Қазақстан Республикасындағы валюталық реттеу мәселелері

КІРІСПЕ 3

1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ВАЛЮТАЛЫҚ РЕТТЕУДІ ҚАЛЫПТАСТЫРУ МЕН ДАМЫТУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
6
1.1 ВАЛЮТАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАРДЫ НАРЫҚТЫҚ ЖӘНЕ МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУДІҢ МӘНІ 6
1.2 ВАЛЮТА БАҒАМЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУҒА ЫҚПАЛ ЕТЕТІН ФАКТОРЛАРДЫҢ МАҢЫЗЫ 10
1.3 ВАЛЮТАЛЫҚ САЯСАТ . ЭКОНОМИКАДА СЫРТҚЫ ТЕПЕ.ТЕҢДІКТІ ҚОЛДАУДЫҢ ҚҰРАЛЫ
26

2 ҰЛТТЫҚ ВАЛЮТА ҚЫЗМЕТІНДЕГІ ҚАУІПСІЗДІКТІ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТЕТІН ВАЛЮТАЛЫҚ РЕТТЕУДІҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫН ТАЛДАУ

34
2.1 ҰЛТТЫҚ ВАЛЮТА ҚЫЗМЕТІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДЕГІ НЕГІЗГІ ҚАРЖЫ.ЭКОНОМИКАЛЫҚ ШАРАЛАРДЫ ТАЛДАУ
34
2.2 ВАЛЮТА САЯСАТЫНЫҢ МАКРОЭКОНОМИКАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРГЕ ТИГІЗЕТІН ЫҚПАЛЫ
44
2.3 ВАЛЮТА БАҒАМЫН ТҰРАҚТАНДЫРУҒА ВАЛЮТАЛЫҚ РЕТТЕУДІҢ ӘСЕРІН ТАЛДАУ 54

3 ҰЛТТЫҚ ВАЛЮТАНЫҢ ІШКІ ЖӘНЕ СЫРТҚЫ ТҰРАҚТЫЛЫҚ ЖЕТІСТІГІНЕ ЖЕТУДІҢ ЖОЛДАРЫ
64
3.1 ВАЛЮТА САЯСАТЫ МЕХАНИЗМІН ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ . ЭКОНОМИКАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРДІ ТЕҢЕСТІРУДІҢ НЕГІЗГІ МІНДЕТІ
64
3.2 ВАЛЮТАЛЫҚ ТӘРТІПТЕМЕНІ ЫРЫҚТАНДЫРУ . ҰЛТТЫҚ ВАЛЮТАНЫҢ АЙЫРБАС БАҒАМЫН ТҰРАҚТАНДЫРУДЫҢ ПЕРСПЕКТИВАЛЫ БАҒЫТЫ
76

ҚОРЫТЫНДЫ 92

ҚЫСҚАРТУЛАР ТІЗІМІ 95

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 96

А ҚОСЫМША ЭКСПОРТ.ИМПОРТТЫҚ ВАЛЮТА БАҚЫЛАУЫНЫҢ СЫЗБАНҰСҚАСЫ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасы халықаралық сауда саласында және ел ішіндегі макроэкономикалық жағдайға бейімделумен халықаралық экономикалық айырбас барысында өзгерістер мәселелеріне жиі кезігеді. Қазақстан экономикасын әлемдік экономикамен байланыстыратын негізгі буын – валюта саясаты мен ұлттық ақша бірлігінің валюталық бағамындағы өзгерісі. Сыртқы экономикалық саясат жүйесінде валюталық саясат ең маңызды орынды алатыны белгілі. Қазақстан Республикасы Президентінің жыл сайынғы Қазақстан халқына Жолдауында сыртқы және ішкі саясаттың негізгі бағыттарының бірі деп, ақша-несие саясаты, сондай-ақ қаржы нарығы және ұлттық валютаның айырбас бағамының тұрақтылығына, инфляция деңгейіне аса назар аударуы осының айғағы.
Қазақстандағы нарықтық реформалардың ерекшелігі болып валюталық саясат мәселесі, негізінен валюталық қатынастарға тәуелділік, яғни ұлттық валюта бағамын қалыптастыру және оның әлемдік валюталық нарықта тұрақты қызмет атқаруы басты мәселе. Еліміздің валюталық саясатты жүзеге асыру механизмі жан-жақты және толық зерттелмегендіктен, сонымен қатар оның қазіргі негізгі талаптарға сай келмеуі, автормен таңдалған тақырыптың өзектілігін айқындайды.
Валюта саясаты мәселесі, ұлттық валютаның айырбас бағамын қалыптастыру және әлемдік валюта нарығында оның тұрақты жұмыс істеу проблемалары тәрізді валюталық қатынастарға Қазақстандағы нарық реформаларының байланыстылығы оның ерекшелігі болып саналады.
Валюталық бағамның өзгеру перспективасы бойынша мәселеге ғалымдар және көптеген сыртқы экономикалық қызметке қатысушылар арасында қызу пікірталастар ұдайы жалғасуда. Осы көзқарастан валюталық саясат және ұлттық валютаның айырбас бағамын тұрақтандару мәселесін зерттеудің өте өзекті екені айқын. Бұл тұрғыдан осы мәселенің тиімділігін зерттеу және оның мүмкіндігінше тұрақты экономикалық өсуі стратегиясын жүзеге асыруды қамтамасыз ету қажеттілігі туындайды. Осыған орай, елдегі қазіргі валюта саясатын жетілдіру және ұлттық валютаның айырбас бағамын тұрақтандыру мәселелерін аталған ретте зерттеу мен оған ғылыми негізделген ұсыныстар жасау айырықша көкейтестілікке ие болып, осы зерттеу тақырыбының өзектілігін толық растайды.
Зерттеудің мақсаты және міндеттері. Диплом жұмысының мақсаты: Валюталық реттеуді, ұлттық валютаның айырбас бағамын тұрақтандырудағы, қолданылатын әдістердің және осы процеске пайдаланылатын валюта-қаржы құралдарының тиімділігін анықтау арқылы тұрақты экономикалық өсуді қамтамасыз ету үшін жүргізілетін валюта саясатын жетілдіруге бағытталған ғылыми негізделген ұсыныстарды әзірлеу болып табылады. Қойылған мақсатқа қол жеткізу үшін, диплом жұмысының мазмұнын және қисынды дәйектілігін анықтаған келесі міндеттерді шешу қажет:
- ұлттық валютаның айырбас бағамының қалыптасуына және оның тұрақтануына ықпал ететін факторлар әсерін анықтау;
- сыртқы тепе-теңдікті сақтауда валюталық саясаттың, басқа да экономикалық салалармен тығыз байланыстылығына теориялық негізді сипаттама беру;
- ұлттық валютаның жұмыс істеу тиімділігін арттыруды қамтамасыз ететін экономикалық шараларды айқындау;
- валюта бағамын реттеуде және тұрақтандыруда макроэкономикалық көрсеткіштерге ықпал ететін валюталық саясаттың басым бағыттарын бағалауға сараптама жасау;
- валюталық тәртіптемені ырықтандыруға Қазақстандағы қаржы нарығының ықпал ету мүмкіндіктерін айқындау;
- экономикалық көрсеткіштерді теңдестіру мақсатында валюталық саясат механизмін жетілдіруге қатысты нақты ұсыныстар жасау.
Зерттеу объектісі ұлттық валюта нарығы дамуының тереңдеуі жағдайында ұлттық валютаның айырбас бағамын тұрақтандыруға бағытталған Қазақстанның валюталық реттеу.
Зерттеу пәні ұлттық экономиканы валюталық реттеу процесінде туындайтын валюта қатынастарының жиынтығы.
Зерттеу жұмысының теориялық және әдістемелік негізін валюта нарығының жұмыс істеуі және даму заңдылығы, халықаралық капиталдың толық немесе жартылай жұмылдырылуы жағдайында ұлттық валютаның айырбас бағамын тұрақтандыру бойынша мемлекеттің ақша-несие, валюта саясатының сыртқы және ішкі қалыптасу заңдылықтарын ашып көрсететін шетелдік және отандық экономист ғалымдардың ғылыми еңбектері, аталмыш мәселеге қатысты Қазақстан Республикасының заңнамалық актілері мен қаулылары, нормативтік-құқықтық құжаттары қолданылды.
Диплом жұмысының жұмыстың ақпараттық негізі ҚР Президентінің жарлықтары, ҚР Үкіметінің қаулылары, ҚР Ұлттық Банкісінің, Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің, Қаржы нарығын бақылау және реттеу бойынша Агенттігінің, Қазақстан Республикасы статистика жөніндегі Агенттігінің нормативтік актілері мен статистикалық мәліметтері, валюта саясаты және ұлттық валютаның айырбас бағамын тұрақтандыру проблемалары бойынша министрліктер мен ведомостволардың статистикалық көрсеткіштері жұмыс барысында пайдаланылды.
Зерттелетін проблемалардың әдістемелік мәселелерін негіздеуде және шешуде қазіргі экономикалық теорияның іргелі қағидаларына сүйеніп, зерттеу жүйелі талдауға негізделінген және нақты проблемаларға саралау мен топтау әдістерін қолданып, салыстыру арқылы статистикалық, кестелік мәліметтерді талдаудың көмегімен шешімін тапқан.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы ретінде Қазақстанның валюта саясатын қалыптастыру мен реттеу, валюта нарығының жұмыс істеу заңдылығы және оны дамыту стратегиясы, ұлттық валютаның айырбас бағамын тұрақтандыруға бағытталған ғылыми негізделген ұсыныстар жасалған:
- валюталық қатынастарды нарықтық және мемлекеттік реттеуді үйлестірудің қазіргі заманғы валюталық реттеу принциптеріне сүйенген теориялық негіздері нақтыланған;
- заңнама-құқықтық факторлардың әсерін ескеретін Қазақстанның ұлттық валюта жүйесі қалыптасуының және дамуының кезеңдері айқындалған;
- макроэкономикалық көрсеткіштерге және валюталық бағамның тұрақтылығына әсер ететін факторлардың ықпалын анықтауға мүмкіндік беретін экономикалық шараларға сараптама жасалынған;
- отандық экономикаға валюта нарығының тигізетін кері әсерлерін азайтуға бағытталған және валюта бағамының икемділігін арттыруды қамтамасыз ететін мемлекеттік реттеу тетіктері ұсынылған;
- ұлттық қаржы нарығының дамуын ескере отырып валюталық тәртіптемені ырықтандыруды жүзеге асыру арқылы Қазақстанның валюта саясатын жетілдіру жолдары ұсынылған.
Зерттеу жұмысы нәтижесінің практикалық маңыздылығы алынған теориялық, әдістемелік, практикалық қорытындылардың валюта саясатын жүргізу мәселесі бойынша нақты ұсыныстардың нәтижелерін ақырына дейін жеткізуден көрінеді. Бұл ұлттық валютаның айырбас бағамын тұрақтандыруға, экономикада ішкі және сыртқы тепе-теңдік жетістігін реттеу кезінде қаржы құралдарын пайдалануды және одан әрі дамытуға, мемлекеттің валюта саясатын жүзеге асыру жолдарын негіздеуде жүргізілген зерттеудің нәтижелерін пайдалану мүмкіндігінен тұрады.
Диплом жұмысының құрылымы және көлемі. Диплом жұмысы кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Г.Т.Әбдіқадырова. Валютное реглирование в РК. Оқу құралы 2004ж.
2 Доллан Э.Дж. и другие. Деньги, банковское дело и денежно-кредитная политика.- Л., 1991. - 448 с.
3 Артемов Н.М. Валютные ограничения. - М.: 2001. – 102 с.
4 Смыслов Д.В. Валютная сфера и экономика России: механизмы взаимодействия // Деньги и кредит.- 1995, № 2. – С. 13-20.
5 Государственное регулирование рыночной экономики / Под общ. ред. Кушлина В.И., Волгина Н.А. М.: ОАО “НПО “Экономика”, 2000. – 735с.
6 Григорук Н.Е. Статистический учет внешнеторговых операций: международный опыт и российская практика. - М.: Анкил, 2001. - 112с.
7 Баймуратов У.Б. Национальная экономическая система.- Алматы: Ғылым, 2000.- С. 534.
8 Чумаченко А.А. Концепция макроэкономического равновесия как теоретическая основа валютной политики реальных ориентиров // Деньги и кредит, 2001, № 11.- С.59-64.
9 H. Фейт. Валютное регулирование в переходной экономике // Проблемы теории и практики управления.-1995, № 3.- С. 28-33.
10 Пебро М. Международные экономические, валютные и финансовые отношения. Пер. с франц. / Общ. ред. Н.С. Бабинцевой. - М.: Прогресс Универс, 1994.- 494 с.
11 Красавина Л.Н. Международные валютно-кредитные и финансовые отношения.- М.: Финансы и Статистика, 2000.- С. 570.
12 Сухов М.И. Государственное регулирование валютного рынка России: актуальные проблемы // Деньги и Кредит. -1995, №12.- С 14-24.
13 Дж. М. Кейнс. Трактат о денежной реформе.- М., 1925. - С. 205.
14 Дж. М. Кейнс. Общая теория занятости, процента и денег. М.: 1978 С. 196.
15 От утечки капитала к его привлечению (материалы “круглого стола”) // Вопросы экономики, 2000, № 2.- С. 147-159.
16 Инструкция о порядке размещения части средств во внутренние активы. Утверждена Постановлением Правления Национального Банка Республики Казахстан от 02 июня 2000 г № 262.
17 Челекбай А.Д. Проблемы достижения внешней сбалансированности в экономике Казахстана. ж. КазЭУ хабаршысы, 2003, № 9.
18 Национальный банк Казахстана. Годовой отчет 2005г. - Алматы, 2006 г. – С. 7-33.
19 Моисеев С. Инфляционное таргетирование: международный опыт и российские перспективы // Вопросы экономики, Москва, № 9, 2001г.
20 Бункина М.К., Семенов A.M. Основы валютных отношений.- М.: Юрайт, 2000. - 192 с.
21 Киреев А. Международная экономика. – М.: Международные отношения, 2000, часть II. – С. 484.
22 Годовой отчет Национального банка Казахстана за 2000 год - Алматы, 2001.
23 Статистический бюллетень Национального банка Казахстана за 2000 2001 гг. - Алматы.
24 Экономическое обозрение Национального банка Казахстана за 1999 2001 гг. - Алматы.
25 Вестник Национального банка Казахстана за 2002-2005 годы, -Алматы.
26 Закон Республики Казахстан от 24 декабря 1996 года № 54-1 “О валютном регулировании” (внесены изменения Законами РК от 11.07.97 г № 154-1; от 09.07.98 г № 277-1; от 16.07.99 г № 431-1; от 30.01.01 г № 154-II).
27 Закон Республики Казахстан от 13 июня 2005 года № 57 “О валютном регулировании и валютном контроле”.
28 Правила проведения валютных операций в Республике Казахстан. Утверждены Постановлением Национального Банка Республики Казахстан от 29 октября 2005 года № 134.
29 Инструкция об организации экспортно-импортного валютного контроля в Республике Казахстан. Утверждены Постановлением Правления Национального Банка Республики Казахстан от 05 сентября 2001 года № 343.
30 Инструкция об организации экспортно-импортного валютного контроля в Республике Казахстан. Утверждены Постановлением Правления Национального Банка Республики Казахстан от 07 июня 2003 года № 201.
31 Монтес М.Ф., Попов В.В. “Азиатский вирус” или “голландская болезнь”? Теория и история валютных кризисов в России и других странах.- М.: Дело, 2000.- 135 с.
32 Taylor M. “The Balance of Payments: New Perspective on Open-Economy Macroeconomics”, Gower House, UK, 1986.- Р. 165.
33 Ершов М.В. Валютно-финансовые механизмы в современном мире. Кризисный опыт конца 90-х.- М.: Экономика, 2000. - 319 с.
34 Иришев Б.К. Денежно-кредитная политика: концепция и механизм. Алма Ата: Галым, 1990.- 176 с.
35 Михайлушкин А.И., Шимко П.Д., Международная экономика. - М.: Высшая школа. - 2002. - С. 335.
36 Звонова Е.А. Международное внешнее финансирование в современной экономике. – М.: Экономика, 2000. – 326 с.
37 Мовсесян А.Г., Огнивцев С.Б. Международные валютно-кредитные отношения. – М.: Инфра-М, 2003. – С. 310.
38 Правила лицензирования деятельности, связанной с использованием валютных ценностей. Утверждены Постановлением Правления Республики Казахстан 18 января 2002 года № 26.
39 Правила регистрации валютных операций, связанных с движением капитала. Утверждены Постановлением Правления Национального Банка 31 марта 2001 года № 88.
40 Мэнвилл Дж. Хэррис. Международные финансы. -М.: изд. “Филинъ”, 2003, С. 293.
41 Джон Эванс, Международные финансы: рыночный подход. -Алматы, Изд. дом “Жибек жолы”, 2002, С. 315.
42 Кенжегузин М.Б., Додонов В.Ю., Шевелев С.А.. Формирование и реализация казахстанской модели устойчивого экономического роста (концептуальные подходы).- Алматы, ИЭ МОН РК, 2001. - 60 с.
43 Моисеев С.Р. Политика валютных интервенций центральных банков: сущность, теневые механизмы и эффективность операций Банка России / Финансы и Кредит, 2002, № 11(101).- С.46-53.
44 Платежный баланс Казахстана за 1997-1998 гг (Вестник Национального Банка Казахстана, 1998-1999 гг).
45 Челекпаев А. Долларизация и ее последствия // Финансы Казахстана, 1996, № 7. – С. 83-88.
46 Нурсеит Н. Долларизация и возможные пути ее преодоления // Экономическое обозрение Национального Банка Казахстана, 2000, № 2. -С. 17-24.
47 Концепция развития финансового сектора Республики Казахстан на период до 2010 года. - Алматы, НБРК, 2000 г.
48 Кулекеев Ж. Роль денежно-кредитной политики в оздоровлении экономики // Банки Казахстана. - 1999.- № 2.
        
        КІРІСПЕ     3
1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ВАЛЮТАЛЫҚ РЕТТЕУДІ ҚАЛЫПТАСТЫРУ МЕН ДАМЫТУДЫҢ
ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
6
1.1 ВАЛЮТАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАРДЫ НАРЫҚТЫҚ ЖӘНЕ ... ... МӘНІ ... ... ... ... ЫҚПАЛ ЕТЕТІН ФАКТОРЛАРДЫҢ МАҢЫЗЫ 10
1.3 ВАЛЮТАЛЫҚ САЯСАТ – ЭКОНОМИКАДА СЫРТҚЫ ТЕПЕ-ТЕҢДІКТІ ҚОЛДАУДЫҢ ҚҰРАЛЫ
26
2 ҰЛТТЫҚ ВАЛЮТА ҚЫЗМЕТІНДЕГІ ... ... ... ... НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫН ТАЛДАУ
34
2.1 ҰЛТТЫҚ ВАЛЮТА ҚЫЗМЕТІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДЕГІ НЕГІЗГІ ... ... ... ... ... КӨРСЕТКІШТЕРГЕ ТИГІЗЕТІН ЫҚПАЛЫ
44
2.3 ВАЛЮТА БАҒАМЫН ТҰРАҚТАНДЫРУҒА ВАЛЮТАЛЫҚ РЕТТЕУДІҢ ӘСЕРІН ТАЛДАУ 54
3 ҰЛТТЫҚ ВАЛЮТАНЫҢ ІШКІ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... САЯСАТЫ МЕХАНИЗМІН ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ – ЭКОНОМИКАЛЫҚ
КӨРСЕТКІШТЕРДІ ТЕҢЕСТІРУДІҢ НЕГІЗГІ МІНДЕТІ
64
3.2 ... ... ...... ... ... ... ПЕРСПЕКТИВАЛЫ БАҒЫТЫ
76
ҚОРЫТЫНДЫ 92
ҚЫСҚАРТУЛАР ТІЗІМІ 95
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
96
А ҚОСЫМША ... ... ... ... РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
РЕСПУБЛИКАЛЫҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚАЗЫНАЛЫҚ ... және ... ... ... ... ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ВАЛЮТАЛЫҚ РЕТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасы ... ... және ел ... ... ... ... экономикалық айырбас барысында ... ... ... ... ... ... ... байланыстыратын
негізгі буын – ... ... мен ... ақша ... валюталық
бағамындағы өзгерісі. Сыртқы экономикалық саясат жүйесінде валюталық саясат
ең маңызды орынды алатыны белгілі. Қазақстан ... ... ... Қазақстан халқына Жолдауында сыртқы және ішкі саясаттың негізгі
бағыттарының бірі деп, ... ... ... қаржы нарығы және
ұлттық валютаның айырбас бағамының тұрақтылығына, инфляция деңгейіне аса
назар аударуы осының айғағы.
Қазақстандағы ... ... ... болып валюталық
саясат мәселесі, негізінен валюталық қатынастарға тәуелділік, яғни ұлттық
валюта бағамын қалыптастыру және оның ... ... ... тұрақты
қызмет атқаруы басты мәселе. Еліміздің валюталық саясатты жүзеге асыру
механизмі жан-жақты және ... ... ... ... ... негізгі талаптарға сай келмеуі, ... ... ... ... ... ... ... валютаның айырбас бағамын
қалыптастыру және әлемдік валюта ... оның ... ... ... ... ... қатынастарға Қазақстандағы ... ... оның ... ... ... бағамның өзгеру перспективасы бойынша мәселеге ғалымдар
және көптеген сыртқы ... ... ... ... қызу
пікірталастар ұдайы жалғасуда. Осы көзқарастан валюталық саясат ... ... ... ... ... ... ... өте
өзекті екені айқын. Бұл тұрғыдан осы мәселенің тиімділігін зерттеу ... ... ... экономикалық өсуі стратегиясын жүзеге асыруды
қамтамасыз ету қажеттілігі туындайды. Осыған орай, ... ... ... ... және ... валютаның айырбас бағамын тұрақтандыру
мәселелерін аталған ретте зерттеу мен оған ... ... ... ... көкейтестілікке ие болып, осы ... ... ... ... ... және ... ... жұмысының мақсаты:
Валюталық реттеуді, ұлттық валютаның ... ... ... ... және осы ... ... валюта-қаржы
құралдарының тиімділігін анықтау арқылы тұрақты ... ... ету үшін ... ... саясатын жетілдіруге бағытталған
ғылыми негізделген ұсыныстарды әзірлеу болып табылады. Қойылған ... ... ... ... ... мазмұнын және қисынды дәйектілігін
анықтаған келесі міндеттерді шешу қажет:
- ... ... ... ... ... және оның тұрақтануына
ықпал ететін факторлар әсерін анықтау;
- ... ... ... ... ... басқа да
экономикалық салалармен ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеу тиімділігін арттыруды қамтамасыз ететін
экономикалық шараларды айқындау;
- валюта бағамын ... және ... ... ықпал ететін валюталық саясаттың басым бағыттарын
бағалауға сараптама ... ... ... ... Қазақстандағы қаржы нарығының
ықпал ету мүмкіндіктерін айқындау;
- экономикалық көрсеткіштерді теңдестіру мақсатында валюталық саясат
механизмін ... ... ... ... жасау.
Зерттеу объектісі ұлттық валюта нарығы дамуының тереңдеуі жағдайында
ұлттық валютаның ... ... ... бағытталған Қазақстанның
валюталық реттеу.
Зерттеу пәні ... ... ... ... ... ... ... жиынтығы.
Зерттеу жұмысының теориялық және әдістемелік негізін валюта нарығының
жұмыс істеуі және даму заңдылығы, халықаралық капиталдың ... ... ... ... ұлттық валютаның айырбас ... ... ... ... валюта саясатының сыртқы және
ішкі қалыптасу ... ашып ... ... және ... ... ... ... аталмыш мәселеге қатысты Қазақстан
Республикасының заңнамалық актілері мен қаулылары, нормативтік-құқықтық
құжаттары қолданылды.
Диплом ... ... ... ... ҚР ... ҚР Үкіметінің қаулылары, ҚР Ұлттық Банкісінің, Қазақстан
Республикасы Қаржы министрлігінің, ... ... ... және реттеу
бойынша Агенттігінің, Қазақстан ... ... ... ... ... мен статистикалық мәліметтері, валюта
саясаты және ұлттық валютаның айырбас ... ... ... ... мен ... ... ... барысында пайдаланылды.
Зерттелетін проблемалардың әдістемелік мәселелерін негіздеуде ... ... ... ... ... қағидаларына сүйеніп, зерттеу
жүйелі талдауға негізделінген және нақты проблемаларға ... мен ... ... ... ... ... кестелік мәліметтерді
талдаудың көмегімен шешімін тапқан.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы ... ... ... саясатын
қалыптастыру мен реттеу, валюта нарығының жұмыс істеу заңдылығы және ... ... ... ... айырбас бағамын тұрақтандыруға
бағытталған ғылыми негізделген ... ... ... қатынастарды нарықтық және мемлекеттік ... ... ... ... ... принциптеріне
сүйенген теориялық негіздері нақтыланған;
- заңнама-құқықтық факторлардың әсерін ескеретін Қазақстанның ұлттық
валюта ... ... және ... кезеңдері айқындалған;
- макроэкономикалық көрсеткіштерге және валюталық бағамның
тұрақтылығына әсер ... ... ... ... ... экономикалық шараларға сараптама жасалынған;
- отандық экономикаға валюта нарығының тигізетін кері әсерлерін
азайтуға ... және ... ... ... ... ... ... реттеу тетіктері ұсынылған;
- ұлттық қаржы нарығының дамуын ескере отырып валюталық ... ... ... ... Қазақстанның валюта саясатын
жетілдіру жолдары ұсынылған.
Зерттеу жұмысы нәтижесінің практикалық маңыздылығы алынған теориялық,
әдістемелік, практикалық қорытындылардың ... ... ... мәселесі
бойынша нақты ұсыныстардың нәтижелерін ақырына дейін жеткізуден ... ... ... ... ... ... ... ішкі және
сыртқы тепе-теңдік жетістігін реттеу кезінде қаржы құралдарын пайдалануды
және одан әрі дамытуға, ... ... ... ... ... ... жүргізілген зерттеудің нәтижелерін пайдалану ... ... ... және ... Диплом жұмысы кіріспеден, үш
тараудан, ... ... ... ... ... тұрады.
1 Қазақстан Республикасында валюта саясатын ... ... ... ... Валюталық қатынастарды нарықтық және мемлекеттік
реттеудің мәні
Сыртқы тепе-теңдіктің жетістігі сыртқы ... ... ... ... ... ... ... аумақтылық валюталық
реттеумен, экономикалық анықтылықпен валюта операцияларын жүргізуде банктер
монополиясымен және валюта операцияларының ... ... ... ... ... есебімен сәйкес әрекет етуге
тиіс.
Валюталық реттеудің соңғы ... ... ... ... және ... ... ... объектілерді реттеуді оңтайландыру үшін орталық
банктер валюталық реттеудің аралық ... ... ... ... еместердің валюта операцияларын жүргізудегі тәртібін белгілейді.
Валюталық реттеудің ... ... ... ... ... ... Оның әр ... түрі мыналар: валюта басқыншылығы
(интервенция), валюта резервін әртараптандыру (диверсификация), валюталық
шектеу, ... ... ... ... ... (режимін) реттеу, ақшаның құнсыздануы, бағамды көтеру [1, б.
12] (1-сурет).
Дисконттық ... ...... ... ... мөлшерлемесінің
өзгерісі. Ол бір жағынан – капиталдың ... ... ... – ішкі ... ... ақша массасына, бағаға, жиынтық
сұранысқа ықпал ету жолымен валюта бағамын және ... ... ... ... салыстырмалы еркін қозғалысы жағдайында пассивті
төлем балансы кезіндегі есеп мөлшерлемесінің жоғарылауы ... ... ... ... ағынының құйылуын ықпалдандырып, төлем балансы
жағдайының жақсаруына және ... ... ... ... ... ... ... ұстап тұруға себеп болады.
1 сурет Валюталық саясат және валюталық саясат құралдары [5] ... ... ... ... басқыншылығы, ақша құнсыздануы, бағамды
көтерудегі валюталық реттеудің ... ... ал ... ... ... ... ... белгілеу валюта
қатынастарын әкімшілік реттеудің құралдары болып саналады. ... ... және ... ... ... келісілмеген жағдайда
валюталық реттеудің шаралары тиімсіз болып шығуы мүмкін.
Валюталық реттеудің мазмұны ... ... ... ... ... ... ... шектеуді азаматтардың өз елінің
валютасын шетелдікке айырбастау ... ... ... қатаң қадағалайтын
үкіметтік шаралар ... ... ... ... ... ... капиталдың сыртқы айналымын қысқарту болуы да мүмкін. ... ... ... ... ... ... ... саналатын
валюталық шектеудің мәнісін жеткілікті деңгейде ашпайды [2, б. 215-230].
Валюталық шектеу төлем баланстарын ... ... ... ... пайдаланылады. Пассивті төлем балансында ұлттық валюта
бағамын қолдау ... ... ... шектеу шарасы қолданылады.
Мысалы, ұлттық, шетелдік валютаны, алтынды әкетуге шек қою; резиденттердің
шетелде есепшот ... тиым ... ... ... ... беру ... Активті төлем балансында елге капиталдың ағылуын ... ... ... ... ... ... ... инвестициясына шек
қою және валюталық бағамның көп ... ... ... шектеулер қойылады [3,
б. 4]. Валюталық шектеу енгізгенде Халықаралық Валюта Қоры аз ... ... ... ... негізгі мақсаты – әлемдік
экономиканы интернационалдандыруға кедергі келтіретін ... ... ... ... ... екі жағдайда рұқсат етіледі: ХВҚ-ның
VІІІ келісімінің бөлімі негізінде ... ... ... ... ... ... ... бойына белгілеу; ХВҚ-ның ресми өтініші бойынша сол
Қорға мүше елдер тапшы валютаға шек қоя ... [4, б. ... ... ... ... мен ... ... валюта
операцияларын реттеу бойынша белгіленген шараларды қарастырады. Валюталық
шектеудің түрлері елдегі ... ... және ... ... жұмыс
істеу ерекшелігіне орай қолданылады.
Валюталық реттеу ақша-несие саясатының бөлігі ... ... ... валюта операцияларын жүргізу тәртібін белгілеу жолымен ... ... ... ... ... жүзеге асыру экономикалық маңызға ие. Валюталық
бақылаудың орталық міндеті – әкімшілік әдістермен ұлттық валютаны қорғау.
Халықаралық Валюта Қоры Жарғысының VІІІ ... сай ... ... ... ... ... еместер үшін ұлттық
валютаның айырбасталымдылығын қамтамасыз етуге кедергі болмайды.
Валюталық бақылау – валюта операцияларының заңдылығы және ... ... ... мемлекеттің қызметі. Валюталық бақылау – ... ... ... талаптардың жиынтығы. Оның міндеттері
мынадай: жүргізілген валюта операцияларының қолданыстағы заңға сәйкестігін
анықтау; шетел валютасымен ... ... ... ... ... объективтілігін және валюта операциялары бойынша есеп-қисапты
тексеру.
Валюталық бақылау тетігіне объект, институттар, ... және ... ... Валюта бақылауының объектісі – валюта ... ... екі ... ... болады: валюта бақылауының органдары
және агенттері. Олар валюта бақылауы объектілерінің қызметтеріне бақылау
жасайтын валюта ... ... ... ... уақытына
қарай ол үш негізгі нысанға бөлінеді: алдын-ала, ағымдағы, кейінгі. Жиынтық
түрінде ... ... ... ... ... ... етеді. Валюта
бақылауын жүзеге асырудың әдістері: ... ... ... ... ... бұлар валюта бақылауының кешенділігін қамтиды. Бақылау
баршаға ортақ мөлшер мен ережеге сай ... ... екі ... жүзеге
асырылады: нақты және қаржы ресурстарының қозғалысына орай жүреді. Айырбас
бағамының ... ... ... ... ... ететін
аргументтерге шолу жасаған кезде мына негізгі бағыттарға назар ... баға ... ... және инфляцияның төмендеу мүмкіндігіне.
Біріншіден, инфляцияның төмендеу процесі әдетте өндірістің көлеміне
ықпал етеді.
Екіншіден, ... ... ... ... ... бір ... ... етеді. Өндірістің қысқаруы жағдайындағы жалпы
шығындар экономикалық күйзеліс ... ... ... ... кезеңінде экономикаға әсер етеді.
Елдің валюта жағдайы елеулі түрде бұзылған уақытта валюта шектеуінің
өз бетінше түрі енгізіледі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қолданылады. Бұл – бәрінен бұрын ... ... ... валютасын елден алып шығуға тиым салу; белгілі
бір ел ... ... ... ... ... ... ... әрі әкетуге тиым салу; белгілі бір елдің ішкі қор
нарығына шетелдің бағалы қағаздарын орналастыруға жол ... ... ... ... ықпал ететін факторлардың
маңызы
Халықаралық экономикалық операциялар бір валютаны екінші валютаға
айырбастаумен байланысты. «Валютаның айырбас бағамы ел ... ... ... шешуші баға болып саналады» [5, б. 713-714]. Осыған
байланысты валюта арасындағы айырбастың ... ... ... ... ... ... туады. Бір елдің ақша бірлігінің
екінші бір елдің ақша бірлігінде айқындалу ... ... ... бағамы айрықша сипаттағы ақша санатын иеленіп, ұлттық және
әлемдік экономиканың саласындағы өзара әрекетті бейнелейді». ... ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Ұлттық нарықта ұлттық валюталар тауар құнының өлшемі ретінде қызмет етеді.
Халықаралық ... ... әр ... ... ... ... ... бірлігінің қатынасы ретінде көрінеді.
Ұлттық валютаның айырбас бағамын реттеу үшін ... ... ... ... ... кейін осы бағамды соған сәйкес мақсатты бағдар
шеңберінде ұстау қажет.
Нақты тиімді айырбас бағамы айырбас бағамының ... ... ... ... ... ... айырбас бағамы, яғни ішкі
және сыртқы ... ... ... қамтамасыз етеді деп танылған
бағам.
«Нақты тиімді ... ... ... ... рет ... ... көшуге байланысты анықталды. Біріншіден, валютаның сыртқы
құндылығын бағалау үшін ... ... ... ... бағамын білу
жеткілікті. Екіншіден, валюта ... ... алу ... ... ... ... ... Үшіншіден, валюта бағамдарының серпіні
уақытының ұзақтығына байланысты әр алуан. Валюта ... ... ... ... ... ... ... мерзімі әсіресе оның тиімді
екендігін айғақтайды. Дегенмен ұлттық валютаның ... ... ... ... ... яғни ... ... бағамы долларға, еуроға және
ресей рубліне ... ... рет ... ... Оның дәлелі
ретінде Қазақстан валютасы айырбас бағамының ... ... ... ... ... ...... валютаның белгілі
кезеңдегі бірнеше валюта қатынасына қарай бағамның орташа салмақталған
өзгерісін көрсететін индекс.
2 ... ... ... ... 1993 – ... ... ... формуламен өрнектеледі:
РЭОК = 100 х Пі [∆Si x (Р ... Пі - ... тобы ... ... ... айналымындағы
елдің салмақ үлесі есебінен валюталарға шаққандағы ... ... ... ... ... - ... кезеңдегі теңгенің айырбас бағамының өзгерісі. Ол шетел
валютасының бірлігінде көрсетілген. Мына формуламен анықталады:
∆ Sі = Sі™ ÷ Sі° ... Sі™ - ... ... ... ... Sі° базалық кезеңдегі
теңге бағамы;
Рі – і-елдегі Қазақстанның сауда серіктесіндегі баға деңгейі;
Р – Қазақстандағы баға деңгейі;
W – ... ... ... ... серіктестерінің үлес салмағы.
Елдің сыртқы экономикалық операцияларында басымдық танытқан елдің
валютасы индекске кіргізіледі. Әдетте ... ... ... ... ... алынбайды. Нақты тиімді айырбас бағамының есеп ... ... ... ... ... ... таңдауға және
қолданылатын таразылау сызбасына байланысты ерекшеленді.
Қазіргі кездегі әлемдік ... ... үш ... кең
таралған. Таразылаудың екіжақты сызбасында жекелеген валюталардың ... сол ... ... ... ... мен ... ... Аталған әдісті пайдаланып, валютаның салмағын есептеуге
және ... ... Өзге ел ... ... ... және экспорт пен импорттың валюталық құрылымның есепке
алынбауы осы сызбаның үлкен кемшілігі ... ... ... ... ... ... ... елдердің
әлемдік экспортта өз үлестерін пайдалануы алынады. Аталған сызба үшінші
елдердің нарығындағы бәсекелестікті есепке ... ... ... алдынғы
сызбадағы өзге кемшіліктерді жоя алмайды.
Таразылаудың модельдік сызбасы салмақ алу үшін үлгілердің сан түрін
қолдануға негізделеді. Негізінен ... ... ... ... ... тигізетін әсерін бағалауға мүмкіндік беретін халықаралық сауда
үлгісі қолданылады. Алайда бұл таразылаудың аса күрделі әдісі ... ... ... ... және ... ... түзетілім
енгізуге әрдайым мүмкіндік бере бермейді.
Тиімді айырбас бағамдарын пайдалана отырып, олардың индекстер екенін,
солардың жәрдемімен валюта ... ... ... ... ... құндылығы өзгерісінің экономикалық процестерге тигізетін ... ... ... ... ... ... ... жағдайға тиісті реакциясын
қамтамасыз ету үшін атаулы ... ... ... көрсеткішке барынша
жақын деңгейде ұстап тұру.
Әлемдік пайыздық ставкаға іZ тең пайыздың ішкі ставкасының мәнінде
бірлескен тепе-теңдік белгіленген кезде экономикада үш ... ... ... ... ... Капиталдың жұмылғыштығы жағдайындағы ашық экономикадағы тепе-
теңдік
Мұны кестелік ... ... ... ... ІS, L M, ... Y= Y* және і=іz ... сәйкес келетін нүктеде
қиылысады. Ол 3-суретте көрсетілген. Сонымен капиталдың толық жұмылғыштығы
жағдайында ашық ... үш ... ... ... ... ... ... қолданылады. Бұл валюта бағамының ағымдағы маңызына
түзету жасаудың есебінен жүргізіледі. ІS қисығы LM қисығын оның ... ... ... ... қиып өтеді делік. Бұл – игілік және
ақша ... ... ... ... ... ... ... әлемдік мөлшерлемеден асып түсетінін білдіреді. Онда әлемдікпен
салыстырғандағы ішкі ... аса ... ... ... ... ... ағыны басталады. Шетел капиталының ағыны отандық
валютаға сұраныстың ... ... ... нәтижесінде валюта бағамы
көтеріле бастайды (ұлттық валюта “қымбат” ... ... ... ... таза ... төмендеуіне апарып, нәтижесінде ІS қисығы солға
қарай жылжи бастайды. Пайыздың ішкі ставкасы ... ... ... яғни ... ... ... қозғау салған себеп
жоғалғанша ІS қисығының солға қарай қозғалысы жалғаса береді.
Егер пайыздың ішкі ставкасы әлемдік деңгейден аз ... онда ... ... ... ... ... ол ... валютасына сұраныстың
ұлғаюына қозғау салып, соның салдарынан таза экспорттың өсуіне апарады. ... оңға ... ... ... ішкі ... ... Алайда
аталған тетік валюта бағамын реттеу тәртіптемесіне байланысты әр ... ... ... ... ... ... ... бейімделу процесі
де, экономикалық саясат құралы да өзгешеленеді.
Үлгілерді ... ... ең ... ... әкелді: ашық
экономикадағы кез-келген экономикалық саясаттың нәтижелері ... ... ... байланысты.
Техникалық талдауда пайдаланылатын үлгінің өзге түрі ... ... ... ... ... бет ... ... көмегін
тигізеді. Манделла-Флемиг үлгісі үш теңдеуден тұрады:
Y=C (Y-T) + I (r) + G + NX (e) IS ... = L (r,Y) ... = ... ... ІS тауар нарығын сипаттайды. Ол Y жиынтық табысын C
тұтыну сомасына, I ... G ... ... ... алуға және NX
таза экспортқа тең дегенді білдіреді. Тұтыну ... Y-T таза ... ... ... T ... мен ... Олар ... ставкасы
r, таза экспорт айырбас бағамы кері тәуелділікте ... ... ... ... ... ... ... айырма жасалады. Атаулы айырбас бағамының
өсуі ... ... ... импортқа дамуына әсер етеді.
Екінші теңдеу - LM ақша нарығын сипаттайды. Соған ... ... M/P ақша ... ... ... сұранысқа L (r,Y) теңеседі.
Сұраныс пайыз ставкасына кері тәуелділікте болады.
Валюта бағамы шетел ақшасына шаққандағы ... ... ... ... ол ақша ... ұлттық экономикадағы және шетелдегі
өсу қарқындарының арақатынасына тәуелді болады. ... ... ... мен ... ... бір ... жатыр. Ұлттық
валютаның бағамын салыстырмалы тұрақты деңгейде ұстап тұру үшін ... ақша ... өсуі ... ақша ... ... ... тиіс. Ондайда ол ішкі және сыртқы нарықтағы ақшаға деген
сұраныстың айырмасын өтеген ... еді. ... ... ... ... ұстап тұру үшін ел инфляцияны импорттауға мәжбүр болады. Егер
әлемдік нарықта ... ... ал ... ... ... қалса, онда
жергілікті валютаның бағамы бекиді. Егер ... ... да ... ... ... салыстырмалы тұрақты деңгейде ұсталса, онда ... ... ... ... ... ... Манделла-Флеминг үлгісі
көрсетеді. Осы үлгі қысқа мерзімді ... ... ... ... IS-LM үлгілерін түрлендіреді. Үлгіде ішкі және сыртқы бағалардың
деңгейі тұрақтылығы туралы болжам сақталып, соған сәйкес ... ... ... ... сәйкес келеді.
IS-LM үлгісімен салыстырғанда Манделла-Флеминг ... ... бар. ... IS-LM ... валюта бағамының өзгерісін
бейнелейтін параметрмен кеңейтілген. Сол себепті үлгіні кестелік әдіспен
көрсету үш ... ... ... Үш ... ... ... ... қисықтардың иілу және қозғалу сипатын анықтайтын қосымша факторларды
енгізу ... ... (i) ... ... немесе (e) координат
жүйесінде жүргізіледі.
Экономикалық саясаттың ... ... ... экономика
реакциясының сипаты ұлттық экономиканың сыртқы ... ... ... ... ... ... болады. Есептеуді талап ететін
негізгі сәттер мыналар: ... ... ... ... ... ... бағамын реттеудің тәртіптемесі (тіркелген - ... ... ... ... қозғалысына экономиканың ашықтық дәрежесі
(капиталдың жоғары - төмен жұмылғыштығы).
Біріншіден, IS қисығының түрі мен сипаты жабық экономиканы талдаған
кезде ... ... ... IS қисығы мемлекеттік дербес
шығындар өскен уақытта оңға қарай қозғалады. Сонымен дербес ... ... ... ол ... ... ... түседі.
Екіншіден, IS қисығының қозғалысына ұлттық валюта бағамының өзгерісі
әсерін ... ... ... ... (яғни ұлттық валютаның
құнсыздануы) IS қисығының оңға ... ... ... ... жоғарылауына
түрткі болады. Өйткені бірінші жағдайда таза экспорттың өсуі, екіншіде оның
азаюы өрбиді.
Валюта бағамының LM ... ... ... ... ... ... бар. Егер ... экономикада ақша ұсынымы экзогенді параметр
ретінде қарастырылса, ашық ... ... ... ... ... эндогенді шамаға айналады.
Орталық банк ақша базасын да, валюта резервтерінің шамасын да ... ... ... Яғни ... не ақша ... не ... бағамын
бақылауды жүзеге асыруы қажет. Ақша-несие саясатының мақсаты ретінде валюта
бағамын ... ... ... банк ... ақша ... ... ... мүмкіндігін жоғалтады. Валюта бағамының өсуі (ұлттық
валютаның қымбаттауы) LM қисығының оңға ... ал ... ... ... ... Ұлттық валюта қымбаттаған кезде Орталық банктің ... ... ... ... ақша базасы да өседі. Валюта бағамы
төмендегенде ақша базасы азаяды.
Өзгермелі валюта ... ... ақша ... ... параметр
саналып, сондықтан LM қисығының сипаты жабық экономика жағдайына ... ... ... ... ... ақша ... мөлшеріне
тәуелді параметр болып шығады. Одан ... IS-LM ... ... ... тағы бір ... бар. ... ішкі және
әлемдік мөлшерлемелері арасындағы арақатынасты бейнелейтін ол ... ... деп ... ... ... ... теңдеуін абсцисс белдігіне
қосарласа і=іz деңгейінде, координат жүйесінде (i/) ... ... ... BP ... ... ... ... теориясын 50-70 жылдары батыстың экономистері дамытып,
олардың ... ... ... ... ... ... есеп
айырысу әдістері үлкен артықшылықтарға ие. Біріншіден, өндіріс шығындары
валюта бағамдарының ауытқуларына ... ... аз ... Олар ... ... дифляция қозғау салған бағаның уақытша емес,
тұрақты өзгерістерін бейнелейді.
С.Брисман ... ... ... ... ставкаларының және
еңбек өнімділігі өзгерісінің негізінде қарастырылуын ұсынды.
Ағылшын ... ... ... жұмыс күшінің үлестік
құндарының арақатынасы ретінде есептеу мақсатқа сай деп санайды.
Л.Оффисер ... ... ... мен ... ... факторларынан дерексіздендіріп, сонда ғана оны есептеу мақсатқа
лайық ... ... ... ... алу ... ... оқып
үйренуге өндіріс факторларын енгізіп, сонымен оның ... ... алу ... ... ... кемшіліктен арылған жоқ.
Егер әр ... ... ... қоржынына (корзина) тауарлардың бірдей
өзгермейтін түрлері ... ... ... түрде ұстап тұрылады.
Одан басқа елде өндірілетін ... бәрі ... ... ... саналмайды. Бағаны теңестіруге сыртқы сауданың тосқауылдары, ұлттық
валютаның айырбасталымдылығы шектеулі кедергі болады. Алайда, ... ... ... ... ұзақ мерзімді жоспарда әділетті. Өйткені,
егер өзгелермен салыстырғанда осы елде ... мен ... ... ... мен ... ... түсіп, валюта бағамын және ішкі
бағаларды сатып алу ... ... ... ... ... ... ... сатып алу қабілетінің тепе-теңдігі ең ... ... ... ... ... ұлттық табыс және
басқалары) халықаралық салыстыру ... ... ... ... ... Бұл ... экономикалық байланыстарды кеңейтуге, біріктіру
процестерін тереңдетуге, халықаралық ... ... ... 1960 ... ... ... Статистикалық
бөлімі халықаралық ұйымдармен ынтымақтаса отырып халықаралық салыстырудың
Жобасын әзірледі. Жоба ... ... ... ... ... ... ... салыстыруды қамтамасыз етуге
бейімделеді.
Валюта бағамдары ... ... ішкі ... ... ... ... ... елдің сыртқы нарықтағы сауда жағдайын ғана ... ... ... ... ... қажеттілігі туындады. Елдің бастапқы экономикалық жағдайын, ішкі
нарықтағы қарқынмен үйлесімсіз ... ... ... дәл ... ... бағамдары ішкі жиынтық өнімнің және оның ... ... ... Халықаралық салыстырулардың нәтижелері
елдің бастапқы экономикалық ... ... ... ... ... әлемдік нарықта өзі ынтымақтасатын немесе бәсекелесетін
елдермен салыстыруға, ... ... ... ... қаржы
мүмкіндіктерін, баға деңгейін және ел нарығының ... ... ... ... ... одан арғы әзірленімін және
жетілдірілуін қамтамасыз етуге ... ... ... ... салыстырылатын әр түрлі елдердің ішкі
жалпы өнімдері туралы деректермен ... ету ... ... ... ... ... салыстырмалы бағалануының жетістігін талап етеді. Осы
міндетті шешу ... ... алу ... ... ... ... жүргізуді талап етеді. Сатып алу ... ... ... ... ... ... ... ұқсас көрінгенімен олар
таза статистикалық санат, бағаның өзгеше индексті ... ... алу ... ... ... ұқсас тауарлардың
бағалары жайында елеулі көлемдегі деректерді жинау және өңдеу қажеттігін
шамалайды. Одан ... ... ... жеке ... және ... ... есеп ... мысалы, аяқ-киімдердің жекелеген түрлері
бағаларының орташа индекстері есептеп шығарылады. Тек содан кейін ғана ... ... ... ... ... сатып алу қабілетінің тепе-
теңдігінің орташа мәндері есептеледі. Осы ... ... ... ... формулаларын қолданады. Ласпейрестің формуласы
бойынша сатып алу қабілетінің ... ... ... үшін ... ... ... ішкі ... өнімнің алғашқы қайта есептеу топтарының
үлестері туралы деректер алынады. Паашенің формуласы бойынша үлес ... ... ... ... есептеу топтарының деректері пайдаланылады.
Дегенмен, Ласпейрестің индексі дұрысында Паашенің индексінен көп ... ... ... ... ... ... [6, б. ... сатып алу ... ... ... ... бағамының сатып алу қабілетінің ... не ... ... ... ала ... факторлар қатарын атап өтті.
Оған мыналар жатады: сыртқы саудадағы ... ... ... ... ... ... қозғалысын кұру. Одан басқа
Г.Кассель ... алу ... ... ... ... бағамдарына
әсер ететін өзге де факторлардың бар ... егер ... екі ... ... таза ... сипатта болса ғана сатып ... ... ... қолдануға болатын мойындаған.
Ағылшын экономисі Т.Грегори ұсынған тұжырым “сатып алу күшінің тепе-
теңдігі” теориясын ... ... ... ... ... ... ие болды. Валюта “тепе-теңдігінің ақиқат бағамдары” аталатын тұжырым
елдің төлем балансының бұзылуын жоюға және ... ... ... ... тепе-теңдік жағдайының жетістігін қамтамасыз етуге
қабілетті. Анықтаушы баланс емес, нақ валюта бағамы екендігі ... ... ... тән. Дегенмен, керісінше ықпал да жоққа шығарылмайды. Теория
валюталық бағамдардың ... ... ... ақиқат
бағамынан” басқа “сатып алу күшінің ... ... ... бағамы”
секілді валюта бағамдары бар. Әр алуан елдердегі баға ... ... ... алу ... ... ... болып есептеледі. Баға деңгейлері ... ішкі ... ақша ... мен банк несиелерінің көлемдеріне байланысты. Іс
жүзінде “нақты нарық бағамы” әрекет ... ... ... ... ... ауытқи отырып, “тепе-теңдіктің ақиқат бағамы” “сатып
алу күшінің тепе-теңдігіне ұмтылады. Сонымен бірге ... алу ... ... ... экспорттың тауарларға қатынасы бойынша мойындалып, осы
теорияны жақтаушылардың пікірінше, ... ішкі ... ... ... ... ... ... етпейді.
Дж.М.Кейнс өзінің “Ақша реформасы туралы трактат” еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... Оның
пікірінше, алтын стандарты кезінде ... ... ... ... тепе-
теңдігі болғанымен, сатып алу ... ... ... ... ... ... ... саудаға тартылмаған тауарлар мен
қызметтерге қатысты ақшаның ... алу ... ... ... проблемасын көрді. Ұлттық нарықта айналыстағы барлық тауар және
қызмет жиынына сатып алу қабілетінің ... ... ... ... ... ... халықаралық сауданың заты болып саналмайтын
тауарлардың ішкі бағаларының серпіні ұзақ мерзімді ... ... ... мен ... ... қозғалысына сәйкес болуға
тиіс. Ішкі ... ... ... ... ... ... ... алу
қабілетінің тепе-теңдігі валюта бағамының қозғалысын үлкен ... ... да, ол кез ... ... ... ... алу ... есепке алады. “Сатып алу күшінің тепе-теңдігі ауытқуының ... ... ... ... болса, - деп жазады Дж.М.Кейнс, –
бұл халықаралық айналыстың объектісі болып саналатын және оған ... екі ... ... ... ... ... немесе
соған әзірлік екенін дәлелдейді”. Дж.М.Кейнстің қорытындылауы бойынша,
валютаның сатып алу күші ... алу ... ... ... ... гөрі макроэкономиканың аса мәнді ... ... ... алу ... ... ... түйіндейді. Сатып
алу күші елдің ақша саясатын шапшаң сезінеді. Елеулі ... ... алу ... ... іс ... расталды деп
М.Кейнс жалпы тұжырым жасады.
Сатып алу қабілетінің тепе-теңдігі теориясын ұстанатын экономистер,
валюта бағамының құндық негізін теріске ... ... ... теориясы
оның негізгі екеніне аса көңіл аударып, бағаның деңгейі айналыстағы ... ... деп ... ... сандық теориясының теңдеуі мына
түрде бейнеленеді:
MV=PY,
мұнда M ақша,
V ақша айналысының жылдамдығы,
P бағалар,
Y өндірістің ... ... ақша ... жылдамдығы тұрақты болса, онда ақша
мөлшерінің өзгерісі жалпы ұлттық өнімнің (PY) атаулы ... ... ... салуға тиіс. Ақша айналысының ... ... ... ... ... ... экономикадағы өндіріс факторларымен
шарттастырылған. Жалпы ұлттық өнімнің ... ... ... ... ... ... Пайызға шаққандағы баға деңгейінің
өзгерісі инфляцияның қарқыны болып саналса, ақша массасының өзгерісі сатып
алу ... ... ... ... ... ... өзгеруіне апарып соғады.
Л.Н.Красавина сатып алу қабілеті тепе-теңдігінің теориясы бағамның
нақты базасы – сатып алуға жарамдылықты ... оның ... ... ... атап көрсетеді. Бұл мақсатқа жетудің ең оңтайлы тәсілін
таңдау көбінесе нақты елдің жағдайына ... ... ... қарай капитал қозғалысын валюталық ... ... ... ... ... ... ... оқшаулануын қамтамасыз
етудің ықтималдығы азая түседі. Мұндай әдістер өз ... бар ... ... ... ... ... ... қаржы жүйесі бар ... ... ... ... ... ... ... бағамын нарық
анықтайды. Ондай жағдайларда ақша-несие саясатының барлық қажетті ... ... әзір ... шарт етіп ... ... бағамды қалаған
дәрежеде реттей алады. Нақты ... ... ... ... ... қандай бір тәсілдері болса да, уақыт өткен сайын ... нақ ... ... керектігі туралы мәселе туындайды. Соған
байланысты екі мәселе кезігеді.
Біріншіден, бір валютаға немесе ... ... ... ... асыру керек пе? Тікелей айтқанда бұл – макроэкономикалық
және микроэкономикалық тұрақтылықтың арасындағы таңдау дегенді ... ... ... ... тұрақтылықты қамтамасыз
еткенмен, әрбір жекелеген екі жақты айырбас бағамында беталды ... ... Бір ... ... сол ... ... ... екі жақты бағамды
тұрақтандыруға мүмкіндік бергенімен, макроэкономикалық саясатта ... ие ... ... ... ... ... апарады.
Біздің пікірімізше, ел бір ғана валютаға бекітуді ... ... онда ... шарт ... кімнің валютасына бекіту жүзеге асса,
сауданың аз дегенде жартысы сол елде ... ... ... ... ел
валюталар қоржынына (корзинасына) бекітілуі жүзеге асырады.
Екінші мәселенің мәнісі мынау: ұлттық ... ... ... ... ... болу ... жасалған айырбас
бағамын реттеу инфляция қарқынының ұлғаюына соқтырады. ... ... нақ өзі ... пен ... деген ынталандыруды айқындайтын
болғандықтан мақсатты көрсеткіш нақты айырбас бағамы бойынша қабылданады.
Бұл ынталандыруды инфляцияның ... ... ... ... ... ... ақша ... байланыстырудың өзге де
тәсілдері бар. Осы ынталандыруды нақты түсіру экспортқа (әсіресе ... ғана ... ... ... ... ... ... айырбас бағамына
қауіпті тұрлаусыздық ... ... ... ... ... ... созылмалы қиындықтар туған кезде нақты тиімді айырбас
бағамының бәсекеге жарамдылығының ... ... ... Ақша-
несие саясатын жүргізуде Орталық банктердің дербестігін шектемейтін валюта
бағамын реттеудің ... ... ... – девальвация / ревальвация. Ол
нақты тиімді ... ... ... ... елдің төлем балансын
реттейді. Әлемдік тәжірибенің дәлелдеуінше, ... ... ... ... ... ... бармайды. Өйткені, ол ... ... ... нашарлауына ұрындырады.
Бір қарағанда, девальвация экспорттың нақты көлемін көбейтуге,
импортты азайтуға ... ... ... Бірақ, іс жүзінде төлем
балансының жағдайына девальвацияның тигізетін ықпалы тап ондай айқын емес.
Девальвация сауданың ... ... ... ... Импортқа деген
сұраныстың икемсіздігі жағдайында ол үшін ел нақты экспорттың ... ... ... ... Төлем балансының тепе-теңдігіне қарай
қозғалысқа қозғау салғанға ... ... ... ... ... Егер Орталық банк ұлттық валютаның жасанды тіркелген ... ... ... ... ... ... ... мүмкін алтын-валюта авуарларының
айтарлықтай бөлігін үнемдейді. Егер ... ... ... жете
бағаланбауына апарса, онда мұны экономикалық ... ... ... ... ... ... пайда болған оң сальдосы ұзақ ... ... ... ... жете ... бағаға тең болмайтын
валюта резервтерін ... ... ... ... ... ... болу ... төлем балансын теңестіргенше девальвацияның оң
салдарға ие болатынын білдіреді. ... ... Қоры оған ... айырбас бағамдарын реттеудің белгілі принциптерін сақтауды ... ... ... жөн: төлем балансын реттеуді қиындату немесе
бәсекелік артықшылықты иелену мақсаттарын ... ... ... ... жасаудан қашқақтау; ұлттық валюта бағамының алыпсатарлық ауытқуларына
қарсы тұру үшін ... ... ... ... ... ХВҚ-ның мүше елдерді, ... ... ... ... алу ... ... ... шетел валютасына сұраныс пен ұсыныстың
келісімінің нәтижесінде жинақталған тепе-теңдік ... ... ... банктер оның деңгейіне немесе ұсыныс пен сұранысына әсер ... ... ... қалыптастыру және реттеу процесі көп
факторлы болып саналады. Осы процесті ... ... ... маңызды
көрсеткіштеріне байланысты қарастыру керек. Өз кезегінде ... ... ... ... кеңінен әсер етіп, ұлттық экономикадағы
ұдайы өндіріс процесінің барысы жөнінде хабардар етеді.
Валюта бағамдарын қалыптастыру процестері және олардың ... және ақша ... ... ... ... мемлекеттің қоғамдық
өндірісті реттеудің бір уақытта құралы және ... ... ... Валюталық саясат – экономикада сыртқы тепе-теңдікті қолдаудың
құралы
Валюталық және өзге де ... ... ... ... ... валюталық саясат, шаралардың жиынтықтағы нарықтық
экономиканы реттеу жүйесінде маңызды орын алады. Ел ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру және ұлттық
экономиканың өсуі ... ... ... ... ... ... жүйесінде валюталық саясат аса маңызды орын алады. Сондықтан да,
Президенттің Қазақстан ... ... ... және ішкі саясаттың
негізгі бағыттары анықталған, соның ішінде негізгі ... ... ... екендігі баса айтылған. Себебі, қаржы нарығының тұрақтылығын
қамтамасыз ету және ... өсу мен ... ... ... ... ... айқын көрсетілген.
Сондықтан да, валюталық саясаттың мақсаты негізінен орнықты
экономиканың ... ... ... ... ... ... төменгі деңгейі), сыртқы экономикалық тепе-теңдікті (төлем
балансы тепе–теңдігін) қолдауды қамтамасыз ... ... ... ішкі ... ... ... да кіреді [7, б. 296-315; 8, б. ... 9, б. ... ... ... ... ... жатады: валюта жүйесі
мен валюта нарығының тұрақты жұмыс ... ... ету; ... ... шығу, валютаның және ұлттық валютаның ... ... ету; ... айырбасталымдылығына көшу, валюта
операцияларын ырықтандыру және тағы басқалары.
Мемлекет әзірлеген ... ... және ... экономикалық
саясаттардың негізінде валюталық саясат қалыптасады. Олардың барлығы өзара
байланысты ... ... ... ... ... ... ... саясат үшін өзіндік жеке жүйе құрылып, оларды ... ... ... ... үкіметпен бірлесе отырып Орталық банк ойластырып,
ол заң негізінде бекітіледі. Валюталық ... ... ... ... ... ... қарастыруға болады. Валюталық
стратегия саласына валюта бағамы ... сол ... ... ету
әдістерін таңдау жатады [10, б. 50-56, 253-265; 11, б. 176-190, ... ... ... нысандары мен бағыттары елдің валюталық-
экономика жағдайына, әлемдік шаруашылықтың өрістеуіне, дүниежүзілік аренада
күштерді орналастыруға байланысты. Әр алуан тарихи ... ... ... нақты міндеттері алғашқы жоспарға қойылады: валюта
дағдарысынан шығу, ... ... ... ету, ... ... ... көшу, валюта тәртіптемесін ырықтандыру және
басқалары.
Абсолютті дербес ұлттық экономикалық саясат, соның ішінде ... ... ... ... ... ... және ... бірігуімен сыйыспайды.
Валюталық саясатты заңды түрде, яғни ... ... ... және тыс ... ... ... асырудың тәртібін реттейтін
құқық нысандары ...... ... ... қатар валюта
проблемасы бойынша мемлекеттер арасында жасалатын екі жақты және көп ... ... ... ... ... ... бір ... – халықаралық есеп
айырысуды және ... ... ... ... мемлекеттің
реттеуі. Ол ұлттық, мемлекетаралық және ... ... ... ... валюталық реттеу заң актілері және ... ... ... орындалса, ал жанама реттеу экономикалық, соның ішінде ... ... ... ... мінез-құлқына ықпал ету
жолымен іске асады. Шаруашылық байланыстарды ... ... ... ... әсер ... Ол мынадай
мақсаттарды ... ... ... ... саясатын үйлестіру,
валюта дағдарысынан шығудың бірлескен шаралары, бұл турасында басқа елдерге
қарағанда жетекші мемлекеттердің валюталық ... ... ... ... ... ... ... Европа Одағы шеңберінде дамыған елдердің аймақтық топтамаларында
жүзеге асырылады.
Валюта қатынастарын ... ... ... ... ... ... осы ... елдің ақша-несие және ... ... ... ... ... және ұлттық экономика
жағдайында валюталық тәртіптемелердің ... ... ... ... ... ... ... күшейеді. Алғашқы пікір сайыстарды Бреттон-Вуд
валюта жүйесінің күйреуі және валюта бағамының жаңа тәртіптемесіне (режим)
көшу кезеңіне жатқызуға ... ... ... және ұзақ ... ... ... тұрақсыздығы ерекшеленген 80 жылдардың ортасындағы
құбылысты пікір сайыстың екінші кезеңі деп ... ... ... ... ғалым-экономистер әлемдік тәжірибеде ... ... және ... ... ... ... ... туралы
пікір білдіреді. Олардың арасындағы ара салмақ нақты ... ... ... ... ... ... ... реттеудегі
басымдылығы дамыған елдерге тән. Уақытына қарай қатая түседі. Экономикалық
ахуалдың жақсаруы және ... ... ... ырықтануына
апарады. Дамыған елдердің тәжірибесінде мынадай жағдайда ... ... ... деп ... және ... ... ... керісінше мемлекеттік органдардың ... ... ... ... валюталық реттеу жөнінде мынадай ... ... ...... ... іске асыру тәртіптерін
(режимін) реттеуге бағытталған мемлекеттік органдардың қызметі”.
Валюталық реттеу жайында ... ... ... ... Оның ойынша валюталық реттеу – мемлекеттік органдар жүзеге асыратын
кешенді құқықтық шаралар. Олар ... ... ... ... құру және жұмыс істеуін ... ... ... ... және агенттерін құру және жұмысын қамтамасыз ету; ішкі валюта
нарығында валюталық құндылықтармен операция ... ... ... құндылықтарды мемлекеттен тыс немесе өз аумағына шеттен ауыстыру
тәртібін, шетел инвестициясын ... ... ... ... және
жүзеге асыру; валюталық құндылықтарға мүліктік құқықтық ... ету ... ... есеп ... реттеу (регламент) әлемдік валюта
нарығымен өзара іс-қимыл хақында ел қалаған (бірігу ... ... ... ету; ... ... және төлем балансының
тұрақты ... ... ... ... ... ... оның атқарымдық аспектісін
анықтайды.
Дегенмен, біздің ойымызша, экономикалық белгісіне ... ... ... ... ... сәйкес валюталық қатынастарды реттеу
барысында мемлекеттік шараларды жүзеге асыру ... ... ... ... ... есептеледі.
Валюталық қатынастарды реттеудің бірнеше деңгейі жеке кәсіпорын, ең
алдымен ірі валюта ресурстарына ие, сонымен ... ... ... ... ... және ... ... мен корпорациялар әрекет
етеді. Валюта нарығында мұндай субъектілердің ... ... ... ... Екінші деңгейге құрамында операцияның
жүргізілуін қадағалайтын валюталық ... ... бар, ... ... ... ... және ... мемлекет жатады. Үшінші деңгей – ... ... ... ... несиелік және қаржылық саясат арқылы үйлестіру нысанындағы
мемлекетаралық реттеу мынадай себептер бойынша келісілген: валюта, несие-
қаржы қатынастарын қоса ... ... ... өзара тәуелділігін
күшейту; әлемдік валюталық, несиелік, ... ... ірі ... ... ... жағдайында нарықтың пайдасына қарай
мемлекеттік және нарықтық реттеу арсындағы ... ... ... ... бағамының, пайыз ставкасының қапыл құбылуына, дүркін-дүркін
мұнай талдырмасына (шок), валюта дағдарысына және т.б. ... ... ... ... [12, б. 196-215; 13, б. 37-42; 14, б.
14-21].
Серіктес елдер арасындағы ... ... ... ... ... ... ұйымдарымен,
дүниежүзілік несие ... ... ... ... ... ... ... төлем ортадан орын алады.
Белгілі бір ... өзге ... ... ... қатынастарының
жағдайын көрсететін төлем балансы макроэкономикалық саясатқа негізделген
салық-бюджет, ақша-несие, валюта ... ... ... ... табылады.
Төлем балансын реттеу тетігі әлем елдері валюта саясатының маңызды
құрамдас бөлігі болып есептеледі.
Мемлекет тарапынан ... ... ... ... да бір шара
қолданудың қажеттілігі жөнінде біраз ... бойы ... ... Олар ... мен ... ... төлем балансын автоматты түрде
реттеудің мүмкіндігін дәлелдеуге тырысты. Мұндай бағыттың негізін салушылар
Д.Юм, Д Рикардо және Дж.Ст. ... ... [15, 16, 17, ... тетігі дегеніміз мынадай: ақшаға сұраныс ұлғайса, елде экспорт
кеңейіп, соның ... ... ... ... ... Оның ... көбейіп, эмисияны ынталандырады. Демек, ... ... ... ... Ақшаға деген сұраныс құлдырап, артық қалса, онда
импорт өсіп, ... ... ... ... ... ... ... үлкен кемшілігі саналатын валюталық
шектеуден толық ада жағдайда ғана реттеу тетігі ... ... ... тағы бір ... ... ... жағдайының өндіріс процесімен,
сондай-ақ сыртқы экономикалық ... ... ... Төмен
жағдайында экспорттық базасын баламалы түрде ұлғайтқанның өзінде ел әлемдік
нарыққа тауар шығаруды көбейте алмайды.
Мемлекеттің экономикаға араласуын ... ... ... ... ... қатаң әдістерін ұсынды. Кейнс теңгеру ... ... ... ... валютаның құнсыздануы импорттық тауарларды
қымбаттатып, экспортты ... оның ... ... күшейтеді.
Өнеркәсіптің экспорттық салаларының дамуына ықпал етеді. Нәтижесінде төлем
балансының негізгі бөлігі болып саналатын сауда ... оң ... Одан ... ел ... ... ... ынталандырылып,
өндірістің көлемі мен жұмыспен қамтылу ұлғаяды.
Валюта бағамының төмендеуі тең ... ... ... ... ... ішкі ... ... жақсарғанмен сол тауарларға
ішкі сұраныс артады. Егер өзара уағдаласушы ... ... ... болса,
экспорт ұлғаймау қажет. Кейнс сыртқы экономикалық проблемалардың өндіріспен
тікелей байланысын атап көрсетсе де, ... ... гөрі ... артықшылық берді. Сонымен, ақшаның сандық теориясын жақтаушы Кейнс
төлем балансының жағдайына мынадай факторлар арқылы әсер етуді ұсынды: ... баға ... ... ... ... ... пен ... деңгейі, ең бастысы – ұлттық ақша бірлігінің валюта бағамының
көмегімен айла-шарғы жасау [19, б. 2-15; 20, б. ... ... ... ... ... ... ... негіздерін зерттеу жұмысы бойынша келесі ... ... ... ... саясаты салық-бюджет, ақша-несие сыртқы
экономикалық саясаттың негізінде қалыптасады. Валюта ... ... ... тұрақтылығын қамтамасыз ету, валюталық шектеу, валюта бақылауы,
ұлттық валютаның ... ... ... ... және ... ... валюталық саясатты жүзеге асырудың құралы валюталық
реттеу – халықаралық есеп айырысуларды және ... ... ... ... ... Тура ... ... заң актілері арқылы
және монетарлық үкіметтің іс-әрекетімен, ал, жанама ... ... ... әсер ету арқылы және ... ... ... жүзеге асырылады.
Серіктес елдердің арасындағы сауда-экономика, валюта-қаржы және несие
қатынастарымен және олардың халықаралық қаржы ... ... ... ... байланыстарымен шарттастырылған төлем балансы,
валюталық реттеу процесінде орталық орынды иеленетіні анықталып, сондай-ақ
елдегі макроэкономикалық ... ... ... сектор, таза
экспорт көрсеткіші арқылы әсер етеді. Тауарлардың, қызмет пен табыстың таза
экспорты ... ... ... ... бірі және осы ... ол ... ... маңызды рол атқарады. Капиталдың таза
экспорты жиынтық сұранысқа және тауар нарығындағы тепе-теңдік ... ... ... де, ақша ... ... ... айқындауда
үлкен маңызы бар.
Дегенмен, тауар және ақша нарығындағы бірлескен ... ... пен ... ... ... байланысты белгіленеді, ... ... ... ... ... субъектілері
жағымсыз көрініс ретінде қабылдап, бірлескен тепе-теңдікті қалпына келтіру
үшін ... ... ... салады.
Ұлттық табыстың деңгейі, пайыз ставкасы сондай болғанда сыртқы тепе-
теңдіктің де орны ... ... таза ... ... балансына сәйкес
келеді.
Табыстың көбеюі импорттың өсуіне және басқа тең жағдайларда ағымдағы
операция есебі бойынша тапшылыққа апарып соғады. Мұндай ... ... ... ... қозғалысының есебіне сәйкес келетін
активті сальдоның мөлшерінің ... ... ... ... ... болады.
Сондықтан табыстың осы деңгейінде ағымдағы есеп бойынша теріс ... үшін шет ел ... ... ... ішкі ... ... талап етіледі. Дегенмен, ішкі пайыз ставкасы өскен кезде капиталдың
таза жылыстауы азайып төлем балансында оң ... ... ... және
капиталдың таза жылыстауының қысқаруына тең, импорттың көбеюін ынталандыру
үшін ұлттық табысты көтеріп, сыртқы ... ... ... ... ... ... пайыз ставкасының көбеюі ұлттық табыстың көтерілуімен қоса
жүруге ... ... ... ... деңгейі көп жағдайда белгілі елдің
қаржы нарығының дамуымен және валюталық шектеу шараларымен байланысты, ... және ... ... операцияларын реттеу арқылы, ... ... ішкі және ... ... сай ... үш қисықтың (IS, LM,
BP) бір нүктеде қиылысуына үкіметтің бюджеттік-салықтық, ақша-несие, сондай-
ақ валюта саясаттарының қажетті түзетімдері ... қол ... ... ... ішкі және ... баланстылыққа бір
уақытта тиісті деңгейде жетуі үшін ақша ... ... ... ... LM ... және IS ... да осы ... арқылы өтуін қамтамасыз
ету мақсатында мемлекеттік шығындар да осы деңгейде жүзеге асырылуы тиіс.
Капиталдың ... ... ... ... ... ағымдағы мәнін
реттеу есебінен ВР қисығы да ... ... ... ... арқылы өтуі
тиіс.
2. Ұлттық валюта қызметіндегі қауіпсіздікті қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... қызметін қамтамасыз етудегі негізгі ... ... ... ... ... ... ету немесе бұрынғы деңгейінде
қалдыру мақсатымен сұраныс пен ұсыныстың арасындағы айырмашылықты жабу ... банк ... ... ... ... ... Бұл – ... банктің валюта
бағамына тікелей ықпал ету әдістері. Алайда, капиталдың кезеңі көбірек
болса, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... валюталық резервтері тез сарқылады. Ондайда Ұлттық банк ... әсер ... ... ... ... алады. Олардың негізгілері
резервтік мөлшер мен есептік ставканы өзгерту болып саналады.
Резервтік мөлшер – өз ... ... ... үшін ... ... ... жоқ банк ... бөлігі. Оны реттей
отырып монетарлық биліктер елдегі жиынтық ақша массасын көбейтіп немесе
азайтады. Ол өз ... ... ... ... ... ... банк ... мөлшерді көбейткен кезде коммерциялық банктер
несие эмиссиясын төмендетуге ... ... ... ... өсуі
коммерциялық банктердің ... ... ... және ... ... ... және бағыттауға мәжбүр етеді. Бұл
несие бойынша пайыздардың өсуіне, соның салдарынан елде ақша ... және ... ... бағамының көбеюіне қозғау салады. Ұлттық банк
резервтік мөлшерді төмендеткен кезде ақша массасы көбейіп, ... ... ... ... өзгерту тетігі де соған ұқсас әрекет етеді. Есептік
ставка – Ұлттық банктің ... ... ... ... ... Оның өсуі ... алуға деген коммерциялық банктердің ықыласын
төмендетіп, яғни елдегі ақша ұсынысын азайтады, ... ... ... ... ... ... де ұлғайтады.
Валюта нарығының және бағалы қағаздар нарығы құралдарының ... ... және ... қаржы нарығында мемлекеттік реттеудің міндеттерін
айтарлықтай күрделендіріп және бұл процес үлкен шығынды талап ету жағдайына
ұшыратады. Осыған байланысты ... ... ... ... ... және ... пайдалануда, сыртқы несие ресурстарын
қарызға алуда, ... ... ... ... ... валюта айырбастау мәмілелерінде және шетел мемлекеттерінің
валюталық девиздерін тарту бойынша операцияларда проблемалар туындайды.
Алайда ... ... ... кезде шешім қабылдаудың
шекараларын анықтайтын бірқатар факторларды ... алу ... ... мыналар жатады: трансакциялық шығындардың мөлшері, өтімділік,
несие тәуекелдігі ... ... ... ... құрылымына мүмкін
өзгерістердің енгізілу жылдамдығы.
Қазақстанның валюта ...... ... ... қаржы
нарығындағы тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған. Оның ... ... ... ... ... және ... ... деңгейлері арасындағы нақты арақатынастарын реттеу жолымен қол
жеткізіледі. Мемлекеттің сыртқы резервтік активтерінің түпкілікті есебіне
төлем ... ... ... соңғы саты болып саналады. Оны
теңестіру теңгенің, ... ... ... ... ... мақсат
ететін валюта нарығындағы валюталық интервенцияның тетігі арқылы жүзеге
асырылады.
Алтын-валюта резервтерін ... және ... ... ... ... міндеттерінің бірі болып саналады. Халықаралық
өтімділіктің көлемі мен ... ... ... ... төлем қаржыларымен қамтамасыз етілу дәрежесін анықтайды. Резервтік
активтердің қосалқы қорлары үкімет органдарының да, ... ... ... ... да ... міндеттемелерін өтеудің халықаралық
есеп айырысуын ... ... ... ... ... ... ... валюта резервтерінің төтенше жоғары ... ... ... ... ... ... оңтайландыруды
талап етіп, сонымен қатар ол сыртқы экономикалық қызметке ... ... ... ... ... ... ... ақша бірлігінің валюта
бағамын тиімді реттеуін қамтамасыз етеді.
Еркін айырбасталатын валюта резервтері елдің ... ... ... ... ... Ресми резервтердің құрамында ... ... осы ... своп ... ... ... ... қойылған
баға бойынша нарыққа еркін айырбасталымды валютаға айналу сатысынан
өткеннен кейін ғана ... ... ... ... ... ... активтер ішкі
қорланымның жылыстауы және елге шетел капиталы түсімінің нәтижесінде алтын-
валюта авуарларының өзгерісінің жағдайын ... ... ... жабу ... яғни үкімет сыртқы экономикалық тепе-теңдікті
қамтамасыз етудің негізгі ... бірі ... ... ... ... ... қолданады. Халықаралық Валюта Қорының қарыздарымен және
айрықша ... ... ... ... ... ... ... есеп айырысуын теңестіру үшін, ... ... ... шығады.
Алтын-валюта активтерінің елеулі көбеюі және ел экономикасына ... ... ... ... ... ... ... екіншіден, ұлттық акция бірлігі бағамының құлдырай құлауына
соқтыруы мүмкін. Осы жылдарда жинақталған ... ... ... ... тұрақтандыру және инфляциялық ... ... ... ету ... ... ... таза ... резервтер салық
банкісінің қысқа мерзімді ноталарын шығару және ... ... ... ... ... ... эмиссиясының
көлемі 2000 жылғымен салыстырғанда 2001 жылы 12,2 %-ке, 116,4 ... ... ... нота көлемі 2,8 есе, 17,6 млрд. теңгеге дейін төмендеп,
соған қарамастан 2001 жылы қысқа ... ... ... реттеудің
негізгі құралдарының бірі болып қалды.
Сыртқы нарықта қазақстандық тауарлардың баға бәсекесіне қабілетілігін
қолдау үшін ақшаның ... мен ... ... ... ... ... сондай-ақ теңгенің өзгермелі айырбас бағамы тәртіптемесін
2003 жылы Ұлттық банк сақтап қалды. Жыл бойы АҚШ ... ... ... ... беталысы іс жүзінде байқалды. Ішкі валюта ... ... ... түсімінің түсуі теңгенің нығаюына мүмкіндік ... ... ... бері ... ... энергетикалық ресурстардың
жоғары бағалары, мемлекеттік меншік үлесін жекешелендіру, сонымен бірге
корпоративтік ... мен ... ... ... ... ... алуы себепші болған экспорттың ақшалай валюта түсімінің елеулі көлемі
шетел валютасының негізгі түсім көзі ... ... ... ... ... ... ... түсімінің түсуі
жағдайында Қазақстанның қор биржасынан және банкаралық валюта нарығынан
шетел валютасының ... банк ... ... таза ... 2003 жылы 2,2
млрд.-қа жуық АҚШ долларын құрап, соның ... ... ... ... ... ... шығарылымымен айықтырылды. Одан басқа Ұлттық Қордың
активтерін толтыру ... ... ... банк ... ... ... АҚШ ... валюта сатты.
Теңгенің орташа салмақталған айырбас бағамы 2003 жылы 1 АҚШ долларына
шаққанда 149,45 теңге құрады. 2003 жылы ... ... АҚШ ... қарай 8,03 %-ға нығайды. Саудадағы негізгі серіктес елдердің
валюталарының қатынасына қарай теңгенің ... ... 2003 жылы 2,5 ... АҚШ ... ... қарай теңгенің елеулі нығаюына ... ... ... бәсекеге қабілеттіліктерін
қамтамасыз ететін жағдай ... ... ... ... ара ... ... алғанда 2001 және 2002 жылдармен салыстырғанда 2003 жылы ... ... ... ... алынған айырбас бағамы 2005 жылы бір доллар үшін 130
теңге болды. Кезең аяғындағы биржалық бағам бір ... үшін 133,77 ... Жыл ... бері ... ... ... долларға қарағанда
2,9% әлсіреді. Ең жоғары құнсыздану жылдамдығы наурыз және маусым айларында
байқалды (тиісінше 1,82% және 1,95%). 2005 жылы ... ... ... ресми бағамы 6,69% нығайды, ресей рубліне 0,22% құнсызданды ... ... жылы ... ... ... сауда-саттық көлемі 2004
жылы осындай көрсеткіштен 26,3% 11,7 млрд. долларға дейін асып түсті.
Биржадан тыс валюталық нарықтағы резидент банктердің ... ... ... ... ... 126,4% ... (4 ... сурет Теңгенің АҚШ долларына, еуроға және ресей рубліне бағамның өзгеру
динамикасы
Ресей рублімен және ... ... ... ... биржалық және биржадан тыс сегменттерінің айналымында шамалы үлесі
болды. Биржалық нарықта ресей рублімен және еуромен жасалған ... 11,5% және 62,9% ... 106,7 млн. ... рубліне және 18,6 млн.
еуроға дейін азайды. Биржадан тыс валюталық нарықта ресей рублімен ... ... ... операциялардың көлемі 12,1% және 15,4%,
тиісінше, 1306,8 млн. ресей рубліне және 87,1 млн. ... ... ... ... валютасы нарығында өткен жылдардағыдай долларға
артықшылық берілді және ... ... бұл ... осы ... ... алу жөніндегі операциялар басым болды. Мәселен, 2005 ... ... ... нетто-сату көлемі 2004 ... 2,3 есе ... ... 6087,8 млн. ... болды.
Бір жылдың ішінде айырбастау пункттерінің еуроны нетто-сату көлемі
35,4% 523,1 млн. ... ... ... ... ... ... ... алу және сату көлемі іс
жүзінде өзара ... ... мұны ... ... ... ... ... іссапар шығыстары үшін осы валютаға қажеттіліктің басым болуымен
түсіндіруге болады. 2005 жылы ... ... ... рублі нетто-
сату көлемі 96,0%-ға 1495,4 млн. рублге дейін көбейді.
Алдын ала деректер бойынша теңгенің нақты тиімді айырбас ... ... 2005 ... ... айында 2004 жылғы желтоқсан ... 5,8% ... 2005 жыл ... ... және ... қатысы
бойынша нақты нығаюы тиісінше 1,5% және 15,9% болды. Ресей рубліне ... ... ... ... 2,6% әлсіреді.
Ұлттық Банк 2005 жылы 1960,2 млрд. теңгеге қысқа мерзімді ноталар
шығарды (2004 жылмен ... 3,5 есе ... ... ең ... (207,7 ... ... 2005 жылғы І тоқсанда болды, қалған
тоқсандарда ... ... ... ... ... ... (ІІ
тоқсанда – 538,3 млрд. теңге, ІІІ тоқсанда – 645,0 млрд. теңге, IV ... 569,3 ... ... банктік өтімділікпен қатар осындай күрт өзгерудің себебі қысқа
мерзімді ноталардың айналыс мерзімдерінің ... және ... ... ... ... ... қысқа мерзімге ауыстыру болып
табылғанын атап өту ... ... ... ... ... бойынша
дюрацияның көрсеткіші 2004 жылдық аяғында 121,7 күнді, ал 2005 ... 15,2 ... ... ... ... мерзімді ноталарды өтеу көлемі есептік кезеңде 2210,3
млрд. теңгені құрады, нәтижесінде олардың айналыстағы көлемі 2004 ... 396 ... ... 2005 ... аяғында 161 млрд. теңгеге дейін
қысқарды. Қысқа мерзімді ноталар бойынша тиімді ... ... ... ... ... ... ... айындағы орташа алынған кірістілік) (5-
сурет).
5 сурет Айналыстағы қысқа мерзімді ноталар
Экономикада ... және ішкі ... ... ету ... ... ... ... мақсаттары болып саналады. Оған
жетудің жолдары 6-суретте көрсетілген.
6 сурет Ақша-несие және валюта саясатының ... ... ... іске ... үшін ... пен ... тәуелділігінде
бағамның ауытқуына себепші болатын ... ... ... ... ... ... ... Бұл – сыртқы ... ... баға ... қабілеттілігін дамытуға мүмкіндік береді.
Ұлттық валюта бағамын ... ... ... араласуы аз шамада
болу керек. Ішкі валюта ... ... ... ... ... ... туғанда оған монетарлық билік қатысады.
Ақша-несие және валюта саясатының негізгі мақсаты ... ... ... ... 4-6% ... ... және 2005- ... аяғына дейін
оны 3- 5 %-ға дейін төмендетуге тиіс болатын.
Ақша-несие, валюта саясаты, ... ... және ... ... және валюта нарығының ... ... ... және ... ... нарығының одан әрі дамуына, банк жүйесінің
нығаюына, экономиканың ... ... ... ... несие
беруінің өсуі үшін жағдай ... ... ... жинақтаушы зейнетақы
жүйесін жетілдіруге мүмкіндік туғызады.
Ақша-несие және валюта ... ... ... ... РЕПО ... ... капиталды тартуға арналған қаржы ... және ... ... ... ... операциялары
тәрізді ашық нарықтың операциялары болуға тиіс. РЕПО (Қысқа ... ... ... қаржы құралы) мөлшерлемесі және ... ... ... ... ресми ставкалардың реттеушілік ролдерін
күшейту үшін ... банк шара ... ... Бұл 2004-2005 жылдары
экономиканы ақша-несие және валюталық реттеудің инфляцияны ... ... ... үшін база ... [21, ... ... репо операцияларының көлемі есептік кезеңде 477,4
млрд. теңге болды, бұл өткен жылға қарағанда 39,0% аз. Осы ... ... 1,5 күн, ...... 1,57% ... Бұл ретте 2005
жылғы 1 қыркүйектен бастап тікелей репо ... ... ... ... 1 ... ... аспағандықтан «овернайт» және
«овердрафт» заемдарын ұсыну ... ... репо ... 6,9 ... ... ... олар ... 3,6 күн, кірістілік – жылдық 6,12% болды.
2005 жыл ішінде Ұлттық Банк мемлекеттік бағалы ... ... ... жасаған жоқ. Сатып алу көлемі жылдық 5,38% ... ... ... 767 млн. теңге болды. Өтеуге дейінгі мерзім
1897 күн болды.
Инфляцияны шектеуге ... ... ... ... 2002 ... монетарлық саясатының басым бағыты болып есептелмейді. Ұлттық
банк ... әр ... ... ... ... мақсаттарға тіпті
ақша агрегаттарын да пайдаланды. Бірақ инфляцияны шектеу ... ... ... жариялау белгілі кезең ішінде оны ... ... ... ие ... ол осы ... ... тән бірқатар
белгілерге себепші болады. Жалпыға белгілі шарттарды орындауды талап етеді.
Солардың ... ... ... да бар ... ... бас ... болып табылады. Теориялық көзқараспен қарағанда,
яғни инфляцияның ... ... ... ... ... түпкілікті мақсаты – баға тұрақтылығына жетудің тиімді тетігі
болып саналады. Бірақ, инфляцияның ... ... ... бағасының
серпініне көптеген факторлар әсер етіп, олардың ... ... ... бағамы да кіреді. Одан ... ... ... ... ... ... үстем болуы нарықтың берекесіз жағдайында
валюта ... ... ... билікке толық сенуге мүмкіндік
бермейді.
Біздің ойымызша, істің ... ... ... Ұлттық банк қазір
инфляция мен валюта ... бір ... ... ... ... ... принциптеріне сөзсіз қайшы келеді [23, 24, 25, б.
71- 75].
Елдің алтын-валюта ... ... және ... ... ... 3
айдан астамын жаба алатын деңгейде ұсталады.
Ақша агрегаттарының болжамды жылдық өсімі болжанған экономикалық өсу
қарқынына бара-бар болады. 2004 жылы ақша ... ... ... 2005
жылы 14,7%-ға және 2004 жылы ақша массасы 16,6%-ға, 2005 жылы ... деп ... ... ... 2004 ... ... ... қайта
қаржыландырудың мөлшерлемесін жылдық 6,9%-ға дейін, ал 2005 жылдың аяғына
қарай 7,5%-ға өсті. 2004 жылы резиденттердің ... ... ... ... және соған сәйкес банктердің несие қызметтерін кеңейту
есебінен 2004 жылы ... ... өсуі ... 2005 жылы 17,0%-ға
өсетіні ... 2005 жылы ... ... жоғарғы қарқынының сақталуына
қарамастан ақша ұсынысының ұлғаю қарқыны 2004 жылғымен салыстырғанда
біршама қысқарды.
2005 жылы ақша ... 663,0 ... ... ... 14,7% ... бұл
Ұлттық Банктің таза ішкі активтерінің өсуіне байланысты ... ... ... ... 82,3% дейін өскен 2004 жылмен салыстырғанда ... Өсу ... ... ... ... ... Банктің таза
сыртқы активтерінің азаюы болды.
Резидент еместердің инвестициялық бағалы ... ... ... ... ... жұмсарту, шетелге тікелей
инвестиция жасау операциясын ынталандыру, сыртқы сауда операцияларын жүзеге
асыру ... ... тыс ... ... жою ... Республикасының валюталық тәртіптемесін ырықтандыруды жалғастыру
қажет. Капитал ... ... ... ... ... ... ... қадағалауды жетілдіру, банктерде,
жинақтаушы зейнетақы қорларында және ... ... ... ішкі жүйе ... ішкі ... ... ірі
қатысушылары – қаржыдан тыс ұйымдар тарапынан болатын ... және ... ... әзірлеу қажет.
2.2 Валюта саясатының макроэкономикалық ... ... ... ... ... ... ... үлкен тәуелділігі болып табылады. Олардың арасында
қазақстандық ... ... және ... ... ... басты орынды иеленеді. Айырбас бағамы өзгерісінің келешегі
сыртқы экономикалық қызметке қатысушыларды қатты толғандырады. Әрине, ... ... ... саясатының өзекті элементі болып отыр
және солай қала ... ... ... алу ... бағамын болжауды айтарлықтай
күрделендіреді. Тауарлар қозғалысы болғанымен, капитал ағыны басқа қисынға
бағынады. Қағида бойынша, пайыз ставкасы ... оң ... ... ... ... ... өскен елдерге жиі ауысса, пайыз ставкасы төмен, төлем
балансы тапшы және ұлттық валюта ... ... ... кері ... Салыстырмалы жоғары пайыз бен ... ... ... ... капитал ағынына өте оңды жағдай туғызады. Егер ... ... ... ... ... онда жұмсалымның пайдалылығы
пайыз қозғалысы мен ... ... ... ... ... баға заңы, айырбас бағамының ішкі ... ... ... Сондықтан ішкі бағам деңгейінің айырбас бағамына
тікелей, ішкі бағаларға бағамдардың кері ... де ... ... ... айқын тіркеледі.
Ұлттық валютаның сатып алу ... оның ішкі ... ... Ішкі бағаның өсуі нәтижесінде ұлттық валютаның сатып
алуға қабілеттілігі қысқарып, ол ... ... ... құнсыздануына
апарады. Егер ішкі бағаның деңгейі төмендесе, онда ұлттық валютаның сатып
алуға қабілеттілігі ... ... ... ... ... ... ... инфляциямен күрестің нақты жағдайына, ... осы ... ... ... ... кезеңдеріне
байланыстырылуға тиіс. Экономикалық қатынастардың (сауда, есеп айырысу,
инвестициялық) жағдайын өзгерту төлем ... ... ... және ... жою үшін ... ... тұрақты өзгеруін талап етеді.
Бірақ, осы өзгерістер валютаны ... алу және ... ... ... ... тиісті экспорт-импорт операцияларына және
инфляциялық процестерге қозғау салады.
Инфляцияның жоғарғы деңгейі кезінде ... ... ... ұлттық валютаның ішкі айырбасталымын ... және екі ... ... ... ... ... сауда кәсіпорындары арқылы есеп
айырысуда ... ... ... ... ... ... сыртқы айырбасталымдылық валютаның тұрлаулы тіркелетін
бағамына ... ... ... айырбас бағамының икемді тәртіптемелерін
таңдауы көбінесе тіркелген айырбас бағамын ұстауға мүмкіндіктің жоқтығына
байланысты ... ... ... алтын-валюта резервтерінің
жеткіліксіздігімен, сондай-ақ осы ел ... ... ... ... ... пен ... ала айқындалып, әлемдік
валюта нарығына ... ... одан ... Қазақстан жағдайында айырбас бағамының ... ... ... ... жоқ. Оны ... ... резервтерінің
жеткілікті көлемде болмау себебінен мүмкін болмады. Тіпті ол да себеп емес.
Тіркелген ... ... ... ... ... ... ... бөлуге
қайта оралуда, сыртқы сауданы мемлекеттенуге итермелейтінін білдірер еді.
Бұл бірқатар халықаралық ... ... ... ... ... VІІІ ... да ... болар еді. Қазақстанның көптеген банктері
де тым ауыр жағдайға тап болар еді.
Өзгермелі айырбас ... ... бере ... ... ... алуға тура келеді. Олардың арасында – сауда балансының
оң сальдосы жоғалту ... бар. Осы ... ... ... ол өзге тең жағдайларда теңге бағамына әсер етеді.
Біздің ойымызша, Қазақстанға аралас нұсқа ыңғайлы сияқты: айырбас
бағамының тоқтаусыз ... ... ... ... ... ... және ел экономикасын тұрақтандыру бойынша түзетуші ішкі шараларды
қолдану. Осындай валюта саясатын таңдау инфляция қарқынын, төлем балансының
жағдайын, ... ... ... айырмасын, алыпсатарлық валюта
операцияларын, ... ... ... не ... ... және ... ... нарығында теңгеге сенімнің дәрежесін, яғни
Қазақстанның валюта нарығына ... ... ... ... ... ғана
мүмкін болады.
Осыған байланысты өзгермелі айырбас бағамы саясатының шеңберінде оның
салыстырмалы тұрақтылығы және алдын ала ... ... ... дағдарысқа қарсы шараларды, инфляцияның өсуін тежеуді, шетел
капиталының түсімі үшін ... ... ... асыру қиын. Жоғары да, төмен
де ... ... ... ... ... оны ... ... бағам
белгілеуші факторлардың барлық жиынтығын есепке алу талап етіледі.
Макроэкономикалық тепе-теңдіктің тұжырымдамасы бағдардың ... ... ... ол ... реттеудің міндеттерінің
дәстүрлі жиынтығымен айырбас бағамының серпінін үлестіруге мүмкіндік
береді: ... ... ... өнім ... әлеуметті деңгейге
жақындату, экономикалық өсімге жағдай жасау, төлем балансы ... ... ету. Үлгі ... ... ... және ішкі
(салыстырмалы) бағалардың құрылымын оңтайландыру негізінде қамтамасыз
етіледі. Оның индикаторы ... ... ... бағамы қызмет атқарады.
Осыған қарай бағдар саясаты осы көрсеткішті атаулы бағамның ... ... ... ... ұстау ретінде ұғынылады.
Инфляция қарқыны жоғары елдің валютасының ... ... ... ... ... қатынасы бойынша төмендейді. Өз кезегінде ұлттық
валютаның құнсыздануы ішкі бағаның өсімін ынталандырады.
Егер ... ... ... ... ... ... ұлттық валюта бағамы баяу төмендесе, онда ұлттық
валюта ... ... ... дәл ... ... ... болды деп саналады. Керісінше, егер инфляция
қарқындарының арақатынасы негізінде болуға ... ... ... ... ... төмендесе, онда ұлттық валюта жете бағаланған ... ... ... қайта бағаланғандағысындай болды деп саналады. 2005
жылы қалыптасқан макроэкономикалық ... ... ... ... ... ... ... жасады.
Нәтижесінде инфляция жылдың ... ... ... ... 7,5% (2004 жылы – 6,7%), ал ... ... ... 7,6% (2004 жылы
— 6,9%) құрады (7-сурет).
7 сурет ... ... жылы ... ... ... ... және ... арасында едәуір экономикалық өсу, Қазақстанға шетелдік капитал
ағынының үлкен көлемі, банктік кредиттеудің біршама өсуі, ... ... ... ... әлемдік бағалары болды. Осы факторлардың
екі жақты сипаты бар. Бір жағынан алғанда, олар ... ... ... көрсетеді. Екінші жағынан, олар қолданылатын шараларға
қарамастан инфляцияға қарсы ... ... ... және ... ... бермейді.
Экономикалық өсу баға тұрақтылығы үшін тікелей қауіп ... ... ол ... ... ... ... ... бұл, өз кезегінде жиынтық сұраныстың едәуір ұлғаюына
мүмкіндік жасайды.
Жиынтық сұраныстың жиынтық ... ... асып ... ... бағалардың, сондай-ақ экономиканың ... ... ... алып ... да, ел экспортына шетелдің сұранысындағы және ... ... осы ... ... экспорт пен импортқа
сұраныстың икемділік коэффицентінің анықталуының айрықша маңызы бар. ... ... ... ... есепке алу қажет. Елде өндірілмейтін, қажетті
тауарлар ... ... ... ... ... ... икемділікті иеленеді.
Айырбас бағамының өзгерісі төлем балансының ... ... ... ... бағамды көтеру мен ақшаның құнсыздануының
нәтижесі экспорт пен импорттың икемділігімен, сондай-ақ сыртқы сауда ағыны
инерциясымен ... ... алу ... ... ... ... төлем балансына қысқа, орташа, ұзақ мерзімді әсер
ететін айырмашылықтары бар.
Айырбас бағамындағы өзгерістің ... ... ... әр ... ұзақ ... капиталды енгізу болашақ мақсаттармен айқындалатындықтан
онда айырбас бағамының өзгерісі нашар көрінеді. Еркін ... елге ... ... ... ... ... бұл жерде бағамның
өзгерістерінде ойнауға мүмкіндік болғандықтан оның үлкен маңызы бар болуы
мүмкін ... ... ... ... ... ... одан кейін капиталды
алып кету ұлғаяды.
Банктердің өндіріс саласынан ажыратылуына байланысты «ақша-тауар
ақша» қисынды ... ... ... ... Жаңа ... отандық
өндірістің өнімдерін Батысқа өткізу, соған сәйкес ... ... де ... ... тап болып, елдің ... және ... ... сату
есебінен алынған қаржы капиталының бөлігі шетел банктерінде айналыста жүр.
Екі-үш жыл бұрын 2005 жылы құнсыздану ... ... ... қол ... ... ... ... Алайда тұтыну бағасы
индексі (жыл ішіндегі орташа) 2005 (бағалау), 2006, 2007 және ... ... ... ... ... өзгеріссіз 5-7-ні құрайды.
Елдегі әлеуметтік даму көрсеткішінің болжамы да біраз ... Ішкі ... ... өсуі ... 2005 ... ... 2008 жылы
үкіметтің болжамы бойынша зейнетақының орташа айлық мөлшері 1,5 есе өсіп,
негізгі төлем ... ... 9176 ... ... теңгеден 10967 теңгеге
дейін көбейеді. Ол үш жыл ішінде зейнетақының бар болғаны 19,5%-ға өскенін
білдіреді.
БҰҰ-ның деректері бойынша кедейшіліктің ... ... ... ... Қазақстанда жатады. 2003 жылы сатып алу қабілетінің тепе-
теңдігі бойынша күніне 2 ... ... ... ... ... ... ... 50%-ы 2 және 4 доллардың аралығындағы аймақта тұрды.
Өзге елдердің тәжірибесі көрсеткендей және әлемдік банк ... мен өзге де ... ... ... ... ... ... түсуіне елеулі зардабын тигізуі мүмкін. Кедейшіліктің азаюына
экономикалық өсімнің ықпалы тиюі үшін ... ... ... ішкі өнімнің
өсуін жеделдету қажет. Оның халықтың алуан топтарына тең ... ... ... ... өзін және ... ... процестерді ұғынатын
мезгіл жетті. Аталған мәселелерді шешу үшін мемлекет ... ... ... ... қиындықтарды есепке алатын валюталық стратегияны
әзірлеуге тиіс.
Елдің негізгі экономикалық ... ... ... болып саналады:
- тұрақты экономикалық өсім;
- жұмыспен қамтылудың жоғары деңгейі ... ... ... ... тұрақтылығы (құнсызданудың төменгі деңгейі);
- сыртқы экономикалық тепе-теңдік (төлем ... ... ... және ... ... осы төрт мақсаттың дәстүрлі жүйесін
«сиқырлы төрт бұрыш» деп атау ... ... ... «сиқырлы бес
бұрыш» деген де ұғым бар.
Ондай жағдайда шаруашылық мақсаттарға әлеуметтік мақсат табыстарды
және меншікті ... ... салу ... әзірлеген экономикалық ... ... ... ... ... ... ... және экономикалық
қауіпсіздік қалыптасады. Олардың бәрі өзара ... ... ... жүйесінен тарайды. Мұндағы негізгі ...... ең ... өз ... ... ... теңгесінің жағдайын
нығайту. Егер 136 ... 1 ... ... ... ... 49,438-іне
сондай мөлшер тиеді. Алайда Қазақстан Республикасының экономикалық әлеуеті
Қырғыз Республикасынан он есе артық. Соған байланысты ... ... ... ... ... кезеңінде ең күрделі және қайшылықты болады.
Сондықтан:
1. Валюталық саясаттың өзін және соған ... ... ... ... Аталған мәселелерді шешу үшін мемлекет
нарықтық экономикаға өту кезеңіндегідей барлық қиындықтарды ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
2. Валюталық бақылау органдары мен агенттерінің тізбесін қайта ... ... ... мен ... ... ... алып, банк жүйесінің валюта заңын жеткілікті
сақтамайтынын ескеріп, өкілетті банктерді ... ... ... ... ... ... ... кезең ішінде
Ұлттық банк бірде бір банктің рұқсат қағазын қайтарып алған жоқ.
3. Экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету ... ... ... МКА ... және ... депутаттарынан құралатын
валюта ағынына бақылау жасайтын тәуелсіз орган құрудың өткір
қажеттілікті туындайды.
Валюталық бақылау ... ... ... ... ... ... болады (8-сурет).
8 сурет Валюталық бақылау қызметтерінің арақатынасы
2000-2004 жылдардағы нақты өсумен салыстырғанда ... ... ... ... ... экспортау жолымен қордаланған
мәселелерді шешу ... ... ... ... тиіс. Басқа елдердің
тәжірбиесінен байқағанымыздай мұнай және басқа да табиғи ресурстарға деген
тәуелділік түпкілікті проблемаларды шеше ... ... ... ... үшін ... ... әлеуметтік саланың барлық секторларына
қажетті деңгейде ... ... ... ғана ... ... ... артатыны белгілі. Осы мақсатта елдің 2007-2008 жылдарға арналған
макроэкономикалық көрсеткіштерінің болжамын қысқартылған түрде көрсетсек ... ... ... ... ... ... ... болжамы
|Көрсеткіштер |2007 жыл |Б О Л Ж А М |
| | |2008 |2009 ... ... ... |8065,4 |9183,8 |10471,6 ... шынайы өзгеріс, %-ға|108,3 |108,3 |108,9 ... ... АҚШ ... |63,5 |74,1 |87,3 ... тұтыну индексі |5-7 |5-7 |5-7 ... ... % | | | ... ... ... |107,3 |107,6 |108,8 ... | | | ... ... ... |102 |102,2 |103 ... %-ға | | | ... ... млн. |29,1 |29,0 |27,8 ... | | | ... ... млн. |23,1 |24,7 |25,8 ... | | | ... ... ... |47 |44 |40 ... | | | |
| ... - 2006 ... ... ... Жобасы деректері бойынша автор |
|құрастырды. ... ... ... отырғанымыздай шикізатты экспорттау арқылы
әлеуметтік проблемаларды шешу аса тиімді болып ... ... да ... ... ... ... және оны заңнамалық тұрғыдан
қатаң бақылауға алу, сондай-ақ экономикалық ... ... ... жолы ... ... тиіс. Бұл туралы 13 маусым 2005 жылы
қабылданған «Валюталық реттеу және валюталық бақылау туралы» ... ... ... да, ... ... ... тұрақты экономикалық
өсуге қол жеткізу және экономикалық қауіпсіздікті ... ету ... ... ... ... табылады.
Валюталық реттеудің негізгі міндеттері болып:
- Қазақстан Республикасында валюталық құндылықтардың ... ... ... ... ... ... одан әрі
кірігуі үшін жағдайлар жасау;
- валюталық операциялар мен капитал легі ... ... ... ... ... атап ... ... тарапынан валюталық
саясатқа және экономикалық қауіпсіздікке аса ... ... ... ... ... Елдің экономикалық қауіпсіздігін сақтаудың
негізгілерінің бірі болып валюталық саясат, ... ... ... тұрады.
3. Валюта бағамын тұрақтандыруға валюталық реттеудің әсерін талдау
Валюталық бағамды реттеудің маңызды құралы ... ... ... ... ... Валюталық айырбасталымдылық
дәрежесі валюта нарығына қатысушылардың ... әсер ... онда ... ... ... ... валюта бағамының серпінін анықтай
алады. Ағымдағы операциялар ... ... ... айырбасталымдылығын
қамтамасыз етудегі біздің мемлекеттің ... ... ... ... ... VІІІ ... 1996 ... шілденің 1-
інде Қазақстан қосылды. Осы қадам Қазақстанға ... ... ... ... ... ... шетелдік
өндірушілермен бәсекелесуіне мүмкіндік берді. Сыртқы сауданың тауарлары мен
объектілері үшін бағаның ... ара ... ... ... Ішкі ... инвестициялық тауарлар мен ... қол ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
туғызады. Ағымдағы операциялар бойынша валютаның ... ... және ... ... елді ынталандырады. Олар бойынша оның
салыстырмалы артықшылығы бар. ... ол ... ... ... ... ... ... Валютаның айырбасталымдылығының елеулі
нәтижесіне жету үшін Қазақстанның монетарлық ... ... ... ... жылы ... өзгермелі валюта бағамын ... ... ... ... ... ... анықтауды білдірді. Валюта ... пен ... ... ... ... ... ... ұстап тұру міндетіне сәйкес ... ... ... жеткізу қажет болғанда Ұлттық банк валюта нарығын қаржыландырудың
жүзеге асуын болжай ... ... ... ... ... ... етіп ... банк валюта бағамын реттейді. Егер
девальвацияның қарқыны инфляцияның ... аз ... ... ... ... ... қысқаруына және импорттың ұлғаюына соқтырады.
Инфляцияның қарқынына қарағанда девальвацияның қарқынын ... ... аз ... ... ... сәті әлі ... ... түсіп
тұр дегенді статистикалық деректер ... 2000 жылы ... ... 5,2% ... инфляция қарқыны 9,8% деңгейде
тұрды. 2001 жылы осы ... 3,8% және 8,4% ... 2003 ... ... ... қарай атаулы тұлғалағандағы теңгенің нығаюы жыл
аяғында 8%, инфляцияның қарқыны 6,4% құрады. Алайда АҚШ ... ... ... ... ... жыл ... құраған 12,4% ... ... және ... ... ... ... нақты
девальвациямен толық өтеледі.
Елдің өзгермелі валюта бағамының ... ... ... ... ... ... валюта бағамының
айтарлықтай ауытқуын мүмкін етеді. Сондықтан Ұлттық банк осындай ... ... ... мүмкіндік беретін жеткілікті алтын-валюта
резервтерін қалыптастырады (9-сурет).
9 ... ... ... ... ... ... активтері
Валюта бағамдарын реттеуге бағытталған ресми валюта ... ... ... ... бірнеше мақсатты көздейді: валюта
нарығының ретсіз жағдайына қарсы тұру; валюта ... ... ... ... ... ... ... негізделген деңгейге
дейін түзету. Осы мақсаттардың едәуір айқындалмағаны көрініп тұр. Ереже
бойынша, монетарлық ... ... ... ... жарияламайды.
Орталық банктер «тасқынға қарсы тұру» принципіне ілесіп, шетел валютасынан
өз валютасын сатып алады. Осы валюталардың бағамы ... ... ... ... ... Орталық банктің мамандары арасында ... ... ... ... ... бірыңғай пікір жоқ.
Біреулері мәліметтердің құпиялылығы ... ... ... ... басқалары ақпараттың жабықтығы олардың нәтижесін азайтады
деп санайды.
Орталық банктер ұлттық ақша бірлігі бағамының ... ... ... ... де, ... ... әдістерінің
жәрдемімен де тікелей ықпал ете алады.
Валюта басқыншылығы – елдің төлем балансының ... ... ... ... ... мақсатымен Орталық банк шетел валютасын ұлттық
валютаға сатқанда, баланстың оң сальдосы кезінде ұлттық ... ... үшін ... ... ... ... ... алғанда валюта
бағамына белсенді ықпал жасау. Егер, сонымен ... ... ... ... немесе толықса, шетел несиелерін алғанда немесе
Орталық банк ... ... оның ... ... айырмасы төлем балансын
түпкілікті сальдолау жүзеге асып, келешекте ... өтеу ... ... ... қажеттілігіне апарып соғады.
Валюта басқыншылығы валюта бағамына нысаналы, бірақ қысқа ... әсер ... ... басқыншылығының тиімділігі бәрінен бұрын валюта
нарығының көлеміне байланысты. Дамыған мемлекеттерде валюта нарығының үлкен
ауқымда болатыны соншама, ... ... ... ... ... үшін ең қуатты деген мемлекеттің өзінде жоқ алтын-валюта резервтері
қажет деп есептейді. Батыс елдерінің нарығында ... ... ... ... ... ... ... банктер жүргізеді. Соған
қарамастан Орталық банктің валюта басқыншылығының ролін жете ... ... ... ... ... ... ... өзге банктің нақты
мөлшері бойынша жан-жақты қарағанда анағұрлым үлкен психологиялық нәтиже
көрсетеді.
Әрбір мемлекет валюта басқыншылығын ... ... ... меншікті
мақсаттарын белгілейді. Олардың арасында іргелі экономикалық өзгерістерге
сәйкес валюта ... ... ... ... ... үкімет еріксіз
қабылдатқан ұзақ мерзімдісі де болуы мүмкін. Мысалы, ... ... ... немесе төмен болуын болдырмау үшін қолданылуы мүмкін.
Орталық ... ... ... ... бағамын АҚШ долларының
шамасына қарай ұстауды жөн санайды.
Бір елдің шеңберінде жүргізілген валюта басқыншылығының салыстырмалы
тиімсіздігін жете түсінген ... ... ... 80 ... ... ... ... асыруға талпынды. Үйлестірілген валюта басқыншылығын
өткізудің шарттарын жасау мақсатында 1985 ... ...... 1987 ... ақпанда «Лувр келісімі» ... ... ... үшін ... ... ... ... валюта
резервтерінің ауқымының алшақтығы валюта басқыншылығының ... ... ... (әсіресе валюта нарығы дамудың үлкен
жолына түсе қоймаған ... ... сол, ... ... ... ақша ... бағамының өзгеру беталысымен оның бағыты
сәйкес келгенде ғана валюта басқыншылығы тиімді болуы мүмкін.
Өздерінің үйлестірілген ... ... ... ... ... құлдырауы іргелі ... ... одан ... ... ... «Плаза
келісімінің» соңынан ілескен батыстың жетекші бес ... ... ... ... ... нарықта беталыстың ауысуы күтіліп, ол
тек психологиялық ... ... ... ... ... өзі сондай қызмет атқарады.
Ереже бойынша валюта басқыншылықтары ... ... ... ... ... ... ... форвард нарықта де іс
жүргізеді. Пайыз ставкасының тепе-теңдігінің ... ... ... ... ... ... байланысты болғандықтан форвардтық нарықтағы
басқыншылықтың ағымдағы бағамға әсер ете ... ... бар. ... ... ... ... – дереу қолма-қол есеп айырысу
талап етілмейді. Жағдай өзгерген ... ... ... ... отырып
монетарлық биліктер басқыншылықтан бас тарта алады. Басқыншылық ... ... ... ... да ... мүмкін. Дегенмен, валюталық своп
өзінше валюта бағамына елеусіз әсер етіп, ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Австралияның Резервтік
банкі своптарды, споттық операцияларды айықтыру үшін пайдаланады. Мұндай
құрамдастарын форвардтық нарықта өтемақымен ... ... ... гөрі ... тым ... ... ... береді.
Орталық банктер форвардтық және своптық мәмілелерден басқа туындайтын
құралдар – ... ... ... ақша ... ... үшін Орталық банк еуропалық «путь» опционды меншікті ... ... ... ... ... сата ... ... банк
опциондармен іс жүргізе отырып, алыпсатарлардың ойынын споттық нарықтан
опциондық нарыққа аударады. Сөйтіп, ол ... ... тез ... ... ... 1993 жыл ... оның ... қашу үшін
«путь» опционды песетке сатты. Мексика банкі 1996 жылы валюта резервтерін
қорландыру үшін ... ... АҚШ ... ... ... билігі споттық нарықта басқыншылықты әрқашан
өткізеді.
Басқыншылықтың валюта бағамына әсер етуіне ... ... ... ... ... атап көрсетеді.
Қоржын балансының тәсілдемесі. Инвесторлар өздерінің қоржындарында
ұстайтын ... және ішкі ... ... ... ... түсетін
болжамда табыстарға байланысты екендігі топшыланады. Егер ... ... ... қатысып ішкі активтерін сатты дейік, онда ... ... ... ... көбейеді. Егер тым жоғары
табыстылығымен ... ... ... үшін ... қосымша
активтерді сатып алады. Бұл ішкі активтердің бағасының құлдырауына немесе
ұлттық валюта ... ... ... ... ... ... тұрлаусыздық кезеңінде
басшылықтың жәрдемімен Орталық банктің өтімділікті реттеуі валюта бағамының
деңгейіне емес, оның құбылмалылығына ықпал етуі ... Егер ... ... ... ... ... айналымымен салыстыруға болатын
болса, онда Орталық банктің араласуы капитал түсіміне түзету жасауға апарып
соғады. ... ... ... автоматты түрде төмендетіп,
валюта ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Дабылдық тәсілдеме. Осы түсіндірмеде ағымдағы валюта бағамы
ағымдағы және ... ... ... ... ... атқарым
ретінде қарастырылады. Нарықтың өзге қатысушыларына қарағанда Орталық ... ... ... ... ... ... ... ниетін Орталық банк жүргізіп
отырған басқыншылығы арқылы ... Егер ... банк ... сеніміне ие болса, онда ол басқыншылық ... ... ... (шум) ... ... ... талдаудың жалпыға белгілі әдістерін қолданғанда «дабылдық» (шум)
пайда болады. Валюта бағамының өзгеру серпіні өз бағытын ... ... банк ... ... ... ... ... бағдарламаның «дабылдық» (шум)
тәсілдемесі Қазақстан үшін мүлде үйреншікті емес. Сол ... ... ... ... ... ... бірінші үш
арнасы республиканың ақша-несие саясатында қолданылды.
Басқыншылық ресми түрде ашық нарықтағы тікелей операция ... ... ... ... ... ету үшін ... ... басқыншылықтарға да сүйене алады. Жанама басқыншылықтың ... ... ... ... де дәстүлі басқыншылық сияқты әсер
етеді. Валюта бағамына әсер етуде пайдаланылатын әдістерге ... ... ... активтерімен операция жүргізуге шек қою, капитал қозғалысын
бақылау, банктердің валюта позициясын реттеу. Мысалы, қарыз алудың ... ... және ... мерзімді құралдардың өтелуін ... ... ... ... ... ... немесе
құнсыздандырады.
Ақша-несие реттеуінің органы ретінде ұлттық экономика субъектілері
арасында ... ... ... ... ... басқыншылығының
тиімділігі жоғары болады; Ұлттық банк Қазақстан ... ... ... ... ... оған ... бағамы
өзгерісінің трэндін бұрудың реті ... ... ... ... ... ... жол ... Ұлттық банк өзінің валюта резервтерін ұлғайтып, сонымен бірге ішкі
активтерін ... Егер ... ... ұзақ ... берсе, онда Ұлттық
банк несиегер емес, ... ... ... ... Сол ... ... ... кейінгі айықтырусыз және ақша базасын ұлғайтусыз теңгенің шамадан
тыс ... жол ... ... ... банктің жүргізуіне
мүмкіндік береді. Сөйтіп, резервтер өсімінің ақша ... ... онда ... жеделдейді.
Талдаудың нәтижелері бойынша бірнеше тұжырым жасауға болады:
басқыншылықтар валюта нарығына ... ... ... ... ... ... көшкеннен кейін, яғни 2000 жылдан бастап нарықтағы
(«бағыт» критерийі) беталысты қолдайтын басқыншылықтар саны ... ... ... ... валюта бағамы дамуының серпіні қай ... ... ... ... әсіресе объективті іргелі себептерге
байланысты болмай, нарықтың алыпсатарлық көңіл-күйімен еріксіз қабылданған
болса, валюта ... ... ... ... ... деңгейлестіргені
жеткілікті.
Алайда табысты басқыншылықтың жоғары үлесіне қарамастан ... ... ... монетарлық билігі жалғыз басқыншылықтың
күшімен ғана валюта дағдарысына қарсы тұра алмайды.
Айырбас бағамы тәртіптемесі ауысқаннан кейін Қазақстан ... ... ... ... ... саясатының өзгерісі ретінде
көрініп, өнеркәсіп өндірісінің өсіміне, экспортты ынталандыруға және
импорттың ... ... ... ... қорлануы әсер етеді.
Соңғы жылдардағы ... ... ... ... ... ... Өнеркәсіп өндірісінің ... ішкі ... ... ... параметрлер, инвестициялық әлуеттің,
инфляция ... ... ... ... ... қайта құруын
біртіндеп жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Екінші ... ... ... ... ... ... ресурстарының
өскелең экспортының жағымсыз көрінісінің айқындылығы ішкі өндірістің
дамуының көкейтестілігін ... Баға мен ... ... ... ... ... нақты сектордың маңызды
проблемасы болып ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін негізгі шараларға
нақтылы, тиімді айырбас бағамы да ... Оны ... ... ... ... оның ... ... жол бермеу ішкі өндірістің
дамуының табыстылығын айқындайды. 1999 жылғы ... ... ... ... ... ... ... шығынның төмендеуі
қазақстандық кәсіпорындардың бәсекеге ... ... ... және
импорттың орнын басудың баға жағдайын жақсартуға мүмкіндік туғызды.
Валюта ... ... ... ... ... болдырмау валюталық шектеудің экономикалық мәні болып табылады.
Валюталық ... ... ... ... ... ... етеді.
Қазақстандағы валюталық шектеу жүйесі мынадай қалыпта көрінуі мүмкін:
операцияларды ағымдағы және ... ... ... ... деп ... аумағындағы резиденттер арасында ... ... ... ... қарастыратын шектеу; ішкі валюта нарығында ... ... алу ... ... ... ... және резидент
емес заңды тұлғалардың шетел валютасын пайдалануы, валютаны пайдаланудың
негізділігі бойынша ... ... ... және ... ... ... шектеу; шетел валютасын ... ... ... ... ... ... ... қозғалысымен
байланысты валюталық операцияларды тіркеу тәртібін қамтамасыз ... ... және ... емес жеке ... ... ... ... шектеу; қолма-қол шетел валютасын республикадан алып
кетуге байланысты шектеу; Қазақстаннан тыс ... ... шот ... оны ... ... ... Қазақстан аумағында жүзеге асырылатын
қолма-қол валюта-айырбас ... ... ... ... ... валюта бағамын реттеу құралдарына
валюталық шектеу және валюталық бақылау жататынын анықтауға толық ... ... ... айырбас бағамының тұрақсыздығын
тереңдететін, сол себепті ... ... ... ... ... ... қозғалысын болдырмау ... ... мәні ... ... ... саласын үйлестіруге мүмкіндік
береді.
2. Ұлттық валютаның ішкі және сыртқы тұрақтылық ... ... ... ... ... ... ... – экономикалық
көрсеткіштерді теңестірудің негізгі міндеті
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ішінде халықаралық ережелер мен ... ... ... валюталарымен еркін айырбасты қамтамасыз ететін
валюта нарығын құру міндеті тұрды. Сол мақсатқа жетудің ... ... ... ... ... жүйесін құру; банкаралық валюта
нарығын ұйымдастыру; шетел валютасын резиденттердің ... ... ... ... ... ... ... сыртқы экономикалық
және қаржы қызметтері, соның ішінде төлем балансы, ... ... ... және тағы ... ... ... ... толық қол
жеткізу; халықаралық қаржы ұйымдарымен ынтымақты жандандыру.
Жинақталған мәліметтерге байланысты Қазақстанда валюта тәртіптемесін
(режим) ... ... ... бірте-бірте жүзеге асуы мүмкін.
Ырықтандыру (либерализация) кезеңдері және оны ... ... ... шаралары 2-кестеде көрсетілген.
2002-2005 жылдарда валюта реттеуін жетілдіру бойынша негізгі ... ... ... ... ажыратылмайтын бөлігі болып саналатын
валюта бақылауы ... ... ... ... заңдарын ырықтандару
бойынша практикалық шараларды жүзеге асыру, құралдардың тиімділігін ... ... ... ... ... ... ... реттеуді жетілдірудің негізгі бағыттары болды. Осы міндеттерді
жүзеге асыру үшін ... ... ... актілер әзірленіп,
қабылданды.
2 кесте ... ... ... ... ... ... кезеңдері
|Кезеңдер |Валюта саясатының ... |
| ... | ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... алу және |
| | ... ... |
| | ... және ... ... |
| | ... үшін ... ... |
| | ... ... ... | ... ... банк ... ... |
| | ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... шетел |
| ... ... ... алу |
| ... ... ... |
| ... |есептесу және кеден ... |
| ... ... ... үшін ... ... |
| ... мен |биржасындағы саудаластық нәтижесінде|
| ... ... ... банк ... ... |
| ... бойынша |бекіткен. Дегенмен, резидент еместер|
| ... алып ... ішкі ... шетел валютасын |
| ... ... мен ... ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... валютасын құжатсыз алып кетуге|
| | ... ... ... ... |
|1999-2002ж.ж. |Теңгенің еркін |Бағам-еркін құбылмалы. Шетел |
| ... ... ... пен ... |
| ... ... ... негізде |
| ... ... банк ... ... ... ... |Экономиканы «долларсыздандыру» |
| ... ... ... ... ... |
| | ... ... және ... |
| | ... ақша ... халыққа |
| | ... ... ... |
| | ... ішкі және ... |
| | ... |
|2 ... ... | | ... ... ... |Шаралар |
| ... | ... ... ... ... және валюталық |
| ... ... ... ... |
| ... |теңгенің толық айырбасталымдылығына |
| ... ... ... ... – ҚР ҰБ ... бойынша автор құрастырды. ... ... ... ... жетілдіру бойынша негізгі бағыт
валюта нарығын тікелей реттеудің ажыратылмайтын ... ... ... ... ... ... келтіру, валюта заңдарын ырықтандару
бойынша практикалық шараларды жүзеге ... ... ... және
валюта операцияларын бақылау әдістерін жоғарылату 2002-2005 жылдардағы
валюталық реттеуді жетілдірудің негізгі ... ... Осы ... ... үшін ... ... ... актілер әзірленіп,
қабылданды. Әкімшілік тосқауылдарды алып тастау есебінен ... ... ... еркіндік беру қабылданған өзгерістердің негізгі
мақсаты болып саналады [27, 28, 29, 30, ... ... ... ... сенімді және айқын валюта
операциялары мемлекеттік ... ... ... ... ... ... мәмілелері бойынша лицензияланатын операцияларға
ең аз соманы белгілеу және ... ... ... ... шектеуді алу есебінен лицензияланатын операциялардың ... ... ... ... ... ... ... валюта операцияларын лицензиялау ... ... ... ... ... ... ... бойынша
эквиваленті 5 млн. АҚШ долларынан аспайтын мөлшердегі капитал ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының аумағында ... ... ... ... ... еместерден несие ретінде ... ... ... ... несие бойынша үшінші тұлғаның есеп шотына
есепке алуды қарастыратын операциялар; есеп айырысудың ... ... ... ... игеру қарастырылған, шетел
банктерінен тартылған мемлекеттің ... ... ... ... ... мемлекеттік агенттіктерінде сақтандырылған,экспорт-
импорт мәмілелерін қаржыландыру мақсатында тартылған мемлекет кепілдігі
берілмеген ... ... іске ... ... секілді теңгемен
жүргізілетін операциялар да валюталық бақылауға алынуға тиіс. ... ... ... ... ... ... мақсатымен ағымдағы
валюта операцияларын өткізудің уақыты 180 күннен 120-ға дейін ... ... ... мақсатымен лицензия алғанда келісімге
келетін мемлекеттік органдардың тізбесі қысқартылды. Одан басқа қолма-қол
шетел валютасымен ... ... ... ... ... өкілеттік Ұлттық банктің аумақтық филиалдарына берілді.
Валюталық заңдардағы өзгерістерге орай ... ... ... ... ... валютасымен айырбас операцияларын жүргізгенде анықтама-
сертификаттың ... ... ... ету ... ... Енді анықтама-
сертификаттың үзінді көшірмесі клиенттің қалауымен жүзеге асады. Сонымен
жеке басты куәландыратын құжат ... жеке ... қана ... ... әскери билет жарай береді. Айырбас операциясын өткізуді осылай
ықшамдау ТМД аумағындағы бірден-бір ... ... ... ... ... өсуі жеке тұлғалардың
республикадан қолма-қол шетел валютасын алып кету ... 3 ... 10 мың АҚШ ... ... ... мүмкіндік берді.
Сондай-ақ уәкілетті банктер арқылы бір жолғы аударымның мөлшері 10 мың ... ... ... ... ... ... ... сатылған
шетел валютасы, 10 мың АҚШ ... ... ... сомада шетел
валютасымен сатып алу, сатуды жүзеге асырған клиент ... ... ... ... ... енгізілді. Айналыстағы қолма-қол шетел
валютасына мемлекеттің валюталық және салықтық бақылау ... ... ... алу ... ... органдардың тарапынан болатын артық ... ... ... ... де ... ... ... артты.
Сонымен бірге есептесудің ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік емес сыртқы заемнің
шарты бойынша операциялар үшін, ... ішкі ... ... алынған
шетел валютасын пайдалануға жеңілдік жағдай қарастырылған.
Сенімді және толық статистикалық ... ... ету, ... ... ... ... ... көрсету арқылы теріс
пайдалануды болдырмау мақсатында ... ... ... ... мен Кеден комитетінде ... ... ... ... ... ... банкі беретіндігі
қарастырылған. Екінші деңгейдегі банктер тіркелген шарттар ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Ұлттық банкісіне
тапсырады.
Экспорттық ақша ... ... ... және ... техникалық жарақтандыру проблемасының салдарынан импорт
бойынша ... ... ... қазіргі кезде Ұлттық банктің
сенімді ... ала ... орай ... ... ... валюта
бақылауын ұйымдастыру жөнінде жаңа Нұсқаулық қабылданды. Осы ... ... ... ... сызба нұсқасын жүзеге
асыру үшін валюта бақылауы ... ... ... ... ...... ... экономиканың аспектісінде резервтік активтер сыртқы
экономикалық операцияларды ... ... ... ... ұдайы
туындайтын төлем балансының теңеспеген жағдайын қалыпқа келтіру ісіндегі
елдің шама-шарқын айқындайтын ақша-несие ... ... ... ... ... ... ... танылған. Осы резиденттердің
деңгейі ... ... ... есеп ... ... ... қамтамасыз етілу дәрежесін көрсетеді. Ол қаржылар өзге
елдердің үкіметтік органдарына да жеке ... және ... ... ... ... ... өтеуге жұмсалуы мүмкін. Төлем
балансының ұзаққа созылған ... ... ... ... деңгейінің шектен тыс төмендеуі импорт есебінен ... ... елді ... ... немесе сыртқы борышқорлық
міндеттемелерді орындау жағдайының нашарлауына апарып соғады.
Төлемдерге қарағанда сыртқы ... ... ... ... ... тыс ... ұлттық ақша массасының ... ... ... ... ... ақша сомасына
ресурстардың қисынсыз қайта құйылуына соқтырады.
Егер сыни ... ... ... ... ... өкімет валюта бағамын түсіруге алдын-ала шара қолдануға немесе
қаржы, ... ... ... ... ішкі ... ... ... әрекетке баруға мәжбүр болады. Ұлттық валюта бағамының
жоғарылауы немесе ішкі тұтынудың ұлғаюы резервтердің шамадан тыс ... ... ... болып саналады.
Қазақстанның валюта саясаты әлемдік қаржы нарығында ұлттық валютаның
тұрақтылығын ... ... ... ... ... ... ... және сауда мен төлем балансы сальдосы деңгейлерінің
арасындағы нақты арақатынасты реттеу арқылы ... ... ... ... ... үш ... бар: шетелдік
үкіметтер тарапынан көрсетілетін қолдау; Халықаралық Валюта Қорынан,
қоғамдық сектордан ... ... ... ... ... ... ... есепте төлем балансының тапшылығын қаржыландырудың
соңғы сатысы ... ... ... ... ... ... ... тікелей мақсат еткен валюта нарығындағы валюталық басқыншылық ... оны ... ... асырылады.
2005 жылдың ішінде энергия тасымалдағыштарға бағаның өсуінің жаңа
орамы ішкі макроэкономикалық ... пен ... ... жоғары өсу
қарқынының сақталуы аясында Қазақстан резиденттерінің сыртқы ... ... ... ... ... жылы тауарлар экспорты 2004 жылғы осындай көрсеткіштен 37% артық
болып, 28,3 млрд. долл. құрады. Тауар ... ... ... нақты
көлемі іс жүзінде 2004 жылғы деңгейде қала отырып, ... ... ... ... ... ... 2005 жылы ... мұнайдың бағасы 2004 жылғыға қарағанда 47%, қара металдар –
7,6% және түсті металдар – 28% жоғары ... ... ... бірқалыпты
өсуі кезінде сандық жеткізілімнің ұлғаюы тауар импортына тән сипат ... ... ... ... ... ... құны 2005 жылы ... мұның өзі бағаның 3% және нақты көлемдердің 31% өсуіне негізделді.
2005 жылы тауарлар ... 18 ... ... құрады, бұл 2004 жылға қарағанда
30,1% көп. ... ... ... оң ... 2004 ... 6,8 ... ... салыстырғанда 10,3 млрд. долл. асып кетті (3-кесте).
3 ... ... ... ... (млн АҚШ ... |2003 |2004 |2005 |2005 |
| | | | |І ... |II |
| | | | ... ... |
| | | | | ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... шот |-272,6 |454,9 |-485,7 |692,7 ... ... |3679,0 |6785,4 ... |5351,7 ... ... |15034,6|
|Импорт ... ... | |7 |8 | | |
|3 ... ... | | | | | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... балансы |-2040,4|-3027,0|-5215,4|-1947 |-3268,3|
|Экспорт |1712,3 |1999,1 |2251,0 |1016 |1235,1 ... ... ... ... ... |-2926,4|
|Тартылған кредиттер мен |-277,5 |-410,2 |-817,9 |-373,8 |-444 ... ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... ... |-2624 |
|кірістері | | | | | ... ... ... мен |191,7 |258,5 |410,0 |194,6 |215,4 ... ... сыйақы | | | | | ... ... |-212,5 |-331,8 |-160,3 |-86,6 |-73,7 ... ... |-164,7 |-488,2 |-412,4 |-77,1 |-335,3 |
| | | | | | ... ... және ... |2738,0 |4489,0 |531,9 |-671,9 |1203,6 ... шоты | | | | | ... ... шоты |-27,8 |-20,3 |13,9 |15,8 |-1,9 ... шот |2765,8 |4509,2 |517,9 |-687,5 |1205,4 ... ... |2213,4 |5391,6 |1721,1 |-51,8 |1772,9 ... ... |4479,6 |9614,9 |6170,0 |2516 |3654 ... ... |-1881,1|
|Портфельдік инвестициялар |-1891,0|-417,8 |-4044,0|19,2 ... ... ... |54,3 |21,2 |-59,8 |-24,5 |-35,3 ... | | | | | ... ... ... (нетто)|15,9 |-46,4 |-112,6 |-127 |14,4 ... да ... және ұзақ |2188,3 |1947,5 |2187,4 |875,1 |1312,3 ... ... | | | | | ... ... |47,2 |16,8 |113,4 |-5,2 |118,6 ... Үкіметі кепілдік берген |-0,8 |91,0 |-34,1 |-10,6 |-23,5 ... ... |48,0 |-74,2 |147,5 |5,4 |142,1 ... |1866,1 |1930,7 |2074,1 |880,3 |1193,7 ... ... ... |57,4 |-65,7 |-848,0 |-355 |-493,1 ... (игеру) |204,2 |199,7 |85,8 |28,7 |57,2 ... өтеу ... |-146,9 |-265,4 |-933,8 |-383,6 |-550,2 |
|3 ... ... | | | | | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... |1808,7 |1996,4 |2922,1 |1235,3 |1686,8 ... ... |275,0 |0,0 |0,0 |0,0 |0,0 ... да қысқа мерзімді |239,2 |-2365,7|766,0 |-1403 |2168,9 ... | | | | | ... ... мен қалып қойғандар|-931,9 |-944,9 |-1990,9|-923,7 |-1067,1|
|Д. Жалпы баланс |1533,5 |3999,0 ... ... ... ... |902,7 |1041,9 |
|ҚҰБ-нің резервтік активтері |-1533,5|-3999,0|1944,7 |902,7 |1041,9 |
|ХВҚ-ның кредиті |0,0 |0,0 |0,0 |0,0 |0,0 ... - ҚР ҰБ ... ... автор құрастырды. ... таза ... ... ... ... олар ағымдағы операциялар шотының қалған баптары бойынша
қалыптасқан ... ... ... жоқ. ... ... жоғары кірістері мен перспективалары мұнай-газ кен ... одан әрі ... мен ... ... ... салуды
жандандыруға ықпал етті, бұл өз ... ... ... ... күрт ... ... ... 2005 жылы шетелдік қызмет көрсету
импортының құны 2004 жылғы көрсеткіштен 1,5 есе ... 7,5 ... ... ... ... ... экспортынан қазақстандықтардың кірісі бірқалыпты
өскен кезде (12,6%) бұл 2004 жылғы 3 ... ... ... ... ... ... дисбаланстың 5,2 млрд. долл. дейін ұлғаюын
қамтамасыз етті.
Мұнайға және басқа да ... ... ... шетелдік
қатысуы бар кәсіпорындар болып табылады және сондықтан экспорттан түсетін
кірістердің өсуінің ... ... ... ... шетелдік
инвесторларға төленетін дивидендтер көлемінің ұлғаюы болды, 2005 жылы
олардың ... 3,8 ... ... құрады (2004 жылы 1,9 млрд. долл.). Осы
төлемдермен қатар жеке сектордың ... ... ... көрсетуге
төлемдердің сомасы күрт өсті және ... 2005 жылы ... ... ... ... 5,2 ... ... асты, бұл 2004 жылғы
көрсеткіштен 1,8 есе көп.
Ресурстардың нетто-әкетілуі, сондай-ақ ... ... ... тіркеледі (2005 жылы – 412 млн. ... және ... 2005 ... операциялар шотының сальдосы 2004 жылғы 455 млн. долл. ағымдағы
шот бойынша ресурстардың нетто-келуімен салыстырғанда 486 млн. ... ... 0,9% ... болып қалыптасты.
Шетелдік инвестициялардың қатысуымен өндіру саласындағы жобаларды
одан әрі дамыту шетелдік тікелей ... (әрі ... ... ... қамтамасыз етуді жалғастыруда. 2005 жылы ШТИ жалпы ағыны
2004 жылы 8,3 млрд. долл. салыстырғанда 6,4 млрд. долл. ... ... ... ШТИ ... ағынының қысқаруы негізі кезеңдегі ... ... ... мұнай саласы үшін ірі деп саналатын
Солтүстік Каспий ... ... ... инвесторлар алдындағы
борыштық міндеттемелерді өтеу көлемі де ұлғаяды. Нәтижесінде 2005 ... ... ... ... операциялары бойынша оң баланс
(ресурстардың нетто-түсуі) 2004 жылға қарағанда 3 есе қысқарып, 1,7 ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен, банктік сектор басқа инвестициялар түрінде тартылатын
қаржыландырудың ... ... 2005 жылы ... ... 2004 ... 1,6 есе асып, 11,7 млрд. долл. астам сомаға шетелдік заемдар ... ... ... ... және ұзақ ... заемдарын игерудің
өсуімен қатар (2005 жылы 4,5 млрд. долл.) қысқа мерзімді заем алудың көлемі
екі есеге жуық өсті (2005 жылы 7,2 ... ... Жеке ... ... өсуінен айырмашылық ретінде мемлекеттік
сектордың сыртқы міндеттемелері есептік жылда 848 млн. ... ... ... жаңа ... ... ... ... кезде дамуға арналған ресми
көмек желісі бойынша тартылған мемлекеттік заемдар бойынша міндеттемелерді
мерзімінен бұрын өтеді. ... 2005 жылы ... ... ... ... ... қоспағанда) 8,3 млрд. долл.
өсті.
Шетелдік капиталды ауқымды тарту ішкі ... ... ... ... ... ... активтерінің өсуіне де ықпал етті. 2005
жылы резиденттердің сыртқы активтері ... ... ... ... 9,5 млрд. долл. өсті, мұның өзі 2004 жылғы осындай
көрсеткіштен 3 есе асып түсті. ... ... ... ... ... ... банктік секторының активтері, негізгі үлес ... 2005 жылы ... ... ... ... ... ресурстардың нетто-келуі 2004 жылғы 4,5 ... ... ... 532 млн. ... ... ... көпшілігінде валюта нарығын ырықтандыру екі кезеңнен
өтті: біріншісі - 1960 ... ... ... еместер үшін ұлттық
валютаның айырбасталымдылығы кеңейтілді. Екіншісі - 1970 ... 1980 ... ... дейін. Бұл уақытты капиталдар нарығын және
резиденттердің операцияларын ырықтандыру кезеңі деп атауға болады.
Электронды дилингтік және ... ... ... ... ... дамуының жай-жапсарын айқындады. Өзара электронды
жүйелермен біріктірілген ... ... ... ... сауда
жүйелері шын мәнінде жаһандық банкаралық валюта нарығын құрып, ... 24 ... бойы ... ... ... ... ... артып, валютаны сатып алу және сату бағамдарының арасындағы
спредтерді көзге түсерліктей ... ... ... ... ... ... үшін банктердің арасында бәсеке шиеленісті.
Биржадан тыс банкаралық валюта нарығында электронды сауда ... ... ... делдалдық жүйесіне ұқсас болды. Электронды сауданың
технологиясы Қазақстанның валюта нарығын ... ... және ... ... тым жоғары деңгейі оған тән еді. Валюта нарығына
қатысушылар биржалық ... ... де, ... - ... ... нарықта да тең дәрежеде жұмыс ... ... ... нарықтың қажеттілігіне қарай биржалық сауда жүйесін
бейімдеу бағытындағы СЭЛТ-ті жетілдіру бойынша жұмысты ... ... ... ... ... нарыққа тиісті мәміле жасау тетігімен
толықтыру ұсынылады. ... ... ... өз ... ... ... ... валюта нарығында, не тікелей қарсы өзінің агенттерімен, ... ... ... ... ... ... ... жасай алады.
Жүйеден тыс мәмілеге келу процесін жетілдіру бойынша жұмыс ... ... ... ... ... ... жүйесінде жұмысқа
көшу мүмкіндігі бар. Алайда ұйымдастыру, құқық, ... ... ... ... келе ... ... ... болады, себебі
мәміле жасаудың ережесі мен тәртібі, нормативтердің біркелкі түсіндірмесі
белгіленіп, келісілген нарықта жұмыс істеудің ... ... ... ... ... ... және бәрі қабылдаған стандарттар
әзірленіп ... ... ... ... ... ... ... салу мәселесін реттеу үшін электронды-цифрлы қол қою
туралы ... ... ... ... ... ... ... нарығына қатысушылардың операциясын
мемлекеттік реттеуді нарықтық бастамамен оңтайлы ... ... ... ... Заңдық база нығайтылып, оған қатысушылардың мінез-
құлықтарының негізгі ережелері анықталып валюта ... ... ... ... ... құжаттарға және интеграциялық
процестерге сай ... ... ... ырықтандыру – ұлттық валютаның айырбас
бағамын тұрақтандырудың перспективалы бағыты
Ұлттық валютаның ішкі және сыртқы ... ... ... ... ... ... ақша айналымын ұйымдастыру, елдің банк
жүйесінің қызметін жақсарту, экономикалық өсімді қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... реформалардың барысында Ұлттық банктің міндеттері алмасып,
кеңейіп, ... ... ... да бар ... саласын реттеу
әдістері мен тетіктері жетілді.
Ақша түсімінің көлемі мен бағыттарына бақылау ... ... ... алдына қойған бірқатар маңызды міндеттердің арасынан
теңгенің айырбас бағамын ... ... ... ... ... ... елге валютаның ақшалай түсімінің толық түсуін қамтамасыз
етуді және ... ... ... ... ... ... негізінен
капиталдың жылыстауының жолына қойылды.
Валюта көлемі бойынша негізінен экспорттаушы кәсіпорындардың ... ... ... ... белгілеу, айырбас операцияларын
жүргізген кезде жеке тұлғадан 1% алым ... ... ... ... ... ... сомасын декларациялау түрінде
реттеуші сипаттағы уақытша шаралар қолданылды.
Республика әлемдік экономикаға неғұрлым көбірек ... оның ... және ... саясатына сыртқы экономикалық факторлардың әсері соғұрлым
күшті болатынын Қазақстан экономикасын тәуелсіздік ... ... ... көрсетті. Экономикасы шикізатқа бағытталған
Қазақстан экспортының дәстүрлі баптары ... ... ... ... ... Экспорттық валюта түсімі өте тұрақсыз болғандықтан
ол төлем балансының және ұлттық ... ... ... ... әсер ... Валюталық түсімге тәуелділікті жеңу үшін мемлекеттің
ақша саясаты ұлттық экономиканы дамытуға ... ... ... саласында өндірістің өсуі байқалып, қаржы көрсеткіштерінің
жақсарғанына қарамастан осы бағдарламаны ... ... ... ... ... ... жеткілікті берік және тұрақты емес өсім қарқынын бекіту
қажет. Валюта режимін одан әрі ... ... және ... ... болып, ол валюта реттеуінің өзгеруін және капиталды әкелу
мен әкетуге бақылау жасауды ұйғарады. ... ... ... ... ... түсімінің маңызына, ақша ... яғни ... ... ... ... ... ... банк жүйесінің өтімділік
жағдайына валютаның құрамдас бөлігінің ықпалын көзден таса ... ... ... ... үш ... ... ұйғарылды.
2002-2005-жылдарға есептелген бірінші кезеңде Ұлттық банктің есебі бойынша,
мұнай ... 40% -ға ... ... ... бен ... ... кеніштерін әзірлеуге салынатын тікелей шетел инвестициясы ағынымен
байланысты ... ... мен ... тыс ... көрсету импортын
көбейту есебінен төлем балансының ағымдағы шотының тапшылығы ... ... ... өсуі ... ... тапшылығын
тереңдететін, шетел капитал түсімінің есебінен өтелуге тиісті ... ... ... ... ... ... ... Егер
ағымдағы шоттың тапшылығы шетел ... таза ... ... бұл ... ... ... ... жол бермеу үшін қосымша жағдай
туғызады.
Бірінші кезеңде монетарлық билік ... ... ... ... валюталық шектеуді жұмсартуды жоспарлауына орай
ырықтандыруды ұйғарады: егер жиынтық ... 100 мың АҚШ ... 120 ... астам мерзімде аванстық төлем төлеуді қарастыратын
импорттық мәмілелер бойынша резиденттердің есеп ... ... ... түсімді тауар экспортталған күннен бастап 120 күннен
аспайтын мерзімде алуына мұрсат ... ... ... ... «А» ... ... ... емес несие рейтингісі бар ақша
шығарушылардың қатысушы және ... ... ... ... ... ... ... қорғау туралы келісім
жасалған және ... ... ... тікелей инвестиция
жұмсауы бойынша операциялар. Соның нәтижесінде резидент еместердің дауыс
берілетін акцияларының 50%-ы және одан да ... ... ... ... ... ... ... одан әрі көбейеді; резидент
жеке тұлғалардың экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына мүше ... ... ... ... ұзақ ... ... ... немесе «А2»-ден төмен болмауға тиіс; резидент заңды тұлғалардың
экономикалық ынтымақтастық және даму ... мүше ... ... ... мен ... ... үшін ... есеп
шоттардың ұзақ мерзімді несие рейтингісі «А» немесе «А2»-ден төмен ... ... ... ... ... ... беруі. Банк
қызметінің осы түрі банк заңдарының ... ... ... Республикасында валюта тәртіптемесін ырықтандыру
Бағдарламасының бірінші кезеңін жүзеге асыру үшін 2003 ... ... ... ... ... реттеу және валюталық бақылау мәселелері бойынша
Қазақстан Республикасының ... заң ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Заңы қабылданды. Осы
Заңның негізінде ... ... ... ... және ... ... құқықтық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар әзірленіп,
енгізілген. Онда мынадай шаралар ... ... Мына ... ... лицензияланудан шығарылды:
- экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына кіретін және
рейтингілік ... ... ... ... ... ... бар
елдердің шетелдік банкілерінде банктердің, резидент жеке тұлғалардың,
сонымен бірге жұмыс, оқу, емделу және ... ... ... ... тысқары жүрген тұлғалардың шетелде есеп шоттар ашуы. Жеке
тұлғаларға ... ... ... ... ең аз ... лицензиялау
Ережесімен «А»-дан («fitch» және «Standard & Poovs» ... ... ... ... ... ... ... деңгейде белгіленген;
- резидент банктердің резидент еместерге 180 ... ... ... беруі. Банктердің операцияларының деректері ... ... ... мәліметтері бойынша жинақталады.
2. Сол мөлшерді халықаралық практикамен сәйкестендіру мақсатымен
валюта операцияларын ағымдағыдан ... ... ... көшіру мерзімі 120-дан 180 күнге дейін ұзартылды.
3. Үкімет айқындаған тауарлардың ... ... ... қаржыларды республикаға 365 күн мерзімде қайтару мүмкіндігі
қарастырылған.
4. Лицензиялау тәртібі елеулі ... ... ... ... ... ... операцияларын өзге де банк
операцияларымен қоса жүргізуге рұқсат берілді.
Еуразиялық экономикалық одақ ... ... банк ... ... ... ... аясындағы ынтымақтастықтың алдағы уақытқа арналған
жоспарын ұсынып, Еуразиялық экономикалық одақтың ... ... ... жүзеге асыру тәртіптемесін ырықтандырудың жалпы
бағыттары көрсетілген. Жоспардың осы ... ... ... ... мемлекеттердің орталық (ұлттық) банктері басшыларының Кеңесінің
2003 жылғы қарашада Алматыда өткен отырысында ... ... ... ... және жеке тұлғалардың шоттар ашу тәртібінің
ықшамдалуы, резидент еместерге банк ... ... ... ... бірге экспорттан алынатын валюталық түсімді және ... ... ... ... ... ... ... лицензиялардың санын екі еседен астам қысқартуға мүмкіндік
береді.
2005-2009 жылдардағы екінші кезеңде ұзақ мерзімді ... ... ... ... шектеуді көбірек жұмсартуды жоспарлап
отыр. Инвестициялық сапасы жоқ бағалы қағаздарға ... ... ... және ... ... ... ... 120
күннен астам мерзімге берілетін лицензиялаудың күшін жою болжанады.
2010 жылдан кейінгі үшінші кезеңде барлық валюталық шектеулерді ... және ... ... ... айырбасталымдылығына жету жалғасады.
Валюта тәртіптемесін ырықтандыру мультипликациялық нәтиже ... ... ... одан әрі ... күш ... ... ... тәуекелдігін әртараптандыру және төмендету, ... ... ... ... ... ... тұжырымдамасын әзірлеген кезде валюта тәртіптемесіне
байланысты мына жағдайлар есепке ... ... ең ... ... ... ... ... өзгергіштігі; жинақ ақшаның шетелге
жылыстауы; валюта ... ... ... жоғары деңгейде долларлануда төлем төлеуге қабілетсіз
кәсіпорындардың қатері; міндеттемелердің сыни шекті деңгейге ... ... ... ... ... ... ... қисынға келтірген ырықтандыруды іске асыру
принципінде (экономикалық ... сай ... ... ... оған ... ... ... реттеуі органдарынан сыртқы
экономикалық операцияларға қатысушылардың жауапкершілігіне аудара салатыны
айтылған. ... ... ... ... үшін ... оларды мерзімді мәмілелермен хеджерлеу тетігін шығарды.
Жалпыға мәлім, мерзімді мәмілелер шеңберінің валюта ... ... ... ... ... ішкі ... ... валютасын сатып алуға қойылған шектеудің бірінші ... ... ... мерзімді мәміле жасау үшін нақты қаржылық және коммерциялық
мәмілелер ... ... ... ... тұрақсыздандырушы алапсатарлық
толқынының үдеуінсіз мерзімді валюта нарығының дамуына күш беру ... ... ... ... ... Польша,
Венгрия, Чехия сияқты Шығыс ... ... ... ... Бұл ... экономикалық реформаның бірінші кезеңінде айырбас
бағамын ... ... ... мақсаты ретінде пайдаланды. Егер
оның жоғарғы және төменгі шегін ... ... ... дәліз
тәртіптемесіне көшіп, ақырында еркін өзгермелі айырбас бағамын енгізді.
Қазіргі кезде ақша-несие саясатының негізгі мақсаты ... ... ... бұл ... ырықтандыруды жүзеге асырудың жалпы ерекшеліктері
мыналар болып саналады: осы елдердің экономикалық ынтымақтастық және ... кіру ... ... ... ... ... шетел
капиталының үлесі 70%-дан (Польша) 90%-ға (Чехия) дейін ауытқиды; қаржы
нарығының дамуына қарай ұлттық ... ... және ... ... ... төмендетуге рұқсат етіліп, ол көптеген шектеулерді
алып ... ... ... ... әсер ... ... әдістерінен бас
тартуға мүмкіндік берді; орталық банктердің басқыншылығының саны мен ... ... ... ... ... қатысушыларды қадағалау
жүйесі, сондай-ақ олар жүзеге асыратын ... ... ... ... ... ... асырған кезде, төтенше ... ... ... ... және ... туралы» Заңмен
айқындалған Президент пен Ұлттық банктің валюталық шектеу ... ... ... 21-22 ... ... ... ... орталық
(ұлттық) банктерінің ынтымақтастығы туралы келісім шеңберінде семинарлар
жүргізу кестесінің жоспарына сәйкес Ұлттық Банк ... ... ... ... ... ... дөңгелек үстелі өтті.
Дөңгелек үстелдің жұмысына ЕурАзЭҚ елдерінің, ... ... және ... ... ... ... өкілдері, Президент
Әкімшілігінің, Үкіметтің, Дүниежүзілік Банктің, USAID-тің, ... ... ... ... ... ... ... өтпелі экономикасы бар елдердің орталық банктеріне
тән, мемлекеттік бағалы ... ... ашық ... ... үшін ... ... ресми пайыздық ставкалардың реттеуші
ролінің жеткіліксіздігі, мемлекеттік бағалы қағаздардың қайталама ... ... және ... ... ... ... ... кеңінен ырықтандырудың өзіндік дәлелі бар. Алайда,
оны аяқтау, ішінарадан толық ... көшу үшін ... ақша ... несие жүйесін, сенімді, ... ... ... ... ... және елде ... ... Ұлттық валютаның құнсыздануының салдары және қуат көздері
мен металдардың аса жоғары бағалары экономикалық өсімнің ... ... ... ... ... ... ұлттық өндірістің
бәсекеге қабілеттілігі төмен ... ... ... ... ... ... жайында сөз ету ертерек.
Экспортқа шығарылуы шетел валютасының ішкі валюта нарығындағы
ұсынысының ... көзі ... ... мен ... ... ... ... ырықтандыруды жүзеге асыру мүмкіндігінің пайдасына ... ... ... ... ... экспорттық тауарлардың
азғана тізбесіне экономиканың елеулі тәуелділігін ырықтандырудың ... ... ... есепке алған жөн.
Біздің ойымызша, реформалар импортты алмастыратын және ... ... өзге де ... ... ... тиіс болса, ондай
жағдайда ырықтандыру қайтымсыз процес болуы мүмкін. ... ... ... ... және ... ... ... қоймай, тікелей нақты ... ... ... ... қоса ... ... оған бақылау жасай алады. Сонымен
бірге банк ... ... ... күні ... ... мөлшерлемесі
кезінде заңды тұлғалардың көпшілігінің өндірісті кеңейтуге немесе жаңасын
ашуға мүмкіндігі жоқ. Мемлекет сол мақсаттарға арналған бос ... ... ... ... ... бірі ... саналады.
Қазақстанның жалпы өндірістік қорларындағы мемлекеттің үлесі 20-30%
құрайтын болғандықтан нарықтық экономикадағы ... ... ... АҚШ, ... Швеция сияқты экономикалық жағынан
дамыған елдерде бұл көрсеткіштің үлкен мәні бар.
Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... республикадан жылыстау бағытына ғана жанасып,
ол минералды ресурстарды қоспағанда ... ... ... ... деңгейі секілді «голланд ауруы» қаупін еріксіз қабылдаған.
Қазіргі кезде ... ... ... ... және резидент
еместердің табыстарының қайтарылуына іс жүзінде қойылған шектеу жоқ. Шетел
инвестициясының ағынына ... ... ... ... қажеттілік
болған жоқ. Тәуелсіздік алған мезеттен бастап Қазақстанның ... ... ... ... мен ... ... ... қайта құрудың
әр алуан ... ... ... ... ... берілген халықаралық қаржы ұйымдарының қарыздарымен және екі
жақты үкіметаралық ... ... ... ... ... ... ... құрылымын қалыптастыруда Қазақстанның ірі кәсіпорындарын
жекешелендіру айқындаушы рол ойнайды. Инвестиция ағыны мұнай-газ ... ... ... ... ... ... жағдайын
қамтамасыз етеді. Ұлттық банктің 2003 жылғы желтоқсанның ... ... ... ... ... ... ... 68%-ы тиіп, сауда несиелері мен қарыздары ... ... ... 4% ... ... ... АҚШ-тағы экономикалық
өсу дағдарысы жағдайында әлемдік банктің, алдын ала есебі бойынша әлемдік
экономиканың өсу қарқыны 2000 жылы ... 2003 жылы 2%-ға ... ... ... ... аймағындағы елдердегі ... ... ... ... Қазақстан экономикасына ақша жұмсау
перспективасын ашты.
Қазақстанға шетел капиталының, бәрінен бұрын қысқа мерзімдісінің ... ... ... ... ... ... ... елдің және даму
жағдайындағы елдердің макроэкономикалық көрсеткіштерінің елеусіз нашарлауын
да сезеді. Сондықтан тіпті экономикалық ... ... ... ... ... тауарлар бағасының ойда жоқта ... ... ... ... жаппай жылыстауына қозғау салады.
Бұл республиканың ішкі валюта нарығына тұрақсыздандырғыш ... ... ... ... қозғау салып, оны оқшауландыру үшін ұлттық
банктің алтын-валюта резервтерінен қажетті сомалар ... ... пен ... ұсынған валюта дағдарыстарының түрлеріне екі
жақты ырықтандырудың әсерінен болған дағдарыстар келтіріледі [33].
Қазіргі күні Қазақстан ... ... ... ... жоқ. ... ... ... сипаттайтын барлық көрсеткіштер – жалпы сыртқы борыш пен жалпы
ішкі өнімнің, тауар және қызмет көрсету экспортына, ... өтеу ... ... ... ... және қызмет ... ... ... көрсету төлемдерінің тауар және қызмет көрсету экспортына
арақатынастары төмен деңгейде тұр.
Дегенмен, 2003 жылы сыртқы қаржыландырудың құрылымы мен ... ... ... 2000 ... ... ... еместерден
қазақстандық кәсіпорындар алған қысқа мерзімді қарыздары ... ... ... 2,3 есе ... ... ... ... кішкене мөлшері және әртараптандырылмағандылығы дағдарыс
жағдайы кезінде портфельдік инвестицияның валюта нарығына ... ... ... ... ... себепші болуы мүмкін.
Жоғарыда келтірілген мән-жайдың негізінде Қазақстан экономикасына
қысқа мерзімді инвестицияның ағылуына ... ... ... ... ... қою ... және әкімшілік шаралардың жәрдемімен
жүзеге асырылатындықтан олар әсіресе қысқа ... ... ... болуға тиіс.
Чилиде қолданылатын ең белгілі ... бірі жыл ... ... ... ... ... жаңа ... инвестициялар
бойынша резервтік талап белгілеу. Және де резервте сақтау мөлшері тек қана
қысқа мерзімді капиталға белгіленуі мүмкін. ... ... ... ... ... білдіреді. Одан басқа валюталық реттеудің ырықтандырылған
шараларының ... ... әрі, ... алып кетуге қарсы пайдаланылуы
мүмкін екенін есте тұтқан абзал.
Оқиғаның осылайша ... ... үшін ... ... есеп ... ашу ... бойынша, яғни осы шоттардағы қаржы
қозғалыстары ... сол ... есеп беру ... ... ... ... коммерциялық банктер жүзеге асыратын ... ... ... ... ... бойынша
талаптарды алып тастау бөлігіндегі ырықтандыруға ... ... ... ... ... Ұлттық банк өкілетті банктердің қызметтерін
лицензиялаудан ... ... ... ... операцияларды да
лицензиялайды: резидент еместерге 120 ... ... ... ... ... ... мүліктік құқық үшін төлем төлеуге резидент еместердің
пайдасына резиденттердің ... ... және ... ... және металл шоттарды қоспағанда шетелде есеп шоттар ашу.
Біздің ... ... ... ... қаржыдан тыс
активтерге қаржы жұмсау, ішкі активтерге орналастыру,тәуекелдік және сапа
дәрежесі бойынша ... ... ... тәуелді капиталдың
жеткіліктік нормативті секілді пруденциялық және өзге де ... ... ... ... ... ... ... деп санаймыз.
Қазақстандағы валюта тәртіптемесін ырықтандырудың мәні көбінесе
лицензиялануға жататын, яғни рұқсат етілетін ... ие ... ... яғни ... ... ететін санатқа ауыстырылатындығымен
қорытылады. Операцияларды тіркеудің осы мезеттегі ... ... ... ... шектейді. Алынуына 10 күнтізбелік күнге
дейін созылатын тіркеу куәлігі бар болса ... олар ... ... ... Солай болғандықтан операцияларды тіркеудің дискреттік сипаты
болмағандықтан Ұлттық банктен ... ... ... ... ... тіркеу
куәлігін алу үшін шаруашылық ... ... ... қажетті
құжаттарды тапсырғаны жөніндегі хабарламаның негізінде ақшаны пайдалануға
мүмкіндік беретін тіркеу ... ... ... ... ... ... минералдық ресурстардың әлемдік жағдайының
нашарлауы себепші болған теңгенің көбірек тұрақтылығына жетудің және ... ... ... (шок) осалдығының әлсіреу мүмкіндігіне қарай
қолма-қол ақшасыз ішкі ... ... ... ... ... ... бөлігін міндетті түрде сатудың, яғни қолданыстағы талабының
күшін жоюдың алғы шарты құралады.
Біздің көзқарасымызша, бірінші ... осы ... ... ... ... ... ... тереңдете
түсер еді. Осы ереженің күшін жойған жағдайда 2003 жылғы қаңтардың аяғына
қарай құралған ... тыс ... ... ... валютасының үлкен
бөлігі, яғни шаруашылық жүргізуші субъектілердің көпшілігі бюджет пен іскер
серіктестерінің алдындағы негізгі міндеттемелерін орындаған ... ... ... ... болжауға болады. Сонымен, ... ... ... ... банкісінің басқыншылығының жылдық
көлемінен асып түсуге қабілетті.
Валюта ... ... ... ... категориялардағы
валюталық операциялар жөнінде ақпараттарды жинау, өңдеу және ... ... ... қоса ... тиіс екенін ерекше атап өткен
жөн. Бұл ... ... ... ... және ... ... сөзсіз
жүргізіліп, бірақ алынған ... ... ... Ең ... бұл ... ... ... уақытта мәмілелердің мөлшері мен сомасы, валюта заңын бұзу
фактілері жөнінде ... анық ... ... бақылауы органдарында да,
агенттерде де жоқ. Пәрменділігін жоғарылату үшін ... ... ... ... ... іске қосу ... ... болмауы төлем балансын талдауды, валюталық
реттеу әдістерінің баламалылығын қиындатады.
Ғылыми әдебиеттерде Қазақстан экономикасына ... ... ... ішінде тікелей инвестицияның оң әсері кеңінен талқыланған. Мұндай
операцияларды ... ... ... ... және ... ... ... алу және талдаудың қажеттілігімен еріксіз қабылданған. Қазіргі
уақытта валюта операцияларын ... ... ... ... ... ... ... тізбесін жинау, тіркеу куәлігін
алуды кейінге ... ... ... бірі ... ... ... ... қажеттігі.
Валюта операцияларын тіркеу секілді валюталық шектеудің ... ... ... ... импорттың орнын басу процестерін
жандандыру мақсаты үшін өндірістік сипаты (қаржы лизингі желісі бойынша)
бар және ... ... ... ... капиталдардың
қозғалысын тіркеу тәртібін оңайлату ұсынылады.
Валюталық реттеудің талаптарын жұмсарту сыртқы экономикалық қызметке
қатысушылар көбірек тобына шетел ... ... ... ... ... ... ... күмәнсіз. Дегенмен, жақын арада
капиталдың жылыстауының ... ... ... ... тәртіптемесін ырықтандыру жөніндегі негізгі қауіптену мынаған
саяды: экспорттаушылардың ... ... ... тыс ... ... ... ішкі жинақ ақшаны ішкі экономикаға емес, шетел
активтеріне жұмсау; халықтың жинақ ақшасының шетелдегі ... ... ... ... ... портфельдік капиталдың экономикаға
және ішкі валюта нарығына тұрақсыздандырғыш әсері.
Біріншіден, егер Ұлттық ... ... ... өзге ... ... кезеңде валюта тәртіптемесін ырықтандыру валюта түсімін
қайтару талабының ... ... яғни ... үшін ... ... қазақстандық
кәсіпорындар алған валюталарды уәкілетті банктердегі шоттарға ... ... ... ... ... бойынша төлемдер мен
аударымдарды ұлттық валютамен жүргізуді талап ету ... ... ... ... ... ... айырбастау есебінен жабу қажет болады.
Одан басқа валюталық ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан шетел активтеріне жұмсалым
үшін еркін валюталық қаржылардың ... ... ... шикізат, материалдар, қызмет көрсету импортын ... ... Оған ... ... түсіп, айтарлықтай жоғары
күйінде қалады.
Екіншіден, ... ... ... ... әжептәуір жоғары
трансакциялық шығындармен байланысты болып, ол бір ... ... ... ... Сондықтан осындай инвестициялау
өзінің инвестициялық портфелін ең жоғары ... ... ... инвесторларға (банктер, зейнетақы және инвестициялық
қорлар) көбірек тән.
Бұдан ... ... ... ... ... бойынша
республиканың ішкі активтеріне банктердің ... ... ішкі ... ... ... кем ... тиіс. Ол халықтың
депозитіндегі қаражаттарды қазақстандық банктердің Қазақстан экономикасының
нақты секторына ... өзге ... ... ... ... құралы болып саналады.
Үшіншіден, егер экономикалық ынтымақтастық және даму ... ... ... деңгейлі несие рейтингісіне ие банктерде ашылатын ... ... ... ... ... ... есеп шоттар ашуды
ырықтандыру үшін лицензиялауды талап етудің күшін жоюды ... ... ... ... ... ... ол ... шетелдік банктеріне орналасу көлемі жөнінде ақпараттың болуын
ұйғарады. Осы шараның мәні мынада: бір ... ... ... ... ... ... ... болу қаупін төмендетсе, екінші
жағынан, артық әкімшілік тиым салулар мен ... жою ... ... ... ... ... тиімділігін
жоғарылатады. Бұдан басқа ақшаның жылыстауына қарап күрестегі экономикалық
ынтымақтастық және даму ұйымына мүше елдердің ... ала ... ... елдерге құпия капиталдың айтарлықтай жылыстау қауіпін төмендетеді.
Егер шетелде шоттың болу қажеттілігі жұмыс, оқу, ... ... ... оны ашу шығынын есепке алғанда шетел банктеріндегі
депозиттер бойынша ... ... және ... ... қазақстандық
банктер ұсынатын пайыз ставкасымен салыстырғанда жинақ ақша ... ... ... ... ... ... қарқынын төмендету,
ішкі валюта нарығының орнықтылығы және банк жүйесінің тұрақтылығы есебінен
ішкі ... ... одан әрі ... ... ... болып саналады.
Төртіншіден, резиденттердің бағалы қағаздарына қысқа мерзімді
жұмсалым түрінде капиталдың кетуін валюталық ... ... ... ... ... ... кезеңінде жүзеге асыру ұйғарылды. Ұлттық банктің
бағалауы ... ... ... ... ... жалпы инвестициясы
2003 жылдың аяғындағы жағдайы бойынша 1,8 ... АҚШ ... ... 233 млн. ... резиденттерінің тікелей және ... ... ... қалғаны операциялық қызметпен
(дебиторлық ... ... ... және ... ... ... ... активтерді құрайды. Валюта тәртіптемесін
ырықтандыру ... ... ... ... ... ... ... жоюды қарастырмайтындықтан алдағы уақытта
портфельдік капиталдың кетуіні елеулі ұлғаюын күтудің қажеті жоқ [43-48].
Оның ... ... ... ... басқарудың тиімді ішкі
жүйесінің болуына, инвестицияның табыстылығына, кәсіптік тәжірибеге, сондай-
ақ ішкі экономикалық ... ... ... ... Одан басқа ұзақ
мерзімді инвестициялар басым болатын капитал ағынының ... ... ... ... ... Әрине, қаржы құралдары нарығының дамуына
қарай шетелдің портфельдік инвесторларына оның тартымдылығы ... ... ... ... ағымының айтарлықтай өсуінің орнықты
беталысы жағдайында, тым ... ... ... ... ... ... үшін ... және жанама реттеудің оған ... ... ... ала ... ... ... ... күшін жоюмен және валюталық
бақылау ... ... ... ... ... ... ... валюта
операцияларын жүргізудің қажеттілігі ... ол ... ... ... мен ... ... Валюта операцияларын әкімшілік
бақылау шараларын қысқартуды және ... ... ... ... ... ... ... ахуалын жақсартатын
факторлары ретінде қарастырып, ұзақ ... ... елге ... ... ... қабілетті болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Валюта саясаты мәселесі, ... ... ... ... және әлемдік валюта нарығында оның тұрақты жұмыс істеу
проблемалары ... ... ... ... бағыттарының бірі
екендігі, оның ерекшелігі болып ... ... да, ... ... ... ... және валюталық саясат проблемасын зерттеу
нәтижесі келесі қорытындылар мен ... ... ... ... ... валюталық саясаты салықтық-бюджеттік және ақша-несие
сондай-ақ ... ... ... ... қалыптасады. Валюта
дағдарысын жеңіп шығу мен валюта тұрақтылығын қамтамасыз ету, ... ... ... ... ... ... жетістікке
жеткізу және валюта режимін ырықтандыру ... ... ... болып табылады.
2. Ұлттық, халықаралық, ... ... ... ... есеп ... және ... ... жүргізу тәртібін
мемлекеттік реттеуде валюта саясатын іске асыру ... бірі ... ... ... ... ... валюталық реттеу заң актілерімен ... ... ... ... асырылып, ал жанама ... ... ... ... нарығы агенттерінің өткізуге ықпал ететін
валюта-несие әдістерін пайдалану арқылы атқарылады.
3. Ұлттық валюта қызметіндегі қауіпсіздікті қамтамасыз етудің негізгі
мақсаты болып ... ... ... ... ... ... одан әрі ырықтандыруға және капитал қозғалысына байланысты
тәуекелдерді реттеу үшін жаңа ... ... ... ... ... ... Қаржы-экономика саласында төлем жүйесінің тиімділігі мен
қауіпсіздігін одан әрі ... ... ... және төлем жүйелерін
қадағалаудың тиімді жүйесін құру жөнінде қаржы-экономикалық, ... ... ... ... ... ... мен ... деңгейін көтеруді
қамтамасыз ету жөніндегі шаралардың жүргізілу мүмкіндіктері қарастырылған.
5. ... ... ... ... ... ... ... сыртқы және ішкі тұрақтылығы жетістігінің нәтижесінде инфляциялық
процестерді тежеу, сондай-ақ қалыпты ... ақша ... ... банк ... ... ... арқылы макроэкономикалық өсімді
қамтамасыз ету бағыттары көрсетілді.
6. ... ақша ... ... ... ... ... ... эмиссиялау болып саналатыны анықталып және ... ... үшін ... ... ... ... мен валюталық бақылау
жататыны дәлелденді.
7. Валюта саясаты ... сай ... ... ... кезінде резиденттердің валюта қаражатының ... ... ... ... ... ... экспорттан түсімді
немесе импорт бойынша пайдаланылмаған авансты уәкілетті банктердегі
шоттарға ... ... ... ... ... ... бойынша келісілген қайтару талаптарының негізінде құрылатын
болады.
8. Мемлекеттің қаржы және сыртқы экономикалық саясаттарының негізінде
валюталық саясат ... ... ... ... ... ... ... жалпы жүйесінен туындайды. Әрбір мемлекеттік
саясат үшін өзіндік жеке жүйе ... ... іске ... ... Валюталық саясатты үкіметпен бірлесе отырып Ұлттық банк
ойластырып, ол заң ... ... ... ... ... валюталық реттеуімен ұштастырылуы ... ... ... ... валюта бағамы тұжырымдамасын, сол бағамға
ықпал ету әдістерін таңдау айқындалған.
10. Валютамен халықаралық мәмілелердің жасалу ... ... ... ... ... да валюта мәмілелерін жасаған кезде қаржы
субъектілерінің ... ... ... ... ... ... халықаралық саудамен айналысатын орталық және коммерциялық
банктер, сақтандыру компаниялары, корпорациялар субъектілер ... ... ... сол тауарға сұраныс пен ... ... ... ... ... ... ... асыру
үшін валютаны сатып алатын және сататын валюта нарығының ... ... ... ... валюта бағамдары анықталған.
11. Қазақстан нарықты экономикаға көшкен ... ... ... ... ... ... мен белгіленген
жағдайларға сәйкес шетел ... ... ... ... ... ... құру міндеті тұрды. Сол мақсатқа жетудің талаптары мынадай:
тәуелсіз қаржы-несие мекемелерінің жүйесін ... ... ... ... ... валютасын резиденттердің иеленуіне және пайдалануына
құқық беру; халықаралық практикаға сәйкес сыртқы экономикалық және ... ... ... ... ... ... қорлары, халықаралық
несиелер және тағы басқалары туралы ... ... ... қол ... ... ... ұйымдарымен ынтымақты жандандыру жолдары
ұсынылған.
12. ... ... ... ... ... жылдары
жүргізілген жұмыстың негізгі мақсаты валюталық операцияларды жүргізу үшін
шектеулерді жою, ... ... ... ... принциптеріне
өту үшін жағдайлар жасауға тәуелді.
қысқартулар тІзімі
ЕДБ – Екінші деңгейдегі ...... ... – Алыс ...... ... ... комиссиясы
ҚРҰБ – Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі
ХВҚ – Халықаралық валюта қоры
ЖІӨ – Жалпы ішкі өнім
ЭЫДҰ – Экономикалық ынтымақтастық және даму ...... ... айырбас бағамы
ЕАВ – Еркін айырбасталатын валюта
КАSЕ – Қазақстан қор биржасы
ШТИ – Шетелдік тікелей инвецтициялар
ТШИ – ... ... ...... алу қабілеттігінің тепе-теңдік
ЕурАзЭҚ – Еуразия экономикалық одағы
СДР – арнаулы алыс-беріс құқығы, арнаулы өзара көмек құқығы
РЦБ – Бағалы қағаздар нарығы
ЖҰӨ – ... ... ...... ... зейнетақы қоры
СВОП – Үш айдан кейін қайтара айырбастау міндеттемелік ... ... ... ... операциясы.
РЕПО – Қысқа мерзімді капиталды тартуға ... ... ... ... ... ... сату және қайтара өтеуін ... алу ... ... ... кепілдікті қамтамасыз етеді.
OOИУПА -зейнетақы активтік инвестициялық басқаруды жүзеге асыратын
НТАБ − нақты ... ... ...... ... комитеті
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Г.Т.Әбдіқадырова. Валютное реглирование в РК. Оқу құралы
2004ж.
2. ... Э.Дж. и ... ... банковское дело и денежно-
кредитная политика.- Л., 1991. - 448 ... ... Н.М. ... ... - М.: 2001. – 102 ... ... Д.В. Валютная сфера и экономика России: механизмы
взаимодействия // Деньги и кредит.- 1995, № 2. – С. ... ... ... рыночной экономики / Под общ.
ред. ... В.И., ... Н.А. М.: ОАО ... ... 2000.
– 735с.
6. Григорук Н.Е. Статистический учет внешнеторговых операций:
международный опыт и российская практика. - М.: Анкил, 2001. ... ... У.Б. ... ... система.- Алматы:
Ғылым, 2000.- С. 534.
8. Чумаченко А.А. Концепция макроэкономического равновесия как
теоретическая основа ... ... ... ... //
Деньги и кредит, 2001, № 11.- С.59-64.
9. H. Фейт. Валютное регулирование в ... ... ... ... и ... ... № 3.- С. ... Пебро М. Международные экономические, валютные и финансовые
отношения. Пер. с ... / Общ. ред. Н.С. ... - ... ... 1994.- 494 с.
11. Красавина Л.Н. Международные валютно-кредитные и финансовые
отношения.- М.: Финансы и Статистика, 2000.- С. ... ... М.И. ... ... ... рынка
России: актуальные проблемы // Деньги и Кредит. -1995, №12.- ... Дж. М. ... ... о ... ... М., 1925. - С. ... Дж. М. Кейнс. Общая теория занятости, процента и ... ... ... От ... капитала к его привлечению (материалы “круглого
стола”) ... ... 2000, № 2.- С. ... ... о ... ... части средств во внутренние
активы. Утверждена Постановлением Правления Национального Банка
Республики Казахстан от 02 июня 2000 г № ... ... А.Д. ... ... внешней сбалансированности в
экономике Казахстана. ж. КазЭУ хабаршысы, 2003, № 9.
18. Национальный банк ... ... ... 2005г. - ... г. – С. 7-33.
19. Моисеев С. Инфляционное таргетирование: международный опыт ... ... // ... ... ...... Бункина М.К., Семенов A.M. Основы валютных отношений.- М.:
Юрайт, 2000. - 192 с.
21. ... А. ... ... – М.: ... 2000, ... II. – С. ... ... отчет Национального банка Казахстана за 2000 год -
Алматы, 2001.
23. Статистический бюллетень Национального банка Казахстана за ... - ... ... ... Национального банка Казахстана за 1999-
2001 гг. - Алматы.
25. Вестник Национального банка Казахстана за 2002-2005 годы,
-Алматы.
26. ... ... ... от 24 ... 1996 года № 54-1 ... регулировании” (внесены изменения Законами РК от
11.07.97 г № 154-1; от 09.07.98 г № 277-1; от 16.07.99 г № ... от 30.01.01 г № ... ... ... Казахстан от 13 июня 2005 года № 57 ... ... и ... ... ... ... ... операций в Республике Казахстан.
Утверждены Постановлением ... ... ... от 29 ... 2005 года № ... Инструкция об организации ... ... в ... ... ... ... Национального Банка Республики ... от ... 2001 года ... ... об ... экспортно-импортного валютного
контроля в Республике Казахстан. ... ... ... ... ... ... от 07 ... года № 201.
31. Монтес М.Ф., Попов В.В. “Азиатский вирус” или “голландская
болезнь”? Теория и ... ... ... в ... и других
странах.- М.: Дело, 2000.- 135 с.
32. Taylor M. “The Balance of Payments: New ... on ... ... Gower House, UK, 1986.- Р. ... ... М.В. ... ... в современном мире.
Кризисный опыт конца 90-х.- М.: Экономика, 2000. - 319 с.
34. Иришев Б.К. Денежно-кредитная ... ... и ... Галым, 1990.- 176 с.
35. Михайлушкин А.И., Шимко П.Д., Международная экономика. - М.:
Высшая школа. - 2002. - С. ... ... Е.А. ... внешнее финансирование в современной
экономике. – М.: Экономика, 2000. – 326 с.
37. Мовсесян А.Г., Огнивцев С.Б. ... ... – М.: ... 2003. – С. ... ... лицензирования деятельности, связанной с использованием
валютных ценностей. Утверждены ... ... ... 18 ... 2002 года № ... ... ... валютных операций, связанных с движением
капитала. Утверждены Постановлением Правления Национального
Банка 31 ... 2001 года № ... ... Дж. ... ... ... -М.: изд. “Филинъ”,
2003, С. 293.
41. Джон Эванс, Международные финансы: рыночный подход. -Алматы,
Изд. дом “Жибек ... 2002, С. ... ... М.Б., Додонов В.Ю., Шевелев С.А.. Формирование и
реализация ... ... ... ... ... подходы).- Алматы, ИЭ МОН РК, 2001. - 60
с.
43. Моисеев С.Р. ... ... ... ... ... ... ... и эффективность операций Банка
России / Финансы и Кредит, 2002, № ... ... ... ... ... за ... гг ... Банка Казахстана, 1998-1999 гг).
45. Челекпаев А. Долларизация и ее последствия // ... 1996, № 7. – С. ... ... Н. ... и ... пути ее преодоления
// Экономическое обозрение Национального Банка Казахстана,
2000, № 2. -С. ... ... ... ... ... Республики Казахстан на
период до 2010 года. - Алматы, НБРК, 2000 ... ... Ж. Роль ... ... в ... // ... ... - 1999.- № 2.
А қосымша
А.1 сурет Экспорт-импорттық валюта бақылауының сызбанұсқасы
-----------------------
Валюта бағамы тәртіптемесін (режимін) реттеу
Бағамды көтеру ... ... ... ... саясат (валюталық басқыншылық)
Ағымдағы валюталық
саясат
Валюта нарығындағы сатылым көлемдерінің тұрақтылығы
Ақшаның құнсыздануы (девальвация)
Валюталық резервті әртараптандыру (диверсификация)
Дисконттық валюталық саясат
Құрылымдық ... ... ... ??????? ... ... ??????? ??????, ????. ... ... ???.05
3 ???.05
2 ???.05
1 ???.05
4 ???.04
3 ???.04
2 ???.04
1 ???.04
450
400
350
300
250
200
150
100
50
0
тенге/ресей рублі
тенге/доллар
тенге/еуро
%
2005 тамыз
Уәкілетті банк
Кеден органдары
Түскен төлемдер туралы мәлімет
Тауарлардың нақты қозғалысы жөніндегі ... ... ... мәлімет
Жүргізілген операциялар туралы мәлімет
Экспорттық-импорттық влюта бақылауының нәтижеері жөніндегі еркін ақпарат
Кеден комиттеттері
Ұлттық банк
Шетелдегі шоттардағы ақшалардың қозғалысы ... ... ... ... ... және ... ... органы
Экспорттаушы/импорттаушы
ж ы л д а р
Шет ел инвестицияларының артуы
Қолма-қол ... және ... ... шілде
2005 мамыр
2005 наурыз
4
3
2
1
0
-1
-2
-3
Облигациялар және басқа да бағалы қағаздар
Қаржы нарығының
құралдары
монетарлық алтын
млрд. долл.
31.12.00
31.12.04
31.12.03
31.12.02
31.12.01
31.12.05
6000
5000
4000
3000
2000
1000
0
Валюталық бақылаудың агенттері (уәкілетті банктер және уәкілетті ... ... ... тым ... ... баға ... ... ставканың деңгейі
Даму қарқыны
Экономикадағы ақшаның бағыты
Ақырғы
Аралық
Әрекет уақыты бойынша
Ішкі факторлар
Төлем балансының ... ... ... ... шекаралары бойынша
Мақсаттар
Валюта саясатының құралы
Қазақстан Республикасының резиденттері (заңды және жеке ... ... ... ... – Ұлттық банк
Ел экономикасының экспорттық бағытталуын күшейту
Валюталық реттеудің
өзге органдары
бір жылдағы орташа инфляция
-4
-5
жылдың аяғындағы инфляция
Ақша массасының көлемі
%
2005 жыл
2004 жыл
2003 ... ... ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 93 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Прокуратура органдарының жүйесі, құрылымы және оларды ұйымдастыру."75 бет
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Батыс Қазақстан экономикалық ауданындағы отын-энергетика кешенінің даму мәселелері58 бет
Германияның орталық Азиядағы саясаты (1992-2009 жж.)167 бет
Германияның Орталық Азиядағы саясаты (92-2009 жж.)137 бет
Каспий теңізі табиғат ресурстарын игерудің саяси-географиялық және экологиялық-экономикалық мәселелері95 бет
Мұрагерлік құқық туралы ақпарат84 бет
Нығмет Сауранбаев18 бет
ТМД шеңберіндегі қазақ диаспорасының мәселелері мен Қазақстанның көзқарасы (1991-2006жж)74 бет
Халықаралық бала асырап алудың түсінігі мен шарттары65 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь