Жер қабығы (құрамы, қозғалыстары), бедер туралы жалпы мәліметтер

МОДУЛЬ 1. ЖЕР ҚАБЫҒЫ (ҚҰРАМЫ, ҚОЗҒАЛЫСТАРЫ), БЕДЕР ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕР.

№ 1.ші дәріс
Тақырыбы «Пәннің зерттеу объектісі, пәні және міндеттері. Жер қабығының құрамы. Тау жыныстары, олардың классификациясы және анықталуы. Геохронологиялық пен стратиграфиялық кестелер» (3 сағат)

Лекция № 2
Тақырыбы «Бедер тұралы жалпы мәліметтер. Бедердің жасы және дамуы, негізгі бағыттары»
(3 сағат)


Лекция № 3
Тақырыбы «Жер қабағының қозғалыстары (эндогенді үрдістер), олардың геологиялық және бедертүзу мақсаты» (6 сағат)


МОДУЛЬ 2. ЭКЗОГЕНДІ ҮРДІСТЕР МЕН ЖЕР БЕДЕРІ.

Лекция № 4
Тақырыбы «Бедертүзуші экзогенді үрдістер туралы жалпы мәліметтер. Үгілу үрдістер және олармен жаратылған бедер пішіндері. Гравитациялық үрдістер мен пішіндер» (3 сағат)

Лекция № 5
Тақырыбы «Флювиалдық үрдістер және бедер пішіндері» (9 сағат)

Лекция № 6
Тақырыбы «Суффозиондық.карсталық үрдістер мен бедер» (3 сағат)

Лекция № 7
Тақырыбы «Ірі көлдер және теңіздік жағалау зонасының бедері» (3 сағат)

Лекция № 8
Тақырыбы «Гляциалдық.нивалдық, флювиалдық.гляциалдық бедер. Криогенді бедер»
(6 сағат)

Лекция № 9
Тақырыбы «Эолдық бедер. Өсімдіктер және өмір әрекетімен жаратылған бедер пішіндері. Адам әрекеті және бедер. Космогенді бедер» (3 сағат)

Модуль 3. Жердің морфологиялық құрылысы және дамуы
Геоморфологиялық карталар

Лекция № 10
Тақырыбы «Құрлықтың таулы, жазықтық аймақтарының және мұхит түбінің морфологиялық сипаттамалары» (3 сағат)
Лекция № 11
Тақырыбы «Құрлықтың және бедер дамуының негізгі кезеңдері. Негізгі болжамдар. Геоморфологиялық карталар» (3 сағат)

ҰСЫНЫЛАТЫН ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ:
Геология және геоморфология – өзара тығыз байланысқан, бірақ өздерінің жеке нысандары мен зерттеу әдістері бар, Жер туралы ғылымдар.
Геология жер қыртысының және жалпы Жердің құрамы, құрылымы, процестері мен даму тарихын, ал геоморфология — жер бетінің бедерін, оның пайда болуын, эволюциясын және Жердің басқа қабықтарымен байланысын зерттейді.
Геология мен геоморфология қалыптасуының қысқаша тарихы.
Қазіргі заманғы геология мен геоморфологияға өздерінің міндеттері мен ерекше зерттеу әдістері бар, бірнеше пәндерге тармақталу тән.
Табиғи процестерді зерттегенде теориялық білімдер, далалық бақылаулар және жиі жергілікті жерді үлгілеу қолданылады, лабораторияларда арнайы қондырғылар (аэродинамикалық трубалар, қайықтар, бассейндер және т.б.) және математикалық үлгілеулер пайдаланылады.
Геология мен геоморфологияда топографиялық карталар кең қолданылады. Сонымен бірге қазіргі заманғы картография геологиялық-геоморфологиялық ғылымдармен терең, тығыз байланыста болмаса, оның дамуы мүмкін емес. Картографияланатын территорияның геологиялық, геоморфологиялық және жалпы физикалық-географиялық ерекшеліктерін жан-жақты білгенде ғана жоғары сапалы картографиялық жұмысқа қол жеткізе аласың.
Халық шаруашылығындағы карталарға қойылатын жоғары талаптарды қанағаттандыру үшін жергілікті жер құрылымының ерекшеліктерін және бедер түзуші процестердің даму бағыттарын дұрыс көрсету керек. Бұл талаптар келесілер:
1) бедер бейнесі географиялық тұрғыдан шындыққа сәйкес келуі керек (бедер ерекшеліктерін дұрыс көрсету қажет);
2) бедер нақты бейнеленуі керек (белгілі масштабтағы карталар үшін қойылған нұсқаулар шегінде)
3) бедер бейнесі көрнекті болуы тиіс, яғни бедер пішінінің кеңістіктік орналасуы туралы айқын көріністі беруі қажет.
Картографтармен бұл міндеттер геологиялық-геоморфологиялық және географиялық дисциплиналардан (пәндерден) жақсы білімі болған жағдайда ғана орындалады. Дұрыс құрастырылған және жақсы безендірілген топокарта жергілікті жерді бағалау үшін, табиғи және антропогендік процестерді анықтауда, табиғи ортан қорғау іс-шаралары үшін құнды материалдардың бірі болып табылады.
Жер қабығы – жер шарының жоғарғы қатты қабықшасы. Қазіргі таңда бізге оның орташа құрамы, құрылымының жалпы кескіні, құрлық шегіндегі бедер пішіні, олардың кеңістіктік орналасуы, басты процестері мен даму жолдары белгілі. Жер қабығының құрылысы мен дамуының көптеген мәселелері әлі де болжау сатысынан шыққан жоқ. Мысалы, тектогенездің жалпы қабылданған теориясы жоқ, жер қабығындағы вертикальді және горизонтальді қозғалыстардың рольдері жөнінде пікір-таластар бар және т.б.
1. Кусаинов С. В. Жалпы геоморфология. Алматы: ҚазҰУ баспасы, 2002.
2. Белоусов В. В. Основы геотектоники. М.: «Недра», 1975. 264 с.
3. Богомолов Л. А., Судакова С. С. Общее землеведение. М.: «Недра»,
1971. 227 с.
4. Воскресенский С. С. Динамическая геоморфология. М.: Изд-во МГУ,
1971. 228 с.
5. Девдариапи А. С. Математический анализ в геоморфологии. М.: «Недра», 1967. 155 с.
6. Живаго И, В., Пиотровский В. В. Геоморфология с основами геологии.
М.: «Недра», 1971. 287 с.
7. Иванова М. Ф. Общая геология. М.: «Высшая школа», 1974, 400 с„
8. Леонтьев О. К. Основы геоморфологии морских берегов. М.: Изд-во
МГУ, 1961. 417 с.
9. Маккавеев II. И. Русло реки и эрозия в ее бассейне. М.: Изд-во
МГУ, 1955. 345 с.

10. Маккавеев II. И., Хмелева Н. В., Заитов И. Р. Экспериментальная
геоморфология. М.: Изд-во МГУ, 1961. 194 с.
11. Николаев II. И. Неотектоника и ее выражение в структуре и рельефе
территории СССР. М.: Госгеолтехиздат, 1982. 394 с.
12. Пиотровский В. Геоморфология с основами геологии. М.: Геодезиздат, 1961. 281 с.
13. Подобедов II. С. Общая физическая география. Ч. II. Геоморфоло¬гия.
М.: «Недра», 1964. 380 с.
14. Рельеф Земли. М.: «Наука», 1967. 331 с.
15. Серпухов В. И., Билибина Т. В., Халимое А. И. Курс общей геологии.
Л.: «Недра», 1976. 535 с.
16. Хаин В. Е. Общая геотектоника. М.: «Недра», 1973. 511 с.
17. Спиридонов A. И. Геоморфологическое картографирование.
М.: «Недра», 1974. 184 с.
18. Щукин И. С. Общая геоморфология. М., ИЗД-ЕО МГУ. Т. I, 1960. 615 с;
Т. II, 1964. 562 с; Т. III, 1974. 382 с.
        
        МОДУЛЬ 1.   ЖЕР ҚАБЫҒЫ (ҚҰРАМЫ, ҚОЗҒАЛЫСТАРЫ), БЕДЕР ТУРАЛЫ ЖАЛПЫМӘЛІМЕТТЕР.№ 1-ші дәрісТақырыбы  ... ... ... пәні  және  ...  Жер  қабығыныңқұрамы.   Тау   ...   ...   ...    және    ... пен ... ...    (3 сағат)Оқу курсының объектісі, пәні және міндеттеріГеология және геоморфология – ... ... ... бірақ өздерінің  жекенысандары мен зерттеу әдістері бар,  Жер ... ...  жер  ...  және  ...  Жердің  құрамы,   құрылымы,процестері мен даму ...  ал ... — жер ...  ...  ...  ...  ...  және  Жердің  басқа   қабықтарымен   байланысынзерттейді.Геология мен ... ... ... ... ... ... мен геоморфологияға  өздерінің  міндеттері  менерекше зерттеу әдістері бар, бірнеше пәндерге тармақталу тән.Табиғи ... ... ...  ...  далалық  бақылауларжәне жиі жергілікті  жерді  үлгілеу  қолданылады,  ...  ... ... трубалар, қайықтар, бассейндер және т.б.) жәнематематикалық үлгілеулер пайдаланылады.Геология мен  геоморфологияда  топографиялық  карталар  кең  қолданылады.Сонымен  ...  ...  ...  картография  геологиялық-геоморфологиялықғылымдармен терең,  тығыз  байланыста  болмаса,  оның  дамуы  ...  ... ... геологиялық, геоморфологиялық  және  жалпыфизикалық-географиялық ерекшеліктерін жан-жақты білгенде ғана жоғары сапалыкартографиялық жұмысқа қол жеткізе аласың.Халық   шаруашылығындағы   ...   ...    ...    талаптардықанағаттандыру үшін жергілікті жер құрылымының  ...  және  ... ... даму  ...  ...  ...  ...  Бұл  талаптаркелесілер:бедер бейнесі географиялық  тұрғыдан  шындыққа  сәйкес  келуі  керек  (бедеререкшеліктерін ... ...  ... ... бейнеленуі керек (белгілі  масштабтағы  карталар  үшін  қойылғаннұсқаулар шегінде)3) бедер бейнесі ... ... ... яғни ... ...  ... туралы айқын көріністі беруі қажет.Картографтармен  бұл   міндеттер   ...   ... ... ... ... ... болған жағдайда ғанаорындалады.  Дұрыс  құрастырылған  және   жақсы   ...   ...  ...  ...  ...  ...  және  антропогендік  процестердіанықтауда, табиғи ортан қорғау іс-шаралары үшін ...  ...  ... ... ... – жер шарының жоғарғы қатты қабықшасы. Қазіргі таңда  ... ... ...  ...  жалпы  кескіні,  құрлық  шегіндегі  бедерпішіні, олардың кеңістіктік орналасуы, басты процестері  мен  даму  ... Жер ... ... мен ...  ...  ...  әлі  деболжау  сатысынан  шыққан  жоқ.  ...  ...  ...  ... жоқ, жер ... вертикальді және горизонтальді қозғалыстардыңрольдері жөнінде пікір-таластар бар және т.б.Жер ...  ... Тау ... ... ... және жасанды  ашылымдардан, шахталар мен бұрғылау  ұңғымаларынан,яғни салыстырмалы аз тереңдіктерден алынған минералдар мен  тау  жыныстардызертеу  ...  жер  ...  ...  ...  ең   шын   ...  алынған.  Жер  қыртысында  90-нан  астам  химиялық   элементтертабылған, бірақ олардың 12-сі ғана кең ... ... ...  және  ол99,29%-ды құрайды. Жер  қыртысының  химилық  құрамы  А.Е.  Ферсман  бойыншатөмендегідей:|         |         |         |       |           |         ...         ... |         ||р        ... |р        |к      |           ... ||         |пайыздар |         ...           ... ||         |         |         |р      |           |         ||         |         |         |       |           |         ...   |49, J3   ...  |3,25   ...     |1,00     ||Кремний  |26.00 '  |Натрий   |2,40   ...      |0,61     ... |7,45     ...    |2,35   |Көміртегі  |0.Я5 0.20||Темір    |"4,20    ...   |2,35   ...       |         |Жер ... ... ... таза күйінде сирек кездеседі.  Көбінеолар  табиғи  ......  ...  және  т.б.  ... ... нәтижесінен  қалыптасқан,  күрделі  химиялыққосындыларды түзейді.Бұл қоспалар ... ... ... ... ...  ...  депаталынады.Минералдардың көпшілігі қатты кристалдық денелер. Газ тәріздес,сұйық,коллоидтық ... ... ... Қазіргі уақытта көптеген мыңдағанбелгілі минералдардың ішінен бірнеше ... ғана жер ... ... зор, оның тау ... ... ... олар ... түзейтін (қалыптастыратын) минералдар деп аталады. (1-ші кесте)Тау жыныстарды түзейтін басты минералдар|Аты мен құрамы    |Пайда болуы (жаралу, ... мен ...           ...             ... ... ... биогенді.     ||SiO2              ... тау ... ... бар:магмалық      ||                  ... ... ... ... ... құм||                  ... ... және т.б.                             ...   NaCl,     ... ...  ... мен линзалар, шөгінді  ||сильвин KCl       |жыныстардың ішіндегі кристалдар                       ...           |   ... ... және ... ...   ||CaCO3             ... т.б. ... мен мәрмәрларды түзейді, әксаз,    ||                  ... ... ... ...        ...... және ... ... тау           ...       ... бірге кездеседі                          ...              ... ... ... мен ... ...   ... -2Н2О,      |жыныстардың ішіндегі кристалдар                       ... CaSO4    |                                                      ...            |    ... ... тау жыныстардың құрамына кіреді   ||(Мg, Fe)2[SiO4],  |                                                      ... ...  |                                                      ... Fe,        |                                                      ... Al2)∙   |                                                      ||O6]               |                                                      ... ...   |    ... ... Орта және ... ...      ||(Са,   ...   |қышқылдық манмалық тау жыныстар мен метаморфтық       ||Fe″,    ...     ... ... ...                    ...   |                                                      ...           |                                                      ... ...      |  ... ...  ... және орта ... K(Mg,      |тау жыныстарында, метаморфты тау жыныстарында (гнейс, ||Fe)3∙[OH, F]2     ...                                             ...        |                                                      ... (ақ      ...  ... пневмато-литовое. Қышқылдық    ||слюда)            ... орта ... тау ... ...       ||KAl2[OH]2-[AlSi3O1|тақтатастарда, гнейстерде, ... тау ...   ||0]                ... ... ... және т.б.)                   ...          |  ... хемогенді,  үгілу кезінде силикаттарды      ||Al4[Si4O10]-(OH)8 |түзейді.   Саздар тобындағы минералдар, яшмалармен    ||                  ... ... тау ... ... кіреді        ||Ортоклаз (дала    |  ... ... ... орта магмалық және ||шпаты) K[AlSi3O8] |кейбір метаморфты тау жыныстарына басты құраушы бөлігі||                  ... ... ... ... ... қалыптасады      ||Альбит            ... және ... ... ... ... ...      ... (плагиоклаздар),олар басты және кейбір орта   ||Na[AlSi3O8]       |магмалық жыныстарда басты құраушы ретінде ...   ...           |  ... және ... Альбитпен бірге қоспалар  ||(плагиоклаз)      |түзейді.  Басты және кейбір орта (диорит) магмалық    ...      ... ...                                   ...           |   ... ... ... ... ...   ||Na[AlSiO4].       |орта ... тау ... ... ...        |Тау ... ...  массалары  күрделі,  әрі  заңды  үйлесімдіболып келеді және олар жер қыртысында пласт (қабат)  ...  ірі  ... ... ... мен тау жыныстарының қалыптасуы  әр  алуан.  Осы  белгілерібойынша ... олар ... ... және ... болып бөлінеді.Магмалық минералдар мен тау жыныстар Жер қойнауында, жоғарғы қысым ментемпература  жағдайында  ...  ...  ...  ...   ... мен тау жыныстар Жер  бетінде  қалыптасады.  Магмалық  минералдармен тау ... жер ... ... ... ... 1,5% - ға  ... құрайды.Магмалық тау жыныстардың химиялық құрамы мен  құрылысы  ... ... ... құрамының бірдей  болмауымен  және  оның  суыну  жәнекристалдануы себепші болған.Магманы құрамындағы кремний оксидінің – SiO2  ...  ... (SiO2  ... артық), орта  (SiO2  65-тен 52%-ға ...  ... (SiO2  ... 40%- ... ультранегізгі (SiO2  40%-ға дейін)  болыпбөлінеді. Қышқылдық магмада салыстырмалы жеңіл элементтер (К,  Аl,  Na),  ... және ... – ауыр (Са, Мg, Fe) ... ... ... құрамымен  тау  жынысының  минералдық  құрамыанықталады.Магмалық тау жыныстар қату және кристалдану жағдайына қарай: ... және  жер  ...  ...  (эффузивті)  болып  бөлінеді.Магма жер бетіне  шыққанда  атмосфераға  көптеген  мөлшерде  бу  мен  ... осы ... ол лава деп ... тау ... ... болу ... ... практикалықмаңызы зор, өйткені осы жыныстармен пайдалы қазбалардың кен  орындары  тығызбайланысты.Шөгінді  (гипергенді)  ...  мен  тау  ...   Жер   ... ... ... немесе жер қыртысының жоғарғы  зоналарындатөменгі  температура  мен  қысым  жағдайында  түзіледі  және   ...  ...  ...  сыртқы  агенттер  мен  заттардың  әсеріненбұзылған өнімдері  мен  өсімдіктер  мен  жануарлардың  ...  ... ... ... ... ... материалдары болып табылады.Шөгіді тау жыныстары келесідей түрлерге  бөлінеді:  сынықты  (құмдар,малтатастар және  т.б.),  сазды  –  ...  ...  ...  мен  ... өнімдері, химиялық (тасты  тұз,  гипс  және  т.б.),  органогендік(ағзалық) ... ... және т.б.), ... -  ...  жағдайлардақалыптасқан минералды массалардың қосындылары (мысалы, сазды әктастар)Метаморфты минералдар мен тау жыныстар  ... ... мен ... ...  бу  мен  газдар  ...  ...  ...  ... ... ... ... да ұшырауы мүмкін. Метаморфтану  кезінде  таужыныстарының  жаңа  ...  ...  ...  ...  және   ... ... ...  Метаморфтану  кезінде  таза  кварцты  құмдар  менқұмтастар  кварцитке,  әктастар  –  ...  ...  ...  және  слюдалытақтастарға  айналады.  Негізгі  және  ультранегізгі  ...  ... ... ... тақтатастар түзіледі.Фация туралы түсінік. Орта мен барлық түзілетін тау жыныстары  (немесетүзіліп ... ... ... ... фация түсінігімен  түсіндіріледі..Олар қазіргі заманғы және қазбалы  болып  бөлінеді..  ...  тау  ... бұл ... ... келесідей.  Қазіргі  заманғы  фация  –  бірдейфизикалық-географиялық жағдайлар, біркелкі флора  мен  ...  тән  ... ... ... ... ... ... емес,  жылы  теңіз  жағдайынсипаттайтын,  маржанды  рифтер  фациясы;  ...  ...  тән   ... ...  фациясы  және  т.б.).  Қазбалы  ...  ...... ... ... ... теңіз жануарларының қалдықтары  бар(маржандар, теңіз кірпілерінің қаңқалары, моллюска  бақалшалары  және  ...  ...  ...  ...  Олар   ...   емес   жылы   ... дәлел бола  алады  (қазіргі  теңіз  түбіндегі  осы  сияқтышөгінділердің түзілу жағдайын біле ... біз айта ...  ірі  ...  топтарына   біріктіруге   болады.Құмдар,ұйықтар фациясы бар теңіздің жағалаулық  зонасы  мысал  бола  ... ... ... ... ... бар  шөл  жағдайы  тағыда  бір  ... ... ... режим мен басқа да  факторлардыңөзгеруінен түзілімдер құрамы да өзгереді, фация ауысады.Нақты тектоникалық режим мен нақты құрылымдық зоналарға, тау жыныстарыкешендері – ... ... ... ... ... ...  тау  ...  түбінде  жиналған  саздар  мен  ...   ... ... терригенді флиш мысал бола алады..Тау жыныстарының түзілу заңдылықтарын біле, біз қазбалы  фациялар  ... ... ... ... ...  келтіре  аламыз,  пайдалықазбаларды іздестіре, тектоникалық қозғалыстар  ...  ...  ... ...  ...  ...   ...   геохронологиялық   және   стратиграфиялықшкалалары.Тау жыныстарын зерттегенде  олардың  түзілу  уақытын,  абсолютті  ... ... ... өте ... ... абсолютті жасы тау жынысы және оның құрамында болатынминералдардағы радиоактивті элементтердің  (уран,  гелий,  калий,  ... және т.б.) ... мен ... ... ... ...  ... Бұл қатынас тау  жынысының  түзілген  уақытына  қарай  өзгереді:онда радиоактивті элементтер саны ...  ...  ...  саны  өседі.Табылған  қатынас  бойынша  зерттелетін  радиоактивті  элементтің   ... ... ... сол ... ... ... уақытын есептейді.Мысалы, уран үшін ол төмендегі формула бойынша ... ... 108 ... ... деп ... ... қабаттарды есепту, түзілімніңабсолютты жасын анықтаудың тағы да бір тәсілі бола алады.Тау ... ... ... жасы ...  жәнепалеонтологиялық әдістермен анықталады.Стратиграфиялық әдіс қабаттар мен магмалық денелердің өзара орналасуынзерттеуге негізделген.  Геологиялық құрылымды сипаттағанда және  ... ... ... ашылымдарды үйлестіргенде, әсіресе  қабаттардыңкүрделі  (бұзылған)  жатысында  стратиграфиялық  әдіс  ... ... әдіс ең ... және кең ... әдіс болып табылады.Бұл әдісте қабат жасын, оның құрамындағы  органикалық  қалдықтар  көмегіменанықтайды.  Органикалық  дүниенің  даму  ...  ...  ... пішіндерге  ауысулар,төменгі  топтан  жоғарыға  өту,  түр  ... ... өмір ... және тас,  ...  ...  ...  ... мен өсімдіктер  қалдықтарын  зерттеумен  –  ...  ... ... ... өмір  сүру  уақытын  білгенде  және  олардыңқадықтарын-қаңқалары, бақалшақтары т.б. қабатта табылғанда, біз оның ...  да  ...  ...  ...  ...  жағдайда   жақсысақталуы керек, кең таралған және Жер дамуындағы қысқа кезеңдерінің ағзалартүрлері мен топтарына тиесілі  болуы  ...   ...  ...  ... басқарушылар деп аталады. Оларға көбінесе жер шарының  теңіздерінмекен   еткен   ағзалар   қалдықтары    ...    ...    ... ... ... ...  ...  жиі  кездеседі.Себебі,  теңіз  ...  ...  ...  облысы  болып  саналады,  алконтинентальдылар  жиі бұзылуларға (үгілү, денудация) көп ұшырайды.Бұрын Жерде ...  ...  ...  ...  ... келтіру үшін  (палеогеографияның  міндеттері),  қазбалы  фациялардыталдау және актуализм принципі қолданылады.Геохронологиялық шкала Жер ... ...  ...  ... негізінде құрастырылады.Бұл этапты дәуірлерге, кезеңдерге,  замандарға  бөлу  палеонтологиялықматериалдарды зерттеу негізінде жүргізілген.Геохронологияда уақытша және оларға сәйкес стратиграфиялық бірліктерді(стратиграфиялық ... ... ... дамуының геологиялық кезеңдерін уақыт бойынша бес дәуірге бөлінеді– архей, протерозой, палеозой, мезозой және кайнозой. ... ... ... ... ... ... ...  Дәуірлер  кезеңдерге  бөлінген,оларға қималарда қабат жүйелері сәйкес келеді. Кезеңдерді замандарға бөледі–  қималарда  ...  ...  ...  ...  ірі  уақыт   бірліктерінбіріктіреді. Олар  эондар (криптозой және ... деп ... ... й  ... және ... ... тұрады, ол дәуірлерді  Жерде  ішікіқаңқалары жоқ жануарлар түрлері ... және ...  өмір  ... ... ... және ...  ...  бөлінген  (өз  атынгрек сөздері алған, фанерос-айқын және зое-өмір).Геохронологиялық   шкаланың   басты   ...   ...   ... ...  ...  ...  ...  ғасырларға(жікқабаттар) бөлшектік бөлінулердің жиі жергілікті атаулары  болады.  ... ... ... ... ...  үшін,  жер  шарыныңгеологиялық  карталарын  құрастыруда  және   басқада   ...   ... үшін ... ... қажет.Бірдей  геохронологиялық  шкала  негізінде  геологиялық  карталар  ...  үшін  ...  ...  ...  ...  ...   ... карталарды жасау кезінде үш түрлі шартты  белгілер  қолданылады:олар түстік, ... ... және ... және ... ... № 2Тақырыбы «Бедер тұралы жалпы мәліметтер. Бедердің жасы және  дамуы,  негізгібағыттары»(3 сағат)Бедер туралы ... ... ... даму ... ...  ...  ...  қатынаста,  әріқоршаған ортамен күрделі өзара байланыстағы  көлемі,  құрылысы  және  ... әр ... жер ... ... ... ... деп атайды.Бедер  пішіндерін  табиғи  деп   атайды,   ал   ...   ...  ...  ...  ...  салыстыруға   болатын   қарапайымжасанды денелер мен ... да  жиі  ...  ...  күрделі  пішіндеріқарапайым  пішіндердің  тұтастығынан  қалыптасады  және   олар   өте   ... жете ... ... ... ... ... ... аймақ.Бедер элементтері: жақтар —  беткейлер  беттері,  қырлар  —  ...  ...   ...   ...   ...   ...   жарқабақсызықтары, шыңдар, седловин, аңғар  сағалары,  ...  ...  және  ... типі — ... типі — кең ... ... және  түзілуі,құрылысы және дамуы ұқсас нақты пішіндер жиынтығы.Бедер жіктемесі төмендегі белгілері бойынша жүргізіледі.Сыртқы   белгілері   ...   ...   және   ...   ... бедер пішінімен салыстыра отырып оң және теріс болып  бөлінсе,олар ары қарай өз алдында тұйық және ашық  ...  ...  ...  қатартегіс (нейтралды) формалар да болады.Тек бірдей морфологиялық  сипаттамаларды  ала  отырып,  бедерді  ... ... ... ... міндеті болып саналатын, пішін көлемін(мөлшерін) көрсету маңызды толықтыруларға жатады.Өлшемі бойынша бедерді келесідей түрлерге болады:1. Ең үлкен (планетарлық)  пішіндер.2. Аса ірі ... ... Ірі ... ... Орта ... формы.5. Ұсақ (микро) формы.6. Өте ұсақ (нано) формы.7. Өте уақ (топографиялық кедір-бұдырлар) формы.Бедердің сыртқы түрі мен ... ... ... ... мен  ...  нақты  айтуға  болмайды.  Бұл   сұрақтың   жауаптарын   ... ... ...  (тегі)  бойынша  бедерді  үлкен  екі  ...  ...  ...  (эндргендік)  іс-әрекетінен  жасалынған   пішіндер   б)   ... ... ... жасалынған  пішіндер.  Біріншілері  өзалдында  жанартаулық  және  жер   ...   ...   ... ... Екіншілері үгілу процестерімен, мәңгі тоңның дамуымен,ағынды сулардың, жер асты суларының, теңіз, қар және мұз, жел,  өсімдіктер,жануарлар, адамдар ...  және  ...  ...  пайдаболған (ғарыштық) пішіндер.Көптеген   бедер   ...   ...   ...   ...   ...  іс-әрекеттер  тән.  Сыртқы  геологиялық  агенттердің   ...  ...  ...  ...  ......   алзаттардың жиналуын аккумуляция деп атайды. Қандай да  болмасын  геологиялықагенттің іс-әрекетін сипаттағанда арнайы терминология қолданылады.Бедерді генетикалық (  ...  ...  ...  ...  ... Ол жеке пішіндерді  сиапаттағанда  ғана  емес,  сонымен  қатаролардың кешендерін – бедердің генетикалық  типтерін  ...  ... ... ... ... ...  ...  басты  заңдылықтарынзерттеуді жеңілдетеді.И. П. Герасимов бедерді басты геоморфологиялық  факторлар  бойынша  ... ... ... ... ... және морфомүсін.Бедердің жасы мен дамуының басты бағыттарыБедерді зерттегенде және  сипаттағанда  оның  жасын  анықтау  ... ... ... ... екі ... ... болды,   кейдеолар геоморфологиялық және геологиялық деп аталады.Бедердің абсолютті жасы - геохронологиялық ... ... ... ... түзілу уақыты. Жастың байланысы бірнеше әдістермен іске асады.Қандайда бір беттің түзілу уақытын анықтау,  оны  құрайтын  қабаттардыанықтайды. Мысалы, ... ... ...  жасы  ...  ... ...  ...  шөгінділерімен  жабылған.  Бұл  бет  неогенніңсоңында, теңіз ... ... ... ... беттегі барлық қалыптасқан бедердің мүсіндік пішіндерінің  жасы  негізгібеттегіден жас,  ...   Бұл  ...  біз   ...  ...  ... ... ... түзілімдерді  зерттеу  мен  жастық  шеп  (шек)  әдістеріндекелтірілген мысалдағы ... ... ... ... ...  ... дамығанда одан беткей бұзылу өнімдері шығарылады және  оның  сағасындажиналады. Демек, жыра  жасы   ...  ...  ...  түзілетінтүзілімдер жасына сәйкес келеді. Бет астында  жатқан  жас,  жел  ... ... ... үшін төменгі (анағұрлым ежелгі) жастық шеп болыпсаналады. Егер төбеде қорған болса және оның түзілу уақыты  белгілі  ... ол ... ... шеп  ...  ...  ...  ...  шеп  туралытүсінік  өте  күрделі  жағдайларда  да  қолданылады.  Мысалы,  бұл  әдіспенқатпарлық пен тау ... жасы ... Ол үшін ... ең жас ... мен ... ... жатқан ең ежелгі қабаттар  жасы  анықталуытиіс. Таулардың көтерілу уақыты мен ... ...  ...  ... коррелятты түзілімдер жасы боынша анықталады.Ежелгі, жоғалып кеткен мұздықтармен жасалынған  бедер  құрлықтың  кеңаймақтарында таралған. Алдыңғы бедер ...  ...  ...  ... ... ... ... деп аталады. Сақталған (мұраланған) бедертүсінігі басқада мағынада да қолданылады.Геоморфологияда  «жас»,  «кемелденген»,  «ескі»  бедер    ...  ...  ...  ...  даму  ...   сипаттайды   (Дэвисбойынша). Мысалы, белсенді өсіп жатқан жыра – жас, ал  өз  ...  ... кәрі ... деп ... және т.б.Ішкі  –  эндогендік  және  сыртқы  –  экзогендік  процестердің  өзараәсерлесуі ... ...  ...  жүреді.  Эндогендік  процестер  негізгібедер  түзуші  маңызға  ие,  бастысы  жер  ...  ...   ... ірі ... ......  мен  мұхит  ойпаңдары,көптеген мыңдаған шақырымдарға  созылған  (геотектуралар)  ...  ...  ...  тау  ...  ...  ...  ...  көлдеройпаңдары жасалынған. Магмалық процестер жер қыртысы  қозғалысымен  күрделіөзара  ...  ...  ...  ...   ... ... олар сол ...  басты  себепкері  болуы  мүмкін.Магмалық массалар жер бетіне шыққанда көлемді лавалық жазықтар мен ағындар,жанартаулық  таулар  мен  ...  ...   ...   Ішкі   ... ... ... бұзуға сыртқы күштердің іс-әректі  бағытталған.Мұздықтар, ағын сулар,  теңіз  бен  ...  ...  ...  ...  ... ... бұзылу өнімдерін алып кетеді, олармен  теріс  пішіндердітолтырады.Эндогенді және  экзогенді  күштердің  өзара  әрекеттестіктерін  ... ... ... көрсетуге болады. Ішкі күштерді Т  –  мен  белгілесек(+Т – көтерілім және  –Т  –  ...  Д  және  А  ...  ... (Д – ... мен ...  А  -  ...  және  шарттыбетті  нольге  теңесек,  тектоникалық  қозғалыстардың  нәтижесінде  бірінші(шартты)  ...  ...  ...  Шартты  бет  деңгеінен  жоғары  болсаденудация, ал төмен болса ... ... ... жылдамдығы ысырылу  жылдамдығына  тең  болған  кезде  (+Т=-Д)немесе бату жылдамдығы аккумуляция жылдамдығына тең ...  (-Т=А)  ... ... Бұл ... ... ... ... жазықтартуралы  айтады.  Тепе-теңдік  бұзылған  жағдайда  +Т>-Д    тау,   ал   ... ... ... ...  эндогенді  және  экзогенді  күштердің  ...  ...  ... ... ... ... КүрделіліктерЛекция № 3Тақырыбы  «Жер  қабағының   қозғалыстары   (эндогенді   ...   ... және ... ...        (6 ...  жер  ...  қозғалыстарын  және   олармен   жасалынғанбедерлерін (қабаттар,  ...  ...  ...  ...  ... қыртыстың барлық қозғалыстары тектоникалық қозғалыстар деп аталады.Қозғалыстар ... ... ... бойынша, бағытталуына, жер  қыртысыбедері мен құрылымына әсер етуі бойынша жіктеледі.  Жер  қыртысының  ... ... ... қозғалыстар неогенге дейінгі  ұзақ  геологиялықкезеңдер аралығында дамыған ежелгі (палеотектоникалық),  неогеннен  қазіргіуақытқа дейін жүріп жатқан жаңа ...  және  ...  ...  ... де жалғасып жатқан қазіргі заманғы қозғалыстар болып бөлінеді.Жер  қыртысы  бедері  мен  ...  әсер  ...   ...   ... жай ...  ...  мен  ...  (кейін  қайту)  жәнетрансгрессиялармен (ілгерілену, басу) бірге  жүретін  үлкен  кеңістіктердіңбатуына   ...   ...   ...   эпейрогенетикалық   (континентқалыптастыратын)деп  аталынады.  Тез  жүретін,  биік   ...   мен   ... ... және  жер  ...  ...  деформациясыменбірге жүретін қозғалыстар оргендік деп аталады.Бағытталуы бойынша қозғалыстар ... ...  ...  мен  бату)және тангенциалды (горизонталды жылжу) болып бөлінеді.Жер қыртысының ... ... ... ... мен ... Жерсілкінісі —  табиғи  себептерден  туындайтын,жер  қыртысының  бірденнен  сілкінуі.  ...   ...   ... ... ... ... – сілкіндіремін, шақаймын).Жерсілкінісін  жаралуы  бойынша  тектоникалық,  жанартаулық,  ... ... ... және ...  ...  ... деп бөлінеді.Сілкіністің күші мен  энергиясы  бойынша  жерсілкінісі  микросейсмикалық,макросейсмикалық жыне мегасейсмикалықтарға бөлінеді.  Жерсілкінісінің  ... ... ... ... грунттар жылжуы, мекемелер бұзылудеңгейі, грунтты сулардың  өзгеруі  және  т.б.  ...  ...  ... үшін 12 – ...  ...  қолданылады  (жерсілкінісінің  1-2  балдықкөрсеткішін тек қана ... ... 3-5 ...  адам  ...  ... ... 6-9 балда  –  ғимараттарға  зақым  тиеді,  10-11  балдағимараттар қирайды, ... ... ... өзгереді, грунттарда  жарықшақтар,тауларда опырылымдар пайда болады,  12  балда  барлық  ...  ... ... ... ... ... ... өзгереді, ).Жерсілкінісінің г и п о ц е н т рі    мен   э  п  и  ц  е  н  т  рі  ...  өте  ...  ...  ...  жер  бетіндегі  облыстарплейстосейстті деп  аталады.  Бірдей  ...  ...  ... изосейст карталарын сызады.Гипоцентрдің дәл орнын анықтау үшін екі-үш  ...  ...  ...   Сейсмикалық  толқындардың  келу  уақытын,  ... ... оның жер ... шығу ...  ...  ...  ...  дүние  жүзінің   барлық   ...   ...  ...  таралу  жағдайлары  мен   ошақтарының   орналасууақыттарын анықтау, Жер қыртысының  құрылымын  ...  ...  ... ... ... ... ... біркелкі емес. Тынық мұхитымен Жерорта теңізі белдеулері аса сейсмикалық белсенділікпен  ерекшеленеді.Бірінші белдеу Тынық мұхитының жағалаулары  мен  ...  ...  ... белдеу Гибралтардан басталады, Жерорта  теңізінің  таулы  аудандарынқамтиды және шығыста Кіші Азия, Кавказ, Копетдаг  таулы  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Азия  және  Индонезия   аралдарынажалғасады. Жоғарғы ... ... ... ... байқалады(Тянь-Шань, Алтай, Саяндар, Байкал маңы) одан әрі Охот теңізіне,  Дүниежүзімұхитының орта су асты жоталарына,   ...  ...  ...  ...  ... ... ... әрекеттер тән.Тынық мұхиты жағалауларында жерсілкіністерінің  бұзу  мүмкіндіктеріменбірге, цунами толқындарының бұзу жұмыстарын да есепке  алады.  Цунами  ... ... ... ... ... ... кей жағдайларда жерсілкіністерінің маңызы  зор.  ӘсіресеЖер бетіне шығатын сеймогендік ... ... ... ие. ... пішініндегі кертпештер,  тектоникалық  жарықшақтар,  жер  қыртысыблоктарының көтерілуі  мен  төмен  ...  ...  ...  және  ... бұзылыстар пішіндері. Қарқынды тектоникалық  қозғалыстаркезінде тау жыныстарының ... ... ...  ...  ...  ...  бұзылыстар  қалыптасады,  жер  қыртысының   құрылымыөзгереді.Астына  ...  және  ...   ...   екі   ... және ... тау жыныстарынан құралған (қабат  шегінде),  пласттәріздес немесе линза тәріздес ... ... ... ... ... жыныстарына тән ерекшелік болып табылады. Қабаттың төменгі  шекарасы  –табаны, жоғарғысы – жабын, ал олардың арасындағы перпендикуляр бойынша  ... ... ... деп аталынады.Теңіздер, көлдер және т.б. жиналған, бастапқы, қалыпты қабат  ... ... оған  ...  ...  ...  ...  қабаттарды  түпашылымдарында  және  кең  жазықты  аймақтар  ...  көре  ...  ... ... орналасуы үйлескен және үйлеспеген болуы мүмкін. Үйлескенқатталуда келесі қабат, астына төселгендерге жатады. Пластар ... ... ... ... ... ... ... жиналу процесінде жүретінөзгерістерге дәлел.Қатты  денелер  деформациясына  ...  тау  ...  ...  ... созылу және қарапайым жылжу), біртекті емес –  (иін  мен  бұралуы)болуы  мүмкін.  Біртекті  ...  ...  ...   ...   ... ... емес деформацияда  –  деформацияның  көлемі  менсипаты дененің әртүрлі бөліктерінде әр ... ...  ...  ұшыраған  жыныстың  физикалық  ерекшеліктеріәртүрлі болады,  сондықтан  да  тау  ...  ...  ...  ...  Жиі  ...  ...  жыныстарда  сансыз  жарықшақтар(кейде көзбен көруге қиын) байқалады. Тектоникалық процестермен жасалынған,мұндай ...  түрі  ...  деп  ...  ...  жарықшақтықпеншатастыруға болмайды, жарықшақтық кейбір жыныстар мен жеке пластарда, суыну(базальттар), құрғау және т.б. осы  ...  ...  ...  ... нәтижесінде қалыптасады. Мұндай жарықшақтық  тектоникалық  процестерәсер етпеген жыныстарда да таралады,  кейде  оны  ...  ...  ... ... ... ... барлық  формалары  дислокациялардеп аталынады. Егерде  осы  жағдайда  қабаттар  бұзылмаса,  дислокациялардықатпарлы ... ал егер ... ... бірге жүрсе, онда  олардыайрылымды (дизъюнктивті) деп атайды.Қатпарлы ... ... ...  ...  Оларды  дөңес  қатпарлар-антиклиндер және  ойыс  ......  ...  ... (құлп, қанаттар, қанаттардың құлау бұрышы, өстік қатпарлар, өстікжазықтық) мен формалары бойынша аталынған  қатпарларды  кеңістікте  бірнешетүрлерге бөлуге болады.Қатпар  ...  ...  ...  ...  ... ... ...  тік,  олардың  өстік  жазықтығы  вертикальдыжатады және ... ...  тік  ...  ...  ...  өстікжазықтары көлбеуленген, қанаттары әр жаққа түседі; төңкерілген –  қанатыныңбіреуі тік орыннан  өткен,  ...  ...  бір  ...  ...  -  ...  ...  ...  жатады;  аударылған   (антиклиндіқатпардың  бұл  түрінде  құлп   ядродан   ...   ...   ... және ... өте ... ... басқа, қысқарған немесе дөңгелектенгенқатпарлар да кездеседі. Олар брахиқатпарлар  деп  аталады;  брахиантиклинніңқарапайым түріне мысал ретінде күмбезді айтуға ... ... мен ... ...  ...  менсинклинорийлерді (ойыс) құрайды.Қалың қабаттар қысылып тасталғанда қатпарларда тау  ...  ... ... ...  дамиды,  сондықтан  қандайда  бір  шекте  жыныстарайырылымсыз деформациялау  қабілетін  жоғалтады.  Айырымды  ...  ...  ...  ...  ...  жатыстағы  қатпарлар  бұзылуының  ... ... ... ... сол,  оның  бір  қанатында  ... ... ...  ...  мен  ...  бар:  қанаттары(көтерілген немесе төмен  түскен);  лақтырғыш  –  жылжу  ...  ...  ...  ...  ...  ...  мен   бұрышы;   лықсымасызығының  созылуы  (азимуты);  лықсыма  фасады  –  ...  ...   ... ... ... ... жылжу амплитудасы және  т.б.  Келтірілгентерминологияда «смеситель» түсінігі әмбебепты  болып  саналды  және  ...  ...  ...  де  ...  мен   ...   ... айырылымды бұзылыстар  бір-бірінен  жылжыған  бөліктерінің  қозғалубағыттары  мен  жылжу  амплитудасы  бойынша   ...   ...   ...  ...  дизъюнктивті  бұзылыстардың   басқада   түрлеріндеқолданыла ... ... ... ... салыстырмалы  жалғыз  сиреккездеседі,  ал  лықсымалар,  gығыспалардың  ...   ...   ... ...  ... ...  ...  грабендер  жәнебаспалдақты лықсымалар қалыптасады.Жер  шарының  ішкі  энергиясы  әсерінен  ...  ...  ... ... массалары жасалынған,  тек  олардың  аздаған  бөлігіғана жергілікті себептерден туындауы мүмкін. Мұндай себептерге  ... тұз ... ... және т.б. () ... ... бойынша қатпарлар үзікті және сызықты болуы мүмкін.Қабаттардың планды  орналасуын  зерттеу,  жер  қыртысындағы  ... мен ... ... ...  ...  ...  бермейді.Ол үшін вертикальді қималар мен геологиялық кескіндерді зерттеу қажет.Жер қыртысының негізгі құрылымдық элементтері. Жер қыртысы құрылысын,ежелгі, жаңа және ... ... ... зерттеу,  Жерді  қозғалмалыбелдеулерге  –  геосинклинальдарға,  сонымен  қатар  тұрақты  болыстарға  –платформаларға  ...  ...  ...  ...  ...  жер  ... планетарлық зоналары болып келетін, терең жарылымдарға ұштасқан.Олар айырылымды бұзылыстарға ұқсас келеді, яғни лықсыма, қаусырма, gығыспа,бастырма, рифттер және т.б. түрінде ... Олар жер ...  ...  ...  көп  ...  ...  мантияда  кездеседі,  жиі   магманың   тереңошақтардан жер қыртысына және оның  бетіне  ...  жолы  ...  ... ... және ... жағдайымен қатар,  жер  қыртысы  қабаттарыныңпласттарының вертикальды ауысуынан да  ... ... Бұл ... ...  дамитын  процестер  себепші  болады.   Тереңдік   жарылымдарменгеосинклиндер мен ... ...  ...  ...  және  ... ... ...  қыртысының  дамуы  мен  түзілуінде  геосинклиндер  мен   олардақалыптасатын құрылымдар маңызды рольге ие. ... олар  жер  ...  ...   ...    ...    ...    белсенділкпен,    күштіжанартаулылықпен,  түзілімдердің  үлкен  ...  ...  ...  және  бедердің   үлкен   ...   ... ... бірнеше кезеңдерге бөледі.1.  Бірінші  кезеңде  геосинклин  жер  қыртысының   ...   ... онда  ...  ...  қат-қабат  жиналабастайды2.   Екінші   кезеңде   –   жалпы   ...   ...   ...  ...  иеленеді   және   ойыс   ...  ...  ...  ...  ...   өте   ... ... Үшінші кезеңде қарқынды қатпар түзілу, қышқыл құрамды магма енуімен жинақталған қат-қабаттардың жалпы  (аймақтық)  метаморфтануыжүреді.4. Төртінші ... ... ... енуі жүре ...  ал  ...  ...   жалпы  көтерілу  мен  таулы  ... ... ... ... ... ... магмалық іс-әрекет тоқтайдыжәне таулар ақырындап сыртқы геологиялық ... ... ...  ...  ...  ...  облыс,  қатты   және   жерқыртысының аз ...  ... – жас ... айналады.Платформалар – дамудың  күрделі  геосинклиндік  циклін  өткізген,  жерқыртысының қатты учаскелері, олар сыртқы ...  ...  ... ... ...  жазықтар  түрінде  болады  және  қалыпты  (платформалы)тектоникалық режиммен сипатталады. Бұл ...  жер  ...  ... ... баяу ... мен ... ... көрініс береді.Батуға аса бейім болып келетін және шөгінді қабаттардың  баяу  жиналуытән, платформа учаскелері плиталар деп ... ... екі ... құрылыстән. Төменгі ярус (этаж) – ежелгі қатпарлы  іргетас  –  бұзылған  таулардыңтүбірлері, ... ...... ярус ......  тыс,  ... ... келіспеушілікпен қатпарлы негізде жатады.Плитаға қарама-қарсы түсінік - қалқан. Платформаның бұл  ... ... және  олар  ...  ...  болып  саналады.  Бұл  жердежоғарғы ярус (шөгінді тыс) болмайды.Платформаның   ...   ...   тау   ...   ... шеттік ойыс қалыптасады.  Плиталар,  платформалар  шегінде  асаұзын  және  ...  ......  ...   жайпақ   көтеріңкіучаскелерге – антеклиздер, дөңестер, белестер жатады. Авлокогендер  ... түсу ...  ...  Авлокогендер  -  грабен  ...  ... ...  ...  ...  ...  континентті  түзілімдерментолыққан, рифттермен салыстырады.Платформалар жасына байланысты қазіргі заманғы континенттер  ядроларынқұрайтын ... ... ...... мен ерте ...  және  ... ...  қыртысы  қозғалыстары   өте   ...   ...   ... ... және ...  ...  ...  күрделі  таубедері (эпиплатформалы  таулар)  түзілетін  ...  ...  зона  ...  ...  ...  ...  ...  Тянь-Шань,  Алтай  және  т.б.жатқызуға болады.Орта мұхиттық жоталарОларға рифттік терең аңғарлар  тән.  ОМЖ  ...  ... ...  ...  ...  режиміне  ұқсас,  бірақ  ортажоталар мұхиттық қыртыстың ... ... ... ...  ...  әлі  де  әлсіз  зерттелген.  Олардың  құрылысыматериктік платформалардан өзгеше, бедері – суастындағы көлемді жазықтар.Жер  ...  ...  ...  ...  ...  геодезиялық,геофизикалық, гидрологиялық,  геоморфологиялық,  геологиялық  және  кешендіәдістер.Жерқыртысын зерттеудің теориялық,  сонымен  бірге  ...  ... Жер  ...  ...  ...  ...  қозалыстары,  көбінесе  болуымүмкін жерсілкіністеріне немесе жанартау ...  ...  Жер  ...   ...   ...   ...    ...    құрылыстарды(плотиналар, каналдар, мұнай құбырлары және  т.б.)  деформациялайды.  ...  ...  ...  түсуі   (мысалы,   Солтүстік   теңіздің   ... ... ... ... жағалаулары) дамбаларды  салуға,  субасудан егіншілік мәдени жерлерді қорғауға мәжбүр етеді.  Қандайда  болмасынәдісті таңдау жер ... ... ... үшін ...  он  ...  адам  ...  ...  жасалынған,   жер   бетіқозғалыстары  сезіліп  келеді.  Тас  көмір,   ...   ...   газ   ...  жер  асты  ...  үлкен  қалаларда   ғимараттар   ...  ...  ...  ...  ...  Бұл   қозғалыстартектоникалық емес, бірақ олардың практикалық маңызы зор. Баяу, дамып  жатқанкөтерілімдер, жер  ...  ...  мен  ...  ...  ... дәл ... тіркелген (жылдамдығы 0,5-тен 10-12 мм/жыл).Жер қыртысы  қозғалыстарының  ...  ...  ...  тарихижүйелілікпен дамыды. Геотектоникалық болжамдар  дамуының  негізгі  бағыттарыХІХ ғ. екінші ... мен ХХ ғ. ... ... Осы ...  ... ...  мен  ...  пульсация  (кеңею  мен  сығылудың  алмасатынкезеңдері), материктер (дрейф) қозғалысы, ротация (Жер ...  ...  және  ...  ...  ...    дамыған,   оларға   сүйенсек,радиоактивті ... ... ... ...  ...  ...  дифференциация  процестері  мен  ...   асты   ... ... ...  ...  ...  ...  Әлемдік  мұхиттүбінің құрылысы  туралы,  Жердің  магниттік  және  гравитациялық  поляларынзерттеулердің жаңа мәліметтері,  ...  ...  мен  ...  ... ...  ...  бұл  ...  нақтылауға  жәнеқайта қарауға мүмкіншілік берді.Барлық қазіргі кездегі болжамдар  Жердің  қойнауында  (дифференциация,жылыну, ... асты ... және т.б.) ... ... ...  ескереді.Негізінде  жер  қыртысының  тангенциальді  және  радиалды   қозғалыстарыныңмаңызын, сығу және созылу процестері мен ...  ...  ... ... баяулау) мәндерін әртүрлі бағалағандықтан  өзгешеліктер  барболады. Осы бағыттардан болжамдар авторлары және оларды жақтаушылар бірнешетоптарға  бөлінеді.  ...  ...  ...   ...   ...  мобилистер  кері  көзқарастарды  ұстанады.  Кейбір  зерттеушілержершарының айтарлықтай кеңеюін созылуын мойындаса, басқалары(неоконтрактционистер),  ...  ...  ...   ...   заттардыңтығыздығына, ақырындап суынуға(радиактивті элементтердің ыдырау нәтижесіндеолардың  санының  ...  ...  ...  ...  тенденциямен  жер  шарылүпілдейді  деп  санайды.   Сонымен,   кейбір   ...   ... ... ротация құбылыстарын маңыз орынға қояды.В.В. Белоусов жер қыртысының ... ... ...  мен  ... ... мәні ... ... әрі  жүйелі  идеяларды  айтқан.  Оныңпікірінше, жер шары ... ...  ...  оның  ...  дифференциацияпроцестері саналады. Дифференциация төменгі мантиядан басталады,  ол  жерденканалдармен төменгі жабысқақты ауыр және жеңіл фракциялар сәйкесінше  ... ... ...  ...  ...  Осы  жолмен  төменгі  мантияданастеносфераға   оқтын-оқтын   қатты   қызған   ...    ...    ...  қозу  ...   ...   Жер   ...   оқтын-оқтынкеңеюінен  жасалынған,  глобальды  созылыңқы  ...  ...  ... ... деп  ...  Егер  созу  ...  ...  бастаса,каналдар саны   азаяды.  Астеносфераның  қозу  деңгейі  мен  жер  ... ... ... ... активизациясы, базальтты магманың қыртысқа енуі және  оныңбетке шығуы, қыртыс ойысы мен геосинклиннің  ...  ...  ... өтеді. Платформалық режимге астеносфераның әлсіз дамыған белсенділігітән. Егер ... ... ... ...  ...  мантияшекарасы мен ядродан да келуі мүмкін), ол  жоғарылайды  және  ...  ...  ...  Геосинклин  мен  рифті  режимнің  ...  жиі  ...  ...  ...  нығайған  қыртыста  дамиды,   ал   геосинклинматериктік пен ... ... ... ... ... ... ...  әсіресе  мұхит  түбінің  қалыптасуына  жататын  бөлігінде,  оныңсхемасы болжамды екенін ... ... ... ... ... деп аталатын  болжам  дамуда.Оның негізінде қыртыс асты  массалардың  ағыстарына  ұзақ  уақыт  бойы  ... ... ... қалыптасуы туралы ерекше жағдайлар мен  мұхит  түбіменқатар,  материті   де   қосатын,   жер   ...   ...   ... ...  ...  ...  жатады.  Дәлелденген,  мұхиттүбі,  мысалы  Атлант  ...  ...   ...   ...   әртүрлігеологиялық жастағы, шөгінді  және  магмалық  жыныстармен  құралған.  Түптіңежелгі  учаскелері  континентке  ...  ...  ал  ...  орта  жотазонасында дамыған(палеомагниттік зерттеулер мәліметтері бойынша).Магматизм, оның геологиялық және ... ... ... ... терең зоналары мен қыртыс асты  массаларында  заттардыңқатты күйден сұйыққа, газтәріздес  және  бутәріздес  ...  ... ... ... жер  қыртысының  жоғарғы  зоналарына  немесе  жербетіне шығуын магматизм деп атайды.Интрузивты магматизм жер  ...  ...  ...  ...   және   оның   ...   ...   бұзылыстар    зоналары(жарылымдармен) бойынша жүреді жүзеге ... ... ...  ...  ... ... аралатын  тау  жыныстарымен  өзара  әсерлеседі,  олардыңассимиляциясы, қайта балқуы, келген элементтермен  байуы  жүреді.  ...  ...  ...  олардың  жату  тереңдігі   бойынша    тереңдік(абиссальды) және бет үстіндегілер (гипабиссальдылар) болып бөлінеді.Абиссальды  ...  –  ірі  ...  және  олар  ...   ...  Бұл  ...   ...   батолиттер   мен   штоктар   жатады.Гипабисальды интрузиялар әдетте қоректенетін ошақтармен, тар  жарықшақтарменжәне каналдармен ... олар ...  ...  ...  ...  ...   ену   ...   түзіледі.   Мұндай   денелерге:лакколиттер, силлалар, тастамырлар мысал бола алады.Эффузивті ... ... ... ...  жарықшақты  төгілумен орталық атқылаулар түрінде көрініс береді. Жарықшақты ...  ... ... ... тар ұзын ... ... және  қоршағанжергілікті жерге  дейін,  лавалық  жамылғыны  құрап  таралады.  Кең  ... ... ... Солтүстік және Оңтүстік  Америкада  (Колумбия,Парана  өзені  алабында),  Сирияда,  Аравияда,  Декан  ...  ...  ...  ...  Мұхит  түбінде   лавалардың   кең   таралғандығына   жаңамәліметтер дәлел бола алады.Орталық атқылау ... -  ... ... ...  жер  бетінде  воронкатәріздес кеңеюмен – кратермен аяқталады.Жанартаулар ... ... ... келесідей типтерге бөлінеді:гавайлық,    стромболиндық,    ...    ...    ... маар (жарылу трубкалары түтіктері) және лавалық  күмбездер.  Өтеқаты жарылыстарда ескі ... ... оның ... ...  ...  шұңқыры  –кальдера қалыптасады; жарылу түтіктер (маарлар) кейде биік емес  белестерменқоршалады.Поствулканические процессы сопутствуют вулканической деятельности.   Кним ...    ...     ...  ...     ...  ...  ... от гейзеров горячие источники  распространены  не  ...  там,  ... ... но ... и в ...  ...  ...  (Кавказ,  Забайкалье  и  др.).   В   ряде   районов   ... ... ...  ...  Исландия,  Новая  Зеландия  идр.) встречаются г р я з  е  в  ы  е     ...  ы,   или  с  а  л  ь  з  ... ... лавы ... грязь. Причина их образования  —  ... ... ... и ... ... сквозь  толщу  рыхлых,  насыщенныхводой горных пород. ... ... ... ... указанного  типаприурочено к месторождениям нефти.  ...  ...  ...  ...  ... ... ... через насыщенные водой слои,  разжижают  их  и  сбольшой силой вместе с ... ... на ...  ...  ...  образуются  и  в  местах  скопления  газов   (метан,   углекислота,сероводород и др.), ...  при  ...  ...  масс  ... например, в дельтах  больших.  рек  (бассейны  Миссисипи,  Инда  ... ...  ...  и   эффузивного  магматизманеодинаковое. Если при вулканических извержениях  мы  можем  непосредственнонаблюдать  резкие  ...  ...  то  при  ...   ...   ... ... щтоков, даек эти тела скрыты на глубине и  в  ... ... ...  ... как батолиты, штоки, дайки и др.,  обычновыражаются в ... ...  ...  разрушения  (размыва,  сноса)  вмещающих(покрывающих их) горных пород. В  ядрах  сильно  разрушенных  ...  ... в ... ... ... ...  ...  платформ,широко распространены  обширные  выходы  интрузивных  ...  ...  ... и состава.Рельефообразующее значение эффузивного вулканизма (извержений) обычноярко и наглядно. Трещинные излияния больших  масс  жидкой  ...  ... ... ... рельефа и растекающейся по  обширному  пространству,образуют лавовые  плато.  Над  их  ...  ...  ...  тольконебольшие вулканические конусы, возникшие в заключительную  фазу  извержения(Исландия).  При  излиянии  жидких  лав  в   ...   ...   с   ... ... лавы ...  ...  а  наиболее  высокие  вершиныпогребенного рельефа возвышаются над лавовыми  полями  (Армянское  ...  ...  ...  ...  жидких  лав  из   ...   ... ... ...  ...  формируются  мощные  вулканическиегоры с обширным основанием, пологими склонами (щитовые  вулканы)  и  высотойдо 4166 м над ... моря и 8766 м над дном ... ... на  ... ...  умеренной  силы  наращивают  высоты  и  площадивулканических форм. Таким путем  образовались  Ключевская  ...  (4850  ... ... (3156 м),  Этна  (3313  м)  и  др.  ...  ...  ... вершинами материков, например Килиманджаро (6010 м) в Африке,  идр.  Кейде  ...   ...   ...   ...   салыстырмалыбиіктігінің мәні  аз  болады.  Бұл  жағдай  егер  жанартау  биік  көтерілгентектоникалық ... ... ... ... ... ... ... бедер пішіні сыртқы табиғи агенттердің әсеріненқайта   түзілуге   ...   ...   ...    ... ... ... оның ...  деңгейнен  биіктігіне  жәнежақын жатқан ... сол ... ... ...  көбінесеосы бұзылыстардың  (түрлендірулердің)  қарқындылығы  мен  нәтижесі  тәуелдікеледі.Күл қабатшасаның және де басқада суөткізбейтін массалардың бар ... ... мен ... және ... ағын  су  ...  қалыптасуынакедергі жасайды. Мұндай жанартаулар беткейлерінде  барранко  (барранкостар)деп аталатын атыздар мен жырмалар  ...  ...  ...  олардыңтүзілуіне  мол   жауын-шашын   әсер   етеді,   ...   ...   ...... ...  ...  мен  жылжымаларында  датүзіледі. Барранко  жанартаулық  конус  бұзылысының  басталғандығына  ... ... ... орнында  жиі  тасты  –  некк  «бағана»түрінде көтерілген, көмейде қатқан лавалық ... ... мен ... ...  ...  ...  жанартаулықпішіндері Жерде кең таралған. Оларды зерттеудің үлкен ғылыми маңызы бар.Қазіргі заманғы және ... ... ...  ...  ... жер ... тектоникалық белсенділігі, сейсмикалылығы  жоғарызоналарда, бедердің контрастылығы  ...  ...  ...  тізбегі,  тереңмұхиттық ойыстар) мен белсенді жарылымдарда  таралады.  Жалпы  бұл  ...  ...  ...  ...  ...  зона)  мен   аравиялық-шығысафрикандық зонаға  сәйкес келеді. Атлант мұхитында да жанартаулар  көптаралған (Исландиядағы Ян-Майен, ...  ...  ...  және  ...  ... ... және Св. ...  аралдары).  Мұхит  жағалауларынан  өтеалыс, бірақ тектоникалық қозғалыстардың белсенді ... ... ...  ...  кезеңде  атқылаған,  жалғыз  және  топтана   орналасқанжанартаулар  кездеседі.  Бұл  ...  Саян  ...   ...   ...  және  ...  ...  жанартаулар,   Қытай   жанартаулары.Дүниежүзілік  мұхит  түбінде  базальттық  лавалар  жамылғысы,   ... пен күл ... кең ... 2.  ... ... МЕН ЖЕР ......  «Бедертүзуші экзогенді үрдістер  туралы  жалпы  мәліметтер.  Үгілуүрдістер және олармен жаратылған  бедер  ...  ...  ... ...      (3 ... экзогенді үрдістер туралы жалпы мәліметтерЭкзогендік үрдістерге үгілу, жер  беті  мен  жер  асты  суларының  іс-әрекеттері, ... ... ...  ...  мен  ...  ... іс-әректтері және т.б. жатады. Бұл процестер  энергиясының  бастыкөзі - КүнЭкзогенді  ...  ...  ......   ... бедердің оң  пішіндерін  бұзу,  теріс  пішіндерді  тасындыларментолтыру.Бұл  жұмыс  тау  ...  ...  ...  ...  ... өнімдерін тасымалдау  мен  ұстап  алу  жолымен  іске  асады.  ...  ... ...  ...  тау  ...  беріктілігі  менэкзогенді процестердің энергиясына тәуелді.Тау  жыныстардың  беріктілігі  ...  ...   ...   менфизикалық қасиетіне тәуелді. Химиялық құраммен - химиялық үгілуге қарсы таужыныстардың ... ...  ал  ...  ...  (қаттылығы,жіктілік,   жарықшақтылығы)   тау   жынысының   температуралық   әсер   менжарықшақтарда  су  ...  ...  ...  ...   және   ... агенттің әсер ету энергиясы климатпен, бедермен  және  солагенттің  ...  ...  ...  ...   әсерлесуінен   жасалатын,көптеген себептерге тәуелді.Эндогенді және экзогенді күштердің өзара  әрекеттесуін  ескеру  қажет,өйткені ішкі  ...  ...  ...  бедер  контрастылығы  жоғарыаумақтарда бұзылыстар қарқынды жүреді, және  баяу  қозғалысты  жерлерде  аздамиды.Сыртқы агенттер ... тау ... ... ... ... жылжуынсыз жүре  береді.  Аналық  жыныстың  бетінде  жатқан,бұзылыс өнімдерінің жиналған массалары ... деп ... ... ... теңіз  ағыстарымен,  мұздықтармен  жиналатыннемесе тасымалданатын тау жыныстарының бұзылу өнімдері  ең  ...  ... ... ...  массасына байланысты болады. Жалпы энергия  ... ... ... ...  М — ... (мысалы ағындағы  су  массасы);  v  —  ортаның  қозғалужылдамдығы (ағын ағысының жылдамдығы, жел жылдамдығы және  т.б.);  су  ... бұл ... ... ал жел  үшін  ...  ...  Е  —  энергия(қозғалыстағы күш).Қозғалыстағы орта массасы өте үлкен  шекте  өзгереді,  ...  ... үшін – ... ағып жатқан жауынның тамшы  суларынан,  ірі  өзендергедейін. Соған сәйкес олардың бедер түзуші және  ...  ...  ... ... ... мөлшері де өзгереді.Ортаның қозғалу жылдамдығының үлкен  маңызы  бар.  Жылдамтықтың  аздапұлғаюы  ағын  ...  ...  әсер  етуі  ...   Жылдамдық   көптегенсебептерге тәуелді болады, ең біріншіден ағын  қозғалысының  басындағы  жәнесоңындағы  ...  ...  ...  мен  ағын   ...   жолұзындына байланысты. Есептеуді төмендегі формула бойынша жүргізуге болады:i=H1-H2/LН1 — қозғалыс басталатын  орынның  абсолюттік  көрсеткіші;  Н2  —  ... ... ... ... L — жол ... ... өзен сипаттамасына қолданған жағдайда і  арқылы  ағын  бетініңылдилығы көрсетіледі (әдетте 1 км жолды метрмен көрсетеді,  өйткені  ... ... ... ...  ... ... градуспен  өлшенеді;  ауаағыны үшін шамамен  111,1  км-ді  құрайтын,  10меридиан  доғалы  арақашықтықбірлігіне қысым ... ...  бұл  ...  басы  мен  ... ... ... ... жылдамдығы қозғалысты тудыратын басты себептерге  ғанаемес, сонымен қатар келесідей  факторларға  да  ...  ішкі  ... ... ...  ...  ...  және  ... факторлардың барлығы үлкен өзгергіштікпен   ерекшеленеді,  және  олардыңәсер ету деңгейі әр бір ... ... ... ... ... ... агенттермен тасымалданатын  өлшенген  жағдағдайдағыматериал  мөлшері  өте  үлкен  шекте  ...  ағыс  ...   ... ... ... ... де (су,  ауа,  лайлы  ағындар  жәнет.б.),  тәуелдіТасымалданудың  тасымалданатын  ...  мен  ...  ...   ...   ...    ұсақталуында    (желіну,бөліну)және    ағынқозғалаиын беттің бұзылысында көрінеді.  Ұсақталған  ...  ...  ... ... ал ағын  ...  массаларға  толығады.  Мұндайтолығу шексіз емес және әрбір жағдайда ағын  энергиясына  тәуелді.  ... ... ары ... ...  ...  ...  ...  артықшылығында  тасымалданатын  материалдың  жартысы  шөгінділергетүседі.  Ағындағы  материалдың  жетіспеушілігі  мен  ...  тек   ...  ...  мен  ...  ғана  ...   ...   ...   жылдамдығыөзгергенде ағынның өзінде де болуы мүмкін (ағын жолында  кедергілер  болады,жылдамдық үлкен  ылдилы  учаскелерде  ...  Өзен  ...  ... ... ... ... ... өйткені  оның  көп  бөлігі  өзенсуымен  ...  ...  ...  ...  ...  теңіз   ағыстары   ментолқындары ықпалында болады.Уақыт – геологиялық бедертүзуші агенттер іс-әрекеттерінің  нәтижелерінанықтайтын, өте ... ... Өте баяу ... ұзақ  ...  әсер  ету,  ...  бұза  ...  материалдың  үлкен  массаларын   тасымалдайды   жәнебедердің ірі аккумулятивті пішіндерін қалыптастырады.Заттар тасымалдануы, ... ... ...  барлық  сыртқыгеологиялық агенттеріне қолданыла береді. Бұл ... ...  ... ... ... және ... ...  пен  теңіздің,жылу мен ылғалдың таралуымен, ауа массаларының қозғалысымен, жануарлар  жәнеөсімдіктер дүниесінің таралуымен  және  т.б.  ...  ...   ... жер ... ... ... тәуелді.Үгілумен жасалған бедер пішіндеріҮгілу үрдістері -  температура ауытқуында, тау жыныстары жарықшақтарында суқатқанда,  судың  ...   және  ...  ...  ...  әсерінде(ауада, топырақта,  су  ерітінділеріндегі  газдар,  қышқылдар  және  т.б.),жануарлар мен өсімдіктердің әсер ету ...  ...  ...  ... ... ... қайта түзілуі мен физикалық  бұзылысы.  Үгілу  ... ... одан ... ... ...  ...  үш  ... физикалық, химиялық және органикалық. Біркелкі  емес  ...  мен  ... ... күш ... кернеу пайда болады, жыныс жарылады  сынады,түлейді; бұл үрдіс десквамация деп аталады.Бұзылыс жер ... ... ...  шұғыл  ауытқуларында  (5-100-танартық) бірнеше метр тереңдікте жүре  ...   ...  деп  ...  ... ... үгілудің  бір  түріне  жатады.  Аязды  ...  ...  және  қату  ...  ...  ...   және   тау   ... су қату нәтижесінде  іске  асады.  Жыныстағы  кеуектер  менжарықшақтарда өсетін кристалды  ...  ...  ...  ...  ... ондағы  тұз  терең  әрі  ылғалды  қабаттардан  ...  ... су ... ...  ...  ...   мен   тау   жыныстар   химиялықөзгерістерге ұшырайды: ериді, су  молекулаларын  кіріктіреді  ... ... ... ...  жаңа  ...  ...  Бұл  үгілуылғалды  тропиктік  климатқа  тән  ...  және  жылы  ...  ... ... ... ... ... – физикалық және  химиялық  бұзылыстар  түріндежәне өсімдіктерден және жануарлардан түзілетін тау жыныстарда байқалады.Үгілу үрдістері грунтты су деңгейінен ... ... ... ... ... ...  тереңдігі  айнымалы  және   бірнеше  дециметрденжүздеген метрлерге дейін өзгереді. Жер қыртысының үгілуге ұшырған ... ... деп ...  ...  ...  ...  горизонттарындаүгілу үрдісі қарқынды дамиды. Аналық жыныстың құрамына  кіретін,  анағұрлымүгілуге  ...  ...  ...  қалың  тыс  үгілетін  жыныстардыңбетінде  түзіледі  және  қайта  түзілген  гипергенді  ...... ... ... ... ...  ...  Осы  тысты  элювийнемесе  ежелгі  ...  ...  ...  ...   ...   бір   ... алюминий мен темір қосылыстары бар үгілу қабаты деп аталады.Үгілумен  дайындалатын  ...   ...   ...   ... ... ... ... Ол ауырлық күшінің  әсерінен,температуралар  ауытқығанда   борпылдақ   ...   ...   ... жел ... ... ағып жатқан судан, мұздық әсерінен жәнет.б. жүреді. Жалпы алғанда бұл процесс денудация деп аталады.Тау жыныстары  үгілгенде,  беріктігі  ...  емес  ...  ... ... ... ... тау жыныстарының әлсіз  учаскелерінтез бұзады. Яғни селективті таңдаулы үгілу жүреді. Үгілу өнімдері денудацияагенттерімен ...  ал  ...  ...  ...  ... ...  ...  жергілікті  жерде  әртүрлі,  жиі  ...  ... ... байқалады. Олар бағана,  мұнара  пішіндес  болып  ... ... ... ... еске түсіреді. Үгілу пішіндері жақсы  бағдарболып ... әрі ... ...  ...  шартты  белгілермен  көрсетукелісілген.Тау  жыныстарының  құрылысын  (қабаттылық,  ...  және   ... және ірі ... ... ...  ...  ... байланысты. Селективті үгілуде тау жыныстарына тән жарықшақтық пенжақпарлық анықталады (мысалы, ...  үшін  ...  ...  үшінматрац  тәріздес).  Басқа  жыныстағы  жартастар  мен  шойтастарда   күрделіұяшықтар, ... ... ... ... тік ... мен  жарлардыңқабатты қатқабаттарында карниздер, террасалар түзіледі.Гравитациялық үрдістер және бедер пішіндеріТау беткейлері мен  шыңдарында,  аңғарларда,  ...  ...  ... ... қозғалыстары мен  жиналуынан пайда болатын, әртүрлі пішіндермен түзілімдер кең таралған.Тауларда қарқынды дамып жатқан үгілудің  ...  ...  мен  ... тас ... түзейтін және салыстырмалы тегіс  бетте  жатқан,үлкенді-кішілі сынықтардың көп  ...  ...  ...  ...  ...  мен  ...  ...  ірі  тасты  шойтастар  мен  ... ... ... ...  тасты  шашылымдар,  ал  беткейлерде  немесеолардың етегінде жатқандарды тасты  сусымалар  деп  ...  ...  және  ...  ...  ...  тар  ...   тастыөзендер,  тасты  мұздықтар  деп  атайды.  Жиі  сусымалар  беткейдің   ... ... ... ...  ...  кеңейе,  беткейг  жалғасқанконустарды қалыптастырады (олардың көпшілігі Іле Алатауында байқалады).Шашылымдар мен сусымалардың сынықты  материалдары  ...  ... ... жолдарды салғанда сусымалар үлкен қиындықтарды тудыртады.Бұд құбылыспен күресте үлкен қаражат шығындалады:  ...  ... ... арнайы жабындылар төсеу.   Топографиялық  карталарда  ...  мен  ...   ...   үшін   арнайы   шартты   белгілерқолданылады.Жылдың  ылғалды  ...  ...  ...  ...  ...  кебумен,  сонымен  қатар   ...   ...   мен   ...  ...  мен  ...  бекітілуінде   қозғалыс   жүреді.Жоғарғы қабат ... ... ... ...  ...  ...  ... сіңіреді, бірақ төмендегі  әлі  ерімеген  қабаттармен  ... Суға ... ...  ...  ...  қасиетін  иемденіп,  ақырындапбеткей бойымен төмен ... ...  Бұл ... мәңгі тоң жағдайында  дамитынсолюфлюкцияға тепе-тең.Беткейлердегі грунттар ... – кең ... ...  ол  ...  ...  беткейлерде  де  байқалады.  Оның  қарқындылығы  ...  ... ... еңістігіне, қандай экспозициялық бетте  орналасуына,  бастыжел бағыттарына, температура,  ...  ...  және  т.б.   ... және тау аңғар  түбіндегі  үгілудің  борпылдақ  өнімдеріжиналуы, әсіресе құрғақ  климат  ...  ...  ...  түскенделайлытасты тасқын – сел жүреді.Сырғыма — ... ... ... жұқа ... ...  қамтитын,беткейлердегі  кіші-гірім  жылжулар.  Олар  мәңгі  тоң  дамыған  аудандардатаралады, көбінесе қоңыржай ...  қар  ...  ...  ...  ... ... жыныстардың үгілу өнімдерімен жабылған, тік беткейлердеқатты  ...  ...  ...  және  лайлы-тасты  тасқынның  (селдің)бастауы ... ......  ұзақ  ...  үлкен  жер  массаларының  сырғанапжылжуы. Жылжымалар суффозия нәтижесінде,  тік  ...  ...  ... ... суқоймалар  шайғанда, тұрақсыз беткейлерде қандайда бірқұрылыстың  бар  болуынан,  грунттардың  жаңбыр  ...  ...  қар  ... ... ... ...  өткен  жағдайларда  да  пайдаболады.  Әсіресе  ...  тік  ...  ...  өзен   ...  ...  тік  беткейлерінде  жиі  байқалады.  ... ... ... бұзылып,  бөлінген  массалар  төмен  жылжиды.Жылжымалардың салдарынан беткейлерде өзгеше жылжымалы цирктер  қалыптасады.Беткейлердегі жарықшақтар дамып жатқан  ...  ...  ... олар доға тәріздес болып келеді. Жылжымалы  террасаларда  ағаштар  әржаққа еңкейген, кейбір ... ... ... ... ал ...  ... майысады. Жылжыманың тылдық бөлігінің ойпауыттары  жиі  ...  ... ...  жылжымалар  бірнеше  гектерлерға  дейін  жетуі  мүмкін,  алтоптары ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  жағалауыбойында жылжыма зонасы ені 2-3 км дейін жетеді және ...  бойы  ... ... ... ... және ... № 5Тақырыбы «Флювиалдық үрдістер және бедер пішіндері»  (9 ... ... ... барлық суларды аққыш сулар деп атайды:  жаңбыр,еріген қар, уақытша және ... өзен ... ... ... ...  сияақты(үгілуден басқа) ағынды сулар да  еріту,  шайылу  және  сызықтық   ...  ...  ...   ...  ...  ...  ...   тасымалдайды   жәнежинайды.  Бұл  жұмыстың  сипаты  мен  ...   өте   ...   ...  ...  ...  ...  сулардың  ағындық  пішіне  тәуелді.  Оларарналық және арналық емес болып  бөлінеді.  Өз  ...  ...  емес  ...  және  ...  ...  ...   Жазықтық   шайылуда   шайылуматериалы беткей етегінде жиналады, беткейді оның  ...  ...  ... ... Осындай жолмен беткей етегінде қалыптасқан  түзілімдердіделювий деп ... ... кең  ...  ...  және  оның  ... ... делювийлік шлейфті түзейді.Грунттардың механикалық құрамы біртекті емес құралған, тік беткейлерденөсерлі жауын жауғанда өзгеше бедер пішіндері – жер ... ... ...  ...  ...  аз  беткейлерде,  үгілудің  үлкенмассаларынан лайлы-тасты  тасқындар  –  ...  ...  Бұл  ... ... ...  ...  шайылуды  қалыптастырады.  Су  массаларыматериалдармен араласа (тасшақпа,  қойтастар)  ...  ...  ... етегіне аңғарларға беттейді. Әдетте лайлы және  лайлы-тасты  массаларқозғалысы тау  аңғарлары  ...  ...  олар  өзен  ...  араласып,жылдамдығы арта түседі. Тау алды жазығына шығып кең кеңістіктерге  ...  ...  ...  ...  мен  ...   үлкен   бұзылысқаұшыратады (мысалы, 1921 ж. ... және 1963 ж. ...  ...  ...  Бұл  материалдардың  барлығы  тау  аңғарынан  шыққанда  жайпақысырынды  конус  ...  ...  ...  ...   тауға   жақын   іріматериалдар шоғырланады (5-7 км), ал ... (40-50  км)  ...  ...  ...  жолмен  селдік  және  ...  ...   ... пролювий деп аталады.Арналық ағын уақытша және  тұрақты  ...  ...  ...  ... кең ... мысалына  тегіс  емес  және  тілімденген  беткейлерденатмосфералық жауын-шашынның ағуын келтіруге болады. Су  ...  ... ... оның бұзғыштық  әрекеті  жазықтықтық  шайылудан  ...... ... Тұрақты ағынға жылғалар мен өзендер мысал болаалады.  Эрозияның  регрессивтік,  тереңдіктік,  бүйірлік,   ... ... ... ... ... ... қозғалу  күші  мен  арналыққарсылықтың арасындағы  салыстырмалы  ...  ...  осы  ... кескіні деп атайды. Теңдестік жағдайы тұрақсыз, ол арнадағы  ... ... ... ... туындауы мүмкін. Сонымен,  ағын,оның арнасы, аңғар беткейлері , барлық су  жинау  алабы  және  ...  ... ... ... ... ... және т.б.),  жауын-шашын  мөлшерімен режимі күрделі динамикалық жүйені құрайды, олардың  бұзылыстары  ... ... мен оның ... ... ... барлық  қисықтары  беткей  негізінде  жатқан  нүктегебайланған. Ол бойлық кескіннің ең төменгі нүктесі болып  табылады  және  ... ... ... ... деп атайды.Эрозионды  пішін  жасалғанда  түзілетін   материалдарағынмен   ... ... ... ... Бұл ...  ...  құрлықтаөтсе, жайпақ аккумулятивті бедер пішіні – ысырынды  конус  қалыптасады,  алтеңіз немесе ... ...  ағын ... ... ... ... ... және бастаудан сағаға  дейін  иреңделу  жолықалыптасады, ылдилық азайып,ағынның озғалу күші төмендйді, ол өз  кезегіндебаяу  ағысты  ...  ...  ...  ...  шөгуіне   жағдайжасайды.  Иреңделу дамығанда шайылу бір тік және иілген жағаға тән  болады,қарсы жағада ... ... ... және ол  ...  әрі  ...  ... эрозия есебінен ағын аңғары кеңейеді. Ағындармен шөккен тасындылараллювийлік ... деп ... ... уақытша арналық ағын  мәдени  пласттарды  бұзатын,беткейлерді тілімдейтін,  эрозионды  пішіндерді  –  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   шайылуының   алғашқыбелгілеріне  атыздар  мен  жырмалар   ...   Олар   ...   ... біртұтастығы бұзылған жерлерде,  қолат  түптерінде  және  ... ...  ... ені 0,1 ден 1,0 м-ге ... тереңдігі 0,5-1,0  м  –ге дейін, ал ... ... ... ... ...  ...  ары  қарайшайылуда одан ірі  ......  ...  ол  өз  ...  ... ... ... 40-50 м, ені 150-300 м, ұзындығы 3-5  км  жетуімүмкін.Бедердің белсенді дамып жатқан эрозионды пішіндеріне  U-тәріздес  ... тік ... тар түп пен ... ... тән. беткей  бойыменаққан су бұл жерде кіші-гірім сарқыраманы ... ол  ...  ... ... ... ... ...  шегінуі осындай  ұқсасжолмен өтеді.  Жыра  ...  тез  ...  ағын  ...  шаяды,  арнанытереңдетеді, жырадан оның сағасына материалдарды  шығарады,  шалғындар  ... ... ... ластап, грунт массаларын өзендерге апарады.Жыралар жер асты сулары  горизонттарын  ашады,  тасқын  сулардың  ... ... ... қар жиналатын орын болып табылады және т.б.Ойлы-қырлы бедер, әлсіз өткізетін, бірақ жеңіл шаылатын тау  жыныстар,нөсерлі жауын-шашындар, сирек өсімдік ...  ...  ...  байқамайістелінген әрекеттері (беткейлердегі  ормандарды  кесу,  мал  жаю,  ... ... ... ... ... жол төсеу)   жыралардың  дамуынажақсы жағдай жасайды. Беткейдегі эрозионды процестерге адамның араласуы  өтеқауіпті,  ...  ...   ...   ...   ...   ...  ... Ол  жеңіл  бұзылады.  Жыралар  өсуі  апатты  мөлшергежетеді. Дамудың әртүрлі  кезеңіндегі  жыралар  ...  ...  ...  ...  ...  Сібірдің   оңтүстігінде,   Қазақстанның   солтүстікаудандарында кең ... ... ... көп ... ... ... жыралар тұтастай  өсімдікпен  бекітіледі,  U-тәріздесколденең кескінді (немесе трапеция пішіндес) тегіс  контурлы  болып  келеді.Олардың жарқабақтары ... ... ... құлама  жоқ,  жырашыңы ақырындап қолатқа ауысады. Жыра түбімен  ағын  баяу  ағады  (ылдилардыңтөмендеуі ... оның  ...  ...  ұзындығында  өсімдік  бекітілуімүмкін. Мұндай «ескі» ... ... деп ... ...  ...  ... эрозионды үрдістердің жаңа қарқынды дамитын  орны  болып  табылады,мысалы, өсімдік жамылғысы немесе өзен ағысының режимі бұзылғанда.Жыраларды зерттегенде және ...  ...  ...  ...  топографиялық  карталардың  маңызы   зор.   ...   ...   ...  ...  өзі  ғана  ...  далалық  бақылауда  көрінбейтін,  жиібөлшектер анықталатын, жыраларға созылған беткей аудандары  ...  ... ... ... емес ... ... жолы  ...  (өсімдіктерсипаты,  грунттар   түсі   ...   су   ...   ...   ...   жоғары   эрозия   орындары   анықталады.    Ірі   масштабтағытопографиялық  ...  ...  ...   ...   өсіп   жатқанжыралар, ал  горизонтальдар  көмегімен  жыраға  тән  ...  (түп  ... ... және ...  ...  көрсетіледі.  Карталар  бойынша  құлауылдилығы, бастау мен саға ... ... ... ... ... ... уақытша ағындарға қарағандаүздіксіз ұзақ уақыт (құрғақ аудандардағы кеуіп  ...  ...  ...  ...  ...  мен  ...  жыл   ...   жауын-шашынмөлшеріне,  қардың  еруіне,  булануға  және  т.б.   себептерге   ... ... ...  ...  мен  ...  болады.Сабалық арнада су жыл сайын ағады, ал жайылма тек су  тасыған  уақытта  ғанатолады. Тар таулы ... ... ...  ...  жоқ  ...  болады.Тау өзендерінің басты энергиялары тереңдік эрозияға бағытталған.   ... ... ... жай ...  ...  ...  көп  күшін  тереңдікемес, бүйірлік эрозияға,  яғни  арна  ...  ...  ...  ... ...  тасталмайды).  Жағаны  шаю  барысында  арна  ...  ... мен ... бірдей дамымайды, эрозия мен аккумуляция үрдістері бір-бірімен күрделі сәйкес келеді. Арнаның иреңделеп ағуын  ...  ... ...  Иреңдер түзілгенде шайылып  жатқан  жағалар  тік,  әрі  ... ол ... ... ... ... де тік ...  келеді.  Керісінше  өзенжағалаудан ауытқыған жерлер шығыңқы, беткейлері  жайпақтау  болады,  олардыңнегізінде өзен тасындылары (арналық ... шөге ...  ...  шайылумен шөгу үрдістеріне байланысты  иреңделген  арналар  асимметриялық  ... ... ... ал ... –  керісінше.  Сабадан  су  деңгейіқатты  төмен  түсіп  кетсе,  аккумулятивті   ...   ...   ... ... болады.1- аллювий; 2- арнаның реттік орны; 3- қазіргі ... 4- ... ... ... эрозия ары қарай баяу жүретін  болса,  ағыс  бойымен  төменжылжыған ... ... ... ...  ...  ...  ...  түбін(жайылма) қалыптастырады. Тік иреңдер дамығанда, арнаның қатты жақындағанжерлерінде  олардың  ...   ...   ...   ...   ... жаңа арна қалыптасады, ал бөлінген ирең ескі арнаға айналады.Су тасығанда төмен жайлманың өсімдігі ағыс жылдамдығын азайтады.  Таяздықпен жайылмалық ... ... да ... ... ...  ...  –  жайылмалық  алювий  жинақталуына  жағдай   ...   ... ... ағыс ... ... ...  шөгінділер  тезжиналып, арна маңы жалдары қалыптасады. Бұл ...  арна  ...  ... ... баяу жинақталды, әдетте жайлыманың  осы  бөлігі  төменболады. Арналық аллювий екі  ...  ...  ...  келеді.    Қиманыңнегізінде арналық аллювий, ал  жоғарғы  бөлігінде  –  жайылмалық  ...  кең, ... ... ... шегінде жылжымалы иреңдернемесе S әріпі сияқты  күрделі  конфигурациядағы  меандрлер  қалыптасады.Иреңдер жылжуының іздері әуесуреттерде жақсы көрінеді,  ...  ... ... кейбір жағдайларда олардың болашақ жылжуларын болжауғамүмкіншілік береді.Жайылма типтері және олардың ерекшеліктеріАтыраулардың қалыптасуы ...  ...  құяр  ...  ... ...  ...  ол  су  ...  байқалады.  Олар  лайлышөгінділердің  көптігімен  және  енділігімен,   сонымен   қатар   ...  ...  ...  мен  ...  ...   ерекшеленеді.Атыраудың барлық бөлігі үшін арна маңы жалдарының анық көрінуі  тән,  ... ... ...  ...  Өзен  ...  құйғанда  оны  тасындыларыментолықтырады.  Егер  теңізде  тасындылардың  жинақталуына  кедергі  жасайтын,ағыстар өтсе, атырау шеті ... ... ... ... бола ... мол, ...  өзендерде  аңғарлардың  кеңейгенжерлерінде ішкі атыраулар  қалыптасады.  Шөлдік  аймақтарда  алабына  жетпейқалатын өзендерде құрғақ ... ... ...  Олар  ...  ... ... ұқсас келеді.Теңіздерге биік лықсулармен құятын, өзен сағаларында жиі атыраулар жоқболады.  Лықсу  ...  ...  ...  ...  ағыс   ...   өзентартылады, ал қайту уақытында тасындыларды ... тез  алып  ...  ... алыс ... түбінде шөгеді. Мұндай өзеннің шайылған және кеңейгенсағалары эстуарийлер деп аталады (орыс ... - ...  ... ... — жайылмалық микрорельеф  сақталады,  бірақсу  баспайды.  Олар  аңғар  түбі  мен  беткейлерінде   ...   ... ... ... себептері әртүрлі.  Солардың бірі– аңғардың кеңею үрдісінде жайылма да кеңейеді, және сулар лықсулар  кезіндеөте  жұқа  ...  ...  ...  ...   жайылмалық   аллювийесебінен  оның  биіктігі  де  ...   Бұл   ...   ...   ... орта су ... ... толмауына жағдай жасайды, ол  өтежоғары тасқындарда ғана толатын, жоғарғы жайылмаға  ...  ...  ... ... және ...  ...  ...  су  тасқынының  деңгейітөмендегенде, ол жайылмаүсті ... ... ...  ...  ...  тағы  да  бір  ...  ... эрозия мен арнаның тереңделуі күшейгенде, су тасқыны арна  бойыменжүріп, жайылманы толтырмайды. Өзен одан төмен ... жаңа ... ... ескі жайылма жайылмаүсті террасаға айналады.Басты  немесе  жергілікті  –  ...  ...  ...  ... ... ... ... болып табылады.Терраса типтері (аллювийлік, тұғырлық, түбірлік, циклдік,  құрылымдықжәне т.б.) және олардың түзілуі. Терресаларды зерттегенде оларды  төмменнен–  ең  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ... және т.б.).Өзен аңғар типтерін көптеген белгілері бойынша бөлуге болады,  ... ... ... ... мен  жалпы  морфологиялық  сипаттары  бойыншабөлу принципі жалпы қабылданғаны (әсіресе картографиялық ...  ... ... ... ... өзен  ...  ...  каньондарға,шатқалдарға,  V-тәріздестерге,  U-тәріздестерге,  жәшік  тәріздес,   корытатәріздес, трапеция  түріндегі  және  ...  ...  ... ... ... және асимметриялыларға  бөлуге  болады.  Аңғармен  суайрықтардың  ассиметриялық   кескініне   ассиметриялы   ...   ... ... ...  ... жер базис эрозиясынан айтарлықтайжоғары көтерілгенде, өзен аңғары сәйкес  тереңдікке  соқтығысады.  Өзендер,көмілген  құрылымдарды  кездестіріп,  өз  ...   шыға   ...   ... және ... тау жыныстарына  соқтығысуға  тура  келеді,  олардыөңдей эпигенетикалық аңғарларды ... ...  ...  неғұрлым  тұрақты  берік  пластары  мен  таужыныстары  массивтерінің  ерекшеленуіне,  ...   ...   ... ... ... ал ...  ...  терең  аңғарларда  ағатыннемесе төмен эрозия базисі мен  ...  ...  бар,  бір  ...  ... ... ... бірге жүреді. Өзен  аңғарларын  қамту  түрлері.Қамтулар таулы аймақтармен ... ... ... да ... бетіндегі бедер  түзуде  ағынды  сулардың  маңызы  зор.  Әр  ... және ... ... ... ...  ағын  ...  ...  жерде  бір-бірімен  үйлесе,   территорияның   басты   тілімденуерекшеліктерін  анықтайды.  Жер   ...   ...   ...   ... ... ... ... қауырсынды,  торлы,көлденеңді және т.б.Материалдардың қозғалысы бедердің оң  пішіндерінен  теріс  пішіндерінежәне материктерден ... мен ...  ...  облыстарды  қоспағанда)жалпы бұзылыс өнімдерінің қозғалысы жүретін,  өзендер  мен  жылғалар  бастытранспортты артерия жол болып  ...   ...  ...  материалдарсаны бірқатар факторларға  байланысты  өте  үлкен  ...  ...  ... ...  ...  ...  массасы  тау  етегіндегі  жазықтажиналып, көлемді  пролювийлік  жазықты  түзейді.  Ол  өзара  ...  ... ... ... мен ... ... үлкен жұмысы есебінен,  тауларорнында денудациялы жазық қалыптасады,  тегістелген  кеңістіктердің  ішіндеберік жыныстардан құралған, кішігірім көтерілімдер кездеседі,  ал  ... ... ... ... ... ... қалыптасады.  Екіжағдайда да жер бетінің тегістелуі жүреді – көлемді жазықтар қалыптасады.Аңғарлардың  тік  беткейінде  өзендермен  ...   ...   ... және ... ... және  өзендермен  байланысты  көптегенүрдістер зерттеулерді талап етеді. Эрозионды және  ...  ... кең ... ... және  ...  өзгешеліктерін  дұрыскөрсету, картографтардың  карта құрастырғанда және  безендіргенде  маңыздыміндеттері болып саналады.Ағынды сулар  ...  ...  ...  ...  ... ... қазіргі заманғы картография салыстырмалы болмашы  құралдарменжабдықталған, ал ол өз ... ... ...  ...  ... үшін  ...  шаралардан  айтарлықтай  ерекшеленбейді.  Аңғарбеткейлерін, террасаларды, аңғар  түбі  ...  ...  үшін  ...  ...  ...  ...  ...   көрсетудетиімсіз  болып  саналатын,  сайлар  мен  ...   ...   ...   ... ... мен өсіп ... ... шартты белгілері  арнайыжасалынған.  Ағынды  сулармен  ...  ...   ...   ...  көрсете,  қарапайым  картографиялық  әдістерді  өте  егжей-тегжейлі қолдану керек. Горизонтальдар арқылы сайлар,  ...  ... ... ... ... кескін  пішіні   көрсетілуі  қажет.Қосымша қимадағы горизонтальдарда жайылма  микробедері,  беткей  бөлшектеріжәне т.б.  жақсы  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... учаскелері, шаттар, каньондар және басқада эрозиондыдетальдарды  көрсетуде  пайдаланылады.  Жергілікті  жерлерге  тән  бірқатарнүклерді, ...  ...  ...  ...  ...  ...  сипаттамалары,  оның  ағысын,  ...   ... ... мен ... бар  болуын,  өткелдер  тереңдігінжәне т.б. көрсету жолымен беріледі.Лекция № 6Тақырыбы   «Суффозиондық-карсталық үрдістер мен бедер»        (3 ... ...  ...  мен  ...  ...  сулардыжерасты сулары деп  атайды.  Жаратылысы  жөнінен  жерасты  сулары  вадоздық,ювенильдік  және  реликті   ...   ...   ...   болыпбөлінеді. Вадозды жер бетінен сулардың сіңуі өтуі ...  ...... ... су ... ... арқылы, реликтілер  –  сулыортадағы тау жыныстарының қуыстарында көмілген түрде түзіледі.Жерасты суларының ... тау ... ... қамтып алып тасу,басқа жерге үю болып табылады.  Жерасты  суларының  жыныс  түйірлерін  ұстапжәне  ...  ...  ...  деп  ...   ...   ұсақ   ... таситын өзіндік суффозияны  және  негізделуді,  яғни  ... ... ... тас тұзы,  кальцит)  коррозияны  ажыраты  ... ...  тау  ...  ...  ...  ...  іс-әрекетініңайқын түрі – карст.Карсттың дамуы барысында ... еруі оның ...  де,  ... ... ... деп ... карсттың  дамуында  судың  бедер  түзу  роліайқын  байқалады.  Мұнда  ерігіш  жыныс  жер  ...  ...  ... ... ... ... ... қабаты жатады.  Олар  ұсақ  карсттүрлерін жауып, байқатпай тұрады.Сулардың ағу жолдары тереңдей келе шұңқырлар жүйесіне  айналады.  ... деп ... және  ...  ...  ...  ...  ... кеңістіктер – карр алаңдары деп аталады.  Олар  Жерорта  ... және ... кең ... ...  түрлерінен  біршама  кең  таралғандары  –  ... ... ... ... ... шахталар  мен  алаңдар.Карсттың таралуы  жергілікті жердің геологиялық құрылымымен  және  бедеріменанықталады.Карсттың дамуы үшін бірқатар  ...  ...  ...  ішіндегі  еңмаңыздысы тау жыныстарының  су  өткізгіштік  қасиеті,  ал  ол  өз  ...  ...  ...  ...   ...   жақсыдамыған  жүйесі  бар  жағдайларда  ...   ...   ...   ...   ... ... ағып ... мүмкіндігіне байланысты;  бұл  жағдай  ...  ...  ...  ...  биікте  тұрған  болса  немесе   өзенаңғарларымен терең кесілген кезде қалыптасады.  Карсттың  ...  ... ... бар,  ...  ...  ...  ...  жатқан  тасындылардың  да(саздың  астында  карс  ...  ...  саз  ...  ... де ... бар.Карсттың белгілі  бір  мекендердегі  көрінісі  әртүрлі  және  де  дамупоцесінің әр кезеңіне тәуелді. ... ... ... өте баяу  ...  ... ұзын кесіндісінде  бұзылыcтар  тектоникалық  қозғалыстың  әсерінен,өзендердің эрозиялық қызметі  арқасында,  ...  ...  мен  ...  дасебептер шақыруы мүмкін. Ылғалды тропикалық  климат жағдайында карст  өзіншеөте белсенді дамиды.  Мұндай  суда  ...  ...  ...  ... химиялық белсенділігін арттырады.Каррсттық  жыныстардың  тереңінде  де  ...  бұзу  ...  ... мен ... ......  ...  үңгірлер,  гроттарбірігіп  кейде  дамыған   күрде   тармақталған   ...   ...   ... үлкен Мамонтов үңгірі – АҚШ-тың Кентукки штатында –  250  км-ге созылып жатыр.  Үңгірде  ...  мен  ...  ...  ағып  ... бар, ... ... ... дамыған.Жерасты суларының жасампаздық жасағыш қызметі де сирек  құбылыс  емес.Үңігірлерге өтетін  су  көп  ...  ...  ...  ...  менкальций сульфаттары  т.б.)  алып  келеді.  Үңгір  қабырғалары  арқылы  ағып,төбеде ... ... ... және еденге табанына түбіне тамшылаайды,  судыңбелгілі бір мөлшері буланады, одан ... ...  ...  кетеді  деерітінді құрамалар шөгіндіге айнала ... ...  ...  ...  ...  мұз  ұшындыларына  ұқсас  сталактиттер  ...  ... ... тас ...   ...  пайда  болады.   Сталактитермен сталагмиттердің қосылып кетуінен колонналар  пайда  болады,  олар  кейдеөте ... ... деп ... ерімейтін бөлшектерінің механикалық шығарылуы,грунт суларының қозғалуы барысында жүреді.  Суффозияда  ...  ... мен ... ... ... западиналар пайда  болуы  мүмкін.Олардың  көпшілігі  салыстырмалы  тегіс  бетте  немесе  бастаулар   ... ... ... ...  болады.  Олардың  көлемі  аса  үлкен  емес(диаметр 10-20 м, тереңдігі 1-8 м) дегенмен олар  ...  келе  кең  ... ... ... ... ...  ...  суффозиондықцирктер  пайда  болады.  Одан  басқа,  суффозияның  қатысуымен   беткейлердесырғымалар жиі ... ... ... ...  ...  ...  ... эрозиялық кесінділермен кезектесетін құламалар, ұңғымалар  менжер асты қуыстарына кететін сулардың ... ... ...  бар  ... кездеседі.Карсттық процестердің белсенді қимылы  сол  аумақтың  құрғаумен  біргежүреді,   кейде   тіпті   ...   ...   ...   ...    ...  ...  пайда  болатын  шұңқырлар  мен  ...  ... тау ... ...  ...  ...  тұрғызғанда,   алдынала геологиялық барлаулар тексерістер жүргізіледі.  Бірақ  бұл  жағдайда  дакенеттен болатын ... мен    ...  ...  егер  тез  ... бар гипстер мен тұздар таралған аймақтарда болса, ...  ...  де  ...  ...  одан  әрі  ...  ...   мен   ... да судың келуімен қауіпті шамаға  дейін  өсуі  мүмкін.  Ерігішминералдардың  бөлшектеріне   бай   ...   ...   ...   тартылғанарналардың өне бойынан шөгулердің шұғыл  белсенді  қимылы  байқалады  немесеылғалдануда  тығыздалады. Сырғымалар ... болу  ...  де  ...  ... ... ... байланысты бедердің көптеген пішіндері ірімасштабтағы  топографиялық  карталарда  өз  ...   ...   ... көмегімен үлкен карсттық үңгірлер мен қазан  шұңқырлар,  өзенаңғарлары көрсетіледі. Тіп-тік жартасты ... мен ... кар  ... ... ... кеіп қалатын өзендер,  бастаулар,  көлдер  шарттыбелгілермен беріледі. Бедердің  суффозиондық  пішіндерін  беру  ...  ...  мен  ...  ...   ...   ...   табиғисипаттағы шартты белгімен кіші диаметрдегі иірілімдер де белгіленеді.Лекция № 7Тақырыбы «Ірі көлдер және теңіздік жағалау зонасының бедері»    (3 ...  мен  ...  ...  ...  ...  ...  менағыстардың  әрекетінен  жыныстың  бұзылуы,  олардың   химиялық   өңделулері,тасымалдануы мен жиналуында  ... ... ... мен  ...  ... табандағы сумен бұзылған   жыныстардан  алынған  материалдар  жинақталыпқоймай, сонымен бірге басқа агенттер - өзендер судың өз  ...   ...  және ... ... материалдары да жиналады.Теңіздер  мен  көлдер  үшін  бедер  қалыптастыру  ...   ... ... ... тән.  Бұл  процестер  құрлықтың,  судың  жәнеатмосфераның шекарасында өтеді. Бұл процестердің  белсенділігі  тек  ... ... ... ...  ...  мен  ...  ... үшін келесі түсініктер мен терминдер пайдаланылады.Жағалау сызығы – су деңгейінің құрлықпен  түйісетін  сызығы.  Дегенментеңіздер мен ... ... ... ... ... Ол ... және  ... (көтерілімдер мен түсірілімдер, суды желмен айдап әкелу,  әкету)қозғалады және де су мен  ...  ...  әр  ...  ...  ... ... сызығы деген кеңейтілген түсінік - аталған жылжулар  өтетінзона ... ...  ).  ...  ...  судың  құрлыққа  тигізетін  әсері(дауылдарда, толқындардардың тулауы) мен  бедер  мен  қаттамалардың  ... ... ... жағажайлар дамыған. Теңіз жақ бетінен  жағалаусызығын теңіз табанының белдеуі жалғасады. Ол ...  ...  ...  ... ... төтеп береді. Бұл  белдеу  теңізге  қарай  төмендейберетін көлденең және  су  асты  жаға  ...  деп  ...  ...  ... ... толқындардың табанға әсері болмайтын тереңдіік қызмет  етеді.Бұл тереңдіктен төмен толқындардың табанға әрекеті байқалмайды.  ...  ... ...  ...  ...  мен  ...  өзара  әрекетіөтетін жағалық зонаны құрайды.Құрлық пен теңіздің өзара әсерлесулерінің іздері төменде (батып кеткенжағалауларда) ... ...  ... ... немесе осы  заманғыжағалау зонасында айқын көрінеді. Осы  ...  ...  деп  ... ... ...  онда  ...  жаға  ...  қазіргі  заманғы  жағазонасы мен батырылған жаға сызығын бөлеміз.Жағалық процестер өте кең таралған, олар дамудың әр ...  ...  да ... ...  ...  ...  қарай  және  жағаныңдаму ерекшелігіне қарап жағаларды биік және  ...  ...  және  ...  ... ... ... абразия деп атайды. Ол су массасының  өзініңқысымынан, сумен келген сынық  ... ... мен  ...  ... ... ... күшінен  (судың көпіршіктенуі, тау  жыныстарындағыауа) тұрады.  Осыған  сәйкес  қысымның  әртүрлілігі  ...  және  ... мен ... ... ... және химиялық үгілуге дайындайды.Тік жарлардың қатты  жыныстарында  клиф  негізінде   үңгілеу  тереңдеужүреді  –  ...  ұру  ...  ...  ...  берік  немесе  жарықшақтыжыныстарда құрлыққа тереңдеп енген гроттар,  үңгірлер,  пайда  болады.  Жекетұрған ... мен ... ... ...  толқындармен  біртіндепшайыла бастайды да оның орнына су асты дөңесі ретінде жиналады  да  су  ... ... ... жатады. Мұның  беті  абразивті  террасаменбірге жағалау платформасын құрайды.Кең жағалау платформасы түзілгеннен  ...  ...  ...  ... ... жағалаудың шегінуі әлі де біршама уақыт  жүреді.  ... егер  ...  ...  ...  ...  әсер  етсе,  жағалардың  шайылуытоқтайды және толқындар лақтырып тастаған материалдардың  шоғырлану  ...  Жаға  ...  бұл  ...  ...   кезеңі   деп   атауқабылданған. Бұл тепе-теңдік жаға платформасының жеткілікті дәрежеде  дамып,өзіндік типті ... ...  ...  ...  тірі  ...  ... Бұл  ...  жаға  платформасының  бетін  жауып  ...  ... ... ... ... қозғалуы мүмкін немесе орнында жатады.Тепетеңдік жағдайына жеткен жағаларда ... аяқ ...  ұсақ  ... жиналып жағажай мен жағалау  төбешіктерін  құрайды.  ... ... ...  ...  қалыптасады.  Соңғылары  жағаға  ... ... мен ...  таяп  ...  ...  ...  ... үлкен дамуға  жетіскен  барлар  ...  өте  келе  ...  ... ... ... ... ішкі жағына жағаға  қараған  беті  толқындардыңлақтыруы есебінен.Таяз және жазық жағалар жанында жағалық  үрдістердің  алғашқы  ... ... ... аз ... болды, ал оның жағалық  платформасыныңкелбетін  қалыптастыру  кезінде  біршама  басқаша   ...   ...   ...  ...  ...  ...   толқынның   алғашқы   таралустадиясында жаға сызығынан алыста бұзылады, табанның тау  жыныстарын  ... ... ... таяу ... бар ...  ...  құрлықтыңарасында теңіздің таяу белдеуі қалады, егерде  мұнда  бардың  жалдары  теңіздеңгейінен биік болса, онда бұл ... ...  ... ... ... келуінен бедердің бірнеше  қызықтытүрлері қалыптасады. Бұл жағдайда жаға бойы ... ... ...  жаға  ...   ...   ...   ...   өзгеріс,   жағаға   жақындағантолқындардың  біршама  қисық  бұрышпен  ...   ...   ...   ... қалдықтарды жағалау платформасында жағаға қисық  бағытта  әкеледі.Жайылған толқындар теңізге қайтадан  ...  ...  ...  ағып  ...  жаға  ...  ...  ...  өздерімен  бірге   қозғалатынбөлшектерді үйіріп әкетеді. Бөлшектердің  жалы  сынық  сызықтар  ...  ... ... жаға бойы ... ... Бұл  орын  ...  -  әкелімдердіңжағалық тобы деп аталады. ... жағы ... ... ...  орынауыстыруы,  бухталар,  шығанақтар,  ...  және   т.б.   ...   ...  әр  ...  ...  ...    түрлері   қалыптасады.Бұларға,  мысалы,  су  үстіндегі  аккумулятивтік  террасалар  (бухталар  ...   ішкі  ...  ...  Наволоктар  –  шығанақты   ашықтеңізден бөлетін мүйістердің арғы  жағында,  ...  –  жаға  ...  ...  ,  ...  ...  тәріздес,   бетінде   де   ... ...  ...  мен  ...  ...  ...  ... – аралмен жағаны жалғастырады. Теңіз жағалары (көлдердің  де)  ... ... ...  ...  ...  әсер  ететін  (жерқыртысы қозғалысы, жағалық толқындар мен теңіз  ...  ...  ... және т.б.) алғы ... көп, ... жаға типтерін қатаң  жіктеукүрделі болып тұр.Теңіз жағалары  ежелгі  тау  жыныстарынан  құралған  ...  оны  ...  ...  жағалар  (қазіргі  заманғы)  деп   яғни   осы   ...  ...  деп  ...  ...  ...  ...   кеңтараған  жаға  типтері   –   фиордтық,   эстуарийлік,   ...   ...  және  ...  ...  –   лимандық,   атыраулық,аралдық, маржандық, жанартаулық және т.т.с.Маржандық рифтер мен  ...  ...  ...  ...  ... ...  және ішкілагундық болып бөлінеді.  Маржан  аралдары  –атолдар – сақиналық  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... теңіз деңгейінен шығып құрлыққа  айналған.  Сақинаның   ... ... ... тар ... ... ... сулы  ...  –  лагунаорналасқанЖер қыртысының батуында теңіз ингрессиясы ...  ...  ... ... ... ...  ...  күрделі  пішінді  жағалар  қалыптасады(әсіресе  ...  ал  ...  ...  ...   табанының   күрделіқұрылған бедерін байқаймыз. (мыысалы,  өзен  аңғарларынан  ...  ... ... ... ... ... жағалаулардың ерекше  типтікқалыптасуымен қатар жүреді. Су  асты  атқылаулары  алдында  теңіз  ... ... ал ... теңіз деңгейінен  көтерілген  кезінде  –жанартаулық  аралдардың  құрылуына  әкеледі,   бұл   ...   және   ... кең ... мен жағалық процестерді зерттеулердің үлкен практикалық маңызыбар. Теңіз кемелерінің  тұрақтары,  ...  ...  ...  ...  және  ...  инженерлік  жұмыстарды  дер  кезінде  жүргізу   арқылықамтамасыз етіледі. Бұл  жұмыстарды  ...  үшін  ...  жаға  ...  ...  ...  аса  ...   зерттеу  қажет.   Бұлзерттеулерді кейде ... ... ... да, ...  де  ...  туракеледі.   Жағалаулардың   жайсыз   ...   ...   ... ... кетуі мен абразияның күшеюі,  аймақ  акваториясын  құмбасып ... ... ... мен ... танып  білу  үшін  қажет.Жағалық  үрдістердің  ұнамсыз  дамуы  ...  ...   ...    оныңбағытымен, жылдамдығы мен қуаты,  оның  жолында  кедергілердің  пайда  ...  ...  ...  ...   Бұл   ...   кеңейтілген   түрдезерттеуге, жағалық платформаның өңделу деңгейін анықтау, ...  ... ... ... ...  саны  мен  ...  анықтауғаалып келеді.Жағалық тасындылар ағынына үшін оларды қамтамасыз  ...  ...  ...   анықтау   маңызды.   ...   ...   ...   ... ... өзен  ...  Осы  бастауларды  белгілеп,  тасқынағындарын қалаған  жаққа  ...  ...  ...  процестерге  араласу(мысалы,  жағалаулардың  типтері  үшін  ұсақ  тастарын  ...   ... ... ... ... ... ерекшеліктерін жағалауларды картада  белгілеген  кездедұрыс көрсету керек. Ірі масштабтағы карталарда көптеген  ерекше  белгілердіберуі  ...  ...  ...  типі  ...  ...  Орта   және   ... ...  жағалардың  суретін  белгілегенде  ...  ... онда ... ... ... мен ... кезінде.Егер мұнда генетикалық біртекті түрлер басым дамыса,  онда  оны  дұрысберу оңай. Бұл үшін ұсақ ... ... тек ... ғана ...  ... тегі мен маңыздылығы әр түрлі көптеген  ұсақ   бөлшектер  бар  ... осы ... ғана тән ... ... ... ...  ...  Картадажеңіл  көрсетілуі  мен  ...   бар   ...   бар   осы   ... ...  онда  олар  ...  ...  ... кезде құрлықтың жанасқант бөлігі мен теңіз  ... ... беру  ...    ... ... террасасымен, салбыраған атыраптар,  ежелгі  жағажалдары дамуын бейнелейтін т.б.  ...  ...  ...  ...  су  ... ...  су  ...  террасалар,  су  асты  аңғарлары  ... ... ... ... тау ... мен  ...  ... табылатын кіші аралдар тобы. Жағалар  мен  жағалық  ...  ... ... үшін  шартты  белгілердің  арнайы  жүйесі  енгізілгенарнайы карталар мен жоспарлар түзілді.Лекция № 8Тақырыбы  ...   ...   ...   ... сағат)Қар қысқы кезде орта және биік ендіктерде, тауларда төменгі ендіктердежер  бетінде  бірнеше  ...    ...   ...   ...    таужыныстарына механикалық (физикалық) қысым жасамаса  да,  ...  ... ... көп  әсер   етеді.  Бұл  қардың  жиналуының  жағдайларынабайланысты болады. Ол өз кезегінде бедермен,  ...  ...  ...  күшіне,  температураға,  кейбір   жағдайларда   адамның   іс-әрекетіменанықталады.Тегіс жерде жауған қар желсіз ауа-райы  ... ғана ...  ... қалыңдықта түседі.  Желдің өзі  жеңіл  қар  түйіршіктерін  ұшырыпәкетіп, қар ...  ...  Қар   әр  ...  ...  ...  ... жел ...  шетінде,  бұталар  арасында,   қар  жалдары  бойындаболады. Қар жер бетінен желмен жеңіл көтеріліп,  орын  ...  тек  ... ғана орын ... ... қар). Ауа мен қар  температурасыныңосыған байланысты маңызы бар. Жатып қалаған қар,  желдің  әрекетіне  біршамауақыт қарсы ... ... ... қабыршақ бұзылса, оның астындағы  үлпекқарды ұшырып әкетеді.Қардың аяздық үгілуде ... зор. Тау ...  мен  ...  ... ... ...  тербелетін  температураларда  белсенді  түрде  әсеретеді. Еріген су  жынысқа  ...  ...  мен  ...  ...  ... ... оны ...  Осы  жолмен  жартасты  дөңестер  негізі  ... ... тік  ... табаны бұзылып,  қардың  деңгейінедейін тас шойтастар мен қойтастар тоғысады.Аяздық мору ... ... ... тербелуі енетін,  қардыңжұқа қабатында да жүруі мүмкін. Қарқынды суықтық  мору  тау  бетінде  карлармен  ұялар  ...  ...  ...  де  сырғымалар  мен  құламалар  болатынматериал дайындайды.Қия беткейлерде қардың жиналып қалуы  көшкін  тудырады.  ...  ... әр ... ... ... ... қар жауу жүріп  сел  қардың  үлкенмассалары  өзінше  ...  ...  ...   олардың   тууы   жағдайларынзерттеген, ғимараттардың одан бұзылуынан сақтау үшін  ...  ала  ... ... көшкіндердің бедер құрудағы роліСалыстырмалы түрде жақсы зерттелген. Көшкіндер негізінен құрғақ (тозаңтектес),  ...   ...   ...   ...   ...   ...   Үлкенжылдамдықпен тау бетінен сырғанайтын құрғақ бос қардан ...  ... типі ең ... зардапты әрекеті  ауа  толқынының  әсерінен  одан  әрікүшейе ... тік ... және ұзын ... ол ...  ...  ...  ...  көшкіндер  –  ылғалды  еріген  ...  ...   ... ... ... ... болады.Көшкіндер беткейлер мен шыңдардағы қарды  аңғарлар  мен  төмендіктергеқозғалтады, ол  күшті нығыздалады, ал ... ... ... ...  ... ... ... деп тұрақты заңдылықпен қозғалатын, көпшілік  жағдайдақұрғақта орналасқан, ұзақ уақыттан бері бар, ... ... бар  және  ... ... ... атмосфералық жауын-шашындардың  жиналуы  мен  қатуыарқылы қалыптасқан мұз массасын айтады. Мұздықтар қар шекарасынан  ... ...  ...  ...  қар  ...  ...  ...  Жербетінде жинақталған қар, әлі мұздық  емес;  ол  мұз  массасына  айналу  үшінбірнеше  ...  өтуі  ...  Қар  ...  жер  мен  оның   ...  ...  ...  ...  мұздықтың  қоректену  алабы  және   ... деп ...  Фирн  ...  ...  мен  түрі  осы  территорияныңбедері мен мұздықтану ... ... ... тау ... мен тау  ...  ...  ...  тән  икемділікпен  қозғалады.  ...   ...   ...   ...  тереңіндегі, оның  еру  температурасына  жақын  ...  ... және ... себептерде жол серік  болады.  Мұздық  түзілген  ... ... ... түрі мен көлемі тәуелді. Гренландия  мен  Антарктиданыңқуатты      және      ...      ...      ...      ... ... ... ... жатыр. Тек, жекелеген  таушыңдары ғана оның бетінен шығып тұрады. Бұл нунатик деп аталады.Тау мұздықтары осы ... ... ... сай ... ... бетіжарықшақтармен тілімденіп,  әртүрлі  кедір-бұдырлармен  өрнектелген.  Мұндайқұрылымдарға  көлденең  ......   ...   олар   ... өту ...  түзіледі;  жанындағы  бүйірлік  жарықтар  –  ... ... және ... ... әр  ...  ... (өте терең, мұздықты соңына дейін тіледі) жарықшақтар  –  мұздықтыңтау   алды   ...   ...   оның   ...   ...   туындайды.Мұздықтардағы  жарықшақтардың  шамасы  әр  түрлі  –  ...  ...  ...  ...  ...  мұздықта  дамуы,  қозғалуы,  еруіндегі  роліорасан зор, бірақ аз ... ... ... мен  ...  ... ... апаратын жол. Оларда  қар  жиналады,  су  қатады  және  ... ... ... ... ... ... жиі ... массасының азаю  оның  қозғалу  үрдісінде  еру  жолымен  (қыстамұздықтың астынан  шығатын  су  ...  күн  ...  мен  ...  ... әсерінен, мұздық бетінің булануынан (мұздық суға айналмай  тұрғанда)және де ... ... ... ... ... еруі мен ...  ... терминімен беріледі.Мұздықтардың пайда болуы, қозғалуы мен  еруі  –  ...  пен  ... ... ... ... ...  оның  ...  мен  төсенішінің  ылдилығына  тікелейбайланысты.  Мұздықтардың  шынайы  жылдамдығы  әртүрлі   және   ол   ... ...  ...  ...  ...  ...  деректерде  5-25  мтәулігіне. Ол ... мен ... ... жыл ...  мезгіліне,климаттың көп жылдық өзгеруіне байланысты  өзгереді.  Өзінің   ұзындығы  ... ... жиі ... мұздықтарды пульстік деп атайды.Жердің геологиялық тарихында бірнеше рет болып өткендей климаттың  ... ... ... мұздықтар жойылады немесе керісінше  үлкен  аудандарғатаралады.Қазіргі мұздықтардың типтері алуан түрлі, оларды бірнеше  қасиеттерінебайланысты жіктеуге ... Ең  ... ... ... ...  ... Жамылғылы мұздықтар Гренландия мен  Антарктида  да  дамыған.  Жоғарғыендіктерде, тау бедерлі аудандарда жамылғылы  мұзданудың  ...  типі  ... ... мұздануда фирн мен мұз жиынтығы бедерінің  барлық  төмендерін(аңғарлар, ойыстар, асу ерлері) толтырып,  мұз  ...  ...  мен  ... мұз үстіртін құрайды. Олардың бетінде аласа тау  массивтері  мен  жекетаулардың ... ... ... ... мен  ...  және  ...  ... скандинавиялық (жартылай жамылғы), альпілік,  түркістандық.  Таудатүзілген ... ... ... ... ...  ауып  ...  жайаңғарлы, күрделі аңғарлы және т.б. болып бөлінеді.   Тау  алдылық  мұздықтарқоңыржай теңіз fefауа-райы және басты  ...  ...  ...  болатын.Тауға түсетін  көп  қар  мөлшері  жағдайында  қалыптасады.  Осы  кезде  оларАляскада дамыған, ал ұлы ... ...  кең  ...  ...  ... Бұл мұздықтардың фирн бассейндері  тауда  орналасқан.  Тегіскешыға берісте көрші аңғарлармен қозғалып келе  жатқан  ...  ...  ... ... мұз жамылғыларына ұласады.Мұздықтың талқандау,  бұзу  қызметін  экзарация  дейді.  Ол  төсенішкежасалынған (100 м мұз 1 м2 – қа 90 т ...  ...  ...  мен  ... іске ...  ... ерітінді сулар мен суық  келтірінудің  әрекетібірге жүреді.Мұздық  ...  жел,  ...  ...  ...  бір  мезгілдетопырақтың ұсақ түйіршіктерін де орсан үлкен тастар мен көп  метр  диаметрліқұжбандарды да орын ... ...  мен  ...  ...  ... іріктеу жүрмейді,  ол  мұзды  шөгінділердің  ерекшелігі  болыпесептеледі.  Мұздықтармен  әкеліп,  жинақталған  материалдарды  ...   ...  ...  еріген  жеріне  мореналық  материал  ...  де   ... ...  ...  шығарылады.  Мұздықтар  іс-әрекетіне  байланыстыбедер  түрлері  тауларда   әртүрлі   ...   ...   ...   ... ...  карлар,  карлингтер,  цирктер,  трогтар,  ригельдер,қошқар тастар  мен  жалбыраған  жартастар  жатады.  ...  ... ... ... ... ... мен қатқан қырлар.Еріген мұз суларының қызметі мұздықтармен тығыз байланысты. Жазғы  ерумезгілінде мұздықтың жарықшақпен кескіндеген  бетіне  жылғалар  мен  ...  ...  ...  ...   су   оған   ...   ...   денесіндедиірмендерін құрайды. Мұздық төсенішіне дейін жеткен бұл  сарқырама  ... әр ... ... - әрі ... ал ... ...  жыныстарда  –эрозионды қазан  шұңқырлар  құрайды.  Мұз  алды  ...  ...  ... саздар түзіледі.Жамылғылы мұздану аудандары  өзендері  көлдік  типке  жатады.  Көлдеріқосылып, бойлық  ...  әлі  ...  ...  ...  ...                                                         ... мен ... ... ... ... мұздықтар 16 млн. км2 аса немесе құрлық ... 11% ... ...  мұз  ...  ...  ...  ...  көп  тарағанпікірге  қарсы  сирек  құбылыс   емес.   ...   ...   ...  мен  бедер  түрлері  оларды  ...  ...   ... ... берді және мұздықтар әрбір геологиялық  кезең  ішіндетаралғанын анықтады.Антропогенде ұлан байтақ кеңістігін мұз ...  ...  ...  ... жарты шарда. Бұл кезеңде таулы  мұздықтардың   ...  ...  ... ... ... ... мен Азияның көптеген  аудандары  қуаттыңмұзды жамылғының ... ... Осы ...  іздері  жақсы  сақталған.Олар   ...   ...   ...   ...   және   ...   ...  ...  қасиетін  сақтаған.  Мұздық   шөгінділерді   ...  өсуі  мен  ...  ...  рет  ...  ...   ... ... еруі мен мұзданудың шегінулерімен  бөлінеді.  Альпі  үшінБатыс Европада  төрт  рет  мұз  ...  ...  ...  ...   ... ... ... үшін  біршама  сенімділік  пен  бес  ... ... ... днепрлік, москвалық, валдайлық.Мұз  жамылғыларының  таралу  шекарасы  мореналық  шөгінділермен,  оларәкелеген қойтастардың жиналуы арқылы  ...  ...  ...  ... және ...  шөгінділермен,  көмілген  мұз  қабаттарымен,  ... ... ... ... жануарлар  сүйектері  мен  басқа  даосы тектес сипаттар  арқылы  сол  ...  ...  ... ... ... мұз  ...  орталықтары  Ұлыбританияда,  Скандинавияда,Жаңа  Жер  аралдарында,  Пай-Хое  мен  Солтүстік  Оралда,   ...   ...  ...  Жер  мен  ...  ...  ...   қыратыныңсолтүстік батысында (Путоран таулары) және Россияның Солтүстік  –шығысындағықыраттарды ... ... ... ... ... ... ... (Припять  өзенібассейні, Мещер ойпаты және т.б.) келеді. Зандр  бедері  көлденең  қатпарларарқылы беріледі. Құм тізбелерінің   ...  ...  жаға  ... ... озалау) бейнесін көлденең сызық  арқылы  және  шағын  көлемдітөбелер үшін шартты белгі тегі табиғи ... ... ...  топқа  бөлуге  болады.  ...  ... ... күн ... өзгеруі, күн жүйесінің космостық   тозаңбұлттары арқылы өтуі, Күнді ... Жер ... ...  (эклиптикаеңкеюінің      өзгеруі,     ...                              ... ... бір ...  айтқанда  ғарыштық  себептер  деп  ...     ...     ...     ...     тән»     ...      арқылықұрсауланудытүсіндіргісі келеді. Мысалы,  атмосферадағы  СО2  ...  ... ... ...  бір  есебі  ретінде  тектоникалық  қозғалыстыарқау  еткен  болжам  назар  ...  ...  Бұл  ...  тау  ... мен  ірі  ...  ...  мен  ауа  мен  теңіз  ағыстарыжүйесінің өзгеруі себеп ретінде танылады.Бедердің  мұздықтық  түрлерінің  кең  ...  ...  ...   ... жоғары  талап  қояды.  Төрттік  шөгінділерге  арналған  карта  менгеоморфологиялық карталар үшін осы ...  ...  ...  ...  ...  ...  мұздану,  қату,  зандр  алқабы,  оздар,   ... т.б. ... ... ...  ...  да  ...  ...   әдістері   бар.    Бірақ    ...    ...    ... беру ... ерекшеленген.Топографиялық карталарда  бедердің мұздықты түрлерінің  ерекшеліктерінберу үшін арнайы шартты ... жоқ. ... тек ...  ...  ... ... заттарды бейнелеу үшін қолданылады.Көлденең сызықтар мен жалпы қолданыстағы шартты белгілердің көмегімен,бейнелейтін территорияның ерекшеліктеріне қатаң сүйеніп, мұздықты ...  ... ... ... ...  ...  беруге  қол  жеткізілді.  Бедердікөлденең   сызықтармен  берген  ...  оның  ...   және  ... ... оның ... ... ...  жағдайларданқашу керек. Мысалы, мореналар,  қой  маңдайлары  мен  салбыраңқы  жартастар,ригельдер мен ... ...  ... ... ... ... мореналар, друмлиндер мен оздар тізбегінің дұрыс сілтенуін  беребілу қажет. Көлдер  ваннасын  бейнелеген  ...  ...  ...  ... ... ... таянған жақтағы біршама жоғары құзды  жағалау  менмұздықтың өзі  ...  ...  ...  ...  ...  ... бедер мен табандық моренаның таралу облыстарында көлдердің  формасыкөбінесе дұрыс емес, өзара байланысқан көлдердің  деңгейі  әр  ...  ... бар ... ...  ...   алаптар,  оның  пішінін  қайталайтынкөлдер кездеседі. Картада өзендерді берген кезде олардың ...  ... және кең ... кезектесуін, табалдырықтар  мен  сарқырамалардыескеру  қажет.  Топырақты-өсімдікті  ...  ...  ...   ... ... дұрыс беру аса маңызды.Төбешікті моренді  бедердің  таралу  аймағынан  соңғы  ...  ... өту ... орта ... ... Мұнда соңғы  мореналардан  мұздықтыңеріген суларының жиналуына  қарай  жалпы  ...  ...  ...  санышұғыл азаяды, бет жағы тегіс бола бастайды және кішілеу  еңістер  мен  ...  және ... ...  мен  ...  күрделенеді.  Батпақтану  кейдеелеулі түрде, бірақ ол төмендіктердің барлығынан  емес,  ...  ...  ... ... ... пайда  болуына  зандраның  ауданының  шағындығы  ... ... ... бедердің соңына таралуы байқаладыКриогенді процестер және бедер.Көп жылдық тоң деп топырақтың көптеген уақыт бойы теріс  ... ...  Көп  ...  ...  ...  тоң  тек  қыс  ...  ғанатопырақты жұмылдырады да жазда еріп кетеді.Осы заманғы құрлық  ауданының  20%  ...  тоң  ...  ...  ... 1) аралдық (жеке учаскелері  көпжылдық  ...  ...  ... ... ...  ...  2)  ...  тұтас  емес  (таликті)-тоңбасқан топырақ пен еріген учаскелердің кезектесуі 3) тұтас.Көпжылдық тоңның пайда болу уақыты мен себептеріКөпжылдық тоңмен  ...  тау  ...  ...  ...  ... 400-800 м. ... өзгереді. Ең үлкен қалыңдық Сібірдің солтүстік-шығысында байқалады. Көпжылдық тоңның тура  кескінінде  олар  ...  ...  ...  бөлінеді.  Қатпарлы  тоңда  қатты  және  еріген  учаскелеркезектесіп ... Су ... ... ... ... болады, онда  жер  астысулары белсенді  айналымда  болады.  Көпжылдық  ...  ...  ... ... ... ... ... грунт жазда еріп  қыста  қатады  –бұл іскер (мезгілдік) қабат. Оның қалыңдығы климат пен басқа да  ... ... тоң ... ... әр ... ... болады.  көптараған жағдай тау жыныстарында жарықшақтар  мен  қуыстарда  мұз  жіп,  ... әр ... ... ... Ең ... ... қуатты  жиыны  лиза,құжбан қатпар түрінде тоң жыныстарымен бірге ... ...  ...  ...  массалары  көп  уақыт  сақталып,   жергілікті   ...   ... ... роль ... Бұл ... ... мұз дейміз.Одан басқа мұздарды сингенетикалық деп яғни осы грунттың  қалыңдығыменбірмезетте  пайда  ...  және  ...         ...   ... су грунттың құрамдас бөлігі болып кететін үрдістер, ал  ...  ... мұз ... мен ...  ...  ...  оның  өзі  тау  жынысыболатын жағдайды  криолитогенз деп атау қабылданған.  Жер  ...  ... ... маңызды ерекшелігі бар.  Температураның  шамалы  өзгеруіненөзінің физикалық қасиеттері ... ......  ...  ...  ... ... арасындағы жынысқа әсер етеді.Тау жыныстарында мұздың көлемі үлкен ауытқумен  өзгереді  (5-10%   ... 52%  ... ... асты  ...  еруі  ...  ...  қабаттардың  жатуы  түгелбұзылып, отырулар мен құзданулар пайда болады.Көпжылдық тоңның қабаттарына қатысты жер асты  ...  тоң  ...  ... және тоң ... болып бөлінеді.Тоң асты және тоң аралық сулар бедер құру факторы ретінде  үлкен  рольойнамайды, оларға жер бетіне   ...  жыл  бойы  ...  ...  ... Бұл бастауларда қатты аяздарда және  жұқа  қар  жамылғысында  мұздыңүлкен жиналулар пайда болды – бастау ... ... ... ... үсті ... ... ... жағдайда болады,  олар  жазда  әрекеттегіқабатқа  еніп,  қарапайым  ...  суға  ...   Аяз   ...   ...  тоң  ...   су  екі  ...   қабаттардың   (мәңгі   жәнемаусымдық) арасында  ...  ...  ...  ...  ...  біртіндепұлғаяды, ал су жылжыған, еріген грунт қалыңдығы  азаяды.  Бұл  жағдайда  тоңүсті  ...  өте  ...  ...  ...  ...   және   ...   ... мен пішіндерінің дамуына үлкен әсерін тигізеді.Егер қысым тек грунт жарықшақтары  мен  кеуектерінде  орналасқан,   ... ... ... ... ...  қатқан  бөлігінің  кішігірімкөтерілуімен шектеледі. Кейде ол  жарылғанда,  сынғанда  жер  бетіне  ... ... ... ... аз ... ... ... Мұндайдақтар жергілікті жерге дақты  тундраның   өзіндік  келбетін  ...  ... ... ...  ...  және  біркелкі  қатпаса,  маусымдық-тоңдыққабат пен көп  жылдық  тоңның  тығыз  тұтастығы  ...  ...  су  ... ... ... ... ... қалып қояды, маусымдық тоң  қабатытөбешік түрінде кебіп, оның астында – гидролакколитті түзілімдерді түзейді.Қата келе, мұндай сулар жиынтығы ...  ...  (мұз  ...  айналады.Төбешіктер биіктігі әр түрлі,  бірақ  он  метрден  сирек.   ...  ...  ...   ...   лакколиттердегі   қысым   өте   жоғарыболғадықтан, мусымдық тоңның қабаттары ... ... ... да  ... су жер ... ... ... аумақта ағып,  грунттық  қызылсумұзын түзеді де, қатадыОсындай  құбылыс   тоң   үсті   ...   ...   ...   қозғалатын,беткейлердегі әрекеттегі қабаттың жарым-жартылай қатуында байқалады.Көпжылдық  тоң  облысындағы  бедердің  қызықты   ...   ... ...  ...  ...  ядросы  мұздан  құралған.  Олардыңқалыптасуы  әлі   күнге   дейін   түсініксіз.   ...   ...   ... ... ... оларды подтоктар мен тоң аралық  сулардыңқатуы нәтижесінде пайда болған түзілімдер  деп  ...  ...  ... мұз ... ... жұрнағы деп санайды.Әрекеттегі  қабатта  дамитын  үрдістермен  көпжылдық  тоң  зонасындағымикробедердің әр ... ... ... ...  мысалы,  полигондыжәне төбешікті тундралар, тасты көп бұрыштар, солифлюкциялық  қолаттар  менжалдар.Солифлюкция — беткейлермен  ...  суға  ...  ...  ... ... тоң ... ... бұл үрдіс кең  тарлаған.  Жылжығангрунттардың қозғалысы  көпжылдық  тоң  жоқ  ...  да  ...  ...  ...  ...  деп  атайды).  Бұл  жерде  ол   топырақтыңкөктемдік жылыну кезінде және жауын жауғанда түскенде ... ...  ... ... ... жаз бойы дамиды, өйткені  әрекеттегі  қабатеріннен кейін оның астында мәңгі  тоңға  ...  ...  ...  ... ... әрдайым ылдилығы үлкен беткейлер сызығына сәйкес келеді.Егер солифлюкциялық қолаттар қардың қатты еруі кезеңі мен нөсер  жауынжауғанда уақытша ... ... ... ... олар ...  ... жайпақ түпті арналарда да дамиды. Олар дельдер (арнасыз қолат) деллеядеп аталады.Түбірлік жыныстардың үгілу өнімдерінің  үлкен  ...  ...   ...   кең   ...    тауүсті    террасалары    түзілулерісолифлюкциямен  байланысты.  Қарқынды  ...  ...  тау  ...   ...  ...  ...  немесе  әлсіздөңесті  шыңдық  беттердің  түзілуінежағдай жасайды. Бұл үрдіс альтипланация деп аталады.Грунт ерігенге  ...  мұз  ...  ...  ...  ...   ... және ... оң температуралар  байқалғанда,  сыртқы  көрінісікарстқа ұқсас термокарсттық ... ... ...  мұз  ...  оны  ... ... ... түседі, жергілкті жерде қазаншұңқырлар, ойпаңдар,  жиісумен толған ... ... ... ...  тоң  өзен  ...  мен  режиміне  ықпалы  зор.   Мұндайықпалдың мысалына өзен және жер асты ... ... ... ... ... ... ... зор. Олар өзен мен  жылғаларарналарын  өзгертеді,  аңғар  ...  ...    әсер    ...   ... ... жағдай жасайды, аллювийдің құрамы  мен  таралуынаәсер ... ... ... жыл сайын бір жерде түзіледі және  аңғаререкше белгілерге  ие  ...  ...  мұзы  ...  аңғар  учаскесі«қызылсу мұздық алаңқай» деп аталады.Борпылдақ  грунттарды  ...  ...   тоң,   ...   ... әсері зор, жылғалар  мен  өзендерде   тереңдік  эрозияға  кедергікелтіреді, ал ... ... ... жасайды.Борпылдақ қатқан грунттар таралған аударда, ұсақ  жылғалар  ... ... ... ...  ...  ...  ...  келеді,  жоғарғыбөлігі тік және беткей етегінде жайпақ.  ...  ...  ...  ... ... ... қатты  тілімделген  жүйелерді  түзейді.  Беткейдіңоңтүстік экспозицияларында жыралардың көп кездесуі ...  тоң  ...  ...  ...  құбылыстар  мен   бедерпішіндері топогрфиялық карталарда көрсетіледі. Қызылсу мұздарын  (грунттық,өзендік), қазбалы мұз шығуларын ... ...  ...  көрсетеді  жәнетөбешікті  микробедерді,  полигонды  және  ...  ...  ... ... ... жырмалар, жыралар және солифлюкцияүрдісімен  жасалған  кейбір   бедер   ...   ...   ...    ...    Өзен    ...     ...     булгуняхтаргоризонтальдармен, жарқабақ пен  жарлар  шартты  белгілерімен  ...  ...  ...  мен  ...  –   табиғи   жаратылғаншұңқырлар шартты белгілерімен бейнеленеді.Көпжылдық тоң  ...  ...  ...  ...  менөсімдік таралуы картада тек қана дұрыс ...  ...  ...  ... ... беткейлерінің құлдилығы, жылжыған  беткейлердің,  кеуіп  жәнеқатып қалатын өзендердің, тұйық көлдер, батпақты  территорияның   орналасуыжәне т.б.Лекция № ... ... ... ... және  өмір  әрекетімен  жаратылған  бедерпішіндері. Адам әрекеті және бедер. ... ...       (3 ... шары ... жел әрекеті байқалмаған жер жоқ.Жел барлық жерде қандайда бір жұмыс жасайды. Кейбір  жағдайларда  желәрекеті басқа табиғи  ...  ...  ...  ...  ...  ... айқындалатын өзіндік бедер түзуші маңызға ие болады.Жел әрекетіне жағымды жағдай жасайтын шарттар – тау ...  ... ... ... немесе өсімдік жамылғысының  жоқтығы,  борпылдақ,желге қолайлы минералды бөлшектердің бар болуы (шаңдар, құмдар).Желдің  жұмысы  үшін  ең  ...  ...  ...  ...   ... зоналарда жел  нақты  жұмыстарды  атқарады.  Тундрада,  қоңыржайклиматтың орман зонасында, өзен  аңғарларында  және  ...  ...  ...  ...  ...  саванналар  мен  далаларда  эолдықтүзілімдер мен бедер пішіндері кездеседі. Көбінесе олар ... бір ...  ... теңіз) тасындыларды жинаған жерлерде қалыптасады, олар кеуіп,желдің игілігіне айналады. Жиі ... ... ...  ...  іс-әрекеттерінен, мал жаюмен, ормандарды кесу, борпылдақ грунттарды ... ... ... ... ...  деп  жануарлар  дүниесі  мен  өсімдік   жамылғысының   дамуынқиындататын,  ...   ...   ...   болуы   байқалатын,   ылғалжетіспеушілігі  жағдайында  дамитын  географиялық   ландшафттар   ... ... ... ...  ...  Солтүстік  Африканың  шөлдері,Азияда  –  Аравия  шөлдері,  Инд  өзені  ...  ...  ...  –тауаралық үстірт пен Кордильер жүйесі  алаптарының  шөлдік  территориялары.Оңтүстік жарты  ...  бұл  ...  ...  ...  ...  жәнеОңтүстік Америкадағы Атакама шөлі сәйкес  келеді.  ...  ... ... суық ... ... және ... жел бағыттары ықпал  етеді.Басты шөл белдеуінен басқа шөлдік ландшафтты  ...  ... ... субтропиктік  және  қоңыржай  белдеулерінде  таралған.  ... ... ...  ...  мен  бұл  территориялардың  ылғалдыжелден  ...  ...  Бұл  ...  маңы  ...  ...   жәнетеңізден алыс орналасқан Орта және Орталық Азия шөлдері. Тибетте  де  ... ... ... ... ...  шұғыл кеңістіктер, түбірлік тау жыныстардың шығуы, ірісынықты  материалдар  басым.  Бет  ...  ...   ...   ... ... жасалынады.  Аңғарлары  V-тәріздес  көлденең  кескіндіжәне ірі сынықты материалдармен ... шөл беті әр ... және  ...  ...  ... ... ... және сазды-сорлы  беттер  ерекшелінеді.  Сазды  бет  көпбұрышты  плиткаларға  сынады,  оны  ...  деп  ...  ...  ... ... ...  борпылдақ  болып,  желмен  ұшырылып  кетеді.Мұндай көлемді территорияларда,  мысалы,  ...  ...  ...  ... ... ... ... бар, тасты, құмды және сазды шөлдер, яғни  бұлшөлді ландшафттардың тұтас кешендері.Төселген бет пен fefауа ... ...  ...  әр  ...  ... ... ...  мөлшері,  шаңды  дауылдардың  қалыптасуорындары,  жер  беті  бойынша  тасымалданған  материалдардың  ...  ... жер ... зерттеледі. Әуесурет  дамуымен  жел  жұмысынзерттеуде құнды материалдар пайда болды. Суреттерде  жердегі  бақылауларменанықталмаған,   ...   ...   ...   ...    ... анықталады.Желдің  борпылдақ   материалдарды   ұшыруы   дефляция   деп   аталады.Тасымалданатын құм ...  жел ... тау ... ... ...  ... корразияны жүргізеді.  Борпылдақ  жыныстың  желмен  тасымалдануыаккумуляциямен аяқталады.Жел ... ... ... ... бедер пішіндері  эолдықдеп аталады.Желдің бұзу жұмыстары мен бұзылған материалдарды ұшырып алып  ...  ...   ...   қалыптасады:   үрлену   қазандары,   желбіреужұрнақтары, ұяшықты ұйықты құмадар, фульджи, вади. Егер жер  асты   суы  ... ... ... ...  ...   ...  қалыптасады.  грунттық  сулартұзданғанда вади түбінде сор қалыптасады.Жартасты тау жыныстарда желдің басқа бұзу ...... ... коридорларының корразиямен  байланысын  ярдангтар  деп  атайды.Науа тереңдіктері бірнеше дециметрге жетеді, олар дамыған  ...  ... ... ... және олардан өту өте қиын.Желдің аккумулятивтік әрекеті мен оның жасаған бедер пішіндері олар  ...  ...  ...  ...  желмен  алып  келінген  материалбіркелкі жатады, ал басқа жағадйларда – қырқа түрінде,  ...  ... ... ... егер алып  ...  ...  жолында  шаңды  біртегісұстап отыратын бет ... ... лесс ...  болады.  эолдық  лесс  Азияныңшығысында кең ...  ...  ...  мен  ...  әр   ...   «құмадар»түзілімдері жасалады.  Құмдар  ...  және   ...  ...  ...  ... ...  (Б. А. Федорович).Бедер типі бойынша  ...  ...  ...  ...  және  ... ... Орақ ... бархандар жел соғатын беткейлерде  үйірілусалдарынан бархандардың өсуінен және  бархандардан   құмдарды  ... ... ... ...  ...  ...  концы  мүйіздері  депаталады.  Бархандар  асимметриялы  болып  келеді.  Егер  бірнеше   ... ...  ...  олар  ...  кетуі  мүмкін  және  бархандар  желгекөлденең   бархандар  ...  мен  ...  ...   ...   үлкенмассаларында, желмен ұзақ уақыт өңделулерде кешенді бархандық  қырқалар  ... ... ... ... ... ... ... ол құм жылжуына әсер етеді.Желдің муссондық-бриздық типінде желге көлденең және  бойлық  қырқаларқалыптасады. Біріншілері жел бір ... ... ... ...  және  ... ... арасында дефляциялық ойпаңдар – лункалар түзіледі.Жел жиі ауысатын жартылай өскен құмдарда дефляциялық қазаншұңқырлар  –ұяшықтар ячеи ... Олар ... ...  төбелермен  үйлесе  ұяшықтықұмдар бедерін түзейді.Шөлдік  емес  ...  ...  ...  ...   ...  ... өзгеше. Тұрақты желден  соғатын  желде  төмен  ...  ... ... Бұл ... ...  беруші  болып  саналады,  оларжелмен үрленіп жағажай бойында  қорек  көзін  параллельді,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  түзіледі,  олар  арықарайшпилька тәріздестерге өзгереді.Бірнеше   ...   ...   ...    жағдайларғанегізделуі,  атмосфера  динамикасы,   ...   ...   ...   ... эолдық бедердің дефляциялық  және  аккумулятивтік  пішіндерініңжіктелуі,  ғылыми  және  практикалық  мақсаттарда  қолданылады.   ...  ...  ...  ...  ...  тән   ...   пішіндерінкездестіргенде   олардың   түзілу   динамикасын   анықтауға    ... ... мен ... ... зерттегенде  де  болады.Қандайда бір табиғи жағдайларда құмдар дамуын және түзілу  жағдайларынбіле, оларды ... ... ... ... ... бедердің жалпы заңдылықтарын білгенде топографиялық және  жалпыгеографиялық ... ...  ...  дұрыс  генерализациялауға,  олардыңкешендерін, бедер пішіндерін дұрыс ... ... ... мүмкіндіктері олардың  ерекшеліктері  болып  табылады.олар оазистерді басады, егістіктер мен ауылдарды  көмеді.  ...  ... ... ... ...  соның  ішінде  жел  жылдамдығы  менқайталануына да байланысты. Басатын ... адам ... ...  ... бекіту, бөгейтін құрылыстар салу т.б.Құмды бедердің түзілуі мен дамуына өсімдіктің ...  зор.   ... ... ... және ... ... ... масштабты (1:10000  –  1:25000)  топографиялық  карталарда  эолдықбедердің ...  ...  ...  ...  көрсеткіштер  меншартты белгілер қолданылады.Модуль 3.   Жердің морфологиялық құрылысы және дамуыГеоморфологиялық карталарЛекция № ...  ...  ...  ...  ...  және   ...   түбініңморфологиялық сипаттамалары»         (3 ... ... ... ... ... ... 27% -ның абсолюттік көрсеткіштері 1000 м –  ден(40 млн. км2) асады, терең тілімденулерге байланысты оны  тауларға  ... ... ... ... ... әр ... болады, бірақ  олардыңбарлығының қалыптасуында ішкі энергиялар  басым  ...  сол  ...   ... теңіз  деңгейінен  жоғары  көтеріп,  жалғыз  тауларды  немесекөлемді таулы аймақтарды ... ...  ...  ...  мен  ...  ...  жаралуы  бойыншатектоникалық,  жанартаулық  және  эрозионды-тектоникалық  болып   бөлінеді.Метеориттер құлағанда ... ... ... ... ... ... ... Олар әсіресе Ай мен Меркурийде айқын көрінеді.Тектоникалық қозғалыстар  мен  жер  қыртысының  күрделі  тектоникалықбұзылыстары нәтижесінде ... ... ...  ...  олар   ... ... құрылысты және күрделі бедерлі болып келеді.Жанартаулық  таулар  жанартаулар  атқылағанда  түзіледі.  ... ... олар  аз  ...  ...  ...  пішіндекездеседі, бірақ  көп  жерлерде  өздерінің  тұғырларымен  бірігіп,  көлемдіжанартаулық  қыраттарды  ...  ...  ...  қыраты).  Барлық  жағдайдажанартаулық таулар, қарапайым (платформаларда) немесе күрделі  тектоникалық(таулы  аймақтарда)  фундаменттегі,  ...  ...  ...  керек.Абсолюттік  және  салыстырмалы  биіктіктері  бойынша   ...   ... ... кіші ... кейде  биік  көтерілген  тектоникалықіргетаста болса, олар таулы аймақтарың биік  шыңдарын  түзейді  (КавказдағыЭльбрус пен ... Анды мен ... ... ... ... ... мұхит түбімен салыстырғанда, жер бетінің ең  биік  ... ... ... ... ... ... көтерілген және қабаттарыгоризонтальды жатқан,  жер бетінің терең эрозионды  ...  ... ... ... ...  ...  ...  депсаналады. Бұл таулар теңіз деңгейінен биік көтерілген, ежелгі аккумулятивтіжазықтар  орнында  қалыптасады.  ...  ...  ...  жайпақшыңдар, тік беткейлер тән, кейде террасалар байқалады, беткей етегінен  таужыныстары үгілу өнімдерінен ... ... ...  ...  ... ... осы тауларға жатқызуға болады.Таудың тілімдену сипаты  көптеген  факторлармен  анықталады,  солардыңішінде олардың  тектоникалық  ...  мен  тау  ...  ... зор.  ...  құрылысы  бойынша  таулар  қатпарлы,  жамылғылы-қатпарлы, жақпарлы, қатпарлы-жақпарлы және т.б. ... ... ......  және  ...  ...  ...  Таудамуының бастапқы кезеңінде олардың бедерінің ішкі  ...  ...  ...  –  тау  жоталары,   ал   синклиндерге   ... ...  ...  ...  ...  ...  ... бөліктерінің қарқынды бұзылыстары  нәтижесінде  кері  бедер  жасалуымүмкін,  аңғарлар  антиклиндерде  ...  ал  ...  ...  ...  ...   ...   шыңдары   иілген,   беткейлерінде   құрылымдыкертпештер дамиды ( суретті қара).Сурет.  Айналмалы бедер дамуының  ...   ...   ...   ...   ...    күрделіүйлесімдікте,  қабыршақты  қатпарлар  мен  ...  әр  ...   ... және т.б. ... Бұл ең көп ... «жас» таулар типі,  оғанКавказды, Памирді, Гималайды, Андыларды және т.б. жатқызады. ...  ...   ...   ...   ...   ...   ...   дамуыменерекшеленді.Жақпарлы таулар  жоғарғы құрылымдық этаждағы, жер қыртысы учаскелерінбөлетін, лықсымалардың дамуында қалыптасады. Бөлінген кезде лықсымалы саты,жартылай горст, горст ... ... ...  ...  ...  немесетөрт жақтан лықсымалармен шектелген, жер қыртысының көтерілген  учаскелері.Көтерілу  шегінің  өзінде  таулы  қыратты  кішігірім  ...  ... ... ... ... ... ...  столтәріздес  бедеріЭфиопияда айқын көрінеді.Қатпарлы-жақпарлы  таулар  кең  таралған,айырылымды  бұзылысты   жәнеөзінің әр ...  ...  әр  ...  ...  ...  ... Лықсымалар мен жақпарлы көтерілімдердің  дамуы  қатпарлану  түзілуменбірге  ...  ...  ...  ...   ...   жүреді.Көтерілген массивтер арасындағы грабендер көлдермен толуы мүмкін.Таулы  ...  ...  ...  ары  ...  ...  өзараәрекеттескен   бірнеше   факторлардың   нәтижесінде   дамиды.   Оларға   ... ... ... ... ...  мен  ... ... жер қыртысы қозғалыстарымен өзара  әрекеттесулері  жатады.  Таужынысы беріктігі  оның  жаралуына,  ...  ...  ... және т.б. ... Таулық  бедердің  даму  үрдісінде  үлкенбұзылысқа «әлсіз» тау жыныстар ұшырайды, олар дамыған ...  ...  ...  ...  ал  ...  ...  ...  құралған   учаскелермассивтер,  жоталар,  жартастар,  тау  ...   ...   ...   береді.Тілімденулер, жақпарлы және қатпарлы-жақпарлы  таулардан  басталып,  олардыңішкі бөліктеріне таралады.Деструкция  мен  денудация  ...  ...   мен   ... ... ... ... алыс жатқандығымен,  жауын-шашынтиптері  және  мөлшерімен,  басты  немесе  ...   ...   ... ... ... анықталады.Тау бедері  дамуының  басты  ...  оның  ...  ...  өсуқарқындылығы  жатады.  Ол  кенеттен  ...  ...  ... және т.б.)  күштейтін,  аяздық  үгілумен,  қар  және  ... ... ... және тау ...  тальвегтерінің  өсуімен  жәнеағынды сулар әрекеттерімен (шайылу, эрозия және т.б.)жасалады.Тілімденудің  келесідей  типтері  ерекшеленеді:  радиалды,  ... ... ... виргациялы және кулисатәріздес.  Тілімдену  типінанықтағанда бір-бірінен аңғарлармен бөлінетін, тау тізбектері мен жоталары,тау тораптары немесе ... ... ... ... мен ... ... таулы  аймақтардың  көптегенморфологиялық ерекшеліктерін анықтайды. Таулар  ...  ...  және  ... бөлінеді.Эрозионды  және  мұздықтық  тілімдену  типтері  болады.  ...   типі   бір   ...   ...   ...   мен   ... ...  кейбір  жағдайларда  уақытша  қарқынды  ... ... ... ...  ағын  ...  ...  ... – температуралық, тұз және жел жұмысымен үйлесе жүреді.Морфологиялық   ерекшеліктерінің   үйлесімділігі   ...    ... ... ... ... биік ... пішіндері, бедердің эрозионды пішіндері;- ортабиік-мұздықтық, эрозионды-үшкірлікті және бедердің эрозиондыдөңгелектенген пішіндері;- бедердің төмен дөңгелектенген және үшкірленген пішіндері;- ұсақ ... ... биік ... ... ... жасалынған,вертикальды морфологиялық белдеулік айқын көрінеді, бірақ таулар орналасқангеографиялық ендікті де ... ... ... ...  мен  ...  ...  бұзу  әрекеттерінің  өзараәсерлесулері – тау бедері дамуында маңызды фактор. ... ... ... өсіп ... таулы аймаққа, ал ойысты беткейлер   -  бұзу  үрдістерібасым, төмендеулерге сәйкес келеді.Теориялық тұрғыда, таулы ... қар ... ... орналасқаншыңдар ең тез бұзылысқа ұшырауы керек,  өйткені  таудың  жоғарғы  зонасындааяздық үгілулер, қар мен ... ...  ... ...  ...  ... қалыптасады. Ағынды сулар әрекеттері  эрозия  базисінебайланысқан, ал  олардың  аңғарлары  ...  ...  ... ... ... ... деңгейді  анықтайды.  Құрлық  үшінбұл деңгей ... ... ... денудациялық деңгей болып есептеледі.Бұл деңгейге  екі  басты  жолдармен  жетуге  болады  (қазіргі  ...  ...  ...  ...   салыстырмалы   тегісшыңдық  беттердің,  беткейлердің  бұзылысынан  және  аңғарлардың   кеңеюіненжүреді. ... емес тау ... ... тез ...  ал  ...  ... оң ... түрінде көрініс береді (аласа таулар, төбелер және  т.б.)Уақыт өте, алғашқы таулы аймақтың орнында төбелі ...  ...  ... В.М. ... пенеплен  деп  атауды  ұсынды,  А.П.  ...  ...  ... ... Өзен ... ... біркелкі  болмауы  және  аңғарлардыңкеңеюі жазық түзілудің екінші  тәсілі  болып  табылады.  ...  ... өзен ... ... ... ... Беткейлер олардың  тұғырында«кесіледі», қалыптасқан тік  учаске  бірте-бірте  суайрыққа  қарай  жылжиды.Кейін қайтқан кертпештің ... ... ...  жайпақ  беткей  (ылдилығышамамен 5°) қалыптасады. ... ... -  ...  ал  кең  ...  деп аталады. Суайрықтарда педименттердің даму орындарында   жиіежелгі   беттердің   ...   ...   ...    ...    жазыққалыптасуының екі жолы да кездеседі, жиі олар бір-бірімен  үйлесіп  отырады,бірақ,   егер   ...   ...   ...   процестері     жер    қыртысықозғалыстарының қайталанған  үрдістерімен,  климаттың  өзеруімен  ... біз ... ... ... ... ... ... мысалына берік  тау  жыныстарынан  жәнеаңғарлардың  үгілу  өнімдерінен  құралған,  аласа   ...   ...   ... ...  ... ұсақ ... ... болады. Оң  пішіндердіңтұғырында,  кейде  беткейлерде  де   түпі   ...   ...   ...  тән  ...  оның  ұзақ  ...  бойы  сыртқы   геологиялықагенттер   әрекеттеріне   ұшыраумен   қатар,   теңізден   ...   ...  мен   ұзақ   ...   бойы   ...   өнімдерін   шығарылмауыментүсіндіріледі.Тау   бедерін   топографиялық   карталарда   ...   ...    ...  ...   ...   ...   ...   әрі   тараңғарлардың кесілген бойлық кескінмен кезектесуі  ,  биік  тау  беткейлері,гребеньдер және әр ... ... ... ...  биік  ...  ... ... мұздықтар, мореналар және  т.б.  Аласа  қашықтықтағыбиіктіктердің  үлкен  айырмашылығы  мен  тік  ...  ...  ...  ...  ...  көрсету  үшін   қолданылатын   горизонтальдардыпайдаланбайды,  өйткені  тау  ...  ...  олар  ...  ... тау бедерін бейнелегенде, бедерді  бірікпейтін  горизонтальдарменжәне оның маңызды бөлшектерін (террасалар, солифлюкциялы сатылар)  көрсетінқима ... Оған  ...  ...  ...  ...  ...  жәнеарнайы курстарда оқылатын, басқада әдістер арқылы жетуге болады.  Жартастармен бедердің жартасты бедерлерін  дұрыс   көрсету  өте  ...  ...  ...  деп  ...   тау   ...   ...   граниттер,кварциттер) жер бетіне шығуын  айтады.   ...  ...  ...  әр  түрліболады, мысалы, қоймаңдай тастар,  үгілу  қалдықтары,  теңіз  жағалауындағысозылған клифтер.  Тау бедерінде  ...  ...  ...  ...  ... ... қатар ағарларда да жақсы дамиды.  Шұғыл  ...  ... ... ... мен  шыңдарда  көрініс  табуы,  карниздер  ... ... ... ...  ...  ...  ...  үшін  арнайы  шарттыбелгілер жасалынған, олар горизонтальдармен және басқада шартты  белгілерменүйлесе, тау  ...  осы  ...  ...  әрі  ...  көрсетугемүмкіндік береді.Құрылықтың жазықтық өлкелерінің  морфологиясыГенезисі  мен  ...  ...  ...   200   м-ге   ...  ...  ...  жазықтар  деп  атайды.  Әр  түрліжаралудағы    және    ...    ...    ...    ...  ...  ...  жазықты  аймақтардан  жазықтардыайыра білу  керек.  Жазықтар  мысалына  зандрлық  және  мореналық  ... ал ...  ......  Батыс  Сібір  және  т.б.жатады.Генезистік  бөлінуден  басқа,  олардың  ...  ...   ...  ...  ...  тілімдену  деңгейі  мен  типтері  бойынша  дабөлінеді.Теңіз ...  ...  ...  жазықтарды  теңіз  деңгейнен  төменжатқан, теріс (депрессиялар, ойпаңдар); теңіз деңгейінен  0-200  м  ... ... ... көрсеткіштері 200-500 м; теңіз деңгейнен 500 м-ге жоғары ... ...  ...  ...  болып  бөлінеді.  Бұл  бөлінулершартты, бірақ ол гипсометриялық және ... ...  үшін  ...  ...  қыраттарға  және  тауларға  бөлінулермен   сәйкескеледі.Жазық  бетінің  ...  ...  ...  ...  ... және ... ал ... беттерін күрделендіретін бөлшектер  бойыншажайпақ, сатылы, толқынды, төбелі және т.б. бөлінеді.Жазықтар  тереңдігі  мен  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   әлсіз   тілімденген,   биіктіктіңсалыстырмалы ауытқуы 2 км қашықтыққа  10м-ден  аспайды;  ұсақ  ... ... 2 ... 5  –  тен  25  м-ге  ...  ...  ... мен көтерілімдер, тілімденудің салыстырмалы тереңдігі 2 км-ге  20-дан  200  м-ге  ...  ...   типі   оны   ...   ...   бедерінкүрделендіретін пішіндермен анықталады (мысалы, аңғарлық тілімдену, )Жазықтарды генезисі бойынша үш  басты  тооптарға  бөледі:  ... және ...  олар өз ... бірнеше типтерге бөлінеді.Құрылымдық  жазықтар  шөгінді  ...  ...  ...  тұратынбеттер.  Мысал  ретінде  Орта-Сібір  ...  ...  ...   ... ... ... ...  келтіруге болады.Құрылымдық  жазықтардың  әр  түрлілігіне  бірінші  ...  ... олар ... астынан шыққан, теңіз шөгінділерінен құралатын жазықтар.Онымен бірге алғашқы жазықтар аккумулятивті жазықтарға да жатқызылады.Қандайда бір геологиялық ... ...  ...  ...   ...   жиналуынан   қалыптасатын   ... ...  деп  ...  Бұл  ...  ішінде  аллювийлік,көлдік, тау алды, тауаралық, мұздықтық  мореналық,  зандрлық,  эолдық  жәнет.б. түрлері ерекшеленеді.Субареалды денудация немесе ... ... ... ...  ... ... жазықтар қалыптасады. мұндай жазықтардың екі түрі бар:абразиялық және денудациялық.Жазықтар  ...  және  ...  ...  ...  жер   ... географиялық орналасу, көтерілудің абсолюттік және  салыстырмалыбиіктіктері және басқада ... әсер ... ... жер шарының 80% ауданында дамыған,  олар  негізінде,тектоникалық  режимнің  ұзақ  қалыпты   ...   ...   ... ... ... ...  бір  ...  қалыптасады.  Осы  деңгейден  жоғарыорналасқан  кеңістік,  денудацияға   ...   ал   ...   ... ...  ...  үшін  мұндай  төменгі,  басты  деңгей  болып,Дүниежүзілік мұхит деңгейі  ...  ал  ...  ішкі  ...  ...  ...  ...  ...  Олар  теңіз   бен   ...   ... ... ... Бұл ...  жоғары  тауларда  «мәңгі»қарлар мен ... ...  ...  ...  денудациялық  деңгейорналасады.  Мұхитта төменгі денудациялық деңгей болып терең  ойпаңдар  ... ...   ... деңгейге абразиялық деңгей жатады.Ұзақ   геологиялық    ...    ...    ...    жәнеаккумулятивтік   үрдістердің   ...   ...    ...    полигенді(полифациялды) тегістелу беттері қалыптасады.Жазық  бедерлерін  топографиялық  карталарда  көрсеткенде,  кішігірімаралықта ... ... ... ... аз ... үшін ... қимадағы горизонтальдар (жартылай горизонтальдар  менгоризонтальдардың ширектігі төрттен бірі) қолданылады. Ұсақ пішіндер қатарышартты ... ... ... (арна бойы жалдарын, карстық  шұңқырлар,төбешіктер және басқаларды қара).  Сатылы жазықтарды  бейнелегенде  ...  ...  мен  ...  шартты  белгілер  жиі   қолданылады;бедердің ... ... ... құмдар белгілері қолданылады.Мұхит  қайраңының, материктік беткейінің,  ...  ... ... ... екісі Дүниежүзілік мұхит  деңгейімен  жабылғанжәне  ерекше  субаквальды  жағдайларда  дамиды.   Мұхит  түбі  ... және ...  ...  ...  ...  ... процестермен  ұқсас  келеді,  бірақ  бірқатар  өзгешеліктерібар.Теңіз   және  мұхит  ойпаңдары,  ...   ...   ... ... (жер ...  қозғалыстарымен)  жасалынған.  Көптегенжерсілкіністер  эпицентрлері  мұхит  түбінде.  ...   ...   ... ... және ... ... ...  мұхит  түбі  берініңдамуында магмалық үрдістердің маңыздылығына дәлел.Субаквальды   топтардың   экзогенді   ...   ...    ... ... ... ... түбінде таяз жерлер  мен  мұздықтықприпайдан басқа, аяздық және температуралық үгілу процестері  жоқ.  Химиялықүгілу тек теңіз ... ... ... ғана ...  Органикалық  үгілутек қана теңіз ағзаларына  қатысты  жүреді.  Су  ...  өзі  және  ...    ...     ...     ...     ...     токтар,химиялықреакциялар және т.б.), теңіздегі басты әсер ететін  ...  ... ... ... ...  ...  ...  желменәкелінеді, жағалау бұзылулары есебінен қалыптасады, теңізбен  өңделіп,  оныңтүбіне  шөгіп,  терригенді  ...   ...   ...   ...  Осы ... көп ... ... жақын жиналады, бірақ  кейбіржағдайларда   ашық  ...  ...  ...   ...   ...  ...  ие.  Жағалаудан   алыс   мұхит   ...   ...  ...  ...  (органогенді   шөгінділер)   түзілетіншөгінділер басым. Бұл материалдарды ...  ...  ...  ... ... ... ... аздаған аудандарда  теңізтүбінде тіршілік ететін, организмдер – бентостардан  (маржандық  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Еркінжүзуші оганизмдер – нектондердың қалдықтары кейбір ерекше  жағдайларда  ғанамаңызды   мәнге   ие.   ...   ...   ...    ... ...... шөгінділерге  –  лайларға  жатады,  оларбарлық мұхиттардың тропиктік және қоңыржай ...  4000  м-ге  ...  ...   кремнийлі   қабыршақтардан   радиолярийден   тұратынрадиолярлы лай Тынық мұхитының тропиктік бөлігінде  шамамен  6000  м  ...  ...  ...  ...  ...  ...   суық   ...  балдырлар  көп  таралған,  диатомитті  лайлар   оңтүстік   ... ...  ...  ...  ...  Төменгі  ендіктерде  мұхиттүбінің кішігірім учаскелері птероподовты әктасты лайлармен жамылған.Лайлардың таралуында нақты  бір  ...  ...  ...  жәнеқоңыржай белдеулердің әктасты лайлары  үлкен  тереңдіктерде  таралмайды.  Оләктастың суық  суларда  тез  еріп  ...  ...  бұл  ... ... ... ... бірақ оларда түпке  жетпей  еріпкетеді.   ...   ...   ...   минералды   шаңдар   бөліктері,жанартаулық күлдер, қиын еритін  акула  ...  ...  ... ... ... ...   қызыл  саздар  жиналады.  Ол  ... ... ... ... ... ... (169 млн. км2)  басқа  жаралудағылайлардың ішінен бірінші орынды алады.Қазіргі таңда  Дүниежүзілік мұхит астындағы  жер  ...  ... ... зона және ...  ...  ...  ...  (төменгісуретті қара)Материктік  суасты-шетінің   тектоникалық   құрылысы   материктегіндейболады. ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... табанға баурайға бөлінеді.Өтпелі кезең, материктік және мұхиттық қыртыстар  блоктарының  күрделіүйлесімділігімен және ... ...  ...  ...  ...  Көбінесе  өтпелі  зонада  аралдық  доғалар  мен  ...  ... ... ... зона  түптің құрылысы,  аралдық  доғалардың  дамудеңгейі, жерсілгінгіштігіне, жанартау атқылауына және де  ...  ... ... ... бөлінеді.Мұхит шарасы (тағаны) сыртқы аралдық доғадан басталады.  Дүниежүзілік  мұхитшарасының орташа тереңдіктері шамамен 5 км, шамамен  277  млн.  км2  ... ... ... ... ... ... Ең ...  ерекшелігіграниттік қабаттың мүлдем жоқтығы.  Түп  бірнеше  ондықтан  ...  ...  ...  ...  құралған,  оның  астында  жанартау  ... ... ... ...   ...  ...  Бұл  қабаттың  жалпықалыңдығы ойпаңдарда 5-8  км,  орталық  ...  ...  10-15  км,  ... 20 км-ге дейін жетеді.Мұхит  түбі  шегінде  ...     аз  ...   және   ...  ... ... ...  ...  (терең  суасты)  шұңғымалартұрақты болып саналады.  Атлант  мұхиты  шұңғымаларында  ...  ... ...  ...  Тынық  мұхитында  шөгінді  қабаты  аз  жәнешұңғымалар түбі әр түрлі көлемдегі жақпарларға ... ... ...  ...  ...  барлық  бөліктеріндедамыған және үлкен қашықтықтарға созылған. Бұл ... ...  ...  шегінде  де  созылған  (Шығыс  Африка,  Солтүстік  Американың  батысжағалаулары). Мұхит  түбінде  ...  ...  ...  ...  мен  ...  және   ...   ...   бойлық   лықсымалыаңғарларға   ...   ...   ...   ...    ...  ...  ...  түзілімдермен  күрделенген  және   кейбіржанартаулық конустар теңіз деңгейнен шығып тұрады.Осьтік грабеннің – ... ... бар ... орталық  жоталарға  тәнерекшелік, оның түбі қасындағы  ...  ...  м  ...  орналасқан.Рифтілік аңғардың ені 15-30 км немесе оданда асады.  Орталық  жоталар  үшін,жоғарғы сейсмикалық пен ...  ...  ...  жылы  ...  ...  аңғарлар  үшін  тән.  Қызыл  теңізін,  Шығыс   ...    ... ... шығанағын  орталық  мұхиттық  жоталар  мен  олардыңрифттік   аңғарларының   ...    ...    ...    ... ... ... науалары – теңіз түбінің тар (100-300 км) ұзын (1000-2000км) ойпауыттары. Теңіздің тереңдігі бұл жерде  7000  м  асады,  ... 10542 м ге ... ал ең ...  ...  шұңғымасында  –  11022  м.Науалардың көп бөлігі аралдық ... ... ... ...  –  дөңестіжағында  орналасады:  бірнеше  науалар  Солтүстік,  Орталық  және   ...  ...  ...  ...   ...   ... ... байланыстырады. Наулармен  және  аралдық  доғалармен  ... ... ... ... жерсілкінісі ошақтары,  цунами  жәнебелсенді сөнбеген жанартаулар байланысты. Науалардың сыртқы  жағында  олардықасындағы  мұхит  түбіенен  ...  жал   ...   ...   ... ... ... себептері анықталмаған.Мұхит шарасының бедері көптеген жерлерде шыңдары жайпақ, суасты  конустәріздес  таулармен  күрделенген.  Оларды  ...  деп  ...  ... ... ... деп  ...  Әсіресе  гайоталар   Тынықмұхитында  кең ... ... тағы  бір  ...  ...  және  ... жарылымдардың бар  болуы  жатады.  ...  ...  ... ... мұхиттарында көп таралған.  Тынық  мұхитының  оңтүстік-батысындажарылымдар солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа бағытталған.Мұхит түбінің жалпы ерекшелігі болып, құрлықпен салыстырғанда баяу  ... асты ... мен  ...  ...  ...  тектоникалыққұрылымдардың айқындылығы мен жақсы сақталуы саналады. Бірақ  бұл  заңдылықматерик табанында  және  мол  ...  алып  ...  ...  ... ... ... бұл ...  мұхитының  экватор  зонасында,  Атлантмұхитының Солтүстік Америка жағалауларында байқалады.  Бұл  ...  ... ... ... ... ... ұзындығы 3000 км-ге жетеді,  ені500 км-ге дейін, биіктігі 1,5 км-ге дейін жетеді), жағалаулық  құм  ... ... ... ... ... үлкен көлемдегі аккумулятивті пішіндеркездеседі.Сурет.      Дүниежүзі мұхит түбінің геологиялық құрылымдары және ...  ...  (О. К. ... бойынша).1 — қайраң; 2 — материк беткейі; 3 — материк табаны; 4 — шеткі және жерортатеңіздердің ...   5 — ... ... 6 — мұхит шұңғымалары;   7—  мұхиттүбі;8 — мұхит түбінің  таулы  көтерілімдері;  9  —  ең  ірі  ...  10  ... ... № 11Тақырыбы  «Құрлықтың  және  бедер  дамуының   ...   ...   ... ... ...       (3 ... даму тарихыЖер, Күн жүйесіндегі басқа планеталар сияқты 5,5-6,0 млрд.  жыл  бұрынқалыптасқан. Бұл уақыт болжаммен анықталған,  ...  ...  бұл  ...  ...  ...  мен  тау  ...  әлі  табылмаған.  Ежелгі  таужыныстарының  абсолюттік  жасы   3,5  ...  ...  ...  емес.  Олар  жерқыртысының ежелгі учаскелерінде  –  қалқандарда  (Карелия,  Африка,  Канада)табылған және бұл жер ... ... ...  одан  ерте  ...  ... ... береді.Минералдармен  және  тау  жыныстарымен  анықталмаған,   Жер   ... ... ... кезеңге дейінгі деп атайды.Геологиялық кезең шамамен 3,5-3,6 ... ... ...  және  ... ... ... криптозой мен фанерозойға бөлінеді.Криптозой архей (археозой) және протерозой дәуірлеріне ...  ... , ... және ... ... бөлінеді.Фанерозойдың ұзақтығы шамамен 570 млн. жыл, яғни ол ...  ... ... ... ... мен геохронологиясы  жақсы  сақталғантүзілімдер мен көптеген пайдалы қазбаларды зерттеу негізінде ... ... ... архей мен протерозойда бірнеше  рет  жүргенқатпарлану мен таутүзілулерден кейін жер қыртысында  белсенді  ...  ...  ...  теңіздік,  Орал-Монғол   және   т.б.)бөлетін, қатты учаскелер –  ...  ...  ...  Орыс,  Сібір,Солтүстікамерика, Бразилия және т.б.Архей  мен  ...  ...  мен  ...  ... ... ... ... фундаменті,  кембрийдің  басына  қарайкөптеген ... ... ... ...   ...   қатты    метаморфталудан,    әсіресеқатпарлану мен тау түзілу процесінде және ... ...  әсер  ...  ...  терең  свиталарында   кембрийге   дейінгі   кескіндердізерттеулер қиындатылады.Палеозой дәуірінде  қатпарлану  мен  ...  ...  ...  ... ... екі ... біріктіреді – каледон және герцин.  Біріншісісилурдың  ...  ...  ...  ...  ...  палеозойда   (кембрий,ордовик, силур кезеңдері)  ...  Бұл  ...  ...  және  ... ... және Батыс Саяндар,  Шығыс  Алтай  таулары  қалыптасқан,  алкейбір жерлерде  (Қазақстан,  ...  ...  ...  ...  мен  ... ... және жанартаулық әрекеттер күшейе түскен. Екінші  кезең,жоғарғы палеозойға  (девон,  таскөмір  және  пермь  ...  ...  ... ... ... негізделеді,  Орал,  Тянь-Шань,  Орталық  Европа,Аппалач, Қазақ ұсақ шоқысының түзілуі аяқталған.Палеозой кезеңінің қатпарлану  мен  таутүзілу  ...  жер  ... және ... ... ... ... ...  жарты  шардаЛавразия деп аталатын көлемді континенттік массив  қалыптасқан,  ол  ежелгі–Солтүстік Америка, Орыс және ...  ...  ...  ... ... Гондвана массиві қалыптасты,  ол  Африка,  Үндістан,  Австралияжәне басқада платформаларды біріктірді.  ...  мен  ...  ...  ...  –  мұхитымен  толған,  ...  ...   ...   ... дәуірінде бұл тектоногездік, таутүзілу  мен  жанартау  атқылаутынықмұхиттық геосинклиндік белдеуде дамыды, бірақ кең емес.Платформа аудандарының ұлғаюымен бірге, ... ... ...  ... бөлу ... басталды. Бұл  дәуірде  Үнді  мұхиты  ойпаңдары  менАтлант ...  ...  ...  ...  ...  ...  шарда  ежелгіплатформалар белсене қозғала бастады  - Байкал,  ...  ...  ... және т.б. ... ... жүре  бастады.  Материктердік  көлемдіаудандары  батып,  эпиконтиненттік  ...  ...  ...  Құрлықтаденудация агенттері ежелгі таулы  аймақтарды  бірте-бірте  бұзып,  тегістелубеттерін қалыптастырған, олар қазір де ... ... ... ... дамыған процестер Жердің қазіргі  бедерінің  дамуынаүлкен әсерін тигізуіне байланысты, бірқатар зерттеушілер  (И.П.  ... ...  В.Е.  Хаин  және  т.б.)  ерте  ...  геоморфологиялықкезеңнің басы деп есептейді.Кайнозойда жаңа тау ... ... ... аяғы мен ... ... Альпілік кезең деп аталатын тектоникалық қозғалыстардың  жаңа  кезеңіқазірге дейін жалғасуда. Бұл ... ... ... ...  толығыментұйықталып, оның орнында ірі  таулы  аймақтар  қалыптасты:  Атлас,  ... ... ... ... Карпат, Балқан түбегі,  Кіші  Азия,  Иран,Кавказ, Памир, Гималай, Оңтүстік-Шығыс Азия мен  ...  ...  ... ... осы  ...  ...  мен  ...  Камчаика,Сахалин, Курил  және  Жапония  ...  ...  ...  ...  ... жаңа ... қалыптасты және ескілері  жанданды,  жер  қыртысыірі блоктарының көтерілуі мен батуы (Орталық Европа, ...  ...  ... ... Оңтүстік жарты  шарда  Гондвананың  бөлінулері  ...  ... мен ... ... ... ... ... түзілді,  ал  Шығыс  Африкадарифті зонаның жарылымдары жандана бастады.  Солтүстік  ...  ...  ... және ... Америка арасындағы құрлықтық  байланыстар  бұзылды– Атлан ... ... ... ... қалыптасты.Қатпарлану    мен    таутүзілу    фазаларының    ...    ... ... ...  ...  ...  ...  ысырылужәне  аккумуляция  облыстары  қайтадан  бөлінген,   материктер   мен   ...  ...   ...   СССР   ...   Орыс   ... ... Азияда, Сібірде, Камчаткада үлкен трансгрессия  іздерібелгілі. Төрттік кезеңде жүрген, теңіз трансгрессия ...  ...  ...  ...  жағалауларында,  Каспиймаңы   ойпатында   және   ... ...  ...  ...  ...  келген,  кайнозойда  теңіз  түбіндеболған, учаскелер үшін кей жерлерде ... ... ... ...  ... ... ... жанартау  әрекеттері,  таулы  аймақтардыңқалыптасуы  қарқынды  ...  және  ...  ...  ... Биік ... кеңістіктер терең тілімденулерге  ұшырайды,  ал  тауетегінде көлемді ... ... ... ... Ауа  ...  ...  таулар  ылғалды  ауа  массаларын  ұстап  қалады.  ... ... ... ... ... мен  ...  ерекшеленеді,материктер жазықтарында жоғарғы және қоңыржай зоналарда  көлемді  мұзданулардамыды. Мұздықтар мен еріген сулар өздеріне тән  ...  ...  ... даму тарихыПланетарлық  бедерлердің  кембрийге  дейінгі   кеткен,   ұзақ   тарихитүбірлері   бар.   ...    ...    ...    ...    ... кристалдық іргетастары қалыптасуы жүрді, ал  геосинклиндердебасты болашақ таулар түзіле бастады.Морфоқұрылымдардың  қазіргі  ...  ...   ...   ...  ...  ...  мен  ...  тектоникалықбелсенділікпен  өзара  байланысты  жүрді.  Орогенез   кезеңі   салыстырмалытектоникалық   тұрақтылықпен,    ...    ...    ...  көлемді  платформалар  учаскелері  теңіз   деңгей   астынабатуларымен,   пласттық   ...   ...    ...    ... ... ... Бұл  кезеңдерде  климаттық  контрастылық  ... ...  ...  ...  ...  тынықмұхиттық  жәнеальпілік қатпарланулардан бұрын өтіп отырған.Герцин кезеңінде түзілген таулар мезозойдың басында денудацияға  қаттыұшыраған.  Юра  кезеңінде   ...   ...   ...   ... ... мен аласа тауларға ие болды. Юраның соңындаБұл кезеңде эпиконтиненттік көлдер платформаның көлемді кеңістіктерінетаралды; жылы климат ...  ...  ...  ...  жүре  ... Алтай және басқада учаскелердің   пенепленген  кеңістіктерінде  ... ... бор және ... ... денудациялық  тегістелу  беттері  ментеңіздік пласттық жазықтарды, олардың деформация мен тілімдену  үрдістерінентүзілген, қазіргі заманғы бедер үшін ... ... ...  ... мен ... шекарасындағы, альпілік  орогенездің  басты  фазаларыныңжоғарғы  ...  ...  ірі  тау   ...   түзілуі,платформалардың   өсіп   ...   ...   ...   ...  денудациялы  және  пласттық  жазықтардың  деформациясыменбірге жүрді. Бедердің өскен контрастылығы  көтерілген  беттердің  шайылуыменжәне ... өзен ... ... ... ... мен ерте ... жер ... қозғалысы айтарлықтай белсенді жүргенжоқ. Бұл кезеңде тегістелу  беттері  ...  ...  ...  ...  олар  өзен  ...  ...  және  ...  типке  жатады.Неогеннің соңы мен төрттік  кезеңнің  басында  (поздний   плиоцен  –  ... ... ... ... ... Бұл кезеңге  көтерілумен батудың (платформаларда –  200-300  м-ге  ...  ...  ... м-ге  ...  үлкен  амплитудасы  мен  күрделілігі  тән.   ... ...  ...  ...  ...  ...   климаттыңшұғыл дифференциациялылығы, суық және жылы кезеңдердің  кезектесуі,  көлемдімұзданулардың бірнеше рет қайталануы тән. Бұл ... ...  ...   ...   ...    ...    ... ары қарай жүре берді.  Платформалар  шегінде  баяу  көтерілулермен кішігірім амплитудадағы батулар дамыды.Бедердің басты өңделуі экзогендік процестермен  ...  және  көп  ...  ...   ...   ...   анықталған.   Оларға   соңғымұзданудың басына дейінгі жылу  сүйгіш  өсімдіктер  мен  ...  ...  ...  мен  ...  ...  ...  ...  тән  өсімдіктер  менжануарлар – тундралық флора мен  фауна  ...  ...  ...  ... ... кең таралды.Экзогендік үрдістер дамуында кезеңділік пен өзгерістердің  ... ...  ... ... ... жағдайларында аяздық  үгілу  артты,өзеннің су аққыштығы кемді,  аллювий  қалыңдықтары  жиналды.  ...  ... ... ... ... қар ерігенде  өзен  суы  молайды,  аңғарлартереңдеді,  беткейлерде  террасалар  ...  ...  ...   ... ... мен криогенді үрдістер, солифлюкция, термокарст кенеттен  өсті.Олармен                           ...                           ...  ...  ...   ...   ...   ... Мұздану уақытында судың үлкен массалары мұздарға айналған кезде,су деңгейі төмен түсуі керек еді.  Мұндай  төмен  ...  ...   ... ... уақытта сәйкесінше көтерілді. Бұл  ауытқулар  эвстатикалықдеп аталады, олар абразия және миграция ... ...  ...  теңіз  террасаларының  жасалуымен  бірге  жүрді.  Басты  эрозиябазисінің   ауытқуы   ...    ......    ... өзен ... ... ...  қалыптасуымен  және  еруімен   жер   ...   ...  Олар ... деп аталады. Мұзданудан кейін  мұндайкөтерілімдер Скандинавияда 200 м-ге ...  және  ...  ...  террасаларыбойынша жақсы байқалады.Плейстоцендегі  климат  дифферециациясы  суық  климатпен  қатар  ыстыққұрғақ континеттік (аридтік) ... ... ...  ...  Ол  ... мен ... пішіндерінің дамуына қолайлы.Геоморфологиялық карталарГеоморфологиялық карталар жалпы географиялық  карта анық емес немесежоқ, бедер белгілерін толық әрі дұрыс көрсету үшін ... ... үшін ... ... карталар негіз болыптабылады.Геоморфологиялық  карталарды  жасағанда  жалпы  географиялық  негіздіңэлементтері қолданылады: бедердің  ...  ...  ... ... мен ... ... гидрографиялық  жүйе,жағалау сызықтары. өсімдік  жамылғысының,  жол  желісінің,  елді  ...  ...  ...  мен  ...  жұмыс   негізіндегеоморфологиялық обьектілерді байлау үшін, жергілікті  жерде  ...  ... үшін ... ... ... көп ... ... немесе толық алыныптасталады.Геоморфологиялық карталар масштаб бойынша ірі масштабты —  1 : 200 000және одан ... орта ... —  1 : 200 000 -нан 1 : 1  000  000  ... ... —1 : 1 000 000 кіші. 1 : 5 000 000 кіші масштабтағы карталаршолу карталарына жатады.Геоморфологиялық карталар мазмұны мен қолданылуы  ...  жеке  ... ... ... карталарда бедердің  жеке  сипаттамалары  ...  ... ... ... тереңдігі, беттер ылдилығы, генетикалық топтармен  типтер  (флювийлік,  карсттық,  мұздықтық).  Жалпы  ...   ...  ...  ...  ...  ...  ...   ең   бастыларыморфология (морфография және морфометрия), генезисі және жасы.Геоморфологиялық карталар ... ... ... және ... ... ... мысалына жеке карталарды жатқызуға болады.  аудандағықандайда бір нысанды,  бедер  типін  сипаттау  үшін  ...  ...  ...  ...  көптеген  нысандар  беріледі.  Мұндайкөрсеткіштерге жас, морфологиялық ...  ...  т.б.  ...  ... ...  ...  территориялар  үшін  кешендік  карталарәдісі бойынша құрастырылады.Әртүрлі ... ... ... ...  ...  бар.  Оларға  пайдалы  қазбаларды  ...   ауыл   ... ... құрылыстарды жобалағанда,  трассалар   бойыншақұрастырылатын карталар жатады.Геоморфологиялық  карталарды  ...   ...   ...   ... ... ... әуәсуреттер, далалық бақылаулар,  ғарыштықсуреттер қолданылады. Жоғарыдағы материалдардың  салыстырмалы  пайдаланылуыжасалатын картаның  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  үшін  бедердің  биіктік   және   жоспарлысипаттамалары, гидрографиясы, яғни топографиялық  карталар  ...  ...   ...   ...    Ірі   және   орта   ... ... ұсақ  ...  кешендік  және  шолу  карталарынжасағанда қолданылады. Карталар әртүрлі түстер,  белгілер  мен  ... ...  ...  безендіру  мен  құрастырғанда   көптегеншартты белгілер – легенделер құрастырылған.  Бірақ  ...  ...  ... ... ... жоқ.ҰСЫНЫЛАТЫН   ӘДЕБИЕТ   ТІЗІМІ:1. ... С. В.  ... ...  ... ... ... ... В. В.   Основы геотектоники. М.: «Недра», 1975.  264с.3. Богомолов Л. А., Судакова С. С. ... ... М.: ...  227 с.4. ... С. С. ... ... М.: ... МГУ,1971. 228 с.5.  Девдариапи А. С. Математический анализ в геоморфологии. М.:«Недра», 1967. 155 с.6.  Живаго И, В., Пиотровский В. В. ... с ... ... 1971. 287 с.7.  ... М. Ф. Общая геология. М.: «Высшая школа», 1974, 400 с„8.  Леонтьев О. К. Основы геоморфологии морских ... М.: ... 1961. 417 с.9. ... II. И. ... реки и ... в ее ... М.: Изд-воМГУ, 1955. 345 с.10. Маккавеев II. И., Хмелева Н. В., Заитов И. Р. Экспериментальнаягеоморфология.   М.: ... МГУ, 1961. 194 с.11. ... II. И. ... и ее ... в ... и рельефетерритории СССР.   М.: Госгеолтехиздат, 1982. 394 с.12. Пиотровский В. Геоморфология с основами геологии.  М.: ... 281 с.13. ... II. С. ... ... ... Ч. II. Геоморфология.М.: «Недра», 1964. 380 с.14. Рельеф Земли.    М.:  ... 1967. 331 с.15. ... В. И., ... Т. В., ... А. И. Курс общей геологии.Л.:  «Недра», 1976. 535 с.16. Хаин В. Е. Общая геотектоника.   М.:  ... 1973. 511 с.17. ... A.  И.   ... ... ... 1974. 184 с.18. ... И. С. Общая геоморфология. М., Изд-ео МГУ. Т. I, 1960. 615 с;Т. II, 1964. 562 с;   Т. III, 1974. 382 с.  
        
      

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жер кадастры81 бет
Жер сілкінсе, жағдайымыз не болмақ? Мекемелер мен мамандар ойлары3 бет
Жер салығы – тұрақты не уақытша пайдалануға берілген жер телімі6 бет
Менеджер болуы керек..4 бет
Қазақстан Республикасын жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару14 бет
Қазақстан Республикасындағы жер кадастрын нормативті - құқықтық реттеу10 бет
Ауески ауруы. Шошқа лептоспирозы4 бет
Ауески ауруы. Шошқа лептоспирозы жайлы4 бет
Ашытқы клеткаларының карбонизделген сары өрік қабығына бекінуін зерттеу28 бет
Бидайдың қатты қара күйесі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь