзi  қайткен  кҮнде  де  “секiрiп  өтiлуге  ...  ...  ...  Бұл  ...  ...  ...   аяғы   ...   қоғамағзасының процент қуалаушылық дертiне шалдықтырып,  жазылмайтын  бiр  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ... туралы бiр-бiрiмен жарысқа түскен  хабарлар  үгiт-насихат  құралдарыарқылы “колхоз ... күн ... ...  ...  тiптi  өзге  жаңалықтардыбасып үлгiре алмайтын болды жағдайға түстi.Ұжымдастыру саясатын орындаудағы тағы бiр  жалпы  ...  ... ... қайшы көрiнiс -  зорлық-зомбылық,  жойқын  күштiң  басымболуы. жергiлiктi орындарға жеткiзiлген нұсқауларда ... ...  ... ... орта деңгейдегi шаңырақтар күллi шаруашылықтың жалпы санының  3-5процентiнен аспауы керек деген ұсыныс ерекше  ...  ...  ...  ...  ...  жiберген  жарлықтары   ешбiр   ойланып-толғануынсыз-ақ, қолма-қол ... ... ... ... Сол  ...  ...  ...  саны  кез  келген  жерде  ең  жоғарғы  көрсеткiшке“жеткiзiледi”.Шаруаларды  ұжымдастыру  ...  ...  ...  ... мыңдаған ары  таза,  жаңа  үкiметке  ниетi  дұрыс  ...  ... ... ... тек ... жж.  ...  тыс  ...  бай-кулак  деп“жер аударылып” жiберiлген шаруалар саны 6,8 мың адамға жеттi  және  ондағанмың  адамдар  республика  ...  ...  ...  ...   ... Тағы бiр ... жәйт - елiмiздiң  өңiрi  Кеңес  одағының  түпкiр-түпкiрiнен зорлап көшiрiлген халықтар үшiн “ауып келетiн” жерi деген  ... ... Осы ... Қазақстанға 46,1 мың отбасы, яғни 180  015  адам  ауыпкелiп ... ... ... ...  кең  ...  ...  айналып  кетедi.  “Мемлекеттiк   ...   ...   ...  мүлiктерiн  сақтау  және  қоғамдық   ...   ... ... Заң (7 ... 1932 ж.) ...  ...  деп  танылғандар  атужазасына, ал “жұмсарту жағдайлары” бола қалған күнде 10  жылға  ... ... ... Осы адам ... ... ... ...  шараiске асырылған алғашқы жылдың өзiнде-ақ, Қазақстанда 33,4 мың адам  абақтығасалынды.Бес жыл iшiнде (1929-1933 жж.) Қаз.АКСР Бiрiккен Бас саяси  ... ... ... толық емес мәлiметтерге  қарағанда,  9805  ... да, 22933 адам ... ... ... ...  iшiнен  3386  адаматылуға, тұтқын лагерiнде 3 жылдан 10 ... ...  ...  13,2  мың  ... Күштеп ұжымдастырудың апатты зардаптары  көшпелi  және  жартылайкқшпелi шаруашылықтарды жоспарлы  ...  ...  етуi  ...  ... ... ... ... асқынып кеттi.  Отырықшыландыруидеологиясы шаруашылық түрлерiн толық  өзгерту  шарасымен  тығыз  байланыстыболды, ал қазақ шаруалары қауымының iлгерi басу ... олар тек мал  ... ... ... немесе тұрақты  мал  өсiру  ... ... ... ... ... ... нәтижесiнде колхоз фермалары құрылды, ал  ондамалға дұрыс күтiм де болмады. Кейбiр жерлерде алып коммуналар құрылып,  оларөте көп шаруашылықтарды ...  ...  ...  ...  ... ... мал күтiмiнiң төмендеуiне,  дұрыс  жем-шөппен  қамтылмағанмалдардың қырылуына әкелiп соқтырды. Қолхозға  ...  жеке  ... мал ... ... болған жоқ. Осының  бәрi  1928-1932  жж.  елдегi  малсанының орасан зор шығынына әкелдi. Қазақстанның осы ...  одақ  ... ... ...  үлес  ...  үш  есе  ...  ...  өзi  халықарасындағы бiршама толқуларға апарды.  1929-1931  жылдарда  372  шаруалардыңкөтерiлiсi болып, оған 80 ... адам ... ... ...  Бұқтырма,Ырғыз, Оймауыт, Баршақұм, Сағыз, Қазалы, Қармақшы, Самар,  Абыралы,  Балқаш,Шұбартау, Маңқыстау т.б. жерлердегi щаруалар көтерiлiсi  ...  ...  ... жуық адам ... iске ... ... экономикасының құлдырап  төмендеуi  1932-1933  жылдардағықуаңшылықпен тұстас келедi. Осындай  елдi  арылмас  қайғылы  ...  ... ... ... ... пен  ...  рақымсыздығынан  екi  жылдареспубликада аштықтан өте көп адам қырылып, ... елi  орны  ...  ... ... ... нақтылы мәлiметтер  бойынша  2,2  млн.  адам  яғни,қазақтардың жартысына ... опат ... ... ... ...  ...  ...  хатшысы  болып  Ф.И.Голощекиннiң келуi  “жығылғанға  жұдырықпен”  бiрдей  болды.  Билеушi  ... ... ... басқару жүйесiнiң жарқын  бейнесi  ретiнденебiр сұмдық амал-айла, зымияндық әдiс ... ... ...  рухани  бойкөтерген зиялыларын өзара қақтығыстырып,  “халық  жауы”  деген  жала  жауып,мыңдаған қазақ азаматының ... ... ... iшiнде  А,  Байтұрсынов,  А.Бөкейханов,  М.  Дулатов,  М.  Жұмабаев,  Ж.  ...  ...  және  ... М. ...  К.  Кемеңгеров  сияқты  т.б.  ұлттың  беткеұстар саңлақтары бар болатын. Голощекиннiң  тiкелей  ...  ... 193 ... қарсы ұйымдардың қызметi” ашылып,  олардың  мүшесiболды деген жаламен, он мыңға  жуық  ...  ...  мен  ...  ... ... ... озбырлы,  халық  бостандығы  мен  құқына  қарсы  ...  ... ... ...  пен  ...  туғызды.  Ресми  деректер  бойыншаҚазақстанның сол  ...  12  ...  және  1  ...  ... ... 7  округi  мен  1  облысында  халықтың  бас  көтерулерiболған.  Оны  ...  ПП  ...  осы  ...  байланысты   қорытындымәлiметтерiнен де анық көремiз. Мысалы, 1929  жылы  өкiмет  өкiлдерiне  ... ... ...  қарсы  қарулы  143  әрекет,  54  бандалық  баскөтерулер, 17 колхоздар мен совхоздар ... ... ... ал  1930  ... ... ... түрi бойынша 139, 241, 42  болған;  1931  жылы  -  ... ... ... Бұл ...  ...  Маңғыстау  ауданы  болды.Бұл  аймақтардағы  көшпелi  шаруалар  әлi  ...  ...   ...   ... жоқ ... не үшiн ... ... мiндеттердi жүзеге асыру  үшiнәрекет ететiнiн толық та ұғып ... ... ... көшпелi қазақ қоғамының,  соның  iшiнде  Адай  даласыныңрулық қатынастарға негiзделген  әдет-ғұрып,  салт-дәстүрлерiнiң  бәрi  ... ...  ...  1929  жылы  ...  ...  ... ... және өзге елдерге  жаппай,  амалсыз  көшулерi  де  ...  ...  ...  ...  ...  бағаланған.  Нақты   фактiлердiбұрмалап, “зиянкестiк” және “контрреволюциялық” әрекет деп таныған  ОГПУ-дыңкөпiрме өтiрiк құжаттары  ...  ...  ...  ...  ... ...  ...  ОГПУ  өздерi  ойлап  шығарған  контрреволюциялықұйымды  басшылықсыз  қалдыруға  ...   ...   оның   ...  ...  ...  өздерi  “Адай  ханы”  деп  ат   бергенАлланиязов  Тобаниязды  атап  көрсеттi.  ...  ...  бұл   ... ... ... ... ... деп аталады.Маңқыстауда Кеңес өкiметi әлдеқашан орнаса да,  ...  ұзақ  ... ... ... ... ... ... келдi.  Онсыз  да  қатал  тәртiптенқажалып бiткен халық, “ауылды кеңестендiруге” күдiктене ... Оның  ... ... ... 1930  жылы  болған  кеңестерге  сайлау  кезiндехалықты қараңғы тобырға балап, ойларына келгендерiн  ...  ...  ... беру ... орта ... ... бұқарасы ғана  емес,  кедейлер  деайрылған жағдайлар кездестi. Ал байлардың кейбiрi керiсiнше  сайлауға  ...  ...  ...  пайдаланды.  Осындай  көңiлге  қаяу  түсiрер  жайсыз  дакөңiлсiз ...  ...  аз  ...  ...  ... жүгенсiздiкпен орын алумен болды.Ұжымдастыру бастамас бұрын, қай әлеуметтiк тап  өкiлдерiн  ұжымдастыруқажет екенiн ... бiлiп алу ... едi. ...  кiм?  ...  қайсы?  Байқайда? Бәрiнен бұрын мiне осы  ...  ...  беру  ...  едi.  ... ... ұжымдастырудың алғашқы жылдарында  бұларға  ел  билеушiлердiңөздерi де нақты жауап  бере  ...  ...  ...  кең  ...  ...  ...  мемлекетке  мал  даярлау,  ет  тапсыру  жоспарларыншаруалардан табанды түрде ... ...  ...  белсендiлер,  “атып  кетемiн”деп шошындырған уәкiлдер жергiлiктi жерлерде бай мен кедейдi  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  “социалистiкжарыстары” да халықтың ашу-ызасын туғызды. Көшiп кетсек, қашып  кетсек  “әлiжеткеннiң  талауынан  ...  деп  ...   де   аз   ... да 1931 ... көктемiнен бастап Қарақалпақ пен  Түрiкпен,  тiптенКавказ ... ... ... мен ... легi үдей ...  ...  ...  тұратын  Маңғыстау  ауданы  1931  жылышiлдеде шамамен  ...  ...  ...  ...  30  ...  ... еңбек етiп жатты, ал 60  процентi  көтерiлiсшiлермен  бiрге  болды,сондай-ақ 10 ... ... ... ...  шығарларын  бiлмей  тоқырады.Сонымен қатар,  бiр-екi  ауыл  болмаса,  ...  ...  ...  түгелдейдерлiк көтерiлiсшiлерге қосылды.  Олармен  сондай-ақ  Жылқосы  ауданының  11әкiмшiлiк ауылдары және Доссор  ...  екi  ...  ...  азаматтарыкөтерiлiп,  қолға  түскен   ...   ...   ...   ...  Адай  ...   самсаған   әскер   түсiрiп   жатқанын   ... ... ...  ...  ...  пункттерiнеәдiлетсiз өкiмет ошақтары  деп  қарап,  жиi-жиi  оларды  талқандауға,  ... ашық ... жыл ... ... қаралы жылдардың бiрi болатын. Бұл кезде  саяси-әлеуметтiк жағдай шиеленiсiп халқымыздың  бетке  ...  ...  ...  ...  жауы”  деген  айып  тағылып,  ...   ...   ... С. ... ... Т. ... С.Қожанов, О.Жандосов,  С.Есқараев,   Т.ЖҮргенов   ақын-жазушылардан   ...    ...    ... Ғ.Тоқжанов, А.Қоңыратбаев  тағы  басқа  ғылым  мен  мәдениеттiң,өнердiң көптеген ... ...  Cол  жылы  ...  елi  ...  105  ... НКВД ... тергеу болып,  оның  22  мыңы  ату  жазасына  кесiлдi.Тiптi бұлардың отбасындағы ... ... ... ... олар  да  ... ... Осы жылдардағы зобалаң қазақ халқының  жүрегiне  жазылмасжара салды, келешек ұрпақтарды қайғыға ... жыл ... ... одағының халқы, оның iшiнде қазақстандықтар  үшiнқайғылы-қасыреттi кезең есебiнде тарих бетiне  жазылды.  Тiптi  ... ...  ХХ  ...  60-шы  жылдарына  дейiн  жанұяда  мемлекеттiкорындар ...  үрей  мен  ...  ...  ...  ...  Осы  ...  ...  70-шi   жылдарда   ел   аузындағы   жеңiл-әзiл   әңгiмеде(анектодқа) айналып кеткен. ...  ...  ...  ...  бiр  қазақтыұстап, НКВД-ға әкелiп тұрса,  оның  бастығы  -  бұл  не  ...  едi?  -  ...  ...  ...  ...  ...   түскiсi   келiп   жүрген   милицияқызметкерi:- Бұл ештеңе ... ... жоқ, ... жау ... бiлiп  ... айтқан. “Елдегi белсендiлер” бұл сияқты озбырлықты бұдан да  қатыгезiрекжүргiзген жоқ па ?    ... ...  ...  Одағында  40  млн.  адамқудаланған. Олардың 3,8, млн. сотталып, 642980 атылған, ал Қазақстанда  олар103 мың құрап  25  мыңы  ...  ...  1992  ...  ...  ... ... елi тарихындағы  зобалаң  қуғын-сүргiн  заманын  төрт  ...  ...   ...   ...   ...   ...   ...   азаматқарсыластығы, 1922-1923 жылдардағы аштық,  жаппай  ...  және  ... ... ... 800  мыңға  жуық  адам  қаза  ... ... ... жылдар Ф.И. Голощекиннiң “қызыл  қырғын”  -  “КiшкенеҚазан” заманына келедi. Бұл кезде байлар  ...  жат  ...  ... ... ұжымдастыру саясаты батыл  жүргiзу  нәтижесiнде  малбасы азайды. Осылардың зардабынан қазақ  жамағаты  қырылды,  басқа  ... ... ... 21,2 мың ...  ел  ...  ...  шығарылып,айдалды,  атылды.  Осы  кезеңде   Н.Ежов   бүкiл   ...   ...   ...  ұлтшылдық  ауруымен  дiмкастанды,  оларды  сауықтыру   бағытынтемiрдей  ширек  жүргiзу  ...  ...  ұран  ...  1935-1939   жылдардықамтитын үшiншi кезеңде Қазақстан бойынша 25 мыңнан аса адам  қуғын-сүргiнгеұшырады, ... ... ... ... ... ...  ...  Текқана Актөбе облысы бойынша 30-50 жылдары 7000-ға тарта  адам  құғын-сүргiнгеұшыраған.  Шалқар,   Ырғыз,   ...   ...   ...   ... ... ... ... ұйымдарының орталықтары  дептабылды. Сондықтан да осы аймақтардан ұсталғандарының ...  ...   ... ...  ...  (Атырау)  облысының  Сағыз  стансасының  жұмысшыларыАқишан Абдоллаұлы мен ...  ...  және  бiр  топ  ...  ...  жоқадамдар  Кеңес  мемлекетiнiң  қылмыстық  iстер  ...  ...  ... ... насихат) 10 жылға сотталып, оны түгелдей  өтегеннен  кейiнОрынбор облысының Орск қаласына он жылға қайтадан  жер  ...  ...  -  ...  ...  ...  ...  жағында  18  шақырымдаШибұлақ деген жерде көшпендiлердiң  балаларын  ...  үшiн  ...  ...  ...  ...  ...  баласы  болғандығы,  ал  екiншiсiнiң  солмешiттен дәрiс алғандығы. Мұндай жазықсыз  жапа  шегiп,  ...  ... ... ... әр ... ... кездеседi.ХХ  ғасырдың  20-30-шы  жылдарындағы  Қазақстанның  мәдениетi.  ... ... ... ... мен  жаңа  ...  ...  ... дамытып жетiлiдiру бағытында түбегейлi  өзгерiстерге  жасақталғанбағдарламаларды  талқыға  салып  оны  ...  ...  үшiн  ...   ... ...  Бұндай  бағдарламалардың  мазмұны  мен  бағыты  сан-алуан.Мәдени-саяси  жұмыстардың   әдiстерi   ...   ...   ... ... оқу және мәдениет үйлерi, сарайларының  маңызы  елдiңөмiрiнде ауқымды орын ала ... ... 30-шы  ...  басында  Алматыжәне Батыс Қазақстан облыстарында 129 клуб және 210 оқу үйi  халыққа  қызмететтi.218Кiтапхана iсi дамыды. 1937 ... саны 2073 -ке  ...  ... 2,5 млн дана ... болған. Ауылды жерде 1240  мың  кiтабы  бар  ... ... ... Алматыдағы мемлекеттiк  көпшiлiк  (Кеңес  мемлекетiтұсындағы А.С. Пушкин атындағы)  кiтапхананың  қоры  жарты  миллион  ... оның оқу ... 40 ... жуық ... ... ... баспасөз және кiтап  шығару  iсi  саяси  билеушiидеологияның арнасымен  дамыды.  “Степная  правда  ...  ... және ...  ...  ...  ...  шыға  бастады.  КеңесҮкiметiнiң алғашқы жылдарында газеттер мен журналдар  көбiнесе  ... ... ...  ...  ...  ...  және  ... желiсiне, кеңестiк және кооперативтiк  ұйымдарға  келiп  тұрды.  1925жылда республикада ... 31 ... 13-шi ... ...  басылды.  Олардыңсаны жыл сайын өсiп екiншi бесжылдықта жалпы саны 280-ге жетсе ал,  оның  ... ... ... кiтап бастыру iсi едәуiр дамыды. Шығарылатын  кiтаптардыңтаралым данасы өстi. 30 ... ... үш ... ...  ...  асакiтаптар   шығарылды.   Олардың   арасында   билеушi   ...    ... ... саны ... өсiп ...  ...  мәдени  саладағы  ауқымды  және  тиянақты  iсi   -сауатсыздықты жою ... 1919  жылы  26  ...  ...  ...  ... жою туралы Халық Комиссарлары Кеңесiнiң  заңы  ...  ... ... 8 ден 50 жасқа дейiнгi оқи, жаза ... ... ...  халықана тiлiнде немесе  қалауы  ...  орыс  ...  ...  ...  ... Осы Заң негiзiнде Қазақ  АКСР  Орталық  Атқару  Комитетi  1921  жылғытамызда 16  жастан  50  ...  ...  ...  бар  ...  аяң  көзi  ... сауатсыздықты жою жөнiндегi жұмысқа тарту туралы қаулы алды.1920-1926 жылдарда республикада 245  мыңнан  аса  адам  ...  ... ... ... 11-де ... АКСР ... атқару  комитетi  сауатсыздықтымiндеттi  түрде  жою  туралы  заң  ...  Осы  ...  1-шi   ... ... ... 1285 оқу орындары жұмыс iстеп, оларда  248мың  қазақ  оқыды.  Жалпы  мәлiметтер  бойынша   1926   жылы   ... ... 25,2 ... болса, 1939 жылы  83,6  проценткежеттi.  Республикада  шала  сауаттылар  мен   ...   және   ... ... ... ... ... газет шығарылып тұрды.Осы жылдары жалпы бiлiм беретiн  мектептер  жүйесi  да  жедел  дамыды.1921  жылы  ...  ...  ...  ...   ...   ... жою үшiн ... өзiне-өзi салық салуы туралы шешiм  қабылдады.Ол ... ...  ...  ...  орындарына  мектеп  ұстау  үшiн  ... оның ... ... рұқсат берiлдi.  Халық  шаруашылығынқалпына  келтiру   нәтижесiнде  мектептердiң  жағдайы  бiрте-бiрте   ...  ...  ...  ...   ...   ...   болыстардыңқаражаты есебiнен төленсе, ал жарықты  пайдалану,  оқулықтар  алу,  мектептiжөндеу ауыл  ...  және  ...  ...  ...  арқылы  өтелiпотырды.1926  жылғы  мамыр  айында  КАКСР-iндегi  бiрыңғай  еңбек  мектебiнiңжарғысы қабылданды. Ресми ...  ...  ...  осы  ...  ... жайы ... талаптардан әлде қайда төмен болған. Соның  iшiндеауылдық ... оқу ... ...  ...  ...  ...  орыс  ... үшiн жетi жылдық мектептерге қосымша сегiзiншi жыл қосылды.  Бiрiншiсатыдағы мектепте балалар 4 жыл оқыды. Жетiжылдық мектеп  екi  ...  ... төрт ... ... сатыға сай келдi,  ал  екiншiсi  толық  емес  ортабiлiм бердi. Екiншi сатыдағы мектеп (тоғыз ... ...  үш  ...  ... ... мен екiншiсi жетi жылдық мектепке сай  келдi,  ал  ... орта бiлiм ... және ... ... аудандар үшiн интернаты  бар  мектептер,мектеп-коммуналар   құрылысы,   ...    ...    ...    ... ... оқушылардың өздерi  басқарды.  Алғашқы  оқулықтарҚазан және Мәскеуден ... ... ... ... әлiппесiн  жасап,  соныданiз салған жаңашыл ағартушы ғалым  Ахмет  Байтұрсынов  елде  оқу-ағарту  iсiндамытуға  ...  ...  ...  Ол  ...  мектеп  оқулықтары   1927-1928жылдарға дейiн пайдаланылып келдi. Қазақ оқушыларының ...  ...  ...... ... ана  тiлiн  сол  ...  “Тiл  туралы”кiтабын оқып үйрендi.1933 жылдан бастап  бастауыш  мектеп  ...  ...  ...  ... және орта мектеп 10-сыныптық болып  қайта  құрылды.  Қоғамдық-саясипәндердi ... және ... ... ...  ...  беруге  ерекше  мәнберiлдi.  Екiншi  бесжылдық  ...  ...  ...  саны  ... ... ... 14 мыңнан  31  мыңға  жеттi.  Олардың  10  процентiнiңжоғары, ... ... орта және 65  ...  ...  орта  емес  бiлiмiболды.1925 жылы республикада 14 педагогикалық техникум  және  ...  ...  ...  ...  ...  ...  орыс  ...  оқытатын   ПИНО(практикалық халық ағарту институты), Семейде,  Алматыда,  ...  ... ... ... оның iшiнде  550-ден  астам  қазақ  жастарыоқыды.  1923-1924  оқу  жылында   ...   ...   ...   ...  және  мал   ...   техникумдар,   орманшылықмектептерi ашылып, ... ... ... ...  жоғары  оқу  орны  Абай  атындағы  Қазақ  мемлекеттiкпедагогикалық институты Ташкентте қазақ  халық  ...  ...  ... 1928  жылы  ол  ...  Алматыға  көшiрiлдi.  Осы  жылы  Алматыдамалдәрiгерлiк-зоотехникалық институты ашылды. 1932 жылы Оралда  А.С.  Пушкинатындағы педагогикалық ... ... ... ... 1934  ... ... ... казiргi Аль-Фараби  атындағы  Қазақ  ...  ... ...  1934  жылы  ...  музыкалық-драма  техникумы  оқукомбинаты болып қайта құрылды. Қазақ медициналық институты кеңейтiлдi,  оғанкейiн жаңа факультеттер мен ... ... ...  да  ...  ...  күштер  идеологиясының  арнасындабасқа  ...  ...  ...  ...  ...  ...  үшiн   ... шаралар iске асырылды.  Соның  бiрi  1928  жылы  араб  әрпi  ... ал 1940 жылы ... ...  әрпiмен)  күштеп  алмастырылғанды.Мұның кесiрiнен бiр  ұрпақтың  өмiр  барысында  қазақтың  және  ...  ... ... ...  көпшiлiгi  араб  жазуымен  жарық  көрген  ... ... ... ... ... ... болып  қалды.  1920-1930    ...   араб   ...   ...    ...    пайдаланғандар“пантюркист”, “панисламист”, “халық  жауы”  деген  желеумен,  қуғын-сүргiнгесалды. ... ...  ...   ...  ...  ...  ... мазмұны қайшы басылымдар,  ең  алдымен  олардың  iшiн  де  ... ... ...  ...  кезiнде  көшпендiлердiң  балаларын   оқыту   үшiнсалынған мешiттер осы жылдары қиратылып, апатқа  ұшыратылды.  ...  ...  ...  ...  ...  жүргiзiлдi.  Шiркеулер  мен   мешiттердiңмемлекет қарама¬ына зорлықпен алынуы, олардың қора-жайға,  қоймаға,  қосалқыжайға  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... ғасырлыр бойы қалыптасқан мәдени және  рухани  өмiрiнiң  құрамдасбөлiгi дiндi барша жұртқа құбыжық етiп ... ...  ...  ...  Мысалы,  Батыс  Қазақстанда  (Орал,  Ақтөбе,   Атырау,   Маңқыстауоблыстарында) 200-ге жуық ел құрметтеген  ...  оның  ...  ... талқандалған.  Ойылдағы  Көкжар  жәрмеңқесiнiң  сауда  ...  ... ат ... ... ... ... орны зат  қоймасына  бөлiнген.  АлШибұлақтағы (Ақтөбе облысының Байғанин ауданы)  айтулы  Көк  мешiт  ... оның ... ... ... ... ... облысы)  темiржолдепосының құрылысына тасымалданып, орны жермен жексен етiлген.20-40-шы жылдары қазақ елiнiң ғылымы ... ...  ...  ... толықты. 30-шы  жылдардың  аяғында  Қазақстанда  110  ғылыми-зерттеумекемелерi болды және  ...  1727  адам  ...  ...  КСРО  ... ... ... ... қайта  құрылуы  республикада  ғылымды  жаңабелестерге көтеру үшiн мол мүмкiндiктерге жол ... ...  ...  әдебиетi  мен  өнерiнде  бiраз  өзгерiстер,елеулi оқиғалар болды. 1934 жылы 12-18 маусымда  ...  ...  ... ... онда ... ... ... нәр  алған  қазақ  әдебиетiнiңМ.Жұмабаев, С.  Сейфуллин,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  қазақ  әдебиетiнiң  өсiп   келе   жатқан   молжеткiншектер тобының бар екенi көрiндi. Келесi жылы ... ...  ... 90 жыл ... ... ... ... халықтары атап  өттi.  1936  жылыреспублика    еңбекшiлерi    Сәкен    Сейфуллиннiң    ...    ...  20  ...  ...  Қазақстанда  қазақ  жазушыларменбiрге   ...   ...   ...   өкiлдерi,   орыс,   ұйғыр,    татарқаламгерлерiнiң шығармашылығы да кең ... ... жылы ... жылы ... мен қатар ғылым,  өнер  жәнеәдебиет саласындағы  тұлғаларды  жасықсыз  қудалау,  тұтқындап  жер  ... ... ... ату, жою көрiнiстерi де жүйелi түрде  кең  өрiс  ... ... ... ...  ...  Б.Майлин,  Ж.Аймауытовсияқты қазақ халқының зиялы ұлдары 1937  жылы  ...  ...  ...  ... ... құрбаны болды.Республикада  көркем  мәдениеттiң  бөлiгi  кино  ...   де   ... ... ... ... экрандарында  көрсетiлген  “Түрксиб”кинокартинасы (1930 ж.) Қазақстан  материалында  түсiрiлген  алғашқы  ... ...  ...  ...  ...  ...  республикасының  онжылдық мерекесiне арнап “Дала жыры” (1930 ж.),  “Жұт”  (1931  ж.),  ... (1933 ж.) ... ... ... ... фильмiнiң экранға  шығуын  (Ленфильм,  1938ж.) ұлттық кино өнерiнiң бастамасы деп санауға болады.  Оның  ...  ... Вс. ... және Ғ. ... ... - ... Қнерiнiң еңбек  сiңiргенқайраткерi М.Ф. Гнесин мен А.Жұбанов жазды. Рольдердiң  ...  ...  ... - ... ... Шара  ...  ...  Аманкелдiнiңәйелi),  С.Қожамқұлов,  Қ.Жандарбеков,  Қ.  Байсейiтов,   Қ.   Қуанышбаевтарорындады.Сөйтiп,  20-шы  және  30-шы  ...   ...   ...   ...  қуғын-сүргiнге  қарамастан   Қазақстанның   мәдени   ... ... ... Егер  ...  ...  ... ... зиялыларын қудалауы болмағанда әрине бұл табыстар  мазмұндыжәне ... ... ... ... ... Ұлы Отан ... және халық шаруашылығын қалпына келтiружылдарында (1941-1950 жж.).Соғыстың басталуы  және  ...  ...  ...  ұйымдастыру.  БүкiлБатыс Еуропаны жаулап алған фашистiк Германия 1941 жылы  22  ...  ... екi ел ...  ...  жасаспау  туралы  шартты  бұзып,  КеңестерОдағының батыс ... ...  ...  ...  ...  Cоғыс  қимылдарыБаренц теңiзiнен Қара теңiзге дейiнгi  жерлерде  ...  Cол  күнi  ... ... ... ... көтерiлiп, социалистiк  Отанды  қорғауғаүндеу тастап ол:” Бiздiң iсiмiз әдiл. Жау талқандалады. Бiз ... ... ... ... ... ... ...  билеушi  топтарының  мақсатыАтлантикадан Сiбiрге дейiн славян және түрiк-моңғол тұқымдас  “жабайылардан”тазартылған герман аймақтық-этностық тұтастығын құрудың шешушi  ...  ... ... алудың алғы шарты деп санады.  Ағылшын  елi  мен  ...  ... ... және ... немiстердi қоныстандырғанға дейiн  өзiн-өзi басқаратын Остланд, Украина, Мәскеу, Кавказ  ...  ... 1941 ж. ... -  1942  ж.  ...  ...  ...  ...  көзi  жеткен  герман  билеушiлерi  ендi  Кеңес  республикларыныңбiрлiгiн әлсiретудiң жолын iздестiрдi. Мiне осы кезде ... және ... ...  ...  сондай-ақ  Қарағанды,  Новосiбiржәне Кузнецк “индустриялық облыстарын” құру жоспарын iске ...  күш  ... Ұлы Отан ... ...  елдiң  құрамдас  бөлiгi  ретiндеқатысып оның барлық ауыртпалығын, қайғысы мен қуанышын  бұкiл  ...  ...  ...  ...  Соғыс  қарсаңында  Қазақстанның  стратегиялықмаңызы мол табиғи қорлары мен ... ...  ...  бар  ...  ... Қазақстан да азаттық соғысқа бiр кiсiдей  жұмыла  көтерiлдi.  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ...  түсiп  жатты.  Жастар,  аға  буын  өкiлдерi  қолдарына  қару  ... ... ... млн. қазақстандықтардың (1939 ж. санақ бойынша) соғыс жылдары  ... ... ... ... тұрды.  Майданға  және  қорғаныс  өнеркәсiбiнеәрбiр төртiншi қазақстандықтар мен  ...   ...  ...  ...  ...  көшiрiлген  адамдар  жiберiлдi.  Мобилизациялаудың  мұндай   жоғарғыдеңгейi  негiзiнен   ...   ...   ...   халықтың   арасындашаруалардың  үлес  салмағының  басымдылығы  және  ауыр  өндiрiстiң  қорғаныссаласына ... ... ауыл ... ... ...  iсiнiңкеш енгiзiлуi себеп болды. Cоғыстың алғашқы  күндерiнде-ақ  ...  ... ... Қырғызстан жiгiттерiнен 316 атқыштар дивизиясы  құрылып,оның  қолбасшылығына   азамат   соғысынан   мол   ...   ...   ... ... ... ...  үш  ...  iшiнде  238,  310,314, 387, 391 дивизиясы құрылды.Қазақстандықтар 12 атқыштар және төрт атты  ...  ...  ...   ...   ...   ...   50-дей   жеке   полктерi   менбатальондарын  жасақтады.  ...  ...  ...   27   ...   оқуорындарында 16 мың офицер кадрлары және армия мен флот үшiн ...  ...  ...  жж.   ...   оқу   ...   42   ...   ... жiберiлдi.Республиканың экономикасы әскери жұмыс  кестесiне  көшiрiлiдi:  бейбiтмақсаттарға бөлiнетiн қаржы  мейiлiнше  қысқартылды,  көптеген  ... ... ... ... ... күшi, шикiзат,  техникалық  құралмен  ...  ...  ...  ...   т.б.   ...   ...  ...  шебiнен  тұрғындар,  өндiрiс  кәсiпорындары  жәнемәдени байлықтар  қоры  көшiрiлiп,  оларды  ...  ...  ... ... болды. Батыс аудандардың 530  мыңнан  астам  тұрғыны,  970мыңдай  жер  аударыл¬ан  немiстер,  ...  ...  ... Сондықтан соғысқа дейiнгi болған тұрғын үй проблемасын  шешубұл кезде тiптiде қиындап кеттi. Мысалы, 1940 ж. қалаларда әрбiр адамға  ... метр ... ... ... бұл ... ... ... 4,3 шаршы  метрболды, ал Қарағанды қаласында 2,2 шаршы ... ғана ...  ...   алғашқы   күндерiнен   ...   ... отан ... ерлiктерiмен  танылып  жанқиярлық  ұрысжүргiздi.  ...   ...   ...   ...   қатарында,   мыңдағанқазақстандықтар арасында Ғ.Жұматов, Ш.Шолтыров, Қ..Иманқұлов,  З.  ... ... жан ... ... ... ...  Қазақстандықтар  жауәскерлерiмен Лиепая, Перемышль, Мурманск,  Одесса,  Севастополь,  ...  ...  ...  ...  т.б.  ...   ...   ...   кезiнде   фашистiк    Германияның    ... ... ... ... т.б. ... ... ...  елiненбасым болды. Оның бiрнеше  себебi  болды.  Бiрiншiден,  Германия  ...  ...  ...  ...  сай  ...  ...  басып  алғанелдерiнiң бүкiл қуатын пайдаланған және соғыс жүргiзуден бiршама  тәжiрибесiболды. ... ... ... ... ...  ...  ...  әзiрболмады. үшiншiден, Кеңес әскерiн қайта құру, қаруландыру толық  аяқталмағанжәне ол тиiстi дәрежеде өтiп үлгермеген. әскерлердiң  қару-жарағы  ... ... ...  ...  да  ...  әскерiнен  кейiн  қалғанболып шықты. Төртiнiшiден, 1939-1940 жылдардағы армия  басшылары  арасындағықұғын-сүргiн кезiнде Қызыл  Армияның  ...  ...  орта  ... ұсталып, атылды.Қазақстандықтардың  жауынгерлiк  даңқы   әсiресе   ...   ... ... көрiндi. Мұнда майор Бауыржан Момышұлы басқарған 316  дивизияқұрамындағы  1073  ұлан  атқыштар  полкi  жау  ...  ...   ... ... ... ...  ...  (Б.Момышұлы  1990  жылы  Кеңесодағының батыры атағына  ие  болды).  Қысқа  ...  ...  бұл  ... ... бiр ... екi жаяу ... дивизиясын  талқандады.  316-шыдивизия ерлiгi мен қаhармандығы үшiн 1941 жылы 17 ...  оған  8-шы  ... ... Отан ... ... болған Сталинград түбiндегi шайқаста  дабiздiң жерлестерiмiз өздерiнiң отан ... ... ...  ... 38-шi атқыштар дивизиясы Сталинград түбiндегi шайқастың  негiзгiауыртпалығын ...  64-шi  ...  ...  М.С.Шумилов)  құрамындаболды. Бұл шайқаста гитлершiлердiң өте ауыр  ...  ...  ...  ... ... бүкiл  барысына  шешушi  ықпал  жасады.  Елiмiзде  құралғанәскери құрамалары Курск иiнiнде,  Днепр,  ...  ...  ...  ... үшiн ... да қатысып жанқиярлықпен соғысты.Қазақстандықтар партизандық қозғалысқа да белсене қатысты:  Украинада-1500, Ленинград облысында-220, Белоруссияның әр  ...  ...  ... 65 партизандық бригадалар мен шоғырларда 1500-ден астам  жерлестерiмiзболған. Партизандық  қозғалысқа  ерлiкпен  қатысқан  Ғ.Ахмедьяров,  ... ... ...  Ж.Саин  т.б.  есiмдерi  ел  құрметiне  иеболды.Ұлы  Отан  ...  ...  ...  ерлiктерi  үшiн  мыңдағанқазақстандықтар  Кеңес  Одағының  жоғары  ...   ...   ... ... ... ... ата¬ына  ие  болса,  ал  олардың  ...  ...  ...  Батырлар  қатарында  әлия  Молдағұлова  мен  МәншүкМаметова  бұл   атаққа   ...   ...   ...   ... бұл ... екi ... ие болған.Қазақстандықтар Екiншi  дүниежүзiлiк  соғыстың  Қиыр  Шығыстағы  соңғытiрегi Жапонияны, оның миллион ... ... ...  ...  ... ...  да  қазақстандықтар  ерлiгiмен,  жанқиярлық  батылдығымен,  албiршамасы құрбан ... ... ...  алып  ...  ...  бұл  ... ... Одағына қымбатқа түстi.  Елдiң  30  миллионға  жуық  адамы  қазаболды, оның iшiнде 400  мыңнан  ...  ...  едi.  Осы  ...  ...  мен  ...  ...  ұмытылмауы  керек.  Соғыстардыңiшiндегi ең ... және осы Ұлы  ...  ...  ...  ...  дамуынаықпалын тигiзiп келедi.Экономиканы соғыс мүддесiне бейiмдеу және оның нәтижелерi.   Ұлы  ...  ...  ...  ...  ...  сұранысын  уақытында   жәнеқажеттiлiгiн өтеп отырған тылға,  соның  iшiнде  Қазақстан  сияқты  ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  бастапелiмiздiң экономикасын соғыс мүддесiне  бейiмдеп  қайта  құру  мiндетi  ашықжәне анық қойылды. ... тыл ...  және  ...  ...  экономикасынсоғыс қажетiне  ыңғайлап  қайта  құру  ең  маңызды  мiндет  болды.  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  байланысты  1941  жылдан  бастап  елiмiздегi   ауыр   және   ... ауыл ... ...  ...  ...  өстi.  Соғысжылдарында түстi металлургия, көмiр және мұнай  өнеркәсiп  саласының,  сиреккездесетiн  ...  ...  ...  өнiм   ...   ... тура ... Ол үшiн қысқа мерзiм iшiнде аталған салалардың  жұмысысоғысқа ... ... ... жылғы 16  тамызда  БОКП  (б)  Орталық  Комитетi  мен  КСРО  ... ... ... Орал, Батыс Сiбiр, Қазақстан  және  Орта  Азияаудандары үшiн 1941 жылдың IV тоқсанына және  1942  жылға  ...  ... ... ...  жүзеге  асыру  туралы  директивалық  ... ... ... ұрыс ... және әскери жабдықтар  өндiрудiтез ұлғайтумен бiрге жаңа әскери-шаруашылық жоспары металлургия, көмiр  жәнеауыр индустрияның ... да ... ... ... ұлғайту,  стратегиялықшикiзат өндiрiсiн ерекше дамыту мiндетiн қойды.Қысқа мерзiм iшiнде елiмiздiң экономика салаларының  барлық  ... ... ... құру бағытында билеушi партия  басшылығы  мен  үкiметорындары нақтылы саяси-ұйымдасты-рушылық шаралар  қабылдады.  Барлық  дерлiкмайданнан тыс ... ... ... ... ...  ... ... ұзартылды. Халықты азық-түлiк және өнеркәсiп  тауарларыменмөлшерлеп   қамту   тәртiбi   ...   ...   ...    ... және ...  ...  ...  жасаудың  ұлғайтылуы,  түстiжәне сирек металдар ... ... ... ... ...  еттi.  ... ... қорғасын зауыттары, кендi Алтайдың өнеркәсiп торабы  қорғанысөнеркәсiбiнiң мұқтажына  арнап  түстi  металдар  өндiру  ...  ... ... және ... ... ...  үшiн  аса  ...  молибден,марганец, вольфрам, никель  және  басқа  соғыс  құралдарына  керек  металдарөндiру игерiлдi.  1941  ...  ...  бас  ...  ...  ... ... шығарылды.Соғыстың  қиын-қыстау  жылдарында  шикiзаттың,  отынның,  ... ... ... қатаң  есепке  алынды.  Тауар  түрлерiн  ... ... ... бiр орталықтан жабдықтау және бөлу  жүйесi  енгiзiлдi.Азық-түлiк қорларын халыққа  толық  және  ...  беру  ...  ... ... ... және ... ... құрылды,  өнер-кәсiп тауарларына да карточкалар енгiзiлдi.Елiмiздiң ауыл шаруашылығы да соғысқа бейiмделiп қайта құрылды.  әркiмжан аямай жұмыс iстеуге  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... бiр қолхозшыға бейбiт 1940 жылдың кезеңiндегi орта есеппен  бiрайдағы  тиесiлi  5,5  жұмыс  күнiнiң  орнына  10  ...  күнi,  ал  бiр  ... 9,4  ...  күнi  келдi.  Ауыл  шаруашылығына  арнап  әйелдердiңмеханизатор  кадрларын  ...  ...  ...  ...  мен  мектептержелiсiнде 1941 жылдың қыркүйегiнде 53,3 мың адам ... ...  орта  ...  ...  ...  ...  алғашқылегi  үстi-үстiне  келе  бастады,  ал  осы  ...  ... ... саны 386,5 мың ... ... ... үштен бiрi  балалар  едi.Орасан көп және жедел қарқынмен халықтың көшiп  келуi  оларды  ... ... ...  ...  ...  билеушi  партия  жәнеКеңес орындары эвакуацияланған халықты Қазақстанның облыстары мен  аудандарыбойынша  қоныстандырды,  ...  ...  ...  және  ең   ... жабдықтауға бақылау орнатты.Республикаға жүздеген мың адамның келуi экономика салаларындағы  еңбекқорының жетiспеушiлiгiн бiршама толтырды.  Егер  1943  жылы  ...  ... саны 1940 ... ... елiмiз  бойынша  тұтас  алғанда38 процентке кемiген болса,  Қазақ  КСР-iнде  ...  ...  ... ол 7 ... артты.КСРО  Ғылым  академиясының  жекелеген  институттары,  ...  ... ... ... және ... елiнiң  бiрқатар  оқу  орындары  даҚазақстанға орналастырылды. 1941-1944 жылдары академиктер  В.И.  ... С.Г. ... т.б. ... ... еттi. Олар  қорғаныстықмаңызы бар проблемаларды зерттеудi  бiр  сәт  тоқтатпай,  өздерiнiң  iзденiсжұмыстары ... ... жеңу  iсiне  ...  үшiн  ...  ... аямай жұмсады.Республикаға майдан шебiнен 1941-1942 жылдары 142  кәсiорын  ...  ...  бiр  ...  ғана  34  ...  фабрика  мен   цехтыңжабдықтары орналастырылды. Олардың iшiнде Луганск  паровоз  жасау  зауытыныңбiр бөлегi (АЗТМ), ... ... ... ... ...  жөндеу  зауытыжәне басқа кәсiпорындар бар едi. Воронеж машина жасау  зауытының  жабдықтарыШымкентке, ферросплав ... ...  ...  ...  ... ... мен ... цемент зауыттарының  жабдықтары  Қарағандыға  жәнет.б. жерлерге орналастырылды.Қазақстанға 26 ... және 14 ... ...  ...  ... ... Херсон аяқкиiм  фабрикасы,  Петропавлға  Харьков,  ...  ...  ...  ...   бiрқатар   жеңiл   ... ... ...  тұрақтады.  Эвакуцияланған  Үш  фабрика  негiзiнде(Киев, Азов және Артем) Семей аяқкиiм фабрикасы құрылды.Cоғыс  туған  ...  ...  ...   ...    ... аудандардың ауыл шаруашылығының  материалдық  ресурстарын  да  ...  ...  алып  ...  ...  еттi.  ...  Армиясының  бөлiмдерiамалсыздан кейiн шегiнген кезде ауыл  шаруашылық  жабдықтарын,  малды  елдiңiшiне ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Ақтөбе,Атырау облыстарына қарай айдалды. 1941 жылы республиканың ...  ... ...  Полтава,  Кировоград,  Одесса,  Николаев  және  басқаҚңiрлерден елiмiздiң Батыс аймақтарына 76,6 мың  iрi  ...  50,6  қой  ... ... ... әкелiндi.  1942  жылдың  аяғына  дейiн  Қазақстанға  ... 552,7 мың мал ... ...  ...  мен  мәдениеттiң  дамуына  елеулi  кедергi  ... ... үшiн бұл  ...  ...  тән  ...  болды.  Тiптiолардың кейбiр салалары  мен  бағыттары  шапшаң  қарқынмен  ...  ... мен ...  ...  ...  ...  ...  сондай-ақ  оларғакадрлар қатарын толықтыруға үнемi көңiл бөлiнiп отырды.Ендiгi соғыс ауыртпалығы түсiну, жинақылық,  қатал  ...  және  ... ... ... ...  ...  ...  бiрiнеайналды. Қарағанды шахтерлерi төрт жыл iшiнде 34 млн. ...  ...  ... бассейннiң бүкiл тарихында шығарғанынан 3 млн. тонна  артық  едi.  Орла-Жем  ...  ...  ...  ...  отын  ...  39  проценткеарттырды, электр қуатын өндiру екi есе өстi.Республика мыс  (35%),  ... ...  ...  ...  ...  ...  осымен  бiрге  зерттелгенкенiштердiң негiзiнде металдар шығару, байыту, балқыту кәсiпорындары:  ШығысҚоңырат молибден, Жездi ... Дөң ...  ...  ...  молибден-вльфрам,  Текелi  полиметалл  комбинаттары  және  т.б.  салынды.  Республикамолибденнiң  ...  ...  60%,  ...  ...  65%,   ... 79% ...  Бұл  нәтижеге  жетуге  жұмысшылар  мен  мамандар:Б.Аймуханов, Б. Cмағұлов, В. Дементюк, А.Казаков,  Д.А.  ...  ... ... А.М. ... ... және ...  ... қосты.1941-1945 жж.  барлығы  460  зауыт,  фабрик,  кенiш,  ...  және  ... ... Жалпы  алғанда  республикада  өнеркәсiп  өндiрiсi  ... 37% өстi, бұл ... ... төрт ... өсiмнен 2% жоғары.222Республиканың ауыл шаруашылығы  соғыстың  жеңiспен  аяқталуына  қомақтыүлес қосты, бұл салада жыл ... 300  ...  жуық  қала  ...  ...  ... ... ... ерлердiң орнын негiзiнен әйелдер мен  жеткiншектербасты.  Олар  ...  ...  ...  көптеген  қолхоздарда   жұмыс   iстепжүргендердiң 70-80 процентiн құрады.Тiптi  құрғақшылық  болған  1943  ...  ...  ...  облысы   Ойылауданының звено жетекшiсi Ш.Берсиев тарының гектарынан  202  ц.  өнiм  ... ... ... Қызылорда  облысы  “Авангард”  колхозының  звеножетекшiсi Ы.Жақаев күрiштiң гектарынан 172 ц. өнiм ... дәл ...  ...  ...  ...  III  ...  ...   звено   жетекшiсiМ.Мухамедиева қызылшаның гектарынан 600  ц.  өнiм  алды,  ал  ...  ... ... “Ақ ... қолхозының бөгет құрылысшысы  Абзал  Сарбасовакүнделiктi тапсырмасын үш-төрт есе асырып орындаған.Соғыс жағдайында ... ең аз күш пен ...  ...  ...  ... халыққа бiлiм беру және  мәдениет  пен  ғылым  мекемелерiнiң  жүйесiсақталынып дамыды. Жаралылар мен ауруларды уақытында қатарға ...  ... және ... жұқпалы аурулардың шығуына және  таралуына  жол  берiлмедi,бұрынғы соғыстарда мұндай шығындар соғыс майданында  мерт  болғандардан  ... ... ... жағдайы да қатал  бақылауда  және  нақтылы  қамқорлықтаболды. Мектептер жүйесi аса көп өзгерген жоқ,  ал  ...  саны  тек  ... ... азайды. 118  техникумнан  92-сi  сақталды,  бiрақ  оқушыларсаны 389 адамға артты. Cоғысқа дейiнгi 20 ... оқу ... ...  төртеуiқосылды,  оларда  оқитындардың  саны  бiр  жарым   есе   ...   ... 75%-ке  ...  ...  ...  ал  қалғандарында  өндiрiстiкорындар  мен  емдеу  госпиталдарға  берiлдi.  Кiтапханалар  саны   екi   ... ... ... қоры үштiң бiрiндей мөлшерде азайды.Республикада театрлардың саны бұрынғы күйiнде қалды, олардың жұмысында,сол ... ... оқу ... ... ... ...  күштермен эвакуацияланған Ресей және Украина өнер  қайраткерлерiнiң  ынтмақтастығыарқасында тамаша жетiстiктерге қол ... ... кино ...  елеулiжаңалықтар болды. Алматыға Мәскеу және Ленинград  ...  ... ...  ...  ...  ...  ...  құрылды.  Майдан  ментылдың батырлары Ж. Жабаев, М.Әуезов, С.Мұқанов,  Д.Снегин,  И.Шухов  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... т.б.  жас  шығармашылық  өкiлдерiнiң  еңбектерi  дүниекөрдi.Осы жылдары Қазақстанның ғылымы  ...  ...  ...  ... жол ... Соғыстың  екiншi  жылында  ғалымдар  халық  ...  150  ...  ...  ...  мен  ...  бердi.   әсiресегеология саласында ауқамды жаңалықтар  болды:  пайдалы  қазбалардың  500-дейкенiшi ашылып, 150 ... ... ... ... ... ...  Соғысжылдарында республикада 12 ғылыми институт және олардың  филиалдары  ашылып,ғылыми қызметкерлердiң саны ... алты есе өстi.  ...  бәрi  КСРО  ... ... ... ... КСР ...  академиясы  етiп   қайта  ... ... ...  ол  1946  ...  маусымында  аяқталды.  Оның  тұңғышпрезидентi белгiлi  геолог,  ...  ...  ...  Ол  ... зерттеп сол арқылы пайдалы кендердi iздеудегi  алдын-ала  болжаудыңконцепциясын жасаған болатын.Ғылымның дамуында республикалардың ынымақтастығы  елеулi  рөл  ...   ...   ...   ...   және   ...   ... 20-дан  астам  ғылыми  мекемелерiнiң  ұжымдары  мен  академиктерИ.П.Вернадский, В.А.Обручев,  ...  А.А.  ...  және  ... ... ... мәлiм ғалымдар жұмыс iстедi.Жапонияның тiзе бүгуiмен Кеңес Одағының Ұлы  Отан  соғысы  және  ...   ...   ...   ...   ...   ... дүние жүзiне үстемдiк жүргiзу қаупiнен аман қалды.Қазақстан халық шаруашылығын қалпына келтiру жылдарында.  Ел  ... жж. КСРО ...  ...  ...  ...  ...  ... қалпына келтiру кезеңi болып  жазылған.  Экономиканы  бейбiтiшiлiкжағдайға бейiмдеп,  қайта  құру  еңбекшiлердiң  ...  ... ...  1945  жылдың  қазанында  Алматыда  ...  ... ... ... Жоғарғы  Кеңесiнiң  мерекелiк  сессиясы  ...  ...  ...  ...  мен  ...   ... ... ғылым мен мәдениет қайраткерлерi  қатысты.  Осы  мерекегеорай 5304 адам түрлi мемлекеттiк құрметтi белгiлермен ... жылы 18 ... ... ... ... ...  жоспарбойынша соғыстан зардап шеккен аймақтарды  қалпына  келтiру,  өнеркәсiп  ... ... ... ... ... ...  iске  қосу,  өнiм  өндiруқарқыны мен көлемiн ұлғайтып едәуiр асып түсу мiндетi белгiлендi. Осы  ... ... ... одан әрi  дамытуға  ерекше  стратегиялық  мәнберiлдi. Мысалы, жоспарда халық  шаруашылығын  соғыстан  ...  ...  ... ... қарай аяқтау қажет деп көрсетiлдi.1948 жылы  республикада  ...  мен  ...  ...  ... ... Сөйтiп, төртiншi бесжылдық тұсында 752 колхоз, 317  МТС,164 совхоз және 193  ...  ...  ...  электрлендi.  Селолық  электрстанцияларының қуаты 1945 жылмен салыстырғанда 2,8 есе  артты.  ... ... ...  егiс  ...  бiр  ...  ...  ... шығымдылығы артты. 1950 жылы астықтың жалпы  түсiмi  1940  жылғыкөрсеткiштен 89 ... асып ... Iрi  қара  ...  қой  мен  ... ... өстi. ... жалпы саны: iрi қара 27, қой мен ешкi 70,  жылқы71 процентке көбейдi.Халық  ...  ...  ...  ...  елде  жарық   көргеншығармалардың  басым  көпшiлiгi  Ұлы  Отан  ...   ...   ...  ...  ...  Ә.  Нұрпейiсовтың  “Курляндиясы”,  сияқтышығармаларда қазақстандық жауынгерлердiң жоғары адамгершiлiк қасиетi,  жеңiсжолындағы күресте көрсеткен ерлiгi ...  Осы  ...  М.  ... ...  С.Мұқановтың  “Шоқан  Уәлиханов”  ...  ...  ... ... ... ... үшiн Қазақ академиялық  драма  театрының  ұжымыКСРО мемлекеттiк сыйлығын алды.Музыка мәдениетi өрлеу жолында болды. М. Төлебаевтың “Бiржан-Сара”,  ...  пен  Л.  ...  ...  Е.   ...   ...   ... ... тiлiндегi “Назгум”  опералары  сол  жылдарда  алғаш  ретқойылды. ... ... КСРО ... сыйлығы берiлдi.1946 жылы республикада Ғылым академиясы құрылып, оның президентi  болыпкөрнектi ғалым, академик Қ.И. Сәтбаев сайланды. Осы ... ...  ... ...  ¤скемен  педгогикалық,  Семей  малдәрiгерлiк-зоотехникалық,Қарағанды  кен  институттары  ашылды.   ...   ...   ...   ...   ...   Петропавл,    Шымкент    мұғалiмдер    ... ... оқу орны ... қайта құрылды.Жалпыға бiрдей жетiжылдық бiлiм беру туралы Заң одан әрi  ... ... ... ... ... бiлiм  беретiн  9  мыңдай  мектеп,125 техникум мен арнаулы оқу орындарында 1,5 млн. жастар оқыды. Осы  ... ... ... ...  ...  ...  ...  толықтыру,мәдениет мекемелерiнң базасын қалыптастыру iсiне көп көңiл бөлiндi.1945 жылы КСРО Қарулы Күштерi демобилизациялау  ...  ...  ...  188,2  мың.  адам  ...  олар  ...   ...  ...  сағаттық  жұмыс  күнi  қайта  енгiзiлдi.  Соғыс  кезiндеенгiзiлген тәртiп бойынша жұмыс уақытынан  тыс  ...  ...  ...  ... Жұмысшы, қызметкерлерге ақылы демалыс  берiлетiн  болды.  ¤неркәсiпсаласын дамытудың соғыстан кейiнгi  ...  ...  ...  ... қара түстi металлургия, тау-кен өнеркәсiбi үшiн құрал-жабдық  шығарушаралары  ...   Қара   және   ...   ...   ...   мұнайлыкәсiпорындар  iске  қосылды.  ...  ...  ...  ...  ...  52процент, электрэнергиясын өндiру 2,3 есе өстi. Құрылыс материалдарын  өндiруартты,  цемент  өндiрiсi  ...  ...  ...   ...   ... ... тас ... жүйесi ұзарды, әуе,  өзен-су  қатынастарыдамыды.1946-1950 жылдарда  Қазақстанның  әлеуметтiк  топтар  ...  ... ... ...  рет  ...  ...  кадрлар  саны  634  мыңғажетiп, ол саны және ... ... рөлi  ...  алға  ...  ... елеулi бөлiгi машина жасау, металл өңдеу,  отын,  тамақ  ... ... ... мен ... iрi ...  темiр  жолжәне  Атырау-Маңқыстау  мұнай  құбырларында  iстедi.  ...   ...  көп  ...  сипат   алу   процесi   тереңдедi.   ...   ...  ...  ...   ...   мерзiмiнен   бұрынорындалды.Мемлекеттiк әлеуметтiк-мәдени шараларға ...  ...  ... ...  ...  мемлекеттiк  бюджетi  бойынша  осы  ...  ...  ...  ...  еке  ...  ...  өстi.   1947   ... ақша реформасының жүргiзiлуi мен карточка жүйесiнiң,  азық-түлiкжәне  өнеркәсiп  тауарларымен  шектеп  қамтудың  ...   ...   ... артуында маңызды рөл атқарды.Осы  кезде  нанның,  ұнның,  макаронның  және  жарманың  бағасы   ... ... ... және  ...  ...  ... ... неғұрлым төмен бiрыңғай мемлекеттiк  баға  енгiзiлдi.  әсiресе1950  жылы бағаның төмендетiлуi  едәуiр  болды:  ...  ...  мен  ... 21-30 ... ... етке және ет өнiмдерiне 20-25 процентке  дейiнтөмендетiлдi. Еңбекшiлердiң жалақысы өсiп олардың тұрмыс жағдайлары  бiршамажақсарды. Мемлекеттiк және ... ... мен ...  ...  ...  ...  ...  жұмсауы  1946-1950  жылдарда  4,1  есе  ...  ...  ...  қарамастан  тұрғын  үй  мәселесi  және  басқахалықтың   күнделiктi   ...   ...   ...   ...    ... бүкiл тарихында шешiлмей қала бердi.Бесжылдықта республикада стационарлық аурухана, емхана және санаторий-профилакторий мекемелерiнiң жүйесi едәуiр ... ...  ...  1,4  млн.адам емделiп-сауығынуына мүмкiндiк  алды.  Дәрiгерлер  саны  1950  жылы  6,4мыңға жеттi. 1940 жылы ... он мың ... 4,3 ... ...  1950  ...  ...  келдi.  Балалар  мекемелерi,  бала  ...  мен  ... ... ... бастады.225Cонымен, Кеңес халқынымен бiрге қазақстандықтардың қаhармандық еңбегiнегiзiнде халықтың материалдық жағдайы төртiншi  бесжылдықтың  аяғына  қарайсоғысқа ... ... ... ... ... ... ... лекция.ХХ ғ. 50-70 жж. Қазақстанныңәлеуметтiк-экономикалық, саяси жағдайы.Республиканың қоғамдық-саяси ... XX ... 50-шi ... елдегiқоғамдық-саяси ақуал адамдар арасындағы қатынастарға қатаң  бақылау  орнату,коммунистiк идеологияның ықпалын күшейтiп, оған  жат  көзқарастармен  ...  ...  және  ...  ...  ...   сипатталды.   20-шыжылдарда  түбегейлi  ...  ...  жүйе  50-шы  ...  ... ... шарықтау негiзiне жеттi.  Елде  И.В.  ...  жеке  ...  бел  алып  ...  тiптi  бүкiл  саяси   партия   басқарушылықбуындарының  жетекшiлерiнiң  өзi  ерекше  бағаланатын  ...   ...   ... ...  ...  терiс  әсер  етiп,  ауыр  зардаптарғаұшыратты.  Даңғаза  ...  ...  ...  ...   ...   ...  заңдылық  бұзылып,  өкiмет  билiгi  терiс  қолданылып   жатты.Cөйтiп, осы ... ... ... үмiт, сенiм, болашаққа патриоттық сезiмге  молсаяси жүйе өзiнiң iштей даму қабылетсiз екенiн көрсеттi.Бұл кезеңде билеушi саяси  органдарының  ...  рөлi  ...  ...  ...  ...  ...  таза  әмiршiл-әкiмшiл  билiгi  арқылыжүргiзiлдi.   ...   ...   ...   ...    ...    ... және ... билiктi өзiне  жинақтап,  барлық  мемлекеттiкжәне қоғамдық ұйымдарды дербестiгiнен айырды.Кеңес қоғамының (қазақ елiнiң) осы  ...  ...  ... ... ... ... ... жатты. Дегенмен,  соғыстыңбарлық қайғысы  мен  қуанышын  басынан  ...  ...  ...  алдындағыкезеңдегiдей  емес,  өзгерген  едi.  Бейбiт  көңiл-күй  жағдайында  халықтыңпсихологиясында  қоғамдық  құндылықтарды  ...  ...  ...  ...  ...  мен  ...  ...  әкiмшiлiк-әмiршiлдiксаясатының арасындағы арта  түскен  қарама-қайшылық  соғыстан  бейбiтшiлiккекөшу кезеңiнiң нақты көрiнiсi  болды.  Осы  ...  ...  ... ... ... ...  құрылым  кедергi  жасады.  Оның  үстiнебұрын-соңды кездеспеген қауырт  және  ауыр  ...  ...  ...  ...  әр-түрлi  буындағы  басшылардың  көпшiлiгiне  басқарудың   ... ...  ...  ...  ...  психологиясы  да  терiс  әсерiнтигiздi.Осындай терiс билiктiң нәтижесiнде елде  көптеген  адам  құқына  қайшы,заңсыз ... ... ... 1946 жылы 26 ...  ...  ... ... жасағаны үшiн шешендердi, ингуштердi, қырым татарларын  жераудару, шешен-ингуш автономиясын жойып, Қырым татарлар  республикасын  ...  ...  ...   қалмақтар,   қарашайлар,   балқарлар,   Едiлбойындағы немiстер қоныстарынан ... ...  мен  ...  ... 1944 жылы ... көшiрiлген болатын.Бұл  шаралар  Сталиннiң  орыс   халқы   жөнiндегi   салтанатты   ... ...  ...  орыс  ...  Кеңес  мемлекетiндегi  рөлiнқайта қарауға бағытталған белсендi жұмыстың қызу ...  едi.  ...  ...  ...  ...  және  ...  идеологияда   (насихатта)   адамзаттыдамытуға орыс халқының қосқан тарихи ...  ...  ...  ... ... жол ... және оның ... саяси бақылауға алынды.Революцияға  дейiнгi  Ресей  отар  халықтардың  ордасы  ...  ...  ...  ...  ...  ...   тiптi   ... ата-бабадан қалған мұраттарын, оның  iшiнде  қазақтың  “Қорқытата”,  “Алпамыс”,  “Ер  ...  ...  ...  ...  “Манас”   сияқтыэпостарын ашық көрсетуге тиым салынды.  XIX  ...  ...  ...  ...  ...  жолындағы  күрестiң  жетекшiсi  болған   ... ... деп ... ... ...  ...  басшысыКеңесары Қасымов өз басының  қамы  үшiн  хан  болуды  көксеген  бүлiкшi  дептанылып, ол ...  ...  ...  сипаты  жоққа  шығарылды.  Оғанкешегi заманда билеушi топтардың  аяғына  жығылып  ...  ...  ... ұлдарын жамандауға тайынбаған жiгерсiз-қасиетсiз, жалған  оқымысты,жағымпаз “ғалымсымақтар”, өз ортамыздан өзеуреп шыққандар  көмектестi.  Олар1950 жылы 26 желтоқсанда “Правда” ... ... ...  ...  ...  ...  деген  мақала  жариялап,  қазақтыңкөрнектi тарихшысы Е.Бекмахановқа “Қазақстан XIX ғасырдың 20-40  жылдарында”деген еңбегiнде буржуазиялық-ұлтшылдық ... ... ...  ... ... бiрге республиканың көптеген қоғамтанушы ғалымдары  БекСҮлейменов, Есмағамбет Исмаилов, Қажым  ...  тағы  ...  ... тысқары қалаларға жер аударылды. Ұлт саясатындағы  жүгенсiздiк,жеке  адамның,  ұжымдық  шығармашылық  жаңашылдығына  тұсау  салу   ... ... өрши ...  ...  ...  ...  желеумен  шетелдiкавторлардың шығармаларын бастыру,  оларды  сахнаға  шығару,  тiптi  ... ... ... ...  Кейiнгi  кезде  бұл  мәселе  партияұйымдарының жиналыстарында  талқыланып,  зиялы  қауымның  ...  ... ...  ...  желеумен  сынға  ұшырап,  қуғынға  түскен  ... ...  ...  ...  кетуге  мәжбүр  болды.  Жаратылыстануғылымының  маңдай  алды  зерттеушiлерi  патриоттық   ...   ада   ... деп ... ... жылдары  пiсiп-жетiлiп  келе  жатқан  қоғамда  өзгерiсқажет деген ой-өрiстi әкiмшiлiк жүйе ... және  ...  ...  ...  ...  ...  ...   50-шi   жылдар   КСРОмемлекеттiк қауiпсiздiк министрлiгiнiң жетекшiсi Л.П.Берияның  қылмысты  ...   ...   ...   ...   ...   ... маңызды кезең болды.  КСРО 30 жыл бойы  басқарған  И.Сталин  дүниесалысымен (1953 ж. ... жеке  ...  ...  ...  ... ... ... келтiруге  бағытталған  бiрсыпыра  шараларiске ... ... ...  ...  көсемiнiң”  өлiмi  ол  құрған  әмiршiл-әкiмшiлдiк саяси жүйеге аса маңызды өзгерiстер әкеле қойған жоқ.1956 ... ... ... ...  ...  ХХ  ...  ...  жекебасына табынушылықты айыптап,  оның  зардаптарын  жою,  ...  ...  ...  ...  ...   шараларды   құптады.   “Жылымықжылдары”  деген  атпен  тарихқа  енген  50-шi  ...  ...  ... ... ... игi ... атқарылды. Басшылықтың ұжымдық  негiздерiенгiзiлiп,    әкiмшiл-әмiршiл    басқару     жүйесi     ...     ...  ...  ...  ...  ...   күрескүшейдi.  Ұлттық  республикалардың  құқығы  ...   ...   ...  ...  ...  ...  үкiмет   орындарының   негiзi-Кеңестердiң  рөлiн  нығайтуға  жаңа  ...  ...  ...  ... ... ... баяндау, халықтардың өткен-кеткенiн сын  көзбенқарау мүмкiндiгi жарияланды.ХХ ғасырдың екiншi жартысының алғашқы  жылдарынан  бастап  бүкiл  ...  ...  ...  iске  ...  ...  ...   ... шаралар нәтижесiнде дамудың бiршама көкжиектерi ашыла  бастады.Бiрақ ол  мүмкiндiктер  толығынан  пайдаланылмай  қалды.  Егерде  ... ... ... ... дәл сол ... ...  толығынанөмiрге енiп кетуi мүмкiн емес те  едi.  Н.Хрущев  бастаған  20-30-шы  ... ... ... ...  ...  тiптi  ...  идеалдыжағдай  болмасын  елге  радикалды  өзгерiстер  әкелуi  қиын   едi.   ... ... iсi ... ... әрекеттердiң  ырқына  түсiп  кеттi.Ел басшылығының волюнтаристiк идеялары  мен  ...  ...  ... ... ... ...  уәделер  мен  негiзсiз  болжамдар  ментұжырымдар сөз бен iстiң арасын алшақтата түстi.Жергiлiктi   билеушi   ...   ...   ...   жылтырақтық,өркөкiректiк, көзбояушылық,  даурықпалық  сияқты  ...  ...  кең  ...   ...   ...   ауыл   шаруашылық   басқармаларын,   ауылшаруашылығы жөнiндегi партия комитеттерiн  құру  ...  ...  ...  Әралуан штаттан тыс саяси комиссиялар құрумен әуестену кең  өрiс  ...  ...  ...  мен  еңбек  адамдарын   ...   ...   ... ... ... ... түсуге ұрындырды.Аталмыш  жылдардағы  саяси-қоғамдық  өмiрдiң   ...   ...   ...  мен  жеке  адам  ...  табынуды   жою   iс-қимылдарының   нақтыжетiстiктерi,  экономикалық  дамудың  белгiлi  бiр  ...  және   ... ...  ...  ...  ...  ...  жасаужәне  Н.Хрущевтiң  өзiнiң  жеке  басына   табынудың   күрт   ...   ... ...  ...  Мысалы,  КОКП-ның  III-шi  Бағдарламасы  туралыбаяндай келiп ол:”  Бұл  коммунизмнiң  материалдық-техникалық  ...  ...  ...  оның  ...  -  ...бұл  кезеңнiң  соңындакоммунизмнiң базасы жасалып ... ... ... ... ...  ... тұсында өмiр сүретiн болады”,- деп мәлiмдедi. ¤мiрдегi  қиындықтар-  ... ... 20 ... ...  кеңес  адамдарын  тек  жақсы  өмiр  ғанаемес, коммунизмнiң басталуы күтiп тұр деп дәмелендiрдi.60-шы жылдардың ... ... ... ... аудандардыңхалық шаруашылығы кеңестерi арқылы  басқару  жүйесiнiң  кемшiлiктерi  бiрте-бiрте   ...   ...   ...   ...   ...   ... ... жатқан жаңа  бөлiмдердiң  құрылуы  өнеркәсiп  ...  ...  ...  ...  ...  мен   ...  ...  мен  әдiстерi  елдiң  өндiргiш   күштерiнiң   жаңа,неғұрлым ... ... сай ... ... ... ... ... аграрлық ғылымның тұжырымынша ауыл  шаруашылығын  дамытудыңүлкен  мүмкiндiктерi  болды,  ...  ол  ...  ...  ... және жеке ... ... ұжым ... егiншiлiк  пенмал шаруашылығы өнiмдерiн өндiрудi арттыруға  деген  материалдық  ынталылығынегiздерiнiң  бұзылуына  жол  берiлдi.  ...  және  ауыл   ... ... ... ... жiберiлдi.Елдегi аграрлық саясатқа тың және тыңайған жерлердi игеру үлкен  әсерiнтигiздi. Бос жер ...  ...  тың  ...  егiншiлiктi  жүргiзужүйесiне зиянын тигiздi, егiс  көлемдерiнiң  ...  ...  ...  барлығы  бұл  өңiрдегi  тек  дәндi-дақылдар   өндiру   емес,   жалпықазақтардың ... ... мал ... да әлсiреттi.Тың жерлердi игеру қарсаңында партия ұйымының немесе партия мүшелерiнiңпiкiрi сұралмастан ... ...  VII  ...  Ж.  Шаяхметовтыңорнына республика билеушi партиясының бiрiншi  хатшысы  және  хатшысы  болыпП.К.Пономаренко (XI.1954-VII.1955  жж.)  мен  ...  ...  ... он  жыл  бойы  ...  саяси  басшылары  қолғаптай  өзгертiлiпотырды. П.К. Понамаренконы ауыстырған Л.И.Брежнев  ...  ... ... ...  ...  ...  (III.1956-XII.  1957  жж.),  олтүсiрiлгеннен  кейiн  Н.И.Беляев  (XII.1957-XII.1960  жж.),  оны  ...  ...  жж.),  одан  ...  ...   ... (XII.1962-XII.1964 жж.) басқарды. 1964  жылдың  желтоқсанынан  1986жылдың 16 ... ... ... елiн және  оның  ...  ... республика экономикасы  мен  мәдениетiн  Қркендетуге  елеулiүлес қосты, оның  тұсында  Қазақстанның  Одақ  ...  ...  орны  ... ... бұл ...  да  ...  жең  ұшынан  жалғасу,  басқаруорындарға  ...   ...   ...   ...   мен   үкiметорындарында өркөкiректiк өрескелдiктер де ауқамды орын алды.XX ғасырдың екiншi жартысында Қазақстан өндiрiс және  ...    ...  жаңа  ...  мен   ...   ...   алаңына   айналды.Гидропоникалық  әдiспен  ...  ...  ...   егу   т.б.   осы   сияқтытәжiрибелер  ...  ...  ...   өттi.   Республиканыңоңтүстiктегi кейбiр  аудандары  көршiлес  республикаларға  берiлдi,  өлкелерқұрылды, қалалардың ... ...   ел   ...   ...   ...   ...    ... шешушi буындарға  орналастырып,  олар  арқылы  қазақ  атаулынымәңгүрттендiрiп, ұлы державалық отарландыру саясатын  “санасыздықпен  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ол  көп   ...  ұлттық  теңдiктi,  достықты  жақтады”  (А.Н.)  ... ... ... коммунистiк ұлт шығаруды  армандады.  Н.Хрущевтiңжолсыздықтары мен жөнсiз  ...  ашық  ...  да  ...  оған  ...  ...  ...  ...  экономикасын  жаңа  сатыға  көтеру,   ... ... ... жоспарлау мен ынталандыру жүйесiн  түбегейлiжақсарту  ...  пiсiп  ...  келе  ...  ...  ... ... волюнтаризмдi жою қажеттiгi  барған  сайын  айқындалатүстi. Cондықтан 1964 жылдың қазанында КОКП  ОК  ...  ...  ... ... оның орнына Л.И.Брежнев сайланды.  Кеңес  өкiметiнiңбасшысы етiп КСРО Жоғарғы Кеңесi А.Н.Косыгиндi тағайындады.Аталған басшылардың есiмдерi Кеңес мемлекетi және ... ...  ...  ...  ...  ...   ...   тығызбайланысты.  1962-1969  жж.  ...  ...  ...   ...   ... ... ... iрi батыл қайта  құрылыстар  жасауды  қамтиалмады. ... ... ... ... ...  ...  құрылған  және  бiрiн-бiрi  жиi  ауыстырып  ...  ...  ...  тұрмыс  дәрежесiнiң  және  әлеуметтiк   кепiлдiктердiңәлсiреуiн туғызды.Нақтылы өмiр ... ... ... ... сәтсiзталпыныстар   және   оны   милитарландыру,   өндiрiс   күштерiнiң    тиiмсiзорналастырылуы,  ...  ...  ...  ...  ...  және   жиiөзгертiлуiне әкелдi, тiптi  ол  республиканың  ...  ...  ...  етiп  оның  ...  қазақстандықтардың   денсаулығында   терең   даққалдырды.  Елдiң  ...  ...  ...  ...   ... ... Шымкентте, Таразда экологиялық жағдай күрделендi. 1948-1965  жж.  аралығында  Семей,  Павлодар,  Қарағанды  облыстарының   ...  ...  ...   ...   ...   Ақтөбе,   Батыс   Қазақстаноблыстарының  жерiнде  қару-жарақтарды  сынайтын  полигондар   салынды,   ... ... ... ... бой ... қаруды тұңғыш сынау 1949  ж.  29  тамызда  ...  Ал  ...  19  ...  ...  ...  ...  ...  150   килотоннаменөлшенетiн 343 сынақ жасалды. Ғалымдар пiкiрiнше ядролық жарылыстар  жасалғанжылдары  ...  ...  ...  және  ...  ...   шекараласаудандарының  және   РСФСР-дiң   ...   ...   ...   ... ... ... ... сақтау мекемелерiне иондандырушы радиацияға  байланысты  рак,лейкоздан және ... ... ... адамдардың шын  диагнозын  қоюға  тиымсалынды.  КСРО  Денсаулық  сақтау   министрлiгi   бұл   ...   ...  ...  ...  ...  қатал  тиым   салды,   ал   әскеридәрiгерлер ... ... - ... ...  ...  ...  ...  келтiрген  зиянның  бәрiн  жасырып   келдi.   Радиацияға   ұшырағанадамдардың денсаулығын ... ... тек 1962 ... ғана ... ... деген мұндай көзқарас, полигонға жақын  тұратынқазақтарды бұдан бұрын  ...  ...  ...  ...  ... ... Семей облысы Абай ауданының,  Қарағанды  облысы  Егiндiбұлақауданының  ...  ...  жиi  ...  ...  ...   ...  тигiзiп  жатқан  әсерiне  абыржыған  жеке  дабылдарға  билеушiорындар  құлақ  салмай,  ...  мән  ...  ...  жж.   ... ... ...  ...  жер  астында  үш  рет  ...  ... ... жарылыстары таулы жыныстарда да жасалды.Қазақстан  өндiрiсiнiң  дамуы.  50-70-шi  жылдары  республиканың  ... ... ... нығайту, шаруашылық  айналымғажаңа  қорларды  қосу,  өндiрiстiң  техникалық  дәрежесiн  арттыру  ... ... ... ... ... және тамақ өнеркәсiп салаларына  тежеужасалып, шикiзат және отын өндiретiн салалар жедел қарқынмен дамытылды.1951-1955 жж. өнеркәсiпке жұмсалған  қаржының  ...  ...  ... ... 2,3 есе ... ... ал  ...  күрделi  құрылыстатек 1960 жылдың өзiнде ғана, бүкiл төртiнiшi бесжылдықта  осындай  құрылысқажұмсалған шығыннан, 1,4 есе ... ... ...  кәсiпорын  iске  қосылды.Олардың iшiнде  ¤скемен  ...  ...  ...  ...  ... ... ... өзенiнде ¤скемен  су-электр  станциясы,  ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  Жаңа  көмiрлi  аудандар  (Саран,  Шерiбай-Нұра,  Шахан)  игерiлдi,Екiбастұз  кенiнiң  құбырлары  қатарға  ...  ...  ...  қарқынныңкөлеңкесiнде электр қуатының желiлерi  мен  оны  бөлу  жүйелерiнiң  құрылысыкүрт артта қалды, мұның  өзi  ...  ...  ...  қуатымен  қамтуғакедергi болды.Осы қарқын болашақ жылдарда да сақталып, тiптi  өсiп  ...  ... ... ... дамытуға бөлiнген күрделi қаржы кеңес  үкiметiнiңбүкiл бұдан бұрынғы жылдарда бұл салаға бөлiнген көлемiнен көп игерiлдi,  олреспубликаның ...  ...  екi  есе  ...  ...  ... 60-шы жылдары 1174 iрi өнеркәсiп орны және 535  цех  ...  ...  ...  мен  ...  ...   ...   және   жаңа   техника,технологиямен жабдықталды.227 Қазақ жерiнде  қара  және  түстi  ... және газ, ... және  ...  ...  ...  дамыды,  титан,  магний,глинозем,  шойын,  кокс,  синтетикалық  каучук,  жүк  ...  ... ... ...  ...  созатын  стандар  және  ұста-қысқыш машиналарын, асбест және басқада  өндiрiске  қажеттi  қосымша  ... ... ... ... ...  ...  Қазақстан  өнеркәсiбiнiң  алып  салаларының   бiрiнеайналды. Осы жылдары  iске  ...  ...  ...  ...  және  елiмiздiң  басқа  кәсiпорындарының  сенiмдi   шикiзат   базасынаайналды. 1970 жылы ... 18,2 млн. ... ... ... шығарылды,  бұл1960 ж. көрсеткiшiнен 3 еседен артық едi.  Қарағанды  металлургия  комбинатыКСРО-дағы толық металлургиялық  ...  аса  iрi  ...  ... қайта балқыту зауытының ферросилиций өндiретiн бiрiншi кезегi  қатарғақосылды. Республика хромит рудасын шығару да елде ... ...  ...  ... рудасын шығаруда үшiншi  орын  алды,  Қазақстанның  ...  ... ... рөлi  ...  ...  бәрi  қара  ...  ... өндiрiсiнде Қазақстан үлесiнiң едәуiр өсуiне жеткiздi.Түстi металлургия одан  әрi  дамыды.  ...  ...  және  ...   ...   ...    зауыты,    Жезқазған    ... ... аса iрi  N  55  және  57  ...  ...  ...  ...  өндiрiсiнiң  комплексi  қатарға  қосылды  және  ¤скементитано-магний комбинаты алғашқы қуатына жеттi. Осындағы қорғасын-мырыш  жәнеБалқаш ... ... ... ... ... жж.  ...  ...  шығаратын  iрi  оңiрге  айналды.  Осыкездегi Маңқыстау түбегiн игеру бұл ... онан әрi ... ...  ... аса iрi мұнайлы ауданы болып, бұнда  Бұнда 1970 жылы 10 млн.  ... ... ... көп Маңқыстау  мұнайын  шығару  мен  тасымалдауға,кенiштi пайдаланудың  озық  тәсiлдерiн  енгiзуге,  күрделi  ...  ... ... ... ... ... өндiрiстiк комплексiнде химия, минералдық тыңайтқыштарөнеркәсiбiн  дамыту  жөнiнде  ...  ...  ...   60-шы   ... ... комбинаты, Жамбыл суперфосфат,  Ақтөбе  хром  ... ... ... ... ... ... гидролиз  және  шина  жөндеузауыттары  толық  өндiрiс  қуаттарымен  ...  ...  өз   ...   шығарды.Қазақстан өндiрiс салаларының бiр ерекшелiгi-онда кооперативтендiру  кеңiненҚркендедi.  1963  жылы  Балқаш  кен-металлургия  ...  және  ...  ...  ...  қышқылы   цехтары   iске   қосылды.   Қарағандыметаллургия зауытында  ...   ...  ...  Мiне  осының  бәрiҚазақстанда үлкен химия саласының iргесiн  нығайтты.  1970  жылы  ...  сары  ...  көп  ...  ...  ...  40  ...  ...  полиэтиленнiң   20   процентiн,   күкiрт   қышқылының   ... ... ... ... тарихында болмаған электр энергетика жүйесi қалыптасып тезқарқынмен дамыды. 60-шы  жылдардың  бiрiншi  жартысында  ...  ...  ...  ...  Алма-Аты  2-ГРЭСi,   Бұқтырма   су-электрстанциясы және басқа осы сияқты қуатты электр өндiретiн ...  ... ... ... энергияның бұл  түрiн  өндiру  1,9  есе  ... жж. ... 90 мың. км. ...  ...  ...  оның  85мың ... ауылдық жерге тартылды. Бiр орталықтан  электр  қуатымен  қамтуекi есе өсiп, 76 процентке жеттi.229Қазақ ... ... ...  негiзi  бар  көмiр  өндiру  саласы  жаңақарқынмен ... 1954 жылы  ...  ...  ...  қалыңдығы  жағынантеңдесi жоқ қабаттары ең тиiмдi-ашық  әдiспен  ...  ...  1970  ... ... және Екiбастұз көмiр өндiрiстерiнiң өнiмi жылына  61  млн.тоннаға жеттi, оның 41 процентi неғұрлым ... ашық ... ...   жаңа    ...    ...    жасау    өнеркәсiбiреспубликадағы ерекше қарқынмен дамыған ауыл  шаруашылығы,  кен-руда,  химияжәне мұнай кәсiпорындары  ...  ...  ...  ...  ... ...  ...  қосылып,  “Қазақсельмаш”  зауытында  ауылшаруашылықмашиналары бөлшектерiн ... ... жаңа  ...  ...  ...  шаруашылығы   мен   мал   ...   ...   ... ... жаңа машиналар мен жабдықтар шығару игерiлдi.Дегенмен бұл саланың ... ... ... ... сұранысынқанағаттандырудан әлдеқайда алшақ болатындығынан, өндiрiстегi  үлес  ... ... 0,2 ... ғана өстi. Нақ осы  ...  ...  республикадатиiмдiлiгi    жоғары     түбегейлi     өнiмдер-приборлар,     ... ... ... мен ...  ...  ... өнеркәсiпте бiрсыпыра iрi кәсiпорындар, оның iшiнде Алматы мақта-мата комбинаты, Жамбыл ... ... ... iске  ...  1970  ... ... өнеркәсiбi  жалпы  республикалық  өнеркәсiп  өнiмдерiнiңнебәрi 16 ... ... ... ...  ...  ...  өнiмшығаруында  өңдеу  бағыты  тiгiн,  трикотаж,  аяқ  киiм   ...   ... өстi, ... ... ...  ...  өнеркәсiп  өнiмдерiнөндiру елiмiз бойынша орташа  дәрежеден  2  есе  ...  аз  ...  ... ...  ...  өнеркәсiбi  үлесiне  70-шi  жылдарда  ... ... 17 ... тидi, бұл КСРО-ның орташа  көрсеткiшiнен  әлдеқайда төмен болды.1950-1970  ...  ...  ...  дамуының  көлемi   менқарқыны құрылыс индустриясын қалыптастыруды қажет  еттi.  ...  ...  ...  тек  қана  ...  ...  11  есе  өстi.  Осы   ...  ...  ¤скемен,  Шымкент  зауыттары   республика   қажеттiлiгiнбарынша қамтыды.231 Темiр-бетон  конструкцияларын,  панелдер  мен  ...  ...  ...   ...   мамандырылған   кәсiпорындар   салубасталды. 60-шы жылдарда облыс орталықтарынан iрi үй  ...  ... ... ... бұл саланың  дамуында  әмiршiл-әкiмшiлдiк  жүйенiң  билiкжүргiзуiнен туған бiрсыпыра проблемалар бар едi. Жалпы өндiрiстi  дамытудағыкемшiлiк оның  ...  ...  мен  оны  ...  бөлiнген  қаржыныңшектеулiгi  арасындағы  үйлесiмсiздiк   болатын,   ...   мен   ...  ...  ...  көптеп  жiберiлдi,  ал  оған   жауаптымамандар мен билеушi орынның  басшылары  ешқандай  жауапкершiлiктi  ...  ...  ...  ...  ...  ...  iске  қосумерзiмi негiзгi жобалар мен белгiленген мерзiмнен  әлде  ...  ... ... ... ... және ... реформалар. 1966-1970  жылдарда  өнеркәсiпсаласында шаруашылық  реформа  жүргiзуге  ...  ...  ...  ... 1965 ... ...  және  ...  айларында  болған  пленумдарындаөнеркәсiптi  басқаруды  ...  ...   ...   және   ...  ынталандыруды  күшейту  жөнiнде  қабылдаған  шаралары  ... ... ... атау ... ... ... ... қызметiн жоғарыдан  егжей-тегжейiне дейiн белгiлеуге тыйым салынды,  ...  ...  ... ...  ...  бiрге  шаруашылық  және  ...  ... ... ...  пен  ...  пайда,  баға,  сыйлық,  несиесияқты  аса  маңызды  тұтқаларды  пайдалану  ...  ...  ... ... ... ендi ... ... пайдалану,  өндiрiстi  халықтыңөскелең қажетсiнулерiмен ұштастыра бiлу, шаруашылық есептi нығайту,  ғылыми-техникалық жетiстiктердi жедел енгiзу  шеберлiгiне,  шаруашылық  ... ... ... ... таба бiлуге көп байланысты болды.Жоспарлау мен  экономикалық  тиiмдiлiк  жолындағы  жаңа  қадамда  ... және  ...  ...  ...  ...  ...  ... өндiрiстiк қорларды,  жұмыс  күшiн,  ...  және  ... ...  ...  ...  ...  ...  өнiм  сапасынжақсартуға қызметкер және ұжымның мүдделiлiгi арттырылуы көзделдi.Кеңес мемлекеттiк басқару әдiсi бойынша игi  мақсат  ...  ...... алғашқы кезден билеушi партия мен  оның  ...  ...  ...  iлiндi.   1966-1967   жылдарда   ...   ... ... жаңа ...  ...  iрi  және  пайдасыкөп кәсiпорындар көшiрiлдi. 1967 жылдың аяғына  ...  193  ...  ... ... ...  ...  10  процентi  жаңа  жүйе  бойыншажұмыс, ... ... ... ... төрттен бiр  бөлiгi  шоғырланған,олар жалпы өнеркәсiп өнiмiнiң үштен бiрiне жуығын өндiрген.2321968-1969 жылдары 13 министрлiк пен ведомстволарға ... ... ...  жаңа  жүйесiне  көшудi  толық  ...  Жаңа  ... ғана ... ... пен  қатынас  салаларында  да  тарады.  Бұғанқоса  реформа  коммуналдық  ...  ...  ...  шаруашылықтарын,  байланыс  министрлiгiндегi   басқармалардыңжартысына  жуығын,  Шығыс  Қазақстан  геология  басқармасын,  232  ...  ...  ...  мен   ...   ...   ... ... жасайтын барлық ұйымдарын  қамтыды.  Шаруашылықты  жүргiзудiңжаңа жүйесiне көшкен кәсiпорындар өткiзiлетiн өнiмнiң бестен төрт  бөлiгiненастамын бердi.233Бесжылдықтың   ...   ...   ...    мен    ... жаңа жүйесi бойынша  1467  өнеркәсiп  ұжымы,  немесе  ...  ...  80  ...  ...  ...   ...   ...   үлесiнеөткiзiлген өнiмнiң 90 проценттен астамы және ... 95 ...  ... Жаңаша жұмыс iстеген кәсiпорындар  материалдық  ынталандыру  қорынақаржы аударуды жылдан жылға  көбейтiп,  осы  арқылы  ...  ...  ... ... көрсеткiштерiн жақсартуға  деген  мүдделiлiгiн  күшейтумақсаты  көзделдi.  Шаруашылық  реформасы  сегiзiншi  ...   ... ... пен ... ... тез қарқынмен  дамуына  жағдайжасап, бесжылдықтың тапсырмаларын ойдағыдай орындауда үлкен рөл атқарды.Алайда экономикалық реформа алдына  қойылған  ...  ...  ... және ... мүмкiн емес едi. Оның негiзгi  себебi  ...  ... ... мен  ...  ...  ...  ...  едi.  Алкелтiрiлген   мысалдар   ...   ...   ...    ...    ... мен ... берген  ақпарларынан  алынған  мәлiметтер.Шындығында  аталған  жетiстiктер  жұмысшылардың  қарқынды   шабытымен,   ... ...  ...  ...  ...  iске  ...  ...  салып  iске  қосуға  Одақтың   ...   ...   ...  ...  ...  шақыруына  үн  қосып,  жаңа  жерлергеаттанған жастарға келген жерлерiнде ... ... ...  олар  ...  толық  қамтамасыз  етiлмедi.  1960   жылы   ...   ...  ...  ...  ...  келген  жастардың   көтерiлiскешығуының  ...  ...  де  ...  ...  ...   кәсiпорындардажұмысшылардың тұрмыс жағдайын жақсарту үшiн уақытша  шаралар  алынды.  Бiрақбұл оқиға әкiмшiл-әмiршiл ... ... және ауыр ...  ... ... бiрi ... ауыл ...  жағдайы.  Соғыстан  кейiнгi  ... ... ... ... шығымдылығы 1913 жылғы көрсеткiшке  (5,6ц.) теңелген, ал астықтың жылдық орташа өнiмi  1928  жылғыдан  ...  ... ... ... қоймасына өткiзiлген  астық  (жылдық  орта  есепбойынша) көлемi 1941 ... ... ... ...  дәстүрлi  кәсiбi  малөсiру саласындағы жағдай да өте ауыр  ...  ...  тек  қой  ... 1928 жылдың көрсеткiшiне жақын болды (18036 мың).235Cол кездегi ресми үгiт-насихаттық материалдарда жағдай үлкен ...  ... ... ... сипатталды.  Сырттай  қараған  да  жап-жақсыкөрiнген соғыстан  кейiнгi  ...  ...  ауыл  ...  ...  ...   мен   аштығының,   өмiр   жастары   дәрежесiтөмендiгiнiң,  балалар  мен  әйел  ...   ...   ...   ... ең ...  ...  ...  нәтижесi  едi.  Яғни,  ... ауыл ... ... ... ...  ...  бұқараныңбойындағы  күш-жiгерiн,  халықтың  табиғатына  тән  аса-зор  еңбек  ынтасын,тапқырлығын тұншықтырып  ...  ...  ...  ...  ...  ... еңбегi арқылы жүрiп жатты.Билеушi партияның Орталық Комитетiнiң  қыркүйек  (1953  ж.)  ... ... ... ... азайту, аграрлық  секторға  инвестицияныкөбейту туралы мәселелер көтерiлдi және ауқымды  бағдарлама  ...  ... ... ... ... ... саясатын өзгерту, ауыл шаруашылық  өнiмдерiнсатып алу және оны дайындау бағаларын ... ...  ...  ...  ...  ...   ...   бүкiлтарихында дағдарыстан шыққан емес.  ¤зiн-өзi  ...  және  ... ... ... мұндай экономика тек  тоталитарлық-жазалау  жүйесiнiңшеңберiнде ғана ... ... ... ... ...  ...  бақылауы  сәлбосаңсыса, бүкiл аграрлық сала дағдарысқа ұшырап отырды.  Сондықтан  елеусiзреформаның өзi ауыл шаруашылығында әлде ...  және  ...  ...  ... ... ... көзге көрсетiп бердi.Дағдарыстан  шығу  үшiн  түбегейлi  шешiм   қабылдау,   сала   ... ... ... ... яғни ... қатынасқа өту,  сондай-ақжеке меншiктi шаруашылыққа жол ашу қажет едi. Бұл жағдайда да жүйе  өзiн-өзiсақтап қалу  ...  ...  ...  ...  қалыптасқан  әдiс-жолдарын, экстенсивтi сұлбасын таңдап алды. ... ...  ... ... ... ... ... өндiрiсiнiң  көлемiн  ұлғайту  бағдарламасыұсынылды. Ол үшiн Қазақстанның әр ... ... ...  ...  ...  ...  яғни  тың  ...  iске  қосу  бағдарламасы  ұсынылды.Билеушi партия Орталық Комитетiнiң ақпан-наурыз (1954  ж.)  Пленумы  ұсынғанТың ... ... ... ... де ...  қоймайтындай  қажеттiлiк  сипатыболған жоқ. Осы ... ... ...  ...  ...  ... итермеледi.Соңғы жылдары оқулықтарда тың игеруге жұмсалған материалдық және руханишығындар өтелдi ме деген сауалды көп көтерiп жүр.  Шынында  да  оның  ... Тың ...  ...  ...  ...  ...  жан  басынашаққанда 2 мың килограмнан артық  астық  өндiрiлетiн  болды.  Дүние  ...  ...  ...  шешу  үшiн   1   мың   ...   ... ... елдер дүние  жүзiнде  бiрнеше  ғана  (Канада,  Австралия,АҚШ, Дания, Франция, Венгрия, Румыния). Iс  ...  тың  ...  ... ... өз ... ғана өтеп  қоймай,  оны  әлемдiк  ...  ...  жол  ...  ...  ...  Қазақстанның  тың   жерлерiнденегiзiнен  ...  көп  ...  ...  шығарылуынан,   оның   күштi   түрлерiөндiрiледi.Алайда, егер өтпелi  сипаты  бар  ...  ...  ...  қойып,мәселенi қоршаған айналаны (табиғатты) сақтау қолайлығы,  экономикалық  жәнеәлеуметтiк тиiмдiлiгi ... ... ... тың  ...  көлеңкелерiде баршылық. Жердi кең  көлемде  жырту  ...  ...  ... да әсер ... ... ... жж. ... яөни 25  жылдың  23жылы iшiнде Қазақстанның тың  игерген  аудандарында,  төменгi  Едiл  ... ... ... құрғақшылық болды).Экономикалық тиiмдiлiгiне келсек, тың жердiң  гектарына  1,5-2  ц.  дәнсебiлiп, орта ... ... 6-9  ...  (1954-1958  жж.  орташа  түсiмгектарына  7,3  ц-ден,  ...  жж.  ...  6,1  ...  ...   ... ... ...  көлемiне  оған  тартылған  еңбек  қорларыныңкөлемi де көп әсер еттi. Жыл  ...  тың  ...  ...  ...  ...  ...  ...  қызметкерлерi,   Кеңес   одағының   ... ... мен ... мамандар, әскери бөлiмдерi жүйелi  түрдетартылды.  Осы  ...  бәрi,   ...   ...   ...   өндiрiсiнiңрентабельдiгiне әсер еттi.Тың игеру әлеуметтiк жағынан бiрсыпыра жаңа  құбылыстарды  туғызды.  ... кең ... ...  және  ...  ...  жасауда,бұл  өңiрде  жаңа  iрi  елдi  ...  ...  ...   ...   ... және этностар араласқан  аймақтар  қалыптастыруда,  осыныңнәтижесi ретiнде қоғамдық өмiрдiң көпэтностануында үлкен рөл  атқарды.  ... тың ... ... ...  ...  Тың  ...  ...  миграциялық(көшiп келу) құбылыстар да кең  орын  алды.  Көшiп  келгендер  ...  ... ... саны 1,7 есе өстi. Бұл ... ...  ...  ...   көшiп   келгендер   басым   болды.   СолтүстiкҚазақстанда халықтың тығыздығы бiр шаршы  ...  екi  есе  өстi,  ...... оң құбылыс деп санау керек.Осымен бiрге тәртiптелiп, реттелмеген көшi-қон ...  ... үлес ... 30 ...  ...  ...  алып  ...  Осыныңсалдарынан  қазақ  халқының:  менталитетiне,   мәдениетiне,   тiлiне,   ... ... керi әсер ... ... ... етек ... ... 1950-1970 жылдары ауыл шаруашылығында бiраз  игiлi  iстертындырылды.  Елiмiздiң  әлеуметтiк-экономикалық  тарихында  60-шы  ... ... ...... Ауыл ... жалпы өнiмiнiң өсiмi  28процент құрады, ал колхоздар мен  совхоздардағы  еңбек  өнiмдiлiгi,  алдыңғыбесжылдықпен  салыстырғанда,  1,8  есе  өстi.  ...   ауыл   ... ... аяқталмай қалды. Оның басты себебi қолданылған  шаралардыңтиiмдiлiгi ойдағыдай болмай, саладан көзделген тиiмдiлiк және  нақтылы  өciмалынбады.Аса өткiр сын ... ... та ХХ ... ... ... жылдар орыны  бар  кезең.  Осы  ...  ...  ...  ...  ... жан ... ... 48 процент, айлық еңбек ақының  орташа  мөлшерi25  процентке  артты.   ...   және   орта   ...   ақы   ...  ...  ...   ...   табыстары   көбейдi.Кәсiпорындарда бес күндiк жұмыс аптасы енгiзiлуiнiң  зор  әлеуметтiк  маңызыболды. Ол  ...  мен  ...  ...  ...  жеңiлдеттi,олардың мамандығы мен бiлiмiн жетiлдiруге көп мүмкiндiктер  жасады,  еңбектiнеғұрлым тиiмдi ұйымдастыруға жәрдемдестi.  Бiрақ  60-шы  ...  ... ... ... айқындамалар пайда  болды.  Мәдени  ортағажалпы көзқарас оны әкiмшiл-әмiршiл  идеологияға  қызмет  етудi  жолға  ... ... ... ... ... әдiстермен ерекшелендi.Қазақстан  билеушi  органдары  мен  ...  ...  да   ... орын  ала  ...  ...  ...  ...  еңбек  адамдарының  құқтарын  ...   ...   ...   ... мән бермеушiлiк, басқарушылық  қызметке  тағайындауда  жершiлдiкпен  ағайын  туысқандық  жат  ...  етек  алуы   -   ...   ... ... ... байламдарын сол кезде-ақ босата бастады.  CөйтiпбҮкiл КСРО-дағыдай Қазақстанда да тоқырау және тежеу құбылыстары  қанат  ... Бұл ... ... және  ...  басқару  құрылымы  мен  оныәдiсiн жетiлдiру жөнiндегi түбегейлi шешiмдердi iске асыруды  табанды  түрдеталап еттi.Жиырмасыншы ... ... ... ... ... жағдай. 70-шi жылдардың бас  кезi  жаңашыл  үрдiстердiңедәуiр әлсiреуiмен, қоғамдық құрылыс принциптерi  мен  түрлерiнiң  ... ... ... өмiр ... ...  енгiзген  мұндайбетбұрыстың  пайда  болуы  ең  алдымен  1968  жылдың  тамыз  айында  бес  ... ... ...  ...  ...  болатын.  ¤йткенiдәл  осы  елде  саяси  құрылымды  жаңартуға,  нарықтық  ...   ... ... ...  ...  барынша  ауқымды,  түбегейлiұмтылыстар көрiне бастады. Яғни, онда социализмнiң  ...  ... жою және ... қоғам орнату туралы мәселелер көтерiлдi.  А.Дубчек бастаған коммунистiк партияның бұл бағытына халықтың көпшiлiк  ... ... КСРО ... бұл ... 1968 жылы ... ...  ...  “  интернационалдық  акцияның”  салдарынан  iске  аспай  ... ...  60-шы  ...  ...  бетбұрыс  төрешiл  кертартпакүштердiң құрсауында  қалды.  Бұл  ...  iзi  ...  ...  ...  ...  ...  ЧКП  дамуындағы  дағдарысты   жоюға,бiрқатар басқа коммунистiк партиялардағы  оппортунистiк  күштерге  теориялықсоққы  ...  ...  оның  ...  ...  жетекшi  рөлi  туралы“маркстiк-лениндiк” тұжырымдаманы қайта қалпына ... ...  ... тарих тәжiрибесi  коммунистiк  құрылыстың  КОКП  Бағдарламасындабелгiленген мiндеттерi  өзiне  сай  ...  және  ...  ...  ... көрсеттi. Ал мұның өзi көптеген  сауалдың  жауабын  кемелденгенсоциализм   тұжырым-дамасынан   ...   ...   ...   аңғартты.Cоциализмдi бiрте-бiрте жетiлдiру идеясы саяси бағыттың өзегiне айналды.Билеушi партияның ... ... (1917 ж.) ...  50  ...  ...  ...  ...  жүрiп  өткен   тарихи   жолдың   бастықорытындысы  кемелденген  социализмнiң  ...  ...  ...  ...   ...   Бұл   “тұжырымдаманың”   озiнен    бұрынғы    теориялыққисындамалардан  ...  ...  ...  ...  ...  ... кезеңi екендiгiн мойындауынан көрiнiс тапты. Ол  тұрғыдан  алғанда“коммунизмге қарай  алып  ...  ...  ...  бас  ...  жағдайынабайыпты баға беру көрiнiсi болғандығы шүбәсiз. Бiрақ бұл тұжырымдама  “  30-40-шы жылдары  мерейi  ...  ...  ...  кезеңнiң  бүкiл  проблемаларышешiлiп бiттi, социалистiк мұраттар негiзiнен жүзеге асты және  осының  бәрiдәлелденген”  деп  ...  ...  даму   ...   арқасүйедi.Осының салдарынан социализмдi жетiлдiру жолдарын  iздестiру  iсi  (егермұндай iздестiру жүргiзiлсе), ескiрген түсiнiктер аясында ғана  ...  ... ... ... iркiлiссiз  және  қайшылықсыз  үдере  өркендеуiтеориясы  ...  және  ...   ...   ...   ... шындықты  боямалап  жеткiзуге  итермеледi.  Қоғам  өзегiне  ...  ...  ...  ...  ...  жабулыкүйiнде   қалдыра   бердi.   Қоғамның   даму   ...   ...    ... ...  қарастырылғандықтан,  сөздер  мен  ұғымдар  ... ... ... ... ... ие болды, теория  да  шынайы  ... ... ... ... етiп ... тырысушылықтың барынша  асқындағанкөрiнiсi КСРО-ның  1977  жылғы  ...  орын  ...  КОКП  ...  мамыр  (1977  ж.)   ...   ...   ...   жобасыбүкiлхалықтық талқылауға ұсынылды. Талқылау  барысында  не  бәрi  400  ... ... ... түстi. 1977 жылғы қазанның 7-сi күнi  тоғызыншы  сайланғанКСРО Жоғарғы Кеңесiнiң кезектен тыс жетiншi сессиясы ...  ...  ... Бұл кұн ... кҮнi ... ... жылғы  наурыздың  17-сi  Қазақ  КСР  ...  ...  ...  ...   ...   ...   бiр-ақ   айға   ...  ...  ...  Оның  ...   Кеңес   мемлекетiнiңНегiзгi Заңы ... ... ... ... қоғамдық пiкiрге  керегар  келетiнматериалдар, әлбетте,  ескерусiз  ...  1978  ...  18-20  ... ... ... ОК-i ... кейiн,  Қазақ  КСР  ЖоғарғыКеңесiнiң кезектен тыс жетiншi сессиясы Жаңа Конституцияны қабылдады.Демократияны шектеу,  еңбек  ...  ...  пен  ...  ... құқын аяқасты ету т.б. болатын кеңес қоғамының  саяси  ...  ... мiне, ... Жаттандық  пен  қасаңдыққа  бой  ұру  демократиялықинституттардың  қатып-семуiне  және  ...  ...  ...   әкеп   соқты.Қалыптасқан жағдай Кеңестердiң ... iшкi  ...  ... ... ...  ...  1970-1980  жылдары  жетекшi  органдартарапынан   Кеңестер   жұмысын    ...    ...    ...    ... оң ... ... жоқ және болуы  да  мүмкiн  емес  едi.“Мемлекеттендiру”   ...   ...   ...   және   ... да ... ... ...  партиялық-мемлекеттiк  аппаратпентұтасуы, олардың дербес негiздерiн жоққа шығаруға әкеп ... ... тән ... сөз бен iс,  ...  ...  мен  олардыңорындалуы арасындағы алшақтық  кеңес  ...  ...  ...  ...  туғызды.  50-60-шы   жылдардағы   реформалардың   сәтсiздiккеұшырауы,  ауыз  ...  ...   ...   ...   жарияланғанмақсаттар мен ниеттерге сенiмсiздiкпен  қарау  ...  ...  ...  ... ... едәуiр бөлiгi әрекетсiздiк пен  маскүнемдiкке  бой  алдырып,рухани жарым жандыққа ұшыраудың аз-ақ алдында тұрды.Келеңсiз құбылыстар ... ... ... да  орын  ...  Осыжылдары республика бойынша мектептерде ана тiлiнде оқытуды жақсарту  жөнiндебiрде-бiр құжат қабылданбады, оның ... ... ... орыс тiлiн  ...  ...  байланысты  молынан  қабылданып  жатты.   Орыс   тiлiнiңжағдайын  ұдайы  ...  ...  ...   ...   ...   ...  толық  және  түпкiлiктi  шешiлуiмен”,   “халықтардың   мызғымасдостығымен”,   “ұлттар   мен   ...   ...   және    ... жылы ... Олжас Сулейменовтың “АЗиЯ” (“Iзгi ниеттi  оқырманныңкiтабы”) атты  еңбегi  жарық  ...  Бұл  ...  ...  көне  ... ұлы ... болып табылатын “Игорь жасағы  туралы  ...  (XIIғ.) ... және ... ... әлем ... ... келген  жәнешығармада екi көршi мәдениетiнiң  шындықтары  айқын  көрiнiс  тапқан”  дегентүйiн жасайды. ... да, ... ... ...  ...  ...  ...  аса  мол  болды.  Мұның  өзi  кездейсоқ   жәйт   емес   едi.   ... ... ... ...  нық  ...  ... О. ... тұжырымдары астамшылдық болып көрiндi.  “АЗиЯ”  кiтабытауар айналымынан, кiтапханалардан алынып тасталды, оның жаңа  басылымдарынатыйым салынды.Кезiнде Едiл  ...  ...  ...  таратылғаннан  кейiн  оныңмыңдаған тұрғындары Қазақстан жерiне  күштеп  көшiрiлген  едi.  КОКП  ... ... ... олар  үшiн  ...  ...  ...  ... құру туралы шешiмi қазақ халқының мүдделерiн тұтастай ...  ... ... ... ... ... қайраткерi,  сол  кездегiбилеушi партияның бiрiншi хатшысы  Д.А.Қонаевтың  ...  ...  ... ... КСРО МХК  төрағасы  Ю.Андропов  тарапынан  ...  ...  ... өзi қойылған кезде Қазақстан басшылығы үнсiз қалады.Тiптi ... ... бұл ... құру  үшiн  ...  ...  ...  ...   ұйымдастыру   комитетi   бекiтiлiп,   оныңастанасын Ақмола облысының  Ерейментау  қаласы  ...  тиiс  ...  ...  ...  ...  ...   ...   Павлодар,   Қарағанды,Көкшетау  облыстарының  бiрнеше  аудандары  енгiзiлуге  тиiс  болды.   ...  ...  ...  ...  Қазақстан   жерiне,   әсiресе   оныңсолтүстiк бөлiгiне, лезде тарап кеттi.1979 жылғы маусымның  16-сы  күнi  ...  ...  ...  ...  ...  Астана)  орталық  алаңына  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  автономиясы  жоқ!”деген жазуы бар тақтайшалар болды. Көп ... қала ... лық  ...  Осыоқиғаны көзiмен көргендердiң айтуына қарағанда, шеруде  сөйлеушiлердiң  сөзiдәйектi де байсалды болған. Олар Қазақстанның кеңес  республикасы  және  ... ... ... ... ... екендiгiн  айтқан.  Бұл  жерде  ондағанжылдар  бойына  қазақтар,  ...  ...  ...   татарлар   жәнекөптеген басқа халықтардың өкiлдерi қоян-қолтық бiрлесiп  ...  еттi.  ... ... ...  оның ... ақылдаспастан,  ойда  жоқта  немiсавтономиясы құрылмақшы. Шеруге қатысушы бiр студент:  ”Бiз  Кремлдiң  бұндайшешiмiн айыптаймыз”,- дедi. ...  ...  ...  тез  ...  ... ... әрекетi iске аспады. Шеруге қатысушылар  шеп  ...  ... ... ... шеру  маусымның  19-ы  күнi  болды.  Митингiгiге  ... ... ... ... пен ... партия  комитетiнiң  бiрiншiхатшысы  Морозов   шықты.   Олар   Ақмола   ...   ...   ...  ...  ...  ...  бiлдi.  Дегенмен  жүрт  дүрлiгiпқалған едi. Толқулар басқа елдi мекендер мен облыстарға қанат жайды.  Алайдабiраз уақыттан соң ... ... ... ... ... мен  МХК  бұл  ...  туралы  ақпараттартаралмауы үшiн қолдан келгеннiң  бәрi  iстелдi.  Баспасөз  де  бұл  ... ... ...  ...  жоқ.  ...  ...  1979  жылы  ...  өткентолқулар туралы қауесет республикада ұзақ уақыт бойы тыншымады.Қоғамдық өмiр дамуындағы демократиялық және төрешiл ...  ... ... ... ... қайшылықты, күрделi сипаты сыртқы  саясатқада қайшылықты сипат дарытты.  70-шi  жылдардың  бас  кезiне  ...  ... ... халықаралық шиеленiстiң бәсеңдеуi тән  болды.  1973  жылыВъетнамдағы соғыс аяқталды. Хельсинкиде  жалпыеуропалық  ...  ... ... сүйгiш күштердiң қомақты табысына айналды.  Еуропалық  33мемлекеттiң,  АҚШ  пен  Канаданың  басшылары  қол  ...  ...  ...   ...   жаңа   ...    тұрғысынан    реттелiп,мемлекеттердiң адам құқын ... ... ... бiрiктiрiлдi.¤згерiстер  жағдайында  Қазақстан  өзiнiң   халықаралық   байланыстарыннығайтуға мүмкiндiк алды. ¤зге елдермен мәдени және ...  ...  ...  Алдыңғы  бесжылдықтарда  Қазақстан  кәсiпорындары  өндiретiнтауарларды  сыртқа  ...  ...  ...  ...  ...  шет   елдеррыногына  шығаратын  өнiмдер  тiзiмi   технологиялық   жаңалықтардан   ...   ...   қор   ...   өнiмдерiнен,   мәселен,    ... хром кенi мен ... ... жұқа  ...  ... т.б. ... едi. Ал  металл  өңдейтiн  станоктарды,  жол  құрылысытехникалық  жабдықтарын,  ...   ...   ...   киiмдi,   тағамөнiмдерiн, электр тауарларын т.б. Кеңес республикаларынан және шет  ... ...  ...  мәдениет  саласындағы   байланысы   ...  ...  ...  мамандар  әлемнiң  көптеген  елдерiнде   -Иракта, Египетте, үндiстанда,  Моңғол  Халық  ...  ...   ...   iстедi.   Қазақ   КСР   Ғылым   ...    ... 31 ... мен жеке ... бойынша зерттеуге  қатынасты.Химия ғылымдары институтының қызметкерлерi  ...  ...  ... ... ...  ...  орнатты.  АҚШ,  Франция,  Италияғалымдары мен байланыс жүзеге асырылды.Қазақстанда  Кеңес-Сирия  достығының  күндерi,   ...   ... ... ... Құрманғазы атындағы Мемлекеттiк  ұлт  аспаптарыоркестрiнiң   әртiстерi,   КСРО   ...   ...   Е.    ...    ... ... ...  сүйер  қауымын  өздерiнiң  қайталанбастайтамаша әуез өнерiмен тәнтi еттi. Қазақ операсы  мен  балетiнiң,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Азия,  Африка,Америка елдерiнде өнер көрсеттi.Алайда сыртқы саясат саласындағы қарыспа шешiмдер,  бiлiктiлiк  жағынантөмен  және  шала  ...   ...   ...   ... ... ... тастүйiн кедергiлердiң бой көрсетуiне  себепшiболды.Екi  әлеуметтiк-саяси  жүйе  ...  ...  өрши  ... дүниенi айқын тануға бөгетi мол “дұшпан бейнесi” дейтiн  түсiнiк  майтамызды.  “Саяси   ...   ...   ...   ...   ...   ... ... күшеюi” дейтiн  екiншi  бiр  ...  ...  ... екi жақта  әскери  күшiн  еселей  өсiрiп,  қарулануға  жұмсалатынқаржы көлемiн үстi-үстiне ұлғайта түстi.  ...  ...  ...  ... екi аса iрi ... - АҚШ пен  ...  ...  Бұл  шығындар  еңалдымен  осы  екi  мемлекеттiң  азаматтарының   ...   жүк   ...   ...  тәкаппарлық  жанталаса  қарулануды  ...  ...   ... жаңарту және жасақтауға сүйредi.Қазақ халқының аса көрнектi даналарының елiнде, яғни  ...  ... ... ... ... орналасқан  Семей  ядролық  полигоныҚазақстан жерiн молынан қамтыды. Ядролық қару мұнда  алғаш  рет  1949  ...  29-шы  ...  ...  ...  тұжырымдар   бойынша,   әрбiрэксперименттiк ... мен оны жер  ...  ...  ...  ұзақ  ... мұқиятты болып,  кейiннен  жергiлiктi  халықтың  денсаулығына  ...  жоқ  деп  ...  де   ...   ...   ... аса ... ... туғызды.Дәрiгерлерге рактан,  лейкоздан  және  иондаушы  ...  ... ... да ... қайтыс болғандарға дәл  себебiн  айтуға  тыйымсалынған.  КСРО  Денсаулық  сақтау  Министрлiгi  бұл   ...   ... ...  де  ...  ...  ал  әскери  дәрiгерлер  ...  ...  аса  ...  ...  лып,  ...  ...  әрекетiсалдарынан келген зардап көлемi туралы мәлiметтер ... ...  ...  ...  ...  ...   салдарынан   полигонмаңайында тұратын халықтың  әр  түрлi  ауруларға  шалдығуы  ...  ... ... ... ... ... облысында Абай ауданының,  Қарағандыоблысындағы Егiндiбұлақ ауданының  тұрғындарының  бойынан  көптеп  кездестi.Бiрақ полигонның халықтың ... ... ... ... ...  ...  үн  ...  дабылы  естiлусiз  де  ескерусiз   қалып   жатты.“Имеприалистiк қатерден” үрейленген мемлекет  ...  ...  ... ... ... ... ... облыстарында халықтан жасырын  түрдекен жыныстары  мен  далада,  полигондарда  ...  ...  және  ...  ...  ...  ...   жалғасабердi.Саяси  және  идеологиялық  жағдайдың  ...  ...   ... ... ... ...  ...  да  әсер  еттi.  Қытай  ХалықРеспубликасы өзiнiң  “қытайлық  ерекшелiк”  жолын  ...  ...  ... ҚХР-ның  Кеңес  Одағымен  қарым-қатынасы  60-шы  жылдардың  ... ... ... едi.  Екi  ел  ...  ...  ...  өзарабайланыстар айтарлықтай шектелдi. 1964 әскери қарама-қарсылық күшейе  түстi.Екi ... ... 1967 жылы сан ... 400 мың ...  әскерлершоғырланды. 1969 жылғы маусымның  13-i  жұлдызында  Даман  аралында  екi  ... ... ұрыс ... оның барысында  екi  жақтан  да  көп  адам  қазатапты. Осы ... 13 ...  ...  ...  Жалаңашкөл  бойындағы  iрiәскери қақтығыста адамдар тағы да ...  ...  ...  басшылығы  Қытайядролық объектiлерiне  алдын-ала  ескерту  соққыларын  беру  ...  ... ... екi ел ... ядролық соғыс қаупi шынайы сипат  алды.  Бұлқатер КСРО мен Қытай басшыларын келiссөз  жасауға  ...  еттi.  Осы  ... 11-де ... әуежайында А.Н. Косыгин  мен  Чжоу  Эньлай  арасындаболған кездесу ядролық жанжалды болдырмауда шешушi рөл ... ...  ... ...  ...  КСРО  мен  ҚХР  ...  қарым-қатынас  жақсарақоймады. Екi ел ұзақ уақыт бойына ... ... ... ... ...  ...  бiртiндеп  шаруашылықтың  жоспарлы,   бiр   орталыққабағынған түрiнен бас ... ...  ...  Югославия  басшылығының  мұндайәрекеттерi КСРО тарапынан қолдау  тапқан  жоқ.  ...  ...  ... Ал  Румынияда  Н.  Чаушеску  жұрағатының  өктемдiк  саясаты  ... ... ... Болгарияның iшкi тұрмысында да күрделi  мәселелераз ұшырасқан жоқ. Дегенмен, “социалистiк” бағыт ұстанған елдердiң  көпшiлiгiВаршава Шарты ... ... ... ... ... соңы мен 80-шi ... ... сыртқы саясатта  Кеңесхалқына қымбатқа түскен жаңсақ ... жол  ...  ...  ...  жұмсалатын  қаражат  кқлемi  ұлғая  түсiп,  қарсы  ...  ... ... “әрбiр ракетасына ракетамен”  қолма-қол  жауап  берiлдi.Көптеген көрсеткiштер бойынша  КСРО  Қарулы  Күштерi  АҚШ  ...  ... ...  сол   ...   ...   ...   ...   жолдаптұрғанымен, кеңес әскерiнiң 1979 жылдың 27 желтоқсанында бұл елге  ... әрi ... ...  мүдделерiне  кереғар  шешiм  болды.  Бұл  ...  ...  ...  ...  тар  ...  ғана   ... мен Орта Азия республикаларының  басшылары  да  Ауғанстанға  әскеренгiзiлгендiгi жөнiнде бұқаралық ақпарат құралдары арқылы ғана естiп  ... ... ... ... ... ...  әскер  енгiзудiң  шұғылқажеттiлiгiне сенiп қалды. Кейбiр жеке адамдар болмаса,  үкiмет  орындарыныңшешiмiне ешкiм ашық ... не  ...  ...  жоқ.  Ал  ... Ауғанстан жерiнде  кеңес  әскерлерi  де,  жергiлiктi  тұрғындар  даелеулi шығындарға ұшырады.Бұл апатты желөкпелiкке қарсы  ...  үн  ...  бiрi  ...  едi.  Ол  ...  КСРО  ...  Кеңесi  төралқасының  төрағасыЛ.И.Брежневке  жолда¬ан  ашық  хаты  мен  үндеулерiнде   ...   ... ... ... ... ...  ...  алып  кетудi  және  бұлпроблеманы  БҰҰ-да  шешудi  талап  еттi.  Оның  ...   ...   ... ... және ядролық  тұжырымдамалардың  түбегейлi  түрде  қайтақаралуын талап еттi. Бұған  ...  ...  ...  ...  оны  МәскеуденТөменгi Новгород (Горький) қаласына жер аударды.Кеңес билеушiлерiнiң Ауғанстанға әскер енгiзу  ...  ...  ... ... ... нұқсан келтiрдi. Кеңестiк сыртқы саясаттың  тағыбiр аса iрi және ... ... ... орта  ...  әрекет  ететiнракеталарды  Еуропаға  орналастырылуы  болды.  Бұл  ...   ...   ... КСРО-ның сыртқы саясатына сенiмсiздiк ахуалын туғызды.70-шы жылдардың соңы мен 80-шi жылдардың бас ... ... ... ... қайшылықты жағдай қалыптасты: оның бұрын-соңды еш уақытта дәл  осындайаса  қуатты  қорғаныс  ...  ...  ...  едi,  ...   нақ   осығанбайланысты  соғыс  қатерi,  ядролық  шабуылға  ұшырау  қаупi  бұрынғыдан  ... ... ... ... әлемдiк социализмнiң даму  қарқынының  бәсеңдеуi  байқалды.әлеуметтiк-экономикалық және саяси салаларда қолайсыз бағыттар пайда  болып,тереңдей ... ...  ...  ...  ...  ...  ... басшылық пен мемлекеттiк  басқару  арналарын  бiр  ...  ... ...  өзiн  ...  ...  ...  қойды.  Бұған,  мәселен,Польшада болып өткен оқиғалар айғақ бола алады.  ...  ...  жж.  ... ... ... Бұл ...  ...  жүйенiң  теориясымен идеологиясының дағдарысқа ұшырағандығының  белгiсi  едi.  Алайда  мұндай“дабылдардың” бiрде-бiрiне лайықты жауап ...  ...  ... ... ...  ...  ...  ревизионизм,  яки“капитализмге қайта оралу” деп бағаланды.Мұнда ел басқару жүйесiн сақтап қалудың барлық құралдары, тiптi  әскерижағдай енгiзу де  ...  ...  ...  қасаңдық  пен  идеологиялықшалықтау шылауында қалған КСРО мен  социалистiк  қосын  елдерi  ...  ...  ...  ...  ...  өзгерту  мiндеттерiн  шешубиiгiне  өре  ...  ...  ...  ...  көрсету  мен  әр  түрлiжазаларға ден қою социализм елдерiндегi  рухани  өмiрдiң  басты  ... ... ... ... ... жж.  республиканыңиндустриялық  мүмкiндiктерi  белгiлi   дәрежеде   өсе   түстi.   ... 40,8 ... сом, яғни ... ... ... қаржының  32процентi жұмсалды. Негiзгi өндiрiстiк қорлар  3,1  есе  артты,  оның  iшiндехимия және мұнай химиясында 6,5 есе,  ...  ...  4  есе  ...  ... 3,8 есе өстi. 15 жыл ... өнеркәсiп  өнiмiнiң  жалпы  көлемiекi есе, ал машина жасау химия өнеркәсiбi сияқты салаларда үш  ...  ... ... ... ... мен ... ... қосылды.Болашақта Қазақстан индустриясының алыбынан үмiткер өнеркәсiп ұжымдары:Қазақ газ өңдеу, Қарағанды резина-техника,  Маңқыстау  пластмасса,  Павлодаржәне Шымкент мұнай ... ... ... ... ...  аққаңылтыр  цехы,  Екiбастұз  және   ...   ...   ...   ...  ...  және  Жамбыл  фосфор  зауыттары,  Жайрем   кен   байытукомбинаты осы жылдары iске қосылды.  ...  ...  ...  жөнiненҚазақстан үшiншi (РСФСР мен Украинадан кейiн) орынға  ...  ...    ...    аймақтық-өндiрiстiк     ... ... ... ... ... ...  саяси  ахуалдың  өзгеруi  экономикалық  дамудың  мүмкiндiгiнайтарлықтай тарылтты, ал кейiннен  ...  ...  ...  әкеп  ... үстiне  шаруашылық  жүргiзу  тәжiрибесi  бiрте-бiрте  социализм  ... ... ... ... ... күнi ... ...  сырғибердi.   Осының   нәтижесiнде   республика   тарихи   ...   ... ... Реформалардың шектелуi 70-шы жылдардың басында  кейiнгiкезеңдердегiдей айқын сезiле қойған жоқ.Ведомстволық шашыраңқылық пен төрешiлдiк тосқауылдар жағдайды  ... 80-шы ... ... КСРО ...  өндiрiске  өткiзiлетiн  ғылыми-техникалық жаңалықтардың болғаны 3-ақ ... тидi. ...  ...  ...  тиiмдiлiгi  небәрi  2,3  ...  ...  ...   бiрорталықтан басқару әдiсi жаңалық ойлап  табу  мен  жүзеге  ...  ... ... тыс ... ... ... ... өндiрiсiне бiржақты  бағдар  ұсталды.Пайдалы қазбалар мен қуат көздерiн өндiрудегi шикiзат пен  қуатты  ... ... ... ... 80-шы ...  орта  шенiнде  КСРО  БатысЕуропа  елдерiмен  және  АҚШ-пен  салыстырғанда  әр  өнiм  ...  қуат  ...  2-3  есе  көп  ...  ...  ...  КСР  ...   ... өндiргiш күштерiн зерттеу жөнiндегi Кеңесiнiң  есебi  бойынша,көмiр өндiрiсiнде оның 50-60 процентi, ... 70 ...  ...  кенiнiң11,5 процентi рәсуа етiлдi.238¤ндiрiстiң материалдық байлықтарын қолдану тиiмдiлiгiнiң төмендiгiне әртүрлi себептермен  жұмысқа  ...  ...  ...  ...  ... ... ... қосылды. ¤нiмдi қандай  да  бiр  шек  ...  ... ...  жоспарлау  сақталды.  Билеушi  партияның  съездерiнде  жұмысқорытындылары көтерiңкi  ...  ...  ...  яғни  ...  жұмыстарыныңқарышты қадамы,  машина  жасау,  химия  мен  мұнай  химиясы,  электр  қуатынөндiру, т.б. ...  ...  ...  материалдар  ең  алдымен  ауызғаалынды. Мәселеге осындай көзқараспен келу  ...  ...  ...  ...  ...  ...  мен  ...  ұран   көтеру   тасқынынтуындатты. Қағаз бетiндегi ұраншыл жарыс  етек  алды.  ...  ... ... ... алып ... ...  кеңiнен  қолдапотырды. Мифологиялық пайым социалистiк мемлекеттiң  зор  қуатын  ... ... ...  ...  ...  ...  еттi.  Бұрын  аталғанПавлодар-Екiбастұз, Маңқыстау, Қаратау-Жамбыл,  Шымкент-Кентау  тәрiздi  iрiаймақтық-өндiрiстiк кешендер дәл осы ... ... ...  ... ... ... енгiзу  бұрынғысынша  үйреншiктi  iс  күйiндеқала  бердi.  1981-1985   жылдар   ...   әр   ...   ...   ... ... 300 ... астам түзетiлдi.239Бұл жылдары  жалпы  өнiм  көрсеткiшiн  қуалай  өсiру  ауыр  ... ... ... ... ... да ...  болды,  мұнда  жұмыстыатқарудың ұзақ мерзiмге созылуы салдарынан ұлттық  ...  ...  ... шығып  қалып  жатты.  Қымбатқа  түсетiн,  нақтылы  ...  ... ... ... ... ...  материал  мен  ақшаны  көпжұмсаған  қызметкер  немесе  кәсiпорынның   көрсеткiшi   ...   ...  ...  ...   ...   ...   шаруашылықтың   жәнемәдениеттiң  барлық  саласында  iркiлiс  көбейiп,  қиыншылықтар  үстi-үстiнежинақталып, шиеленiсе  ...  ...  ...  ...  ...  ...  IX  бесжылдықта  жоспарды  күрт  төмендетiп  ...  да   ...  ...  12,6  процент  орындалмаған  болса,  оныншы  бесжылдық  25процентке, он ... 3,6 ... ...  ...  ...  ... өсу ... баяулап,  80-шi  жылдардың  бас  ...  ол  ...  ... ... ... алып келдi.Дүниежүзiлiк  экономикалық  заңдылығы  бойынша   өндiрушi   ... ... ... ... ... ... ... Ал бiзде  тұтынушыөндiрушiнiң  ырқында  болып  ...  ...   не   ...   ...   ... ... ... Мұның бәрi сол баяғы “жалпы өнiмге” бола  жасалды.Бiз  дамыған  ...  ...  ...  өнiмнiң  бiр  өлшемiне  шикiзаттың,энергияны, басқа да қорларды едәуiр көп жұмсап келдiк. Ал АҚШ пен  ... ... бiр ... ...  ...  ...  пен  энергияны  30-40процент кем жұмсады. Елiмiздiң бай табиғи және еңбек  қорларын  ...  ... ... оның ... ондаған жылдар бойы  экстенсивтi  жолмендамытуға ұмтылдық.¤ндiрiстi сан жағынан  басымырақ  өсiру  ...  ...  ... ... ... ...  ...  көбiнесе  үстi-үстiне  жаңашығындар  жұмсау  әдiсiмен  ...  ...  -   ...   ...   ...   табиғи,   қорларды   жеделдете   тарттық.   ... ... ... мен  серiктес  газдың  тек  қана  8-10  процентiпайдаланылды.  ...  ...  ...  өте   ...   ...   көп   ... атом ... 1973 жылы iске қосылды.Ел  билеушi  топтардың  бiлiксiздiгi  мен   империялық   пайымның   ...  ...  ...  ...  директивалық  жоспарлау  республикаэкономикасына орасан зор нұқсан келтiрдi. Бұл орайда  Арал  ...  ... ...  орналастыруда  жiберiлген  стратегиялық  қателiктер,  жержәне су қорын есепсiз пайдалану, ... мен  ...  ...  ...  ... беру ... ... түбi 27 мың шаршы шақырымға  дейiнгi  аумақтақұрғап, жалаңаш қалды. Теңiз суының тұздылығы  3  еседен  ...  өсiп,  ... ... өнер ... ...  ...  Оның  үстiне  құрғап  қалғантеңiз  түбiнен  тұз  бен  шаңның  ...  ...  ...  Арал  аймағыныңтабиғаты мен ауа райы күрт  нашарлап  кеттi.  Ал  бұл  ...  сол  ... ... әсер еттi.Айналадағы табиғи орта тепе-теңдiгiнiң бұзылуы халықтың тұр мыс ... ... ... ... Адам  өлiмi,  әсiресе  балалардың  шетiнеуiкөбейдi. Аймақ тұрғындарының 80 пайызы әр түрлi сырқаттарға ...  ... ...  ...  апат  iс  ...  ...  генетикалық  өсiп-өнуiмүмкiндiгiн сақтап қалу туралы мәселе көтеруге  мәжбүр  еттi,  ...  ... ...  ...  ...  халқы-қазақтар  мекендейтiн  ауданболатын. Бұған Балқаш көлiнiң бiр бөлiгiнiң iске  жарамсыз  болып  ... ... ... ... ... Ақтау,  Атырау,  ¤скемен,Жамбыл, Шымкенттегi  экологиялық  жағдайдың  ...  ...  ... ... “артықшылықтары” тайға таңба басқандай көрiнедi.Ауыл шаруашылығы және ондағы ... ...  ...  бұл  ... ОК (1965 ж.) ...  белгiлеген  бағдарламасы  бойынша  дамытылды.  ... ... ... ... ... ... ... қайта бөлу,  селоныңәлеуметтiк проблемаларын шешу, шаруашылық  есептi  енгiзу,  ауыл  шаруашылықөнiмдерiнiң ... алу ... ... ... ...  Осындай  шараларбелгiленсе  де,  өндiрiс  қатынастары   және   ...  ...  ... ...  ...  жж.  республиканың  ауыл  щаруашылығына  көпмөлшерде қаражаттар бөлiндi.Ал осындай көлемдi және күрделi шаралардың нәтижесi қандай деген  ...   ...   ...   ...   ...   ...   кезiгемiз.Бiрiншiден, ауылшаруашылық өнiмдерiн өндiру ұдайы төмендеумен  болды:  ... 13 ... XI-шi ... -0,4 ... ...  ... ... халқының ата-тегiнен келе жатқан  мал  өсiру  кәсiбi  тереңдағдарысқа ұшырады: осы ... 4,2 млн. iрi ...  55  млн.  ...  ... ұшырап, бұлардың әр жүз аналығына  шаққанда  алынған  төл  ... және 69 ... ... ... ... үшiн аса маңызды сала тиiмдiлiгi  төмендеуiнiң  басты  себебiшаруалардың  өз  еңбегiнiң  ...   көре   ...   ...   Ауылшаруашылығын  басқарудың  20-30-шы  жылдар  ...   ...   ... жүйесi құбыла, түрлене келiп,  70-80-шi  жылдары  өмiр  сүребердi. Шаруалардың  экономикалық  мүдделерiне  нұқсан  ...  ... де ... күрт ... ... ... ...  сатып  алу  бағаларын  ...  ...  ... ... ... жоқ, ...  ...  кәсiпорындардың  өзөнiмдерiне  өздерi  баға  ...  ...  ...   ... жем мен басқа өнiм түрлерi құнының  бақылаусыз  өсуiне  әкеп  тiредi.Егер ауыл ... ... ... 2 есеге көтерiлсе, оларға  арналғанөнеркәсiптiк өнiмдерiнiң бағасы 2-5  есе  көтерiледi.  70-шi  ...  ... ... ... та қымбаттай түстi. Колхоздар мен совхоздар  “Ауылшаруашылық  техника”,  “Ауыл  шаруашылық  химия”  тәрiздi  қызмет  ... ... да ... ... ... ...  жоспарлы  түрде  сатып  алу  интенсивтендіружолындағы тосқауылға айналды. Шын ... бұл  ...  ...  ... ... азық-түлiк салғырты едi.1970-1985 жж. республика одақ қорына жыл сайын килосы 2 сомнан аспайтын300 мың тонна ет жөнелтiп отырды. Мұнан түскен ... 9 ...  сом  ... өндiруге кеткен шығын 18-27 миллиард сомға тең болды.240  Осының  бәрiнiңсалдарынан 1986 жылы  ...  ...  мен  ...  ... ...  қаржысынан  толықтай  айрылып,  өндiрiстiк  ... ... ... ...   жылдары   республиканың   бiрқатар   ауылшаруашылық   ... ... ... ... ...  ...  ... Алматы облысы Еңбекшiқазақ ауданындағы  “Iле”  совхозының  кейiнсол облыстың  Күртi  ауданындағы  “Ақши”  ...  ...  ...  кездефермер усадьбаларын дамытуға әрекеттенiп, қағазбастылық  сүйретпесiне  шұғылшектеу қойды, яғни ...  ...  ...  ...  ...  келдi.Алғашқы  шараларының  нәтижесiнде  совхоздардың  жұмысы  анағұрлым  ... ...  ...  ...  ...  нығайды.  Жаңалық  әмiршiл-әкiмшiлжүйенiң басқару  ...  ...  ...  ...  ...  кейiн  И.М.Худенко  сотқа  тартылып,  түрмеде  көз  жұмды.  Кейiн   ...   ... ғана ... КСР ... ... ... мен ол ақталды.1982  жылдың  мамырында  қабылданған   азық-түлiк   ...   ... да, оған ... ететiн  салалардың,  көлiк  пен  сауданың  ... ... ... ... ... әзiрлеу  жүйесiнiң  мемлекеттiкқабылдау  орындары  мен  сақтау  қоймаларында  белең  алып  тұрған  ... ... ауыл ...  ...  ...  ...  ... өзi мағынасыз едi.Азық-түлiк  бағдарламасы  мен  ауылшаруашылық  ...   ...  ...  өзге  де  ...  ...   ...   бермедi,бағдарлама басқарудың ескiрген жүйесi  аясын  да  ...  және  ...  ...  ...  ...  мүдделерiн   қозғаусызқалдырды. Колхоздар  мен  совхоздардың  шаруашылық  дербестiгi  бұрынғысыншаұсақ-түйектерге дейiн жоғарыдан реттелдi.  ...  бәрi  ...  ...  ...  ...  ...   әкеп   соқтырды.   80-шiжылдардың орта шенiнде iс жүзiнде барлық жерде  тамақ  өнiмдерiмен  ... ету ... ... ... ... ... ... алдыңғы орындардың  бiрiнде  болғанреспублика, жыл сайын жемге арнап басқа ... ...  ...  ... ... ... ... өнiмдерiн  өңдеу,  сақтау,  халыққа  сатуiсi  ...  ...  ...  ...  ...  мен  ... жолдың нашарлығынан жыл сайын жиналып алынған өнiмнiң 20-40  пайызға  дейiнгiсi  ысырап  болды.  Ауыл  адамдарының  ...   ... олар ... басқа  аймақтарға  көшiп  кетуге  мәжбүр  болды.Жүздеген ... ... ... ... саны ... өсiп ... ... бiлiм беру  саласында  да  елеулi  өзгерiстер  болды.  1970жылдың басында республика бойынша жалпы бiлiм ... ...  саны  ... ... 3 млн. 348 мың ... бiлiм ... Ал 1986 жылдың басында  бiлiмберетiн мектептер саны 8728 қысқарып, оларда 3 млн.  348  мың  ...  ... ... iрi ... құру кезеңiнде “болашағы жоқ”  делiнетiнауылдардың жойылып кетуi салдарынан орын алды.  Бұл  кезде  ...  ...  ...  ...  әсiресе  қазақ   тiлiнде   бiлiм   беретiнмектептер  саны  ...   80-шi  ...   ...   ...   ... ... кең өрiс алды. Қазақ КСР  Ғылым  академиясының  бастамакөтеруiмен республикалық тұңғыш физика-математика  ...  ...  ... 1986 ... ... ... “Жалпы бiлiм беретiн орта  мектепжұмысын одан әрi жақсарту  шаралары  туралы”  құжатына  сәйкес  ...  ...  ...  Оқыту  бағдарламаларына  көптеген  өзгерiстеренгiзiлiп, арнаулы ... ... ... прогресс мектептiң үздiксiз дамуын ұдайы  талапетiп отырды. Заман талабына сай ... пен ауыл ...  т.б.  ... ... ... ... болды. Республика үкiметiнiң “Жалпыға  бiрдейорта бiлiм беруге көшудi аяқтау және жалпы бiлiм беретiн мектептi  одан  ... ... ... бiлiм беру жүйесiн одан  әрi  жетiлдiрутуралы”, “Елдегi жоғары бiлiм берудi одан  әрi  ...  ...  және  ... ...  ...  ...  бiлiм  беру  iсiн  ...  жолдарынiздедi. 1972 жылы республикада жалпыға  ...  орта  бiлiм  ...  ...  кезеңi  басталды.  Мектептерде  еңбекке  баулу  ...   ...  Орта  ...  ...  ...   мектептердiң   жартысыоқытудың кабинеттiк жүйесiне көштi.1970-1985 жылдарда жоғары бiлiм беру  ...  де  ...  ... ... оқу ... саны 55, ал ондағы студенттер  -  273,3  мыңболды. Орта арнаулы оқу орындарының саны  246-ға  ...  ...  272,6  ... бiлiм  ...  ...  ...  оқу  ...  көптеген  бiлiктiмамандар, әлемге танымал ғалымдар ...  еттi.  ...  ...  ғылымиiзденiстер серпiндi дамыды. Бұл кезеңде  студенттiк  құрылыс  отрядтары  кеңөрiс алды. ¤ндiрiстiк ... ... ... ...  ...   iсi   жөнiндегi   инспекциямен    бiрлесiп,    ...    ... ... ... ... ¤неркәсiптiң қауырт дамуы,  алуыл  шаруашылығында  бойкҚрсеткен интенсивтендiру ... ...  ...  ...  ...  ...  аяқ  шенiнде-ақ  Қазақстан  КСРО-ның  iрi  ғылыми  ... ... 1985 жылы ... 40377 ... ... ...  ... 864-i ғылым докторы,  ал  650-i  Ғылым  академиясының  ... ... ... ... мен  ...  тәрiздi  аса  көрнектi  ғалымдардыңесiмдерi  республика  ...  ...  ...   ...   таныс   болды.Д.В.Сокольский катализаторларды элетрохимиялық әдiстермен зерттеу  мәселесiнтұңғыш көтерушi  болса,  У.М.Ахмедсафин  ...  ...  ... ғылымдарының ұйымдастырушысы едi. Қазақстан  ғалымдары  генетикамен микробиология саласында да табыстарға  жеттi.  Ғалымдардың  бiр  ...  ...  ...  ғалым  М.А.Айтхожинге,  өсiмдiк  жасушыларындағыинформсомоларды яғни жасуша iшiндегi бөлшектердiң жаңа  тобын  тапқаны  үшiнЛениндiк сыйлық ... ... ... ...  ...  ... ... шығару аяқталды.Мәдениет саласының жәйi. Қоғамдық ғылымдар, көркем әдебиет ...  ... ...  ...  ...  ...  ...  операның  және  бейнелеуөнерiнiң  ...  ...  әсер  ...  ...  ...  Дегенменәдебиет пен өнердiң үздiк өкiлдерi тамаша шығармалар туғыза бiлдi.  Мәселен,Ғабит ... осы ...  ...  ең  ...  алды  ...  ... жазды. Повестiң орыс  тiлiндегi  аудармасы  1976  жылы  жарықкөрдi. Қаламгер республика жазушылар арасында ... рет  ...  ... атағын алды. Ғ.Мұстафин,  И.Шухов,  Ә.Тәжiбаев,  Д.Снегин,  О.Сулейменовоқырмандарды  жаңа   туындылармен   қуантты.   ...   ...   ... ... ... ... З. ...  Қ.Мырзалиев,И.Щеголихин, М.Шаханов және  басқа  қаламгерлер  көркем  әдебиеттегi  елеулiтуындылармен жұртшылық ықыласына ие ...  ...  ...  ...   академиялық   драма   театры   iрiшығармашылық табыстарға жеттi. “Қан мен тер” драмасын қойғаны үшiн  ... ... ... ... 1974  жылы  КСРО  ...  ...  ...  М.Ю.Лермонтов  атындағы  республикалық  орыс  драма  театры,   ... және ...  ...  театрлары  өз  қойылымдарымен  жәнеактерлiк шеберлiгiмен көрермен қауымды қуанышқа ... ... ... ... ...  болды.  Сазгерлер  Е.Рахмадиев,Ғ.Жұбанова,    Н.Тлендиев,     Ш.Қалдыаяқов,     ...     ... ... т.б. ... ... тың  ...  байытты.Бұл жылдар  ұйғыр  сазгерi  ...  үшiн  де  ...  ...  әншiлерЕ.Серкебаев пен Б.Төлегенова өнер  сүйер  қауымның  ...  ...  ... жас ... ...  Дiнiшев,  Роза  Рымбаева,  Нағима  Есқалиеваның,суретшiлер Үкi Әжиевтiң,  Сахи  ...  ...  ...  ... ... ... ...   киносының   Ш.Айманов,   М.Бегалин,   С.Қожықов   сияқты    iрiқайреткерлерiнiң  ...  ...  ...  ...   ”Қыз   Жiбек”,”Мәншук туралы  ән”  атты  тұлғалы  көркем  ...  ...  ...  ... да өзiнiң табыстарымен танылды.Алматыда Мемлекеттiк өнер, Қазақ КСР, қазақ  ұлт-аспаптары  ...   ...   ...   ...   ...   ...    тамашасәулеткерлiк ансамбльдер бой көтердi.Халықтың тұрмыс дәрежесi.  Билеушi  орындардың  елде  халықтың  ақшалайтабысын  ...  ...  ...   ...   ...   дәрежесiнсоғыстан кейiнгi жылдармен салыстарғанда бiршама  көтердi.  70-шi  ... ...  ...  ...  ...  қызметкерлер  менжұмысшылардың еңбек ақылары көтерiлiп, оның  ең  төменгi  мөлшерi  70  ... ал ... ... ...  емес  салалардың  қызметкерлерiүшiн  жаңа  ставкалар  мен  ...   ...   ...   республикадаеңбекшiлерiнiң орташа айлық табысы 1971-1989 жж. 123,7  ...  233,7  ... ... ... ... 133,9 ... 259,3 ... дейiн  өстi.Ауыл шаруашылық  саласындағы  еңбекшiлердiң  жалақысы  да  елеулi  түрде-121сомнан 247 сомға дейiн өстi. ... ... ... ...  ...  зейнетақы51,1 cомнан 93,2 сомға дейiн көтерiлдi.241Билеушi орындар мен оның бҮкiл идеологиялық құрылымдары халықтың тұрмысдәрежесiн тек қана  ...  мен  ...  өсу  ...  ...  ... ... сипаттады. Яғни, төлемдердiң мұндай дәрежеде өсуi  жылдарбойы халықтың тұрмыс ... өсiп ... деп  ...  ал  iс  ...  ... әлдеқайда алыс едi. Мемлекеттiң және өндiрiстiк салалардың  бағаныкөтеруi, тауарлар сапасының ... ... өсуi,  ...  ... ... ақы  ...  теңгермешiлiк  сияқты  факторлар  халықтыңтұрмыс  дәрежесiнiң  құлдырай  беруiне  әкеп  соқтырды.  ¤неркәсiптегi  ... ... ... ... ... ... 1927 ж. ол 58 ...  болса,ал 1985 ж. 36 проценттi құраған екен.Халықтың нақты табысының төмендеуiне ақшаның құнсыздануы да әсер  еттi,мұны көп уақыт бойы  ...  ...  ...  ...  келдi.  Құнсыздануқарқыны жылына 4 процентке (ғылыми  ...  ...  ...  ... 1970-1986 жж. 20 процентке төмендедi.  1985  ж.  1  сом  60-жылдардыңортасындағы бiр ... ... 54  ...  тең  ...  Тiптi  ... XXV съезiнде елдiң  басшылары  ақшалай  ...  жеке  өзiн  ... ...  ...  ...  өсуi  емес  екенiн  мойындауға  мәжбүрболды.242Осы жылдары ... ... ...  қоры  ...  ...  зейнетақыжәне стипендия төлеуге, тегiн бiлiм алуға, денсаулық сақтауға,  мәдени  жәнетұрмыстық қызмет көрсетуге ... ...  ...  ...  ...  ... жылы ... үшiн зейнетақы белгiлеу тәртiбi  енгiзiлдi.  1972-1974жж. соғыс және еңбек мүгедектерiне  айлық,  орташа  ...  33  ... 1975  жылы  Отан  ...  ...  ...  ...  Ана  мен  баланы  қорғау  жөнiнде  ...   ...   ... материалдық-тұрмыс жағдайы жақсартылды, бала кезiнен  мүгедекболғандарға түрлi жәрдем көбейтiлдi.Тағы да экономикалық талдаулардың нәтижелерiне сүйенсек, бұл ...  ...  ...  ...  ...  аз  ...  ... ақының ең  аз  мөлшерi  мардымсыз  өсiрiлдi,  өйткенi  оны  өсiрудегiнегiзге  алынған  ...  онан  да  ...  ...   ...   ... ... ...  көп  балалы  жанұялардың  табысы  ... ... ... ол ...  ...  ...  де  ...  70-80жылдары көпшiлiк тұтынатын тауарлар бағасының,  тұрмыстық  және  коммуналдыққызмет  көрсетудiң,  қоғамдық  ...  ...  ...  және  сол  ...  түрде  ауқымды  жоғарылатылуы  халықтың   нақты   ...   ... ... ... сауда орындарында  сапалы  тiгiлген  ... көзi ... ... қажет азық-түлiк түрлерi тапшыланды.  Тамақөнiмдерiнiң бағасы тоқтамсыз қымбаттап,  оны  өндiретiн  ...  ... ... елi  азаматтарының  сауда  орындарының  есiк  ...  ... ... тұру ... ... 70-80 жж.  ...  ...  партиялық-мемлекеттiк,  әскери,  шаруашылық   ...   ...   ... қоғамдағы күнделiктi  әдiлетсiздiкке  байланысты  наразылықөрши түстi.  Мұндай  артықшылықтар  әлеуметтiк  теңсiздiктiң  арнаулы  ...... алып ... ... ... алу  құны  ...  ... қалыптастыру болды. Билеушi топтар артықшылықтарды бөлуде  шендiкпринциптi  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ... кезде республикада азаматтарға ең  өткiр  проблема,  баспанаменқамту жәйi болды.  Оны  шешуде  ...  ...  ...  ...  да,  ...  өсуiне  байланысты  көптеген  отбасылары  бiреулердiң   ... өмiр ... ... Үй салуға бөлiнген қаржы  көлемi  шегерiлiп,тұрғын үй құрылысының жоспары орындалмады. Тек он ...  ...  ... 1,2 млн. ... метр ... үй  ...  берiлмедi,  мектеп,аурухана,  балалар  бақшасын  салу  ...  ...   ...   ... ...  ...  ...  мен  облыс  орталықтарында  құнықымбат әкiмшiлiк үйлерi бой ... ... ... ортасында Қазақстан халық тұрмысын  сипаттайтын  көрстекiштербойынша ... ... әлде ... ... ... Республиканың  көптегенөңiрлерi  жан  баласы  төзiмсiз  қиын  ...  ...  ...  ... ... елдi мекендер қалыпты дәрiгерлiк  көмекпен,  ауыз  сумен,көкөнiспен, жемiспен қамтамасыз етiлу  жәйi  қанағаттанықсыз  болып,  ... ... ...  ...  ...  жетiспедi.  Мұндай  жағдайреспублика мен орталық  ...  ...  ...  ... ... ... экономикалық қайшылықтар  әлеуметтiк  қиындықтарды  тереңдетсе,олар өз кезегiнде күрделi ... ... ... ...  Жалақыүлестiрудегi  теңгермешiлiк  бет   бағыттар  ...  өз  ... ... ... ... ... емес  едi.  Азық-түлiктiң,сапалы өнеркәсiп тауарларының тапшылығы  күшейдi,  адамдар  өмiрiнiң  орташаұзақтығы  ...  ...  ...  қарау,  өндiрiстегi  ұрлық,  ... ... ... ... жасау  жаппай  құбылысқа  айналды,“көлеңкелi экономика”  дамыды.  Осының  бәрi  ...  ...  ... ... ...  ...  едi  және  ...  дағдарыстың  көрiнiстерi  бола  басқарушы  жүйенi  күйретуге  алыпкелген объективтi себептер едi.80 ... ...  ...  елiнiң  республикаларында  аса  ауырәлеуметтiк-экономикалық дағдарыстар  бет  ...  ...  ...  ұйымдасуы,әкономикалық қатынастардың күнi  өткен  жүйесi  КСРО-ны  күрделi  ... ... ... ... жағдай бұрынғы басшылықтың толғағы  жеткенөзгерiстердi жүзеге асыруға  дәрменсiздiгiнен  ғана  ...  оның  ... ... барлық экономикалық қызметтiң, қоғамдық  өмiрдiңбiр  орталықтан  басқарылуынан;  партиялық  және  мемлекеттiк  функциялардыңқосылып ... оның ... ...  ...  ... аса ... ... жария болмауынан айқын көрiндi.Экономикалық  салада  оның  белгiлерi   мыналар   болды:   шаруашылықтыжүргiзудiң шығындық ... ... және  ...  ...  ...  ...  iс  жүзiнде  бақылаусыз   ...   ...  ...  қорларды  пайдаланудағы   тиiмдiлiктiң   төмендiгi,инфляция және орасан зор тауар зәрулiгi.Қоғамдық өмiрдегi оның негiзгi белгiлерi: тұрмыс ...  ...  ...  бөлуде  теңгермешiлдiктiң  етек  алуы;  әлеуметтiкәдiлеттiлiктiң  жиi  бұзылып  отыруы;  күнделiктi  ...   ... ... ... ... ... маскүнемдiк  пеннашақорлық, ұрлық пен қарлық, коррупция мен жезөкшелiк ... ... және ... 80-шi ...  ...  жартысындағыКСРО саяси басшылығындағы бiрнеше өзгерiстерден кейiн КОКП  ОК  Бас  хатшысыболып  сайланған  ...  ...   ...   ...  жариялады.  Бұл  серпiлiстi  саяси  ...  ...  ...  ...  жол  ...  және  ...  күштердi  осы   бағытқажұмылдыру арқылы жүзеге асыруға тырысты.Жеделдету бағыты терең ұғынылған ғылыми ...  ...  да,  ...  ...  Жаңа  ...  ...   және   экономикалықдағдарысты бүкiл  мемлекеттiк  жүйенi  ...  құру  ...  ...  ... көмегiмен,  идеялық-саяси  тәрбиенi  күшейту  ...  ... деп ...   жеделдету   бағытының   сәтсiздiкке   ...   ...  ...  ...  ...  ...  жариялануы   белгiлi   бiрзаңдылық тәрiздi.  ...  ...  ...  ...  Г.В.Романов,ұлттық республикаларда Д.Қонаев пен Г.Алиев. Мұнан кейiн, партиялық  аппаратқызметкерлерiнiң тежеушiлiк ықпалы туралы әңгiмелер қозғала бастады.  ... ... ... жарияланған “Тазару”  атты  мақалаларда  айтылды.Онан соң ... ... ... ... деп кеңес адамдары кiнәланды.Дей  тұрсақ  та  жаңарудағы  тежеудiң  ...  ...   ... ... оның ... ... ету негiзiнен тиiмсiз  болған,  оныңсаяси  институттарының  тиiмсiздiгiнде,  халыққа  жаттығында,  адамға  ...  ету  ...  ...  ...  оның  ...   ... еместiгiнде жатты. Қоғам дамуының iркiмсiнен ғылым да  қалып  қойды.Дағдарыстың ұшығы мен себептерiне байсалды ...  ...  ...  өкiлдерiнiң дауысы да ел iшiндi әлi бәсең едi.Бұл ... ... ... ... жайлы  бәрiнен  бұрын  айта  ... ... ... ...  ...  адамды  бүлдiрiп,  оны  “тетiкке”айналдыратын  кесапаттылығы  жайлы  ...  ...  ...   ... Cол ... ... одақтық  республикаларда  одан  да  өткiршығармалар көпшiлiкке тарады.  ...  ...  ...  мен  ... арасындағы күрделi қайшылықтардың  нәтижесi  1986  жылғы  Алматыдағыжелтоқсан оқиғаларына жеткiздi.Қазақстандағы желтоқсан (1986) оқиғалары: себептерi мен салдары.  ...  ...   ...   ...   ...   саяси,экономикалық-әлеуметтiк  салаларды  жоспарлауындағы  және  оны   орындаудағыжiберген кемшiлiктерi мен қарама-қайшылықтарының нәтижесi едi.  Осы  ... ... ... ... ... республика территориясының  на¬ызқожалары болып алды. Әр түрлi ...  ...  жаңа  кен  ...  ... iс жүзiнде республика мүдделерi  есепке  алынбады.  Ведомстволардыңқанжығасына  түскен  миллардтаған  табыстардан  республикаға  оның   ... ғана ... едi, ал ... ... экологиялық кесапаттың  үлесiаса зор болды.Табиғат қорларынан түскен барлық қаржы орталықта қалып,  тiптi  халыққақажеттi ... 60 ... ...  Кеңес  одағының  басқа  аймақтарынантасымалданды.  Идеологиялық  тоталитаризм  және  ғылым  мен  ағарту  ... ...  ...  адамдардың  рухани  дүниесiнiң  дамуынжылдан-жылға  тұншықтырып,  жаншыды.  Ғылымдар,  оның   ...   ... ... ... ... ... ...  айналып,  алмәдениет болса ұлттық негiздерiнен алшақтап өңiнен айрыла  ...  ...  жж.  ...  600  астам  қазақ  тiлiнде  оқытатын   мектептержабылды.Қоғамдағы қазақ тiлiнiң жағдайы тек  ...  ...  ...  ... өрiсi  де  ...  ...  ...  оны  жастардың  көпшiлiгi  ұмытабастағаны былай тұрсын, тiптi оларда ана тiлiне деген  ...  ...  ...  ...  пен  тiлден  айырылудың   осындай   ұзақ   ... ... ... дүниеге келтiрдi. Бұның бәрi  қазақтардың  көңiл-күйiн ауырлата бердi.Тағы ерекше себеп-бұл жергiлiктi басқарушы орындардың дәрменсiздiгi ...  ...  ...   ...   ...   Мәскеудеқабылданып, ұлттық республикаларға әмiр (бұйрық) ретiнде  жiберiлiп  ... да ... ... ... келiспеушiлiк немесе  қарсылық  “партиялықтәртiптi бұзу” немесе “ұлтшылдық” деп бағаланып, iле-шала қатаң жазаланды.Тоталитарлық жүйенiң 20-30 ... ... ......  ... ... ... табынушылық пен иланушылық Мәскеуде  ғана  емес,облыс, ... ... ... ... да кең қанат жайды.  Республикабасқару буындарында принципсiздiк пен өзiмшiлдiкке жол  берiлiп,  билеушiлертөңiрегiне ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... Сол кездегi халық “сенiмдiлерiнiң” көз алдында  Арал  құрғап,  ... ... аясы  ...  ...  Жем,  ...  Орал  өңiрiндегiполигондарда  үздiксiз  жарылыстар  жүргiзiлiп,  әкiмшiл  жүйенiң   ... ... ... ... пен  ...  ... кең құлаш жайды.1986  жылғы  желтоқсанның  16-шы  жұлдызы   таңертеңгiлiкте   ҚазақстанКомпартиясы ... ... 18 ... ... V ...  ... КОКП-ның хатшысы Г.П.  Разумовскийдiң  ұсынысы  ...  ... Ол ... дейiн КОКП-ның Ульяновск облыстық комитетiнiң  бiрiншiхатшысы болып iстеген,  республикаға  мүлдем  бейтаныс  болатын.  Орталықтыңөркөкiректi-өктемдi шешiмдерi ... ... да ... ...  17-сi  күнi  ...  ...  жаппай  толқу  басталып,кейiнiрек ол  республиканың  басқа  да  ...  ...  Г.В.  ... басшылығына тағайындалуы толқу  үшiн  сылтау  ғана  едi.  ... бойы ... ... ... ... ...  ...  Орталықтыңдәстүрлi  өктемдiк  әрекеттерi  мен  қайта  құру  жариялаған   ... ... ... едi.Билеушi орталықтың шешiмiне қазақ оқушы және жұмысшы жас ...  ... ...  бой  ...  ...  ...  емес  құқыққа  қарама  қайшысипатында  болды.  Шеру  бейбiт  және  саяси  ...  ...   онда   ... ... атой ... ... құрылысты  жоюға  деген  үндеу-ұрандар болған жоқ. Әмiршiлдiкке дағдыланған республика басшылары әу  баста-ақ жастармен тең құқылы келiсiмге ...  және  ...  ...  ... Cаяси наразылықты үкiмет билiгiне төнген қатер  деп  ...  ... ... ... ... дайындыққа келтiрiп, сан жағынан  шеругеқатысушылардан әлдеқайда көп күштермен орталық алаңды  қоршап  ...  ... ...  ...  ...  түсiндiрген  жедел  хабар  жiберiлдi.Республика билеушiлерiнiң үстi-үстiне  ...  ...  ...  ...  Iшкi  ...   ...   А.В.Власов   Алматыға   әр   аймақтарданәскерлердiң арнайы бөлiмдерiн жiбердi. ... ... ... сойылдар,  кiшiсаперлiк күректер, үйретiлген  иттер,  су  шашатын  машиналар  ... ... ... орындар бейбiт және сан  жағынан  аз  наразылық  шерудiңжаппай   тәртiпсiздiкке   ұласып   ...    ...    ... қиын ...  бейбiт  жолмен  шы¬а  алмағандығынан  жәнешыққысы келмегендiгiнен, олардың сана мен iзгiлiк ниетке  ...  ...  ... болды деген тұжырым жасады.¤кiмет орындарының жағдайды болжай алмауы қасiреттi салдарларға  ...  ...  ...  ...  да,  ...  ...  сақтаушылартарапынан да адамдардың қазаға ұшырауына жол берiлдi. Шерудi тарату  кезiндебилеушi орындардың тарапынан  бақылаусыздыққа  жол  берiлдi.  ...  ...  мен  ...  ...  ...  жеткiзiлiп,   қаланың   сыртынаәкетiлген адамдардың санының өзi  8,5  мыңнан  асты.  Оқиғаға  ... ... ... ... ... ...  кезiнде  көптеген  дөрекiзаңсыздықтарға жол ... ...  ...  ...  ойдан  шығарылғанжәне айыптаушылық пейiлде жүргiзiлдi.Мысалы, айыпталған 99 адамның 46-сы  ...  ...  ...  ... оқу ... мен ... ... жүргiзiлдi.  Қысқа  мерзiмнiңiшiнде  желтоқсан  оқиғаларына  қатысқаны  үшiн  787  адам  ...  ... 1138 адам  ...  ...  ...  271  адам  оқу  орындарынанқуылды, жҮздеген адамдар жұмыс  ...  ...  ...  ...  1987  ...  КОКП  ОК  “Қазақ  республикалық  партия  ұйымдарының   ...  және   ...   ...   ...   ...   ... 1986 ... Алматыдағы желтоқсан оқиғаларын  “қазақ  ұлтшылдығыныңкөрiнiсi” деп бағалады.  ...  ...  ...  да  өзiн  ақтапшығып, кезектi “кiнәлiнi”  iздедi.  Тәртiп  қорғау  күштерi,  ...  ... сот ... прокуратура,  бұқаралық  насихат  құралдары  тарапынанжасалған осыншалықты дөрекiлiк арсыздық, заңды бұзушылық, шындығына  келсек,саяси басшылықтағы шағын топтардың ...  ...  ...  қатаңорталықтанған  әкiмшiл-әмiршiл  жүйенiң  бар  айла-амалы  мен  ...   ... ... ... ...  iстегендiгiнiң  нәтижесiнде  мүмкiн  болды.Мына  бiр  мысал  оны  жақсы  ...  КОКП  ...  ...  ... деген кiнәлау қате деп мойындалды.Демократия мен жариялылық нығая  түскен  сайын  республикада  ... ...  ...  ...  ...  ...  адамдар  бұлкезде түрмелерде жатты, заңды ... КОКП ... ...  әлi  өз  күшiндеедi,  ал  жасалған  заңсыздықтарға  ...  ...  ...  шаң   ... ... ... ... бердi. Осы мәселенiң жәйiн  алғашқыболып тергеп, үнсiздiктiң  тас  қабырғасына  ...  ...  ақын  ... Ол КСРО ... ... I ...  сөйлеген  сөзiнде  желтоқсаноқиғаларының ақиқатын бүкiл елге жария  еттi.  ...  ...  құру  ... кейiн де бiраз уақыт өттi.Демократиялық   процестер   тұсындағы    саяси-қоғамдық    ... ... және ... ... ...  бiрi  ... экологиялық қозғалысы  болды.  1989  жылдың  көктемiнде  ақын,  елдiңкөрнектi  ...  ...  ...  О.  ...  ...  ... бұл қозғалыстың түпкi мақсаты Қазақстан территориясында  орналасқанСемей  және  басқа  полигондарды  жабу  болатын.   ...   ... ... ... шеккен зиянның орнын  толтыруды  талап  еттi.  Осымақсатпен  қозғалыс  белсендiлерi  ...   ...   ...   жәнереспубликалық ғылыми конференциялар ұйымдастырды.Арал  төңiрегiндегi  халықтарға  көмек  беру  үшiн  Балқаш  және   ... ... ... құрылды. Дүниежүзiлiк  жұртшылықтың  және  КСРОүкiметiнiң назарын Арал теңiзiнiң апатына аудару үшiн ...  көп  ...  ...  ...  Ақтөбеде,  Атырауда,  Ақтауда   т.б.   облысорталықтары мен ... елдi ... ... ...  және  тазалықтысақтау үшiн күресетiн қозғалыстар қалыптасты.1990  жылдың  шiлдесiнде  Қазақстанның  ...  ...  ... басты мақсаты етiп қойған “Азат” азаматтық қозғалысы  дүниеге  келдi.Алғашқы  кезде  ...  әр  ...  ...  партиялардың  өкiлдерiн   өзiнiңқатарына ... 1991 жылы ол ... ...  ...  тiркелдi.  Осы  кездеҚазақстанның социал-демократиялық партиясы  құрылды.  Жастардың  ...  ... ... ... ... деп атады. 1990 жылы тамыз  айында  ғылыми-техникалық  ...  ...   ...   ...   ...  ...  1986  ...  оқиғаларға   қатысқандар   және   қолдаушылар“Желтоқсан” ... ... ... ... ... мүшелерiн әлеуметтiк,  кәсiптiк  жәнебасқа белгiлерi бойынша бiрiктiрген  ұйымдар  -  ... ... ...  ...  ...  ...  студенттеродағы”,  “Азамат”,  “Ақиқат”,  “Қазақстан  мұсылман  әйелдер  ...   ... ... ... ... дейiн Қазақстандағы  саясаттанған  қоғамдықбiрлестiктердiң саны 100-ден асып, оның 40-қа жуығы  республика  астанасындаболды. Дегенмен, көп уақытқа ...  ...  ...  ...  ... саны аз ... 1989 жылдың  сәуiрiнде  мүшелерiн  гуманистiк,адамгершiлiк   принциптерi,   заңсыздықтарды,   кемсiтушiлiктi,   ...  ...  ...  жәрдемдесуге   ұмтылу,   қоғамдықпроблемалар мен әлеуметтiк жанжалдарды шешудiң құралы ретiнде  озбырлық  ...  ...   ...   ...   ...   ... ... құрылды.Заманның жаңа ағымы арнасында қалыптасқан саяси партиялар мен  ... ...  ...  жағынан  болсын,  өздерiнiң  ...  ...  ...  ...  ...   болсын,   әлi   қалыптасусатысында болды.  “Невада-Семей”  қозғалысы,  “Азат”,  “Қазақ  ...  ...  ...  ...  жағынан  мейлiнше  көп,  белгiлi   бiр   ақшалайқаражаттары да бар ...  мен  ...  ...  көмегi  есебiнен)және өздерiнiң газеттерiн де шығарады. ¤здерiнiң мақсаттары мен  мiндеттерi,сонымен  ...  ...  ...  ...  бұл  ...  ... ... айырмашылықтары бар. Тағы бiр  XX  ғасырда  кездеспеген  жәйт1990 жылдың ... ... ... 800 ... жуық  ...  болған  ҚазақстанКоммунистiк партиясының беделi айтарлықтай түстi. Оның қатарынан өз  еркiменжалпы санының 4,2 процентi шықты.1990 жылдың ... ... ... ...  ...  сессиясы  ҚазақКСР-iнiң мемлекеттiк егемендiгi туралы  Декларация  қабылдап  жатқан  кезде,қоғамдық  қозғалыстар  айрықша  ...  ...  ...   ...  ...  ...  алаңда  күн  сайын  көптеген   адамдар   ... ... ... шерулер өтiп  жатты.  әлеуметтiк  мәселелердi  ... ... ... ... ... ... ... жастар ұйымдастырған  пикет,аштық жариялау көрiнiстерi жиiлей ... ...  ...  тағы  бiр  ...  -  казактар  бой  көрсетебастады. Казактар - Алтын Орданың  ыдырауынан  ...  ...  ...  болғанәскери-саяси  әлеуметтiк  топ  (сословие).  Көптеген  ...  бойы  ... ... етiп, ... ... ...  ...  жазалаушы  күшретiнде пайдаланылды. орал казактары басшыларының 1991 ... ...  ...  өздерiнiң  патша  мен  Отанға  қызмет   етуiнiң   400   жылдығынмерекелеуге ... ...  елде  ...  жатқан  саяси  өзгерiстерге  мүдемқайшы болды. Облыс басшыларының мұндай айқын сыңаржақты мерекелеуге  кедергiжасап, ақылға ... ... ... бермедi.“Азат”, ”Желтоқсан”,  “Парасат”  қозғалыстарының  басшылары  бұл  ... ... тию деп ... ... ... күн ... осы  ... Орал қаласының орталық алаңына жиналып халық алдында ұран  ... және ... ... ... бiр  уақытта  қалаға  Краснодардан,Доннан, Челябiден, Самарадан казак әскерлерiнiң өкiлдерi  де  келдi.  Тартысқыза түсiп, жаппай  ...  өте  ...  ...  Тек  қана  құқы  ... мен ... ... басшыларының арқасында  ғана  қақтығысқа  жолберiлмедi.Жаңа ¤зендегi оқиғалар. Алматыдағы желтоқсан ... ...  ... ... ... ... ... жанжалдар билеушi  органдарын  ойлантуға,жылдар  бойы  жинқталған  проблемаларды  шешудiң  ...   мен   ... ... ... ...  едi.   ...  шешiмiн  таппаған  түйiннiңбiрi Маңқыстау облысының Жаңа ¤зен қаласындағы iрi толқуға әкелiп  ... ... үй алу ...  ...  ...  ...  мекемелерiне  дегенкезек өте баяу жылжыды, жастар арасында жұмыссыздық  өстi.  ...  ...  ...  ...  жатқан  орталық  ведомстволар  жергiлiктi  жерде  кадрлардаярлаудың орнына, өндiрiс орындарында Солтүстiк  Кавказдықтармен  өзге  ... және ... ... ... етуi халық  наразылығының  түрткiсiболды.Сауда, қоғамдық тамақтандыру, тұрмыстық қызмет көрсетудi  ұйымдастырудаiрi кемшiлiктер болды.  Үй  ...  ...  және  ...  ...  ...  бұзылып  отырды.   Басқа   жақтан   келген   жұмысшыларжергiлiктi халықтың ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ұлтаралық   қатынастардағы,   әсiресебайырғы ...  мен  ...  ұлт  ...  ...  ... ұштаса бастады. 1989 жылдың маусымында қалада  екi  жақтан  да  қантөгiлген жаппай тәртiпсiздiктер басталды. Бұл жанжал құқы  ...  ...  ...  тапсырмалы  әскерлердiң  араласуымен  ғана  басылды.  Басқа  дақалалар мен ... ... ... жанжалдар аз болған жоқ.Қарағанды кеншiлерiнiң ереуiлдерi. 1989 жылы  ...  ...  ...  10-15  мың  ...  күн  ...  ереуiлге   шықты.   Кеншiлердiңталаптары  алғашқыда  экономикалық  сипатта  ...  ...   ...   ...  шахталардағы  еңбек  жағдайын  жақсарту,  азық-түлiк  тауарларыныңтүрлерiн көбейту мәселелерi алға ...  ...  ...  ... ... ... ... одақтық ведомстволардың  монополиясын  тоқтатумәселесi  қосылды.  Кеншiлер   құрған   комитеттердiң   ...   ...  ...  ...  және  ...  тұрды.   Кеншiлерменбилеушi орындардың басшыларының бiрнеше  ...  ...  ...  әрi  ...  ...  орындауға  уәде  берiлген   соң   ... ... ... ... Ә У Е Л С I З Д I К   Ж О Л Ы Н Д ... ... қоғамдық-саяси  процестер.  Демократиялық  процестердiтереңдетудiң,  қоғамдық-саяси  ұйымдармен   және   ...   ...  ...  ...  ...   саяси   көппiкiрлiктi   орнықтырутенденциясы 1991 жылдың көктемiнде  анық  ...  Бұл  ...  ... ... және ... бiрлестiктер саны 120-дан асқан едi.243Қазақстанның  мемлекеттiк  ...  ...  ...  КСР   ... кезектен тыс XIV сессиясының  шешiмдерi  ерекше  орын  алады.  Бұлсессияда төрт заңның  жобасы,  ...  ...  КСР  ...  ...  ...  мен  ...  ...  туралы”,  “Қазақ  КСР-iндегiтiлдер туралы”,  “Қазақ  КСР-нiң  халық  депутаттарын  сайлау  туралы”  ...  ...  ...  ...  ...  ...  депутаттарынсайлау туралы” шешiмдер қабылданды.Жаңару  кезеңi  Қазақстанда  тек  ...   ғана   ...   ... ... да жол бердi.  әлеуметтiк  реттеудiң  жаңа  ... ... ... және өзге ... ... ...  едәуiрартта қалып қойған жағдайда қалыптасты. Әкiмшiлiк-әмiршiлдiк жүйенi  ыдыратуқоғамдық басқарудың оған сай ...  жаңа  ...  дер  ...  ... ... ... ... белгiлерi анық  байқала  бастады:партиялық-авторитарлық қатынастар  ...  ...  ...  ал  Кеңестердiңсаяси беделi қоғамдық қатынастарды реттей алмады.Қазақстанның саяси және заңды тәуелсiздiк  алуында  Қазақ  КСР  ... 1990 жылы 25 ... ... ...  мемлекеттiк  егемендiгiтуралы Декларация маңызды рөл атқарды. Көлемi жағынан ...  ...  ...  ...  ...  егемендiгiнiң  нығаю  процесiнде   темiр   қазыққаайналды.244Бұл оқиғаның алдында бұқаралық демократиялық қозғалыстар,  экологиялық,жұмысшылар, әйелдер және ... ... ... ... нық орын  ... сана ... бой ұра ... болатын. Бұл  процесте  Қазақ  КСР-iнiң он екiншi сайланған (1990 жылдың сәуiрiнде) Жоғарғы Кеңесi сындарлы  ...  ...  ...   ...   ...   ...   республиказаңдарында өз күшiне енiп, бекiтiлген құқықтық және юстициялық  процедураларнегiзiнде әрбiр адамның бостандығы  мен  ...  ...  үшiн  ... ... ... зор ... ... тарихында тұңғыш Республика Президентiнiң сайлауы 1991 жылы 1желтоқсанда  болды.  Халықтың  демократиялық  ...  өз  ...  ...  ...  ...   ...   болып   Н.Ә.Назарбаевсайланды. Осы жылдары  прокуратура,  мемлекеттiк  хауiпсiздiк,  iшкi  ...  ...  ...  ...  ...   ...   ... құрылды, мемлекеттiк кәсiпорындары мен  ұйымдар  одақтық  бағынуданбосатылып, Қазақ  КСР  ...  ...  ...  Республиканың  сыртқыэкономикалық қызметiнiң дербестiгi  қамтамасыз  етiлдi,  Қазақстанның  ... мен ... қоры ... жылы 10 ...  ...  ...  ...  Қазақ  КСР-ынҚазақстан Республикасы деп атау туралы ... ... ал 1991  жылы  ...   Жоғарғы   Кеңес    Қазақстан    ...    ... ... Cол  күнi  “Қазақстан  Республикасының  мемлекеттiктәуелсiздiгi” туралы заң қабылданды. Осы  ...  ...  ...  елi  ... ... ... ие ... өзiнiң iшкi  және  сыртқы  саясатын  дербесбелгiледi,  республикамыз  әлемдiк  деңгейде  тәуелсiз,  ...  ... ... ... ...  бастады.  Сондай-ақ  бұл  құжат  тәуелсiзмемлекеттiң болашақ Конституциясының iргетасына айналды. Cол  ...  ... ... ...  мемлекеттермен  өзара  қатынасын  халықаралыққұқық принциптерiне құрып келедi.Қазақстан егеменденуi барысында Республиканың жаңа  елтаңбасын  әзiрлеумәселесi ... Ашық ... ... оған 245 үлгi түстi.  Ұзақ  жәнебай  пiкiрталастардан  кейiн  архитекторлар  Ж.Мәлiбеков   пен   ... ... ... ... бейнеленген, онан  күн  сәулесi  секiлдiуықтар  жан-жаққа  тарап,  ол  ...  ...  ...   ... ... ... тағы бiр ... (гимн). Мемлекеттiк  әнұран- ресми салтанатты поэтикалық-музыкалық шығарма, ол  мемлекеттiк  елтаңбаменжәне  тумен  бiрге  ...  ...  ...  ...   ... ... ... ресми рәсiмдер кезiнде, мереке күндерiнде  және  заңактiлермен белгiленген салтанатты жағдайларда орындалады.Қазақстан әнұранының музыкасына жарияланған  конкурсқа  51  ...  ... ...  132  ...  түстi.  Алайда  олардың  ешқайсысы  1944  жылыМ.Төлебаев,  ...  және   ...   ...   ...   ...  асып  түсе  алмады.  ¤лең  мәтiнi   бойынша   жарыста   ақындарҚ.Мырзалиев, ... және ... ... ... озып ...  ... лайықталды.Мемлекет  егемендiгiнiң  тағы  бiр  рәмiзi-оның  туы.  Ту  түсi  ұлттықерекшелiгiмен айқындалады. Мемлекеттiк  ...  ...  оны  ...  ... және ... шарттары арнайы шектiлi-құқықтық  актiмен,  көбiнесе  заңменбелгiленедi. ¤ркениеттi елдерде мемлекеттiк  туды  заңсыз  пайдалану  немесеоны ... заң ... ... ... туы тiк ...  ...  ...  мата,  оныңортасында сәулесi шашыраған күн, оның  астында  ...  ...  ...  ... таяу ... ...  тiк  түскен  ұлттық  нақыш  салынған.  күн,  ...  және  ...  ...  ...   ...   тудың   авторы   суретшiШ.Ниязбеков болды.1992 жылы 4-шi  ...  ...  ...  ...  ... ... Республикасының  Мемлекеттiк  елтаңбасы  туралы”  ҚР-ныңзаңдары қабылданды.Мемлекет егемендiгiнiң тағы бiр ... - ... ақша ... Ақша-тарихи  даму  жемiсi  екенi  аян,  оның  рөлiн  ...  ...   ...  да  қазақ  халқы  басынан  ...  ...   ...   ... ... қазақ ақшасын енгiзу мiндетi туындады. 1993 жылғы  қарашаданберi Қазақстанның өз валютасы  -  теңге  ...  ендi.  ...  ... 500 сом 1 ... тең ... ... республикада 1 триллион  910миллиард сом алмастырылды. Алмастыру кезеңiнде АҚШ-тың бiр доллары  5  теңге70 тиынға, Ресейдiң 1000 ... 4 ... 21 ... ... болды.1993  жылы  28  қаңтарда   ...   ...   ...   ...  тәуелсiз  Қазақстанның  Конституциясын  қабылдады.  Онда  елдiңконституциялық құрылысының төмендегiдей ... ... ... ...  (Қазақстан)  -  демократиялық  және  бiртұтасмемлекет. ¤зiн-өзi билейтiн қазақ  ұлтының  мемлекеттiгiнiң  ...  ... ... өзiнiң барлық азаматтарына тең құқықтарды  қамтамасызетедi;-  Қазақстан  Республикасының  аумағы  тұтас,  бөлiнбейтiн   және   ... ... ... Республикасы адамды, оның өмiрiн, бостандықтарын және етенеқұқықтарын ең ...  ...  деп  ...  және  өз  ...  ...  ... ... орай жүзеге асырады;- Қазақстан Республикасы өз  Конституциясы  мен  заңдарының  шеңберiндеқимылдайтын қоғамдық  ...  тең  ...  ...  ... ... ... ... идеологиясы мемлекеттiк  идеологияретiнде орнатыла алмайды;-  Қазақстан  Республикасында  мемлекеттiк  үкiмет  оны  заң  ... және сот ... ... бөлу ... ... ... Республикасы Конституциясының ең жоғарғы заңдық  күшi  бар,оның нормалары  тiкелей  iске  қосылады.  ...  ...  ... мен Қзге ... ... күшi болмайды;- Қазақстан Республикасында мемлекеттiк тiл - қазақ тiлi. Орыс  тiлi  -ұлтаралық  ...  тiлi.  ...  ...  тiлiнiң  және  басқатiлдердiң  қолданылу  аясының  сақталуына  кепiлдiк  ...  ...  ... қамқорлық жасайды. Азаматтардың мемлекеттiк тiлдi  немесе  ұлтаралыққатынас тiлiн бiлмеуiне қарап ... ... мен ...  ... салынады.Ел  басқару  құрылымы   радикалды   түрде   Қзгертiлдi.   ...   ... ... институты енгiзiлдi,  яғни  Президент  ...  ... ... ... ... мен ... әкiмдерiн  тағайындайтынболды.  Жергiлiктi  жерлердегi  атқарушы   өкiметте   реформаланды:   атқарукомитеттер  ...  ...  ...  ...   ...   ... ... әкiмдердi тағайындау  және  қызметiнен  босату  қатаңтүрде  жоғарыдан  төмен:  ...  және   ...   ...   ... ... ... желтоқсанынан бастап “Қазақстан Республикасының  жергiлiктiөкiлдiктi және атқарушы органдары туралы” заң күшiне ендi. Осы заңға  сәйкесөкiлдiктi  және  ...   ...   ...   ...   әлеуметтiк   жәнеэкономикалық   даму   бағдарламасының   орындалуын,   жергiлiктi    ... ... ...  Президентi  мен  Министрлер  Кабинетiактiлерiнiң, жоғары тұрған маслихаттар мен әкiмшiлiк басшылары  шешiмдерiнiңорындалуын қамтамасыз  ...  ...  өз  ...  ...  ... ... және ... төменге дейiнгi ба¬ыну қатынастарына  тәуелдiемес.Жаңа Конституция шын мәнiнде қаракетке қабiлеттi сот билiгi  негiздерiнқалады. ... сот ... ... ... ғана  ...  ... ... асады. Тұңғыш  рет  дүние  жүзiлiк  практикада  қалыптасқанКонституция, оның баптарын сот ... ... ... ... ...  ... ... Республикасының Конституциялық  сот  құрамы  қалыптастырылды.Бұл жаңа ... ... мен өзге ...  ...  ...  мен  ... ... сәйкестiгiне байланысты түскен  талаптарды  қараужүктелдi.Қазақстан ... жаңа ...  ...  орасан  зорсыртқы саяси маңызы болды. Ол Қазақ  елiнiң  халықаралық  ...  ...  Ата  ...  ...  -  ...  тұрақты  болашаққа   сенiмменқарайтын мемлекет екенi туралы дүниежүзiлiк қауымдастыққа паш еттi.Қазақстан  Республикасының  ...   ...   ...   жүргiзiлген   экономикалық   реформа   елдегi   органдарыныңэкономикалық  басқарудағы  рөлi,  орны  мен  ...  ...   ... ... Жаңа ... ... де өз ...  өзгерттi.Олардың  ендiгi   мiндеттерi   өнеркәсiптердi   басқару   ...   ...  ...  ...  ...  ...  дұрыс  бағдар  таңдаужұмыстарымен айналысатын болды.Екi жақты тиiмдi ынтымақтастық  мақсатында  икемдi  ...  ... үшiн ... ... ... ... 35  ...  қоғам,75 салааралық сыртқы экономикалық ассоциациялар, 30-ға жуық  концерндер  менконсорциумдер, 30-дан астам коммерциялық банктер құрылды.Нарықтық құрылымның дамуын жеделдету ... ... ... ...  ...  жоспары  жасалды.  Ең  бiрiншi   кезекте   нәтижесiздiктанытқан мемлекеттiк секторларды жекешелендiру  ...  ...  ... ... салу ... бағаны қалыптастыру, еңбектi өтеу  жәнебөлектену саясатымен қатар жүзеге асырыла ...  ...  ...  ...  негiздерiн   құру   мақсатындаРеспублика Парламентiнде көптеген заңдар мен  нормативтiк  актiлер  жасалды.Оған:    ...    ...    ...    ...    “ҚазақстанРеспубликасындағы  кәсiпкершiлiктi   дамыту   және   ...   ... ... Республикасындағы  шетел  инвесторлары”,  “ҚазақстанРеспубликасындағы банктер және банктiк қызметтер” т.б. заңдар.Монополиялық қызметтiң шектелуi туралы заңның мақсаты - нарықты ... ... ...  ...  пен  ...  ... ... қамтамасыз ету. Онда монополиялық басқару  құрылымынтарату, олардың тууына жол бермеу, тауар нарқында сапасыз бақталастықты  ...  ...  ...  ...  ...  монополия  электрқуат,құрылыс,  темiржолды  пайдалану,  қорғаныс  қажеттерiн   ...   ... ... жұмыстары және магистральдi құбыр жүйелерiнде,  коммуникацияжәне байланыс құбырларында таралды.Iскерлiк белсендiлiктiң өсуi жаңа  банктiк  құрылымның  жасалуына  ...  ...  ...  ...  ...  ...   әл-ауқаттыжақсартпады. ¤ндiрiстiк тұтыну тауарлары  мен  ...  ...  ... ... ... ... сәйкес мемлекеттiк  өндiрiс  орындарыныңтоқтатылуы, сұраным секторлары бағасының күрт жоғарылауына әкелiп ... ... ... айындағы бағаны босату алғашқы сатысында-ақ ол  ... ... 1992  ...  ...  ...  кейiн  554,5  есеге  жеттi.  ...  ...  ...  ...  құны   ...   ...   Ресейақшасының ауысуы Қазақстандағы ақша  айналымына  керi  әсер  еттi.  ... ... ... ... ... ...  арасындағы  қатынас  мүлдемқиындап кеттi. Күрделi ... ... ... ...  ... ... Қсуiне  байланысты  тұтынушылар  оларды  еркiн  пайдалана  алмады.Мысалы, радиоқабылдағыштар  орта  ...  ...  ...  ...  330  ...  шетелдiк  теледидарлар  1   миллионнан   ...   Ал   бiр   ... ... 600  мың  ...  ...  ...  ...  тамызға  дейiнөндiрiстiк тауарлардың бағасы бiрнеше есеге өстi.Мемлекеттiк көмектесу, қарайласу саясатына  қарамастан  нан  ... ... ... тамыз айының  соңында  1  ...  ...  ... 60 ... барды. Ендi  түсiрген  пайдасына,  тұрмысына  қарай  ...  ...  ...  көшу   ...   ...   өз   ... делдалдық, пара  алумен  түзеген  адамдар  тобы  пайда  ... ... орын ... Бар ...  ...  жалақыдан  жалақығадейiн өмiр сүретiн халық екенiн ескерсек, мұндай қателiктiң  алысқа  бармауызаңды да едi. Осы кезеңде  көп  ...  ...  мен  ...  ...  ...  елде  тiптi  XX-шы  ...  ...  қайыр  сұрағанадамдар тобы пайда болды.Қабылданған  шаралардың  нәтижесiздiгiнен  1993   және   1994   ...  ...  ...  ...   ... ... ...  өндiрiстiң  одан  әрi  құлдырауы,  еңбекшiлердiңтұрмыс деңгейiнiң төмендеуi тән болды. Инвестициялық қызмет күрт  ... ... ... ... ... ...  екiсiнiң  астамы  өндiрiстiксалаға тиесiлi болды. Барлық қаржыландыру  ...  ...  ...  ...  ...  69  ...  ...  1994  жылы  экономикасалаларындағы  дағдарыс  ушыға  түстi.  Ақы  төлемеу   ...   ... ...  ...  ...  арта  ...  1994  жылыжалпы  өнiмнiң  көлемi  1993  жылмен  салыстырғанда   25   ...   ... ... ... 1994 ... қаңтар мен желтоқсан аралығында  1993жылдың тиiстi кезеңiмен салыстырғанда 71,5 процент қана болды.Қазақстан  ...  қиын  ...  ...  ...   ... шиеленiстiрiп жiбердi. 1994 жылдың 1 қаңтары на  346  мың  ... 728 ... ... ... яқи ...  ...  немесе  толық  емесжұмыс  аптасына  көштi;  1994  жылы   дабырланбаған   ...   ... ...  жалпы  алғанда  160  мыңдай  адам  жалақысы  сақталмағаннемесе iшiнара сақталған ... ... ... ...  ...  ...  ...  қызметтерiне  жұмысқа  орналасумәселесi бойынша 19,5 мың адам Қтiнiш жасап, олардың шамамен әрбiр  екiншiсi(43,8%)  орналастырылды.  ...  ...  1994  жылы  ...   ... саны 113 мың адам ... бұл 1993  ...  деңгейден  45%  жоғарыедi. 1994 жылғы ... ... ... ... жағынан  Қазақстан  Республикасы1976 жылғы деңгейге құлдырады.1995  жылы   ...   ...   ...   және   ... шығу жөнiндегi бағдарламасы мен жоспарына сәйкес  бiршама  қатаңбюджет және ақша-қаражат  саясатын  жүргiзу,  сыртқы  ...  ... ... ... ... ... және  ...  инфрақұрылымдықалыптастыру бағыты сақталды, қаражаттық және валюталық бақылау  күшейтiлдi,нарықтық өзгерiстердiң құқықтық базасы жасалып, жетiлдiрiп отырды.Cайып  келгенде  ...  ...   90-шы   ...   ... ... ... төмендегiдей. Cаясат саласында:-жас  егемен  мемлекеттi  күштi  президенттiк  республика  қалыптастырубағытында дамыту;-демократиялық  өзгерiстердi   ...   ...   ...   ... жәрдемдесетiн,  жаңа  саяси  қайраткерлер  мен  ...  ... ... ... көп ... жүйе жасау;-басты саяси мақсат ретiнде, экономикалық реформаларды, әсiресе  өтпелiкезеңде,  ойдағыдай  жүзеге  асырудың  ...  ...  ...  ... ... ... өз ... табу мақсатын  ескере  отырып  Қазақстанныңқауiпсiздiгi мен  егемендiгiн  ...  ...  көп  ...  және  ... ... және ... ... сақтау;-демократиялық  бостандықтар  мен  адам  құқықтарын   ...   ...  ...  салмақты  орнын  табу  есебiнен  Қазақстанның   ... ... ... ... ...  ...  кiру  ...  Қазақстанныңоңтайлы геосаяси жағдайын пайдалану.Экономика саласында:-меншiктiң негiзгi (жекеше және мемлекеттiк) пошымдарымен, ...  ...  ...  ...   ...   жүйесiнде   әрқайсысы   өзқызметтерiн атқаратын пошымдармен ұштастыру және ...  ...  ... ... биiктiгiне негiзделген әлеуметтiк  нарықтық  экономиканықалыптастыру;-адамның экономикалық тұрғыда өз  орнын  өзi  ...  ...  ... үшiн ... және басқа жағдайлар жасау;-Қазақстанның  табиғи  қорларының  және  оның  экономикасын   ... көп  ...  ...  осы  ...  шетелдiк  және  отандықтехника мен технологияларды қатыстырып, шет елге және  ел  iшiнiң  сұранысынқамтушы өндiрiстердi ... ... ...  қайта  құру  негiзiнде  әлемдiктауар алмасушы  орындарында  өзiнiң  нақты  орнын  ...  алу  ...  ... ... орын ... ... ...  дамыту  үшiн  шетелдiк   ...   ...   ... саласында:-барлық адамның әл-ауқаты iс жүзiнде қамтамасыз етiлетiн қоғам құру;-ықыласы бар әрбiр адамға кәсiпкерлiк ... және ... ... ... ... мүмкiндiгiн қамтамасыз ету;-этностық өзiндiк ерекшiлiктердi дамыту және Қазақстанның ұлттық-мәдениалуандығын сақтау, сол негiзде қоғамдық-саяси ...  ...  ...  ... ... ... ...   өсiп,    тұрақтануына,    оның    ...    ... ... ... еңбекпен табылған табысты, зейнетақылары  менжәрдемақыларды көбейту, бiрақ заңсыз баюға жол бермеу.Республикада жүргiзiлiп жатқан ... ...  ...  ...  1991  жылдың  1-шi  қаңтарынан  1996  жылғы  31-шi  ...   ... ... мен заң  күшi  бар  ...  ...  мына  ...  ...  мемлекеттiк  құрылыс  бойынша-37  заң   және   20   ... ... ... заң және 60 жарлық; қылмыстық құқық, сот  жәнеқауiпсiздiк бойынша-6 заң және 11 жарлық; әлеуметтiк  сала-24  заң  және  ...  ...  заң  және  1  ...   ...   заңдарды   жетiлдiрумәселелерi бойынша-132 заң және 76 ... ... ...  ...  ... және 185 Президент жарлығы қабылданды.Қазақстан  халықтарының  Ассамблеясы.  Қазақстанның   көп   ... ұлт  ...  ...  ...  ...  ...  ...  етедi,өйткенi  елде  тыныштық  пен  ...  ...  ...  ...  тәуелдi.Сарапшылар берген  тұжырымы  бойынша  1917  ...  ...  ...  ...  ...  ...  кезiнде  Қазақстанға  Ресейден,   Украинадан,Белоруссиядан 1,2 миллион адам ...  ...  ...  ...  ... ...  ...  кулак  деп  танылған  250  мың  шаруа  жераударылды. Cоғыс алдындағы жылдарда Кеңес мемлекетiнiң  ...  ... ... ... деп 1 ... 200 мың адам ... ... Қазақстанға 800 мың немiс, 18,5 мың  кәрiс  отбасылары,  ... ... ... ... халықтарының  507  мың  өкiлi,  сондай-ақ  қырымтатарлары, ... ... ... және ... ... ... ... көшiру  салдарынан  Республика  халқы  1,5  миллионғакөбейдi. Соғыс кезiнде Қазақстанға 350 мың адам  ...  Тың  ... 1,5 ... адам ... ал ...  ...  объектiлер  тағы  150  мыңадамды қабылдады. Нәтижесiнде Қазақстанға тек ХХ ғасырда 5,6  ...  ... ... 3,5  ...  адам  ...  40-50  ...  ...  бұған  жераударылғандар мен эвакуацияланғандар қосылмаған.Сонымен бiр ... ... ... ... 1,5 миллиондай қазақапат болды. 1930-1932 жылдары  1,3  миллион  ...  КСРО  ...  ... ... ... саясаттың  Қазақстан  халықтары  үшiн  ...  ... ... екi ... ... ... 1930  жылы  ...  5миллион  873  мың  адам  ...  Сол  ...  ...  ...   ... ... 1933  жылға  қарай  сол  көшiп  келген  халықтың  небәрi  ... 493 мың ... ғана ... ... ыдыраған сәттен едәуiр шиеленiсiп кеткен проблемалардың бiрi көшi-қоны жәйi болды. Мысалы, 1992 жылы  Қазақстаннан  ...  149,2  мың  ... ... мың, 1994 ... мың, 1995  ...  мың  адам  көшiпкеткен. Cонымен бiрге Ресейден ... 1992 ...  мың,  1993  ... 1994 ... мың, 1995 ... мың  адам  көшiп  келген.  Көшiпкеткендер мен көшiп келгендер арасында орыстар да, қазақтар да бар.Кету себептерiнiң ... ең ...  ...  ... Қойылған сауалдарға жауаптардың  үлес-салмағы  төмендегiдей  болған:өкiметтiң болашақта қалыпты тұрмыс орната  алатынына  сенбеушiлiк  -  ... ... ... ... жоғары тұрмыс деңгейi-14%, тарихи  отанынаоралу және туыстарымен қосылу-11%, ұлтаралық ахуалдың нашарлап бара  жатуын-7%, тiл  ...  ...  ...  алалау-3%.  Тұтас  алғанда,  сауалсалынғандардың 23% тiл проблемасы бойынша алалау бар  ...  ...  ...  35%,  белорустардың  28%,  орыстардың  28%,  қазақтардың   21%,кәрiстердiң 20%, Қзбектердiң 18%, украиндардың 16%, ... 14%)  ... ... 47%, ... алалау жоқ деп айтқан.246Тәуелсiздiкке  қадам  жасаған  сәттен  бастап   Қазақстандағы   билеушiоргандар  азаматтық  ...  ...  ...   ...   татулықтыңықтимал  пошымдарын  iздестiру  мен  ...   ...   ...   ... ... көпұлттық  факторын  есепке  алу,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  нақты   ахуалды   талдауҚазақстан ... ... ... ... факторлар  болып,  ол  1992жылы желтоқсанда, Тәуелсiздiк күнi, ... ...  бiр  ...  ...  Алматыда  өттi.  Оған  Республикада  ...   ... ... қатысты.Форум көрсеткендей оған қатысушыларды, қай ұлтқа  жатпасын,  бiр  идея,яғни-халықаралық асқақ  өлшемдерге  сай  дүниежүзiлiк  ...  ...  ...  ...  ...  демократиялық  мемлекет  құру   ұмтылысыбiрiктiрдi.  Кейiн  халықтар  татулығы  мен  ...   ... кең ...  ...  органы  болып  қалыптасып  қайтақұрылды. Қазақстанда әртүрлi ұлт өкiлдерiнiң  бiрлестiктерi  белсендi  ... ... 1995 ...  ...  ...  ...  40  ...  ұлттық-мәдени орталықтар жұмыс iстеп, ұлттық дәстүрлер мен ...  ... тiлiн оқып ... басқа да ұлттық  талап-тiлектердi  қанағаттандыруғажәрдемдесiп ... ... ... ...  тiлi”  қоғамы,  Бүкiлдүниежүзiлiкқазақтар  құрылтайы,  Орыс  қауымдастығы,  Орыс  ...  орыс  ... ... ... ... ... ... мәдениетi  қоғамы,Славян  мәдени-ағартушылық  “Бастау”  қоғамы,  Республикалық  татар   ...  ...  ...  ...   ...   ...   кеңесi,азербайжан, башқұрт, чуваш, чечен-ингуш,  белорус,  өзбек,  қырғыз,  украин,армян, грек, поляк,  чех,  еврей,  ...  ...  ...  ассирия,  күрд,қытай,   болғар   ұлттық-мәдени    орталықтары,    Республикалық    ...  және  ...  бар.  ...  ...  ... “Лад” сияқты ұйымдардың жетекшiлерi  сындарлы  ...  ... ... пен ... жөн ... ...  ...  проблемалар  туғызуғаұмтылды.Қазақстандағы  ұлтарасындағы  татуластық   пен   түсiнушiлiктi   сақтаумақсатында Қазақстан ... ...  ...  ...  ...  ...  бiрқалыпты  ұйымдастырушылық  жұмыс   жүргiзiлдi.   Жергiлiктiжерлерде кiшi ассамблеялар құрылып, оған облыста тұратын  ...  ... ... 1995 ... 1-шi наурызда  Президент  Қазақстан  халықтарыАссамблеясын құру туралы жарлыққа қол  қойып,  ол  ...  ...  ... ...  ...  ...  кiшi  ...  өттi.  Олардареспубликалық ассамблеяның 260 делегаты сайланды.Ассамблеяның қызметi мынадай проблемаларға ... ... ... ... ... ...  мен  ...  қамтамасыз  ететiн  практикалық  ұсыныстар   әзiрлеу,   сондай-ақнәсiлдiк, ұлттық,  ...  ...  дiни  ...  мен  көзқарастарынақарамастан  азаматтардың  құқықтары  мен  бостандықтарының  ...   ... ... ... ...  Республикасында  тұратын  ұлттар   арасындағы   ...  ...  ...  ...  ...  ...  жөнiндеұсыныстар әзiрлеу, ұлттың теңдiгiн сақтау негiзiнде олардың  ...  ... ... ... ... ...  өркениятты,  демократиялық  ережелерге  сүйенетiн  саясимәдениетiн қалыптастыру;-қоғамда  туындайтын  әлеуметтiк  ...  шешу  үшiн   ...   ...   ...   -   ...    арасындағы    әр-түрлiұйымдастырушылық жұмыстың  орталығы.  Оның  ...  ...  ... орай  ...  ...  ...  жедел  қаралады,олардың бiрқатары бойынша үкiмет деңгейiнде шешiмдер  қабылданады.  ... ... ... Үйiн ашу ... ... ... ... саны және орналасуы.Әлемдегi жалпы жиынтық саны - 12 миллионнан астам (1999 ... ... ...              7 ... ... ...                   1,8 ... ... шет ...                1,8 ... ... ... 850 мың; ... 655 мың; ТҮрiкменстанда  90  мың;  Қырғызстанда40  мың;  ...  14  мың;  ...  12  мың;  ...  5   ... 3 мың; ... 2 мың;  ...  2  мың;  Латвияда  1,5  ... 1 мың; ... 0,8 мың; ... 0,7 ... ... 315 мың; ... ... 11  мың;   Башқортстанда   3,7  ... 2,0 мың; ... 2,2 мың; Сақа  ...  1,9  мың;  ...  1,4мың; Дағыстанда    0,9  мың;  Шешен-Ингуште  0,6  мың;  Карелияда  0,5  ... мен ... 0,2 мың; Тува мен ... 0,1 мың.   Б А  Р  Л  Ы  Ғ  Ы346 ... шет ... 1,5 млн; ... мың; ... 40 мың;Түркияда 25 мың; Иранда 15 мың; АҚШ-та10 мың; Алеманияда 7 мың;  Канадада  5мың; ... 4 мың; ... 3 мың;  ...  2  мың;  ...  1  ... 0,9 мың; Араб ... 0,8 мың; ... 0,6 мың;  Аргентинада0,4 мың; үндiстанда 0,3 мың. БАРЛЫҒЫ  1,8 млн.САЯСИ ПАРТИЯЛАРМЕН ҚОҒАМДЫҚ ... ЖӘНЕ ... ж. 1 ... ... ... партиялар:1. Социалистiк партия.                7 ... 1991 ... ... ...                7 ... 1991 жыл3. ... конгресi партиясы           5 қазан, 1991 жыл.4. Республикалық партиясы        26 ... 1992 ... ...  ...        20 ... ... ... бiрлiгiнiң партиясы          12 мамыр, 1995 ... ... ...             31 ... 1995 ... ... саяси еңбек партиясы     10 қаңтар, 1996 ... ... ...                  ... 1998 ... Отан ...                    ... 1999 ... ... мен ... ... ... қараша, 1989 жыл.2. Алматыдағы Хельсинки комитетi    ... 1990 ...                    ... 1990 жыл.4. Аттан                                 1990 ...                          ... 1991 ... ... ұйымы Кеңесi                 ... 1991 ... ... ... ...         желтоқсан, 1991 жыл.8.Аграрлық Кеңес                        ... 1992 ... ... ... ...      ... 1992 ... “Агро” ассоциациясы                ... 1992 ... ... құқының демократиялықкомитетi                             ... 1992 ... ... ... ...       мамыр, 1993 ...      ...      ...      ...       ... 1993 жыл.14. ¤ндiрiсшiлер одағының федерациясы қыркүйек, 1993 жыл.15. “Желтоқсан” қоғамдық бiрлестiгi    ... 1993 ... ... ... ...       ... 1994 жыл17. Қаз. жұмысшылар қозғалысы        ... 1994 ...  ...  ...  және  заңдылық   жағынан  қорғайтын   Қазақстандағыхалықаралық бюросы  ... 1995 ... ... ... кеңесi          қараша, 1995 жыл.20. Дала өлкесi казактарының кеңесi      ... 1997 ... ... “Азамат” қозғалысы     мамыр, 1997 жыл.22. Қазақстандағы либералдық ...   ... 1997 ... ... ...           ... баптистердiң евангелистер кеңесi.2. Православие шiркеуi.   6. Кришнаны мойындайтын қоғам.3. Католик шiркеуi.       7. ... ... ... ...       8. ... ... ...     10. “Жаңа өмiр” шiркеуi.11. “Ақ бауырластық”.    12. Кене ... ...      13. Жаңа ... ... ...          15. Сун Бок Ым.16. ...          17. “Бiрлестiк” шiркеуi.18. ... ... ... ... ... Вайшнавтар.           21. Богородица орталығы.22. “Виссарион бастуы” және ... ... ... ... ... ... ... мәдени даму ассоциациясы.3. Курдтердiң “Якбун” (Бiрлiк) ассоциациясы.4. Белорус ұлттық-мәдени орталығы.5. Венгр ұлттық-мәдени орталығы.6. Қазақтардың дүниежүзiлiк ... Грек ... ... ... ... ... ... мәдени орталығы.10. Қарашай-балқар мәдени орталығы.11. Халықаралық “Қазақ тiлi” қоғамы.12. ҚР-сы ұйғырларының мәдени қоғамы.13. Аймақтық болғар мәдени орталығы.14. Қазақстандағы аймақтық поляк ... ... ... ... ... ... және мәдениорталықтарының республикалық ассоциациясы.17.Республикалық поляк мәдени орталығы.18.Түрiктердiң Республикалық “Түркиа” мәдениорталығы.19.Республикалық шешен-ингуш мәдениорталығы.20.Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... орталығы.23. Чуваш мәдени орталығы.М А З М Ұ Н ЫК I Р I С П Е3Бiрiншi дәріс.Е Ж Е Л Г I   Қ А З А Қ С Т А Н ... ...  ...  МӘНI және ... ... ... ... дәріс.ҚАЗАҚ ¤ҢIРIНДЕГI АЛҒАШҚЫ ТАЙПАЛЫҚБIРЛЕСТIКТЕР (б.з.д.VII ғ.-б.з.V ғ.) 23Төртiншi ... ... ... ... ... ... ШАПҚЫНШЫЛЫҒЫЗАМАНЫНДА56Алтыншы дәріс.ҚАЗАҚ ЭТНОСЫ МЕН ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢҚАЛЫПТАСЫП, ҚҰРЫЛУЫ (XIV - XVII ғғ.) 65Жетiншi дәріс.ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ XVI - XVII ғғ. ... ... ... ғғ. ... ... дәріс.XVIII-XIX ғғ. ҚАЗАҚТАРДЫҢ ҰЛТ-АЗАТТЫҚК¤ТЕРIЛIСТЕРI 105Оныншы дәріс.XVIII - XIX ғғ. ... ... ... ... ... дәрісXVIII - XIX ғғ. ҚАЗАҚСТАННЫҢМӘДЕНИЕТI 161Он екiншi дәрісXIX-шы ғ. АЯҒЫ МЕН XX-шы ғ. ... ... 181Он ... ... ОРЫС РЕВОЛЮЦИЯСЫ МЕН РЕАКЦИЯ ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ САЯСИАХУАЛ190Он төртiншi дәріс.ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ 1916 ЖЫЛҒЫ ҰЛТ-АЗАТТЫҚ К¤ТЕРIЛIС197Он бесiншi дәріс.РЕСЕЙДЕГI 1917 ... ... ЖәНЕ ... САЯСИ ОҚИҒАЛАРЫ /революция,төңкеріс/.ҚАЗАҚСТАНДА КЕҢЕС ҮКIМЕТIНIҢ ОРНАТЫЛУЫ206Он алтыншы дәріс.АЗАМАТ СОҒЫСЫ (қарсыластығы) ЖЫЛДАРЫ.ҚАЗАҚ АКСР-ның ҚҰРЫЛУЫ218Он жетiншi ... ғ. 20-30 ... ... ЖӘНЕ ... ... дәріс.ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ ЖӘНЕ ХАЛЫҚ ШАРУАШЫЛЫҒЫН ҚАЛПЫНА КЕЛТIРУ 250Он тоғызыншы дәріс.ХХ ғғ. 50-70 ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ САЯСИ-ЭКОНОМИКАЛЫҚ, ӘЛЕУМЕТТIКЖАҒДАЙЫ ... ... ... ... ҚАЗАҚСТАН 275Жиырма бiрiншi дәріс.Т Ә У Е Л С I З Д I К   Ж О Л Ы Н Д А300Қ О С Ы М Ш А  ... ... ... ... ... Қараңыз: Қазақ ССР тарихы. Iт. Алматы, 1957, 388 - 389-б.173  Қараңыз:  Паллас  П.С.  ...  по  ...  ...  Российскойимперии,  ч.  I-III,  Спб.,  1773-1783;  Фальк  И.  Полное  собрание  ученыхпутешествий по ... ...  ...  ...  Спб.,  1894;  ...  ... всех в Российском государстве обитающих  народов.  Т.  I-IV.  ... ... Н.П. ... ... капитана Николая  Рычкова  в  Киргиз-кайсацкой степи в 1771 году. Спб., 1772.174 ... ... Л.А. ... за ... ...  о  народах  востока.-Русский  язык  в  киргизской  ...  N  4-5;  ...  Э.А.  ...  ... ... ... ... в СССР.  Алма-Ата,  1966,  96-97бб.175 Қараңыз: ... Н.В. ...  ...  ...  ... 94-б.176 Қараңыз: Материалы по киргизскому землепользованию. Тургайская  область.Кустанайский уезд. Оренбург, 1912, 2-б.177 ... ... ... ... населения Российской империи 1897 г.,. т. LXXXI, Спб., 1904; т., 1, LXXXI, LXXXII, LXXXIV, LXXXV, Спб., 1905.178 ... ҚР ОМА, 64-қ., 1-т., 395-iс, ... ... ҚР ОМА, 369-қ., 1-т., ...  64-қ.,  1-т.,  ... ... ... Казакстан в канун Октября. Алматы, 1968, 207-б.181 Қараңыз  Дильмухамедов Е. Д. Маликов Ф. Очерки истории  рабочего  классадореволюционного ... ... 1968, ... ... ... Е. Д. ... Ф. Очерки истории  рабочего  классадореволюционного Казахстана. Алматы, 1968, ... ... ... В.И. ... ... жинағы., 21-т., 366-б.184 Қараңыз: РФ ОМТА, 1273-қ., 1-п., 444-iс, 365-368 бб.185 ... ...  ...  және  ...  ...  қазыналықжерлерге өз  еркiмен  өоныстандыру  туралы”  (10.06.1903);  “Ciбiрге  (Алтайөлкесiнен басқасына) және Дала генерал-губернаторлы¬ына қоныс  ...  ...  ...  ...   ...   ...   (25.06.1903);“Ақмола, Семей, Торғай, Орал облыстарында қоныс аудару үшiн мемлекеттiк  ... ... ... ... нұсқау” (9.06.1909.) - РФ  ОМТА,  1291-қ.,  84-п.,  156-iс,  41-б.;  ...  ...  и   ...   о   ... и ... переселенческих участков. Спб., 1907.186 Қараңыз: РФ ОМТА, 1291-қ., 84-п., 439-iс, 145 - 148-б..187 Қараңыз: Шафиро Ш. Первые группы РСДРП. ... 1967, 80-81 бб.188 ... РФ ... 273-қ, 12-п, 348-iс, ... 102-қ, ДП, 00, 1-iс, ... 8-б.189 ... ҚР ОМА. 44-ф., 1-оп., 13515-қµж., 1-3 пар.190 Қараңыз: Сонда, 44-ф., 1-оп., 16908-құж., 36- пар; 15-ф., 1-оп., ... ... ҚР ОМА 544-қ., 2-т., ... ... ... ... 25-қ., 117-iс, ... Қараңыз: Сборание узаконений и распоряжений правительства, отдел 1, N182, 6 июля 1916 г., с 1747; РМ ОТА, 1276-қ, 11-б, 89-iс, ... ... РМ ... ... ... ... округа, 4-б, 35-iс,121-122-бб.195 Қараңыз: ҚР ОМА, 88-қ., 1-т., 716 б-iс., 7-п.; 76-қ., 204-iс, 10-11-п.;25-қ., 1-т.; 418-iс, 395-п.196 Сонда: 77-қ., 25-iс, 100-п.; 25-қ., 418-iс, 369-п.; 117-қ., 650-iс, 5-п.197 ... РФ ... ф. Штаб ... ... ... 4-б., ... 1-т., 1916 ж., 128-iс, ... Қараңыз: ҚР ОМА ф. Канцелярия  степного  генерал-губернатора,1303  ... ... ... 17-қ., 5-iс, 112-п; 369-қ.,  1-т.,  ...  12-п;  ... ф. Главное управление генерального штаба, 82-п, 1956-iс. 123-iс.200 Қараңыз: Турсунов Х. Восстание 1916 года в ...  Азии  и  ... 1962, 375-376 ... Қараңыз: Қазақ, 1917 Қараша, N 251.202 Қараңыз: Сарыарқа, 1918, 25 Қақтар.203 Қараңыз: Қазақ ССР тарихы көне  ...  ...  ...  ... 1981, ... ... Ленин В.И. Шығармалар, 32-т., 224-б.205 Қараңыз: СУ РСФСР, 1918, N73, ст.792; 1920, N8, ... ... РФ МА, ... 1-т., 36-iс., ... Қараңыз: Народное хозяйство Туркестана, 1919, N26; ҚР ОМА, 30-қ.,  4-т.,577-iс, 4-п; ... ... ... ... 314-қ., 1-т., 83-iс., ... ... ҚР ОМА, ... 1-т., 69-iс, 16-17-пп.209 Қараңыз: ҚР ОМА, 14-қ., 1-т., 61-iс, ...  ... ... ... 1920, 22 ... СУ  ...  1920,  N76,  ... Қазақ жерлерiнiң  түпкiлiктi  қайта  қосылуы  1924  жылы  Орта  ... ... ... нәтижесiнде жүзеге асырылды.211 Қараңыз: ҚР ОМА, 40-қ., 1-т., 214-iс., 7-п.212 Қараңыз: ... ... ... о ... ... скота иурожая по КССР с 1880-1922 гг. Оренбург, 1925, 4-5, 44-45, 68-69 ... ... СУ ... N 62, 546 б.214 ... ҚР ОМА, 74-қ., 4-т., 98-iс, 73-п.215 Қараңыз: ҚР ОМА, 5-қ., 2-т., 6-iс., 34-36а, 36б-пп.216 Қараңыз: Егемендi Қазақстан, 1992, 22 ... ... Х. ... ... халқының арғы-бергi  тарихы.  КМЭБИ  баспасы,Алматы, 1995. 163-165 бб.218 Қараңыз: ҚР ОМА, 1137-қ., 3-т., 471-iс, 58-76 пп.219 ... ... 1941, 23 ... ... ҚР ПА, 708-қ, 9-т, 819-iс, 16-п; ... 2-п.221 Қараңыз: ҚР ОМА, 1137-қ,  7-т.,  379-iс,  5-п.;  8-т,  334-iс,  ... ... в ... ... с.34; Кузница  победы:  Подвиг  тыла  в  годыВеликой ... ... М,1974, ...  Қараңыз  Темиргалиев  К.Е.  Борьба  за  нефть   ...   ...  ...  ...  промышленности.  (19620-1970).   Алма-Ата,1982, 108-б;  Романов  Ю.И.  ...  ...  базы  ...  ... ... //Казахстан в Великой Отечественной войне.  Очерки.  Алма-Ата,1974. 2-Шы¬. 102-Б.; ... В. ...  ...  ...  Алма-Ата, 1957, 18-б.223 Қараңыз: Народное хозяйство Казахской ССР: стат.сб. Алма-Ата, 1957, 284-326-бб.224 Қараңыз: Қазақстан халық шаруашылығы 1971 ... 265-б. ... ... ... ... 393-398 бб.227 Қараңыз: ҚР ОМА 1137-қ, 25-т, 1617-iс, 40-б;  Қазақстан  экономикасы  60жылда ... жж.) ... 1977, 69-б; ... М.Х.,  Пан  Н.Г.  ... ... ... ... в Казахстане. Алма-Ата. 1976.228 Қараңыз: ҚР ОМА.  1137-қ,  25-т,  1617-iс,  40-б;  ...  ... ... ССР ... ...  1974.  ...  “Қазақстанхалық шаруашылығы”, 1972, N2. 10-11-бб.229 Қараңыз: ҚР ОМА. 1137-қ, 25-т, 673-iс, ... ... ... ... 60 ... ... 1987, ... Қараңыз: ҚР ОМА. 1137-қ, 26-т, 1609-iс, 42-п.232 Қараңыз: Қазақстан халық шаруашылығы, 1967, N12, 21-б; 1968, N4, ... ... ... 1971, N7, 4-б.234 ... ... Қараңыз: Государственный комитет Казахской ССР по статистике.Животноводство Казахстана. Алма-Ата. 1989, 6-б.236 ... ... ... ... 1987 ...  Алма-Ата.  1988,  27-б;Қазақстан халық шаруащылығы 1971  жылы.  Алма-Ата,  1972,  236-б;  ... ... 1985 ... Алма-Ата. 1986, 36-б.237 Қараңыз: Қазақстан халық шаруашылығы. 1988, N3, 8-б.238 Қараңыз О прошлом для будущего. Алматы, 1990, 246-б.239 Қараңыз: Қазақстан ... ... 1987, N1, ... ... ... ... 1989, ақпанның 4-i.241 Қараңыз: Қазақстан халық шаруашылығы 70  жылда.  ...  1989,  ... ... Қараңыз: Бабаққмаров Е.Ж.  Қазақстанның  партиялық  жүйесiнiң  1985-1994жылдардағы ... ... 1994. 8-13 ... ... ... ... 1990, ...  Қараңыз:  “Казахстанская  правда”.  1995.  ...  ...  ... М.Қ., Тәтiмов М.Б. Қазақ трагедиясы (Вопросы  ...  1989.  ... М. ... Республикасының iшкi саяси тµрақтылығына  демографиялықжәне көшi-қон ... ... ... 1995. N5).246 ... бұқаралық ақпарат құралдарының өкiлдерi  мен  славяндық  кейбiрқоғамдық ұйымдардың  белсендiлерiнiң  ...  ...  ...  ...  ... бар. Ол көш-қонның айқындаушы себебi  экономикалық  ...  ... ... саяси  және  психологиялық  себептер  дегенге  саяды.  “Саясат”.1995, N1, 49-б; N2, 44-б.  
        
      

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 140 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XVIII – XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстанның мәдениеті43 бет
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
XVIII – XIX ғ.ғ. Қазақстан мәдениеті13 бет
Әлемдік мәдениеттер мен өркениеттер165 бет
XIX ғасырының мәдениеті5 бет
XVI-XIX Қазақстан мәдениеті12 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Метрология ұғымы6 бет
Музыка өнері7 бет
Қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісі (XVIII – XIX ғғ.)8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь